Skip to main content

Full text of "Acta Concilii constanciensis .."

See other formats


:00 


"CO 

•CD 
"CD 
=  00 


fe — -^a 

p= -c 

^^o  .' 

if)—  '  ~ 

l^==C£) 

===l>- 

CD 

§im 


-'♦.r 


>?ii 


<i«;>2t 


rNlVERff!Tr 

\'  tlBRAKY     ■,*■ 


Jhcii  0 


ACTA 
CONCILII  CONSTANCIENSIS. 


Dritter  Band: 

Die  drei  Päpste  und  das  Konzil, 
Schriften  zur  Papstwahl. 


Herausgegeben 
in  Verbindung  mit 

J.  Holllisteiner  und  H.  Heimpel 

von 

Heinrieh    Finke. 


Münster  i.  W. 

Druck  und  Verlag  der  Regensbergschen  Buchhandlung'. 
1926. 


%mt«^ 


Der  hochwürdigen 

katholisch-theologischen  Fakultät 
der  Universität  Breslau 

in  Dankbarkeit  für  die  Verleihung  der  theologischen 

Doktorwürde. 


Vorbemerkung. 


Der  Umfang  des  nach  Abschluß  des  zweiten  Bandes  ver- 
bleibenden und  sich  noch  neu  ansammelnden  Stoffes  hat  entgegen 
der  früheren  Ankündigung  die  Teilung  in  zwei  Bände  veranlaßt. 
Der  im  Frühjahr  1927  erscheinende  Schlußband  wird  neben  kleineren 
Abschnitten  vor  allem  die  sehr  umfangreiche  spanische  Korre- 
spondenz, die  x\kten  des  Tyrannenmord-Prozesses,  einige  Reform- 
traktate, die  allgemeine  Einleitung  und  die  Register  bringen. 

An  der  Fertigstellung  hat  neben  Dr.  Johannes  Hohnsteiner 
Dr.  Hermann  Heimpel  mitgearbeitet. 

Heinrich  Finke. 
August  1926. 


Inhaltsübersicht. 


Seite 


Widmung III 

Vorbemerkung; V 

I.  Absehnitt.    Johann  XXm.  und  das  Konzil. 

Einleitung       1 — 40 

A.  Der  literarische  Kampf  um  die  Union  und  die  Person 

Johanns  XXIII 41—153 

B.  Anklageartikel    und    Zeugenaussagen   gegen 

Johann  XXIII 157—209 

C.  Briefe   bis   zur   Absetzung  Johanns  XXIII.     Spätere 

auf  ihn  bezügliche  Schreiben 210 — 305 

n.  Abschnitt.     Gregor  Xu.  und  das  Konzil. 

Einleitung       306—313 

Aktenstücke 314—366 

m.  Abschnitt.     Benedikt  Xm.  und  das  Konzil. 

Einleitung        367—403 

A.  Benedikt  XIII.  und  seine  Beziehungen  zu  Schottland, 

Frankreich  und  Italien.    1415—1417 404—426 

B.  Die  Reise  K.  Sigismunds  nach  Narbonne  u.  Perpignan.  427 — 453 

C.  Die  Verhandlungen  von  Perpignan 454 — 509 

D.  Die  Gesandtschaft  K.  Ferdinands  von  Aragon  an  K. 

Sigismund  und  nach  Frankreich  1416 510 — 530 

E.  Benedikt  XIII.  und  das  Konzil  von  der  Subtraktion 

bis  zur  Wahl  Martins  V 531—612 

IV.  Abschnitt.     Der  Schriftencyclus  zur  Papstwahl  im 
Anschluß  an  die  Cedula:  Ad  laudem  (1417  Mai  29). 

Einleitung        613—618 

Aktenstücke 619 — 671 


I.  Abschnitt. 

Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 

A.  Der  literarische  Kampf  um  die  Union  und  die  Person 
Johanns  XXIII. 

Älle^  die  nach  Konstanz  kamen,  waren  wohl  darin  einig,  daß 
dem  Schisma  in  der  Kirche  ein  Ende  gemacht  werden  müsse. 
Über  das  „Wie''  gingen  aber  die  Ansichten  weit  auseinander.  Schon 
aus  den  Konzilstagehüchern,  vor  allem  aus  Cerretanus,  ersieht  man 
deutlich  die  Schwierigkeiten.  Vollen  Einblick  gewinnen  wir  nun 
aus  den  unten  zusammengestellten  Anträgen,  Flugschriften,  In- 
vektiven  und  kleinen  Traktaten:  in  allen  Formen,  bald  die  eine 
Seite,  bald  die  andere  hervorhebend,  bald  drohend,  bald  begüti- 
gend, je  nach  Temperament  des  Verfassers  und  Aussichtsmöglich- 
keit, treten  sie  uns  entgegen,  selbst  die  deutsche  Sprache  erscheint, 
und  manches  Stück  übt  auch  jetzt  noch  eine  gewisse  Wirkung  aus. 
Die  Verfasser  gehören  allen  Kreisen  an:  Kardinäle,  und  da  in 
erster  Linie  Ailli,  Kurialen,  Universitätslehrer,  Theologen  und 
Juristen.  Von  den  Deutschen  tritt  besonders  Dietrich  von  'Nieheim 
hervor;  merkwürdigerweise,  er,  der  begeisterte  Deutsche,  in  An- 
lehnung an  den  Erzbischof  von  Gnesen  und  die  polnisclien  Prä- 
laten. Ob  er  durch  sie  mehr  wirken  zu  können  glaubte?  Freilich, 
beim  mächtigsten  deutschen  Episkopat,  den  Erzhischöfen  von  Mainz 
und  Köln,  von  Bremen  und  Magdeburg  konnte  er  kaum  Interesse 
finden;  sie  erschienen  ja  gar  nicht  oder  nur  flüchtig  in  Konstanz. 
Aber  auch  die  anderen  Nationen  beteiligten  sich  am  literarischen 
Kampfe.  Unzweifelhaft  haben  diese  ständigen  Anregungen  all- 
mälig  und  nachhaltig  gewirkt,  wenn  auch  nicht  alle.  Das  Reform- 
projekt des  Genueser  Erzbischofs  wurde  wohl  nicht,  weil  es  zu  sehr 
den  Reformtraktat  Aillis  ausgeplündert,  sondern  aus  anderen  Grün- 
den als  dispendiose  bei  Seite  gestellt. 

Über  die  Art  der  Publikation  finden  wir  allerlei;  die  Arbeiten 
werden  im  Kreise  der  Theologen,  in  Gegenwart  des  Papstes,  später 
in  der  Nation  verlesen,  den  Deputierten  übergeben,  angeschlagen.^) 


^)  .Vgl.  z.  B.  Nr.  75  und  76.    Dietrich  von  Nieheim  ließ  Nr.  78  affigi  portis 
ecclesie. 

Fiuke,    Acta  concilü  Constanciensis.  III.  I 


2  I-  Abschnitt.     Johann  XX III.  nnd  das  Konzil. 

Auch  für  die  Aufbewahrung  einzelner  scheint  gleichzeitig  beson- 
dere Sorge  getragen  zu  sein.  So  begegnet  uns  illud  compendiuni 
.  .  .  compositum  per  d,  card.  Cameracensem  im  frühern  Wiener 
Cod.  5100  und  einer  Sammlung,  die  ein  spanischer  Mönch  Didacus 
de  Moxena  schon  im  Mai  1415  nach  Barcelona  sandte.^)  Die  größte 
Sammlung  haben  aber  die  Polen  angelegt;  sie  findet  sich  in  dem 
oft  zitierten  Petersburger  Codex'-)  und  ihre  Kenntnis  gab  dann 
auch  Veranlassung  zu  einer  besondern  chronologischen  Zusammen- 
stellung dieses  Materieds.  Es  sind  im  ganzen  90  Nummern,  von 
denen  nicht  ganz  die  Hälfte  gänzlich  oder  doch  zum  Teile  unge- 
druckt war.  Eine  scharfe  Umgrenzung  konnte  ich  nicht  treffen. 
Vor  allem  kam  es  mir  auf  Datierung  undatierter  und  inoffizieller, 
d.  h.  in  den  offiziellen  Akten  nicht  genannter  Stücke  an.  Anträge, 
die  in  den  bekannten  Sitzungen  gestellt  wurden,  sollten  darum 
unbeachtet  bleiben.  Nicht  alle  solche  private,  undatierte  Anträge 
und  Flugschriften  sind  uns  erhalten.  Wir  kennen  z.  B.  die  Avisa- 
mente  nicht,  die  ein  Deutscher  (Dietrich  von  Nieheim?)  in  seiner 
Nation  über  die  Cessionsformel  vorbrachte:  Ego  dedi  in  avisa- 
mentis  meis  in  natione.')  Von  verschiedenen  wissen  wir  nur  den 
Inhalt.  Die  hier  zusammengestellten  Stücke  umfassen  die  Zeit  vom 
Beginn  des  Konzils  bis  Ende  Ajml;  damals  entschied  sich  das 
Schicksal  Johanns  XXIII.  und  kehrte  mehr  Ruhe  in  die  bisher 
aufgeregte  Versammlung  zurück.  Anhänger  und  Gegner  sahen, 
daß  nichts  mehr  zu  ändern  war.  Über  die  Miteinreihung  der  schon 
gedruckten  Stücke  in  Regestenform  kann  nur  der  Bedenken  tragen, 
der  die  frühere  Konfusion  in  der  Datierung  vieler  Stücke  nicht 
kennt,  der  nicht  weiß,  wie  viel  Scharfsinn  M.  Ritter  und 
P.  Tschackert  ohne  Kenntnis  der  Handschriften  vergeblich  ver- 
wandt haben,  um  eine  sichere  Einreihung  zu  treffen.^)  Zudem  habe 
ich  in  den  Anmerkungen  Verbesserungen  geboten,  die  den  vielfach 
unverständlichen  Text  klarer  gestalten;  freilich  nicht  jede  Ab- 
weicliung,  nicht  jeden  verkehrten  Buchstaben  wollte  ich  nach  den 
Handschriften  andeuten,  denn  sonst  hätte  der  kritische  Apparat  an 


^)  Letztere  jetzt  im  Kronarchiv  Barcelona.  Es  sind  die  Anträge  Sequuntiir, 
Quia  in  presenti,  Ad  huniilem,  Quia  Christifidelibus,  Sciendum  est  quod,  Qiiia 
secundum  divinam  scripturam,  Videtur  multis.  Sie  finden  sich  auch  so7ist  ohne 
die  Notiz  vom  Compendium  zusammen  z.   B.   Wien  5070,  München  5667. 

^)   Vgl.  die  allgemeine  Einleitung. 

3)  Hardt  II,  241. 

*)  Vgl.  meinen  ersten  Deutungsversuch  nach  Einsicht  der  Wiener  Hss.  Hist. 
Jahrb.  1887  S.  103  ff. 


Einleitung.  3 

Umfang  den  Text  übertreffen  müssen.  Eine  Grundlage  für  die 
Datierung  der  meisten  Stücke  bieten  die  beiden  Arbeiten  von 
A.  Lenne^)  und  J.  Katterbach^),  die  das  ungedruckte  Material  be- 
nutzen konnten.  Ihre  Arbeiten  entheben  mich  auch  der  Aufgabe, 
die  Einreihung  der  meisten  Stücke  zu  motivieren.  Nur  dort  vor 
allem,  wo  von  ihnen  unbesprochene  Stücke  oder  wo  allgemeine 
Yjusammenhänge  zu  erwähnen  sind,  habe  ich  einzusetzen.  Begreif- 
lich ist,  daß  manche  Datierung  nicht  absolut  sicher  ist;  öfter  mußte 
eine  Umgrenzung  aushelfen. 

I.  Zu  Anfang  erscheint  eine  Gruppe  von  Reformvorschlägen. 
Daß  der  sogenannte  „Hausordnungsantrag''  (Nr.  1)  kein  eigentlicher 
Reformantrag  ist,  trotz  der  mehr  oder  minder  spöttischen  Kritiken 
Hüblers,  Tschackerts  und  Lamprechts,  sondern  ein  einfacher 
Vorschlag,  wie  der  Papst  sich  in  der  ihm  ungewohnten  Fremde  zu 
benehmen  habe  —  so  sonderbar  auch  manche  Mahnung  für  uns 
klingen  mag  —  habe  ich  schon  vor  Jahren  und  hat  ausführlicher 
Lenne  nachgewiesen.  Der  Antrag  gehört  an  die  Spitze,  wenn  auch 
eine  genaue  Datierung  nicht  angängig  ist-^)  Auf  die  Bedeutung  der 
Nr.  2—4  hat  zuerst  W.  v.  Hofmann  hingewiesen;^)  er  hat  auch  die 
Datierung  der  drei  Stücke  versucht.  Erhalten  sind  sie  uns  in  einem 
Codex  des  päpstlichen  Registrators  Stephan,  Bischof  von  Volterra.") 
Charakteristisch  ist,  daß  er,  der  in  der  Begründung  des  20.  Anklage- 
artikels gegen  Johann  XXIII.  als  mediator  symoniarum  bezeichnet 
wird,  hier  als  Reformator  der  Kurie  erscheint.  Tief  einschneidend 
und  doch  wieder  konservativ  festhaltend  an  den  bewährten  Ver- 
waltungsgrundsätzen der  Kurie,  nur  jede  Willkür  beseitigend  und 
den  geistlichen  Charakter  wahrend,  wird  Reinigung  des  Beamten- 
standes und  Beschränkung  auf  das  notwendige  Personal  für 
Kanzlei,  Kammer  und  Poenitentiarie  verlangt.  Die  Klagen  der 
christlichen  Welt  über  Inkorporationen,  finanzielle  Translationen, 
Exemtionen,  Dispensationen,  Schädigungen  des  Klerus  durch  welt- 
liche Mächte  sollen  behoben  werden.  III  stammt  vom  Bischöfe 
von    Volterra   selbst;    bezeichnender  Weise   wird   die   causa   fidei 


^)  Der  erste  literarische  Kampf  auf  dem  Konstanzer  Konzil,  1913. 

^)  Der  zweite  literarische  Kampf  auf  dem  Konstanzer  Konzil,  1919. 

■'')  Die  Stellung  bei  Cerretanus  besagt  nur  den  Einlaiif  des  Schriftstückes. 
Wie  so  oft. 

*)  Forschungen  zur  Geschichte  der  Kurialen  Behörden  /,  7  ff.  II,  227. 

^)  Archivio  storico  Ituliano  IV,  Bd.  13,  20  ff.,  besonders  339—359  GH  avanzi 
delV  archivio  di  un  Pratese  vescovo  di  Volterra. 

1* 


4  I.  Abschnitt.     Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 

an  die  Spitze  gestellt  und  dann  werden  ein  paar  Andeutungen  über 
die  Kurienreform,  den  Schutz  des  Klerus  gegenüber  den  weltlichen 
Mächten  betont.  I  beschäftigt  sich  wesentlich  mit  der  Kurien- 
reform; ein  Verfasser  wird  nicht  genannt.  II  gibt  sich  als  eine 
geplante  Willenserklärung  des  Papstes;  I  und  III  sind  darin  auf- 
genommen und  zwar  fast  wörtlich  und  so  vollständig,  daß  den 
beiden  Stücken  fast  nichts  Selbständiges  bleibt,  aber  auch  II  bietet 
nur  ein  paar  unbedeutende  Vorschläge  über  die  anderen  hinaus. 
Daraus  folgt  natürlich  auch,  daß  I  und  III  älter  sind  als  11.^) 
In  III  wird  nun  die  Kommission  für  die  Hussache  erwähnt  und 
damit  als  frühester  Termin  für  III  und  damit  auch  für  II  der 
4.  Dezember  bestimmt.')  Demgemäß  kann  auch  die  Überschrift 
bei  I:  Que  necessaria  esse  videntur  fieri  per  papam  et  in  prima 
sessione  fiitura  (ähnlich  bei  II)  nicht  mehr  auf  den  16.  November 
gedeutet  werden,  sondern  auf  die  geplante  Sitzung  vom  17.  De- 
zembern^) Für  spätere  Zeit  würde  das  Programm  nicht  gut  w.ehr 
unterzubringen  sein.  Wenn  W.  v.  Hofmann  die  Stücke  als  Auf- 
fassung der  Kardinalspartei  gelten  lassen  will,  so  kann  das  doch 
nur  in  beschränktem  Maße  von  Äilli  und  Fillastre  und  den  ihnen 
zustimmenden  Kardinälen,  die  wir  aber  nicht  kennen,  nicht  von 
allen  gesagt  sein.  Für  diese  Kreise  paßte  auch  die  Betonung  der 
professio  fidei  Bonifaz'  VIII.  Sie  wollten  reformieren,  aber  auch 
ihre  Macht  stärken,  wie  es  in  einem  Stücke  mit  ähnlicher  Tendenz 
direkt  heißt:  In  arduis  nichil  faciet  sine  consensu  d.  cardinalium 
(Presupposita  Nr.  8). 

Vielleicht  fällt  in  dieselben  Wochen  die  umfangreiche,  im. 
Konzil  nicht  erörterte  Reformschrift  des  Erzbischofs  Pileus  von 
Genua  (Nr.  19).  Sie  zieht  in  den  Kreis  ihrer  Betrachtung  den 
ganzen  Umfang  des  damaligen  kirchlichen,  selbst  politisch-wirt- 
schaftlichen Lebens  —  er  ist  ein  Anhänger  des  Reiches  — ,  wenn 
sie  auch  an  verschiedenen  Stellen  sich  an  Aillis  Tractatus  agen- 
dorum  anlehnt^).    Auch  hier  spielt  die  professio  fidei  Bonifaz'  VIIL 


^)  Daß  die  bei  I  und  II  übereinstimmenden  Punkte  von  II  aus  I  über- 
nommen sind,  zeigt  z.  B.  die  Ertcähnung  der  Referendare  und  der  beneficia 
pinguia  CS.  340  und  343,  S.  344  und  350).  In  I  wird  hier  unvorsichtig  Ispania 
hinzugefügt;  in  II  fehlt  das;  dafür  steht  einmal  korrekt  Portugalia. 

')  Vgl.  Forschungen  und  Quellen  S.  316. 

^)  Auch  in  „Ad  humilem"  findet  sich  der  Ausdruck:    In  prinia  hac  sessione. 

*)  Döllinger,  Beiträge  II,  301—311.    Johannes  ist  noch  anerkannter  Papst. 

Die  Stelle  in  Nr.  2:   Hoc  expedituni  est  ist  später  hinzugefügt.    Pileus  kam  am 


Einleitung.  5 

eine  Rolle.  Schwieliger  ist  der  Reform-Antrag  Äillis:  Videtur 
multis  prelatis  zeitlich  unterzubringen.  Katterhach  (S.  62)  glaubt 
ihn  genau  umgrenzen  zu  können,  hat  aber  eine  Auffälligkeit  über- 
sehen. Um  die  Quellen  des  Schismas  zu  verstopfen,  die  vor  allem 
in  der  Eifersucht  der  Nationen  liegen,  sucht  AiUi  die  Kardinäle 
auf  die  5  Nationen  zu  verteilen;  er  nennt  dann  die  spätem 
5  Konzilsnationen.  Freilich  braucht  man  nicht  unbedingt  an  die 
Konstanzer  Konzilsnationen  zu  denken,  da  die  Erörterungen  des 
Kardinals  durchaus  allgemeiner  Natur  sind;  auffällig  bleibt  die 
Stelle  doch.  Entscheidend  für  die  Einreihung  dürfte  aber  sein, 
daß  der  Antrag  in  den  von  mir  eingesehenen  Handschriften 
5100,  .5079,  P,  usic.  sich  immer  entweder  in  der  Gruppe  des  Com- 
pendiums  von  Ailli  oder  doch  bei  den  Anträgen  des  Frühjahrs  1415 
befindet;  gerade  die  Sendung  des  Didacus  beweist,  daß  er  im 
Sommer  1415  schon  in  Barcelona  war. 

II.  Die  Dezemberanträge  haben  zwei  Kernpunkte:  Stellung- 
nahme zum  Pisanum  und  zu  den  Publikationsformeln:  Nos  — 
Papst  —  hoc  s.  approbante  concilio  oder:  sacrosanctum  concilium 
damnat,  anläßlich  der  Wicliff -Debatte,  oder  anders  geformt:  Ist  die 
Union  schon  vorhanden  trotz  Gregor  und  Benedikt,  und  ist  der 
Papst  der  Bestimmende  auf  dem  Konzil  oder  steht  das  Konzil  über 
ihm:  Zwei  Fragen,  die  zur  Entscheidung  drängten.  Daß  der  ge- 
suchte italienische  Antrag  tatsächlich  Nr.6  ist,  ergibt  sich  aus  einem 
Vergleich  der  drei  Punkte  mit  Fillastres  Bericht  (Bd.  II,  17)  und 
Punkt  4  und  6  der  Cedula  Sequimtur  (Nr.  7).  So  wird  auch  Raum 
für  den  eigenartigen,  verschiedene  Interessen  verbindenden  An- 
trag (8),  den  Lenne  mit  guten  Gründen  dem  Patriarchen  von  Kon- 
stantinopel zugeschrieben  hat.  Ob  die  Anträge  Zabarellas  und  der 
Engländer  gerade  am  7.  Dezember  einliefen,  läßt  sich  weder  be- 
weisen noch  widerlegen.  Ein  Stützpunkt  für  die  Datierung  der 
Nr.  11  und  12  (letztere  folgte  sicher  schnell  der  vorderen)  ist  die 
Betonung  der  Erörterung  verschiedener  Punkte  in  prima  sessione 
d.  h.  in  der  geplanten  des  17.  Dezember'^).  Dadurch  ist  aber  auch 
die  Feststellung  des  Angriffes  des  Minoriten  Johannes  Gracie  und 
der  Antwort  Aillis  in  den  12  Conclusionen  wenigstens  ungefähr 
gegeben. 


4.  Dezember.  Bd.  IL  190.     Vher  seinen  Unionslraklal  (S.  :iUl)  habe  ich   nichH 
finden  können.     Baß  das  Konzil  die  Schrift  nicht  erörterte,  ergibt  die  Schluß- 
Anmerkung  bei  Andreas  von  Regensbiirg,  Leidinger  S.  216. 
1)  Hardt  IL  196. 


6  I.  Abschniff.     Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 

Nr.  15 — 18  stehen  in  Beziehung^ur  Wicliff -Dehatte.  Tschackert^) 
hat  bereits  die  ungefähre  Zeit,  Dezember  1414,  festgestellt; 
mir  damals  ist  für  sie  Baum  und  Fillastre  gibt  für  sie  die  Grund- 
lage. Eine  weitere  Einengung  gibt  dann  die  Notiz  von  der  Ankunft 
des  Patriarchen  von  Antiochien  am  15.  Dezember.-) 

III.  Um  den  10.  Januar  kommt  es  zu  einem  starken  Zusammen- 
stoß Johanns  XXIII.  mit  Kardinal  Ailli.  Der  Papst  hatte  seinen 
Vorschlag  über  mildes  Vorgehen  gegen  die  beiden  Prätendenten 
angehört,  ihn  gelobt,  später  aber  den  Kardinälen  befohlen,  nicht 
mehr  ohne  seine  und  des  Kollegiums  Genehmigung  Vorschläge  zu 
machen,  zugleich  auch  den  Theologen  verboten,  sich  wie  bisher  in 
Aillis  Behausung  mit  ihm  zu  besprechen.  Das  hat  dann  den  Domi- 
nikaner Johannes  Falkefiberg,  den  spätem  Vorkämpfer  für  den 
Deutschorden,  zu  einem  Protest  veranlaßt  (Nr.  22,  26).  Inzwischen 
icar  der  König  Sigismund  am  Weihnachtstage  gekommen.  In  einer 
Reihe  von  Avisamenten  wird  er  bestürmt,  die  Sache  der  Union  in  die 
Hand  zu  nehmen.  (21,  25,  27,  29,  30.)  Die  ersten  Januarwochen 
gehören  ihm.  In  den  höchsten  Tönen  wird  er  auf  deutsch  und 
lateinisch  gepriesen;  selbst  humanistische  Klänge  mischten  sich  in 
die  trockene  Antragsform  (Nr.  27),  um  ihm  seine  erhabene  Stellung 
vor  Augen  zu  führen.^)  Historische  Exkurse  über  die  Stellung  der 
Kaiser  zu  den  Päpsten  und  zur  Konzilsberufung  wirken  dafür 
(Nr.  25).  Vor  allem  sind  es  zivei  Avisamente,  das  eine  an  einen 
Mächtigen  aus  Sigismunds  Umgebung,  das  andere  an  ihn  selbst, 
die  mit  bisher  unerhörten  Tönen  über  die  Person  des  Papstes 
reden,  die  ersten  schweren  Anschuldigungen  über  Unsittlichkeit, 
Unglaube,  Raub  und  Mord  gegen  ihn  erheben,  andererseits  ((her 
auch  die  noch  ungebrochene  Machtstellung  Johanns  betonen. 
Noch  ist  Johann  allmächtig;  Redefreiheit  gibt  es  nicht;  alles  ist  be- 
stechlich, alles  klingt  wieder  von  Lobhudeleien  und  Schmeicheleien 
in  den  Predigten.  Er  hat  seine  Spione  überall;  seine  Kardinäle 
und  Bischöfe  wissen  Bescheid  von  edlen  Verhandlungen,  während 
den  andern  alles  verborgen  bleibt.  So  erhält  er  stets  seinen  Willen 
und  das  Konzil  ist  ein  italienisches  Partikular-,  kein  allgemeines 


1)  Tschockert.  l'eler  von  Ailli  S.  374. 

2)  Bd.  IL  17  nnd  199. 

■^)  Unser  herre  der  konig  hat  inne  siner  hant  das  himel  riebe  und  die  helle, 
an  ihm  nehst  Gote  ist  gelegen  alle  selikeit  der  cristenheit.  Oder:  Tu  post 
Deum  es  unica  nostra  spes  et  calamitatis  ecciesie  effugium. 


Einleitung.  7 

Konzil.^)  Sigismund  läuft  Gefahr,  seinen  Verlockungen,  besonders 
seinen  Geldspenden  zu  erliegen.  Was  nützen  ihm  aber  die  viel- 
leicht 100  000  Gulden;  bringt  er  die  Union,  das  größte  Werk  seit 
Bestehen  der  Menschheit,  zustande,')  dann  werde  ihm  leicht  eine 
Million  vom  Klerus  beschafft  werden  können.  Mit  kräftigen  Farben 
wird  die  Verworrenheit  der  Lage,  das  schwankende  Verhalten  der 
Bischöfe,  die  nach  dem  Frühstück  anders  reden  als  vorher,  die 
Notwendigkeit  eines  energischen  Vorgehens  ^igismunds  im  Verein 
mit  den  gutgesinnten  Prälaten  geschildert.  Um  die  Macht  Johanns 
zu  brechen,  fordert  Dietrich  von  Nieheim  wohl  in  dieser  Zeit  (Nr.32) 
als  radikale  Heilmittel:  Suspension  der  Kurie  bis  Ostern,  damit  der 
Anhang  des  Papstes  sich  mindere  und  die  Kurialen  Zeit  gewinnen 
an  der  Union  mitzuarbeiten;  Ausschluß  der  von  Johann  kreierten 
und  ihm  dankbar  anhängenden  Titularbischöfe  vom  Konzil;  Ab- 
weisung der  herbeiströmenden  Mendikanten.  Charakteristisch  ist 
das  Hervortreten  der  Deutschen  in  dieser  Zeit;  von  ihnen  stammen 
die  meisten  Anträge.  Das  Fazit  dieser  Ermahnungen  und  aller 
Erörterungen  ist:  das  Pisanum  auf  sich  beruhen  zu  lassen,  die 
Union  soll  Sigismund  auf  irgend  eine  Weise  bewirken. 

IV.  Dieser  Ansturm  auf  Sigismund  blieb  der  Öffentlichkeit  ver- 
borgen. Noch  lagen  keine  besonders  bezeichnenden  Handlungen 
von  ihm  vor.  Man  traute  ihm  noch  zu,  daß  er  sich  von  Johann  Rat- 
geber erbitten  würde.  So  begreift  man  die  Äußerung  Fillastres, 
daß  bis  Ende  Januar  in  Sachen  der  Union  sozusagen  nichts  ge- 
schehen sei,  denn  es  herrschte  die  Krankheit  „Rühr  mich  nicht  an". 
Versuche  blieben  in  den  Anfängen  stecken.  Da  kam  der  Einzug 
der  Engländer  und  Polen,  vor  allem  der  Vorstoß  des  Pfalzgrafen 
Ludicig  und  der  Gregorianischen  Partei  am  26.  Januar,  der  für 
die  Beteiligung  der  Gregorianer  am  Konzil  Beseitigung  Johanns 
von  der  Konzilsleitung  verlangte  (Nr.  33).  Wohl  wandten  sich 
zwei  Anhänger  des  Papstes  entrüstet  gegen  die  Zumutung  (34,  35), 
aber  Fillastre  sah,  „daß  die  Türe  geöffnet  war"  und  nun  geht  er 
um  die  Monatswende  (Nr.  37)  mit  hinreißender  Kraft  und  zwin- 
gender Logik  auf  sein  Ziel  los:  Bücktritt  aller  drei  Päpste.  Kein 
■  Wo7't  des  Tadels  äußerte  er  gegen  Johann,  er  bittet  und  hofft  von 
ihm,  daß  er  als  guter  Hirt  sein  Leben  für  seine  Schafe  gebe.  Als- 
bald folgt  ihm  Ailli  mit  dem  ersten   Versuch   einer  Abdankungs- 

*)   Sic  est   particulare   Ytalicorum   et   non  conciliuni   generale. 
-)    Maiorem   gloriam    reportabis,   quam    quisquani    reguni   a    tempore   orbis 
cunditi. 


8  I.  Abschnitt.     Johann  XXI II.  und  das  Konzil. 

formel  (Nr.  38)})  Schon  melden  sich  Zustimmende,  aber  auch 
energische  Opposition  erfolgt;  nicht  blos  als  fautor  scismatis,  son- 
dern direkt  als  hereticus  gilt  Fillastre  diesen  Kreisen  (39,  40—43). 
Tagtäglich,  ja  man  möchte  sagen,  stündlich  mehren  sich  in  den 
ersten  Fehruartagen  die  Flugschriften  für  und  wider  die  Cession, 
bekannte  und  unbekannte  Gegner  und  Freunde  der  beiden  mutigen 
Kardinäle  lassen  sich  mit  diesen  selbst  vernehmen.  Und  doch  kam 
man  nicht  weiter!  Da  tauchten  die  Fragen  nach  dem  Stimmrecht 
und  der  Art  der  Abstimmung  auf.  Wer  sie  aufgeworfen,  ist  unbe- 
kannt. Aber  sie  zündeten.  Ailli  und  Fillastre  haben  sich  für  Er- 
weiterung des  Stimmrechts  entschieden,  Ailli  vorsichtiger,  Fillastre 
radikaler.  Beide  operieren  mit  Beispielen  aus  Geschichte  und 
Gegenwart.  Ailli  meint,  es  sei  doch  sonderbar,  daß  ein  so  kleiner 
(italienischer)  Erzbischof  oder  Bischof  mit  so  wenigen  Untertanen 
so  viel  Stimmberechtigung  habe  wie  der  Bischof  von  Mainz.^)  Fil- 
lastre betont,  daß  in  Deutschland,  Frankreich,  England  und  Spanien 
es  tausend  Pfarrer  gäbe,  denen  mehr  Seelen  unterständen,  als  man- 
chem stimmberechtigten  Bischof.  Beide  treten  für  das  Stimmrecht  der 
Doktoren  der  Theologie  und  des  Rechtes  ein.  Fillastre  erinnert 
gegenüber  diesen  Gelehrten  daran,  daß  ein  prelatus  indoctus 
est  asinus  coronatus.  Unter  gewissen  Einschränkimg en  plädieren 
beide  auch  für  das  Stimmrecht  der  geistlichen  Prokuratoren,  der 
Könige  und  Fürsten  (Nr.  55,  57).  Erfolg  hatte  ihre  Äußerung 
nicht,  denn  inzwischen  entschied  man  sich  für  eine  neue  Form  der 
Abstimmung  und  überließ  die  Eriveiterung  des  Stimmrechts  den 
Nationen.  So  hat  denn  auch  ein  A^nonymus  die  Sache  praktischer 
angefaßt,  indem  er  für  die  Abstimmung  per  capita  in  nationibus 
und  per  capita  nationum  in  den  cdlgemeinen  Sitzungen  eintrat 
(Nr.  54).  Er  hat  Erfolg  gehabt  trotz  einer  drängenden  Bittschrift 
der  italienischen  Nation  an  Sigismund.  Die  Abstimmung  nach  Na- 
tionen, erklärte  sie,  gehe  gegen  das  Recht  und  die  Ehre  der 
Italiener,  gegen  Canones  et  decreta  pontificum  und  gegen  die 
Übung  auf  den  Konzilien  von  Lyon  und  Vienne,  die  doch  auf 
französischem  und  nicht  italienischem  Boden  stattgefunden  hätten. 
Warum  müsse  denn  in  geistlichen  Dingen  der  Itcdiener  vom  Deut- 
schen,  Franzosen   und   Engländer   geschieden   werden?     Warum. 


^)  Sonderbar  ist,  daß  dieser  folgenschwere  Versuch  auf  dem  Kojizil  nicht 
weiter  eruähnt  wird. 

^)  Das  Beispiel  dieses  ganz  iceltlichen  Mannes  war  allerdings  nicht  gut 
gewählt. 


Einleitung.  9 

müsse  man  denn  untersuchen,  wieviel  Nationen  das  christliche  Volk 
zähle?  Sie  erinnert  Sigismund  daran,  wie  er  durch  das  Kaisertum 
mit  Italien  verbunden  sei.  Schließlich  bittet  sie  auch  die  Ver- 
mehrung der  Stimmen  als  ungehörig  abzulehnen  (Nr.  57).  Trotzdem 
stimmte  man  seit  dem  7.  Februar  nach  Nationen  ab.^)  Der  Erfolg 
zeigte  sich  bald:  die  drei  Nationen,  die  fra^izösische,  deutsche  und 
englische  stimmten  gegen  die  italienische  für  die  Vorlage  der 
Cessionsformel  durch  Johann  XXIII.  und  sie  bestimmten  auch  die 
Form  (Nr.  65  ff.)  trotz  eines  taktisch  nicht  ungeschickten  Gutachtens, 
das  der  bekannte  Rechtsgelehrte  Rafael  de  Fulgosiis  im  letzten 
Äugenblicke  abgab  (Nr.  61). 

V.  Durch  die  Bindung  Johanns  in  der  zweiten  allgemeinen 
Konzilssitzung  beruhigen  sich  die  Gemüter.  Das  zeigt  sich  auch  im 
Abflauen  des  literarischen  Kampfes;  Anträge  und  Flugschriften 
icerden  zunächst  seltener.  Pessimisten  wie  Dietrich  von  Nieheim 
warnen  allerdings  vor  zu  großem  Vertrauen  in  das  Prokuratorium; 
es  sei  zu~wenig  (63).  Später,  kurz  vor  der  Katastrophe,  verlangt  er 
wieder  Suspension  des  ganzen  kurialen  Betriebes  (74).  Andere 
fordern  bedingungslose  Cession  (72).  Dietrich  von  Münster  er- 
örtert in  einer  großangelegten  Untersuchung  die  potestas  concilii 
und  die  potestas  pape.  Dann  kam  die  Flucht  Johanns  in  der  Frühe 
des  21.  März.  Jetzt  verschwinden  die  Kardinalskreise  fast  völlig 
aus  der  Debatte;  nur  einmal  bringen  sie  einen  Aussöhnungsversuch 
und  hoffen,  das  Prokuratorium  zu  retten  (81);  vergebens.  Die  Kar- 
dinäle leiden  unter  der  Abneigung  gegen  den  Papst;  jemand  ver- 
langt, daß  sie  nicht  mehr  an  den  Sitzungen  teilnehmen  sollen  (89). 
Mitte  April  finden  sie  noch  einmal  einen  Verteidiger  (88).  Auch 
die  vermittelnden  und  versöhnenden  Stimmen  treten  zurück.  Die 
radikalen  Kreise,  d.  h.  diejenigen,  die  aus  der  Tatsache  der  Flucht 
nun  alles  gewinnen  wollen,  was  der  Beseitigung  Johanns  und 
der  Förderung  der  Union  dient,  behalten  fast  allein  das  Feld. 
Bezeichnender  Weise  sind  es  vor  allem  Deutsche,  Dietrich  von  Nie- 
heim voran.  In  drei  ihm  sicher  zuzuweisenden  Flugschriften  — 
wahrscheinlich  stammen  noch  ein  paar  weitere  von  ihm  —  weist  er 
auf  die  Behandlung  des  unwürdigen  Johann  XII.  durch  Otto  d.  Gr. 
hin,  so  müsse  es  auch  Johann  XXIII.  ergehen;  erbost  über  das 
Mandat  Johanns,  das  alle  Kurialen  nach  Schaffhausen  ruft,  erhebt 
er  nun  die  giftigsten  Anklagen:  Johann  sei  gar  kein  Papst,  da  er 

')  Bd.  IL  211. 


10  I.  Abschnitt.     Johann  XX III.  und  das  Konzil. 

kein  Christ  sei,  denn  die  Neapolitaner  können  keine  Christen  sein 
(78,  80,  83).  Andere  bereiten  durch  juristische  Untersuchungen  die 
Erklärung  der  Oberhoheit  des  Papstes  über  das  Konzil  vor  (77,  84), 
wieder  andere  wollen  durch  Beseitigung  der  Generalreservationen 
und  Provisionen  Johann  vor  edlem  den  Brotkorb  höher  hängen  und 
ihn  so  mürbe  machen  (87).  In  alles  dies  mischt  sich  immer 
wieder  die  Angst,  Johann  könne  durch  seine  Gewandtheit  und  Um- 
triebe sich  wieder  emporarbeiten;  darum  wird  vor  jedem  Prokura- 
torium, vor  seinen  Umtrieben  gewarnt  (79,  82),  werden  die  An- 
klagen wiederholt  und  verschärft  (79,  83,  90).  Und  das  letzte  Stück 
beginnt  mit  der  Kanonisation  Johanns  XXIII.,  in  der  gezeigt  werden 
soll:  Welchen  Maulwurf  beten  wir  an?  Es  stammt  aus  der  Zeil 
von  Ende  April.  Johann  ist  von  Breisach  nach  Freiburg  zurück- 
geführt; demnächst  erscheint  er  in  Radolfszell  als  Gefangener. 
Sein  Schicksal  ist  besiegelt.  Es  begi^int  das  Gerichtsverfahren 
gegen  ihn.  Die  besprochenen  Anträge  und  Flugschriften  haben  es 
vorbereitet.     Ihre  Glanzzeit  ist  vorüber. 

VI.  Zu  einzelnen  Nummern  ist  noch  zu  bemerken:  Nr.  22  ist 
aus  zwei  ursprünglichen  Anträgen  zusammengeschachtelt. ^ Der  erste 
geht  zurück  auf  die  am  Konzil  versammelten  magistri  in  theologia 
(das  ist  die  facultas  theologica)  und  enthält  den  Entwurf  einer  be- 
sonders gearteten  G eschäftsordnung .  Der  zweite  auf  Ailli  selbst, 
der  in  Übereinstimmung  mit  etlichen  Prälaten  und  Doktoren  vor- 
geht. Inhaltlich  deckt  sich  dieser  Teil  mit  den  von  Ailli  schon 
früher  formulierten  Forderungen  (Nr.  11).  Ganze  Partien  sind 
auch  wörtlich  übernommen.  Diese  sind  im  Druck  durch  Petit-Druck 
kenntlich  gemacht.  Da  Ailli  beide  Cedulae  in  der  Sitzung  vom 
10.  Januar  zugleich  vorgelegt  hatte,  sind  sie  in  den  Handschriften 
zu  einem  einzigen  Vorschlage  zusammengeschmolzen.  Schon  die 
Verschiedenart  der  Materie  macht  aber  erkenntlich,  daß  es  sich 
ursprünglich  um  zwei  Stücke  gehandelt  habe7i  muß.  Volle  Klärung 
bringen  dann  die  Mitteilungen  Falkenbergs  zu  Beginn  seines  Pro- 
testes gegen  die  Beschränkurig  der  freien  Rede  auf  dem  Konzil  (26). 
Die  Nummern  46,  53,  86  weisen  eine  doppelte  Redaktion  auf.  In 
Nummer  46  sagt  der  Antrag  im,  Petersburger  Codex:  Wir  wissen 
nicht,  welcher  Papst  der  rechte  ist.  Dagegen  sagt  der  Schreiber 
der  Cedula  im  Cod.  Palatinus:  Eines  ivissen  wir  gewiß,  daß  nicht 
Johann  der  wahre  Papst  ist,  über  die  beiden  andern  können  wir 
nichts  sagen.  Auch  sonst  unterscheiden  sich  die  Redaktionen,  be- 
sonders durch  die  Aufstellung  der  einzelnen  Punkte.     In  Nr.  53 


Einleitung.  W 

enthält  wieder  die  Petersburger  Handschrift  gegenüber  der  Wiener 
die  Johann  unfreundliche  Redaktion.  In  Nr.  86  streicht  der 
Schreiber  der  bei  Marlene  und  Durand  veröffentlichten  Redaktion 
der  Flugschrift:  Audite,  qui  sequimini  vor  dem  Wort  Sigismund 
regelmäßig  das  Imperator;  und  auch  der  Segenswunsch  für  Sigis- 
mund am  Ende  ist  dem  Franzosen  in  der  Kehle  stecken  geblieben. 
Der  Job  Vener-Codex  W  5064^)  enthält  eine  ßedula  (Nr.  48),  die 
den  Rücktritt  aller  drei  Prätendenten,  in  erster  Linie  Johanns 
fordert.  Die  Handschrift  weist  zahlreiche  Korrekturen  von  Job 
Veners  Hand  auf;  der  Satzbau  ist  oft  noch  uneben  und  mit  zahl- 
reichen E inschachtelungen  versehen.  Wahrscheinlich  ist  es  nur 
ein  Konzept  von  Job  Veners  Hand. 

Die  Form  der  Wiedergabe  ist  dieselbe  wie  die  Aufzeichnung 
der  Sermones  im  IL  Bande.  Der  Text  führt  jedesmal  nur  die 
Handschriften  auf,  die  ich  für  das  Regest  oder  für  die  Wiedergabe 
eines  Stückes  eingesehen  habe;  ist  das  nicht  der  Fall,  so  bleiben 
die  Handschriften  unerwähnt.  Zur  leichteren  Benutzung  ist  am 
Schluß  ein  Initien-Verzeichnis  angefügt. 


B.  Anklageartikel  und  Zeugenaussagen  gegen  Johann  XXIII. 

Seit  Anfang  Januar  1415  tauchen  im  literarischen  Kampfe 
gegen  den  Papst  immer  wieder  eine  Reihe  Anschuldigungen  auf: 
IJnsitflichkeiten  mit  konkreten  Angaben,  Simonie.  Unglauben, 
Morde  werden  besonders  betont.  (Vgl.  Nr.  25,  29,  79,  83,  90.) 
In  der  sogenannten  Vita  Johanns  erzählt  Diet7'ich  von  Nieheim:^) 
Quidam,  nt  presumitiir,  Italiens,  habe  viele  Artikel  heimlich  ver- 
breitet, da  er  eine  Untersuchung  provozieren  wollte.  Aber  maß- 
gebende Deutsche,  Engländer  und  Polen  seien  aus  verschiedenen 
Gründen  gegen  die  Veröffentlichung  gewesen.  Der  Papst  habe 
einzelnes  zugestanden,  anderes  geleugnet.  Eine  Folge  sei  die 
größte  Nachgiebigkeit  gegen  das  Konzil  gewesen. 

Vielleicht  fällt  das  Tatsächliche  dieser  Erzählung  mit  dem  Er- 
scheinen einer  Flugschrift  zusammen,  die  anfangs  Februar  aus  den 
Kreisen  der  Gregorianer  veröffentlicht  wurde  (Nr.  48).  Sicherlich 
haben  die  Anschuldigungen  das  Erscheinen  der  Anklageakten  be- 
einflußt, wenn  auch  direkte  Beziehungen  kaum  nachzuweisen  sind. 

1)  Vgl.  aUffemeine  Einleihing. 

2)  Hardt  II,  391. 


12  I-  Abschnitt.     Johann  XXTII.  und  das  Konzil. 

Letzer e  hatten  einen  bestimmten  Zweck:  die  Suspension  und  Ab- 
dankung oder  Absetzung  Johanns  zu  erwirken. 

Die  offiziellen  KonzUsanklagen  erscheinen  in  den  Konzils- 
akten am  13.  Mal.  Der  Konzilspromotor  Heinrich  de  Piro  bittet  um 
die  Ei^nennung  von  Kardinälen  und  Prälaten  zu  Kommissaren, 
welche  die  Zeugen  vereidigen,  vernehmen  und  darüber  dem  Kon- 
zil berichten  sollen.  TS  Kommissare  werden  ernannt.  Kurz  nach 
Mittag  bestimmt  die  Deutsche  'Nation  schon  5  Mitglieder  ad  or- 
dinandum  posiciones  et  articiüos.  Der  Konzilskursor  erzählt  den 
schon  im  Franziskanerkloster  tagenden  Vertretern,  daß  er  in  2 
Gruppen  13  Zeugen  geladen.  Und  um  2  Uhr  sind  schon  10  vorhan- 
den und  werden  auf  volle  Wah7'heitsaussage  verpflichtet.  Nach 
Fillastre  könnte  man  annehmen,  daß  in  diesen  wenigen  Stunden 
auch  schon  die  Anklageartikel  vorgelegen  und  bezeugt  seien,  wäh- 
rend im  Konzilsbericht  die  Information  noch  als  summarisch  cha- 
rakterisiert nird.^)  Tags  darauf  berichtet  Fillastre,  einer  der  Kar- 
dinalskommissare, der  aber  alsbald  iregen  Krankheit  ausschied, 
über  die  Vernehmung  der  10  Zeugen;  er  müsse,  wenn  auch 
schmerzerfüllt,  die  Aussagen  mitteilen,  wonach  Johann  XXIII.  tat- 
sächlich dilapidator  bonorum  ecclesie  Romane  et  universalis,  simo- 
niacus,  scandalosns  et  pertiirbator  fidei  Christiane  gewesen  sei. 
Darauf  verliest  der  Patriarch  von  Antiochien  das  also  sihon  vor- 
bereitete Suspensionsdekret,  worin  der  Papst  auch  (ds  hereseos 
et  siispicionis  fidei  sensitivus  beschuldigt  ivird.  Gegen  diesen  Aus- 
druck protestiert  dann  alsbcdd  Fillastre:  das  Konzil  erklärt:  reser- 
vetur  in  deliberatione  ad  alias  sessiones.^) 

Am  16-  Mai  berichten  post  merdidiem  die  Kursoren,  daß  sie  37 
Zeugen  cifiert  hätten  und  vni  2  Uhr  erfolgt  dann  die  Vorlegung  der 
Anklageartikel,  die  Vereidigung  der  erschienenen  Zeugen  und  un- 
zweifelhaft die  (dsbaldige  Vernehmung  mit  gleichzeitiger  Vorla- 
dung des  in  Badolfszell  weilenden  Papstes  .  Zu'ei  Tage  später  iver- 
den  in  gleicher  Form  11  Kardinäle  vernommen:  am  21.  und  22.  Mai 
außerdem  noch  der  Kardinal  von  Camb/ay  und  einige  Nachzügler.^) 

Am  24.  Mai  versammelten  sich  Kommissare  7ind  Nations- 
deputierte,  prüften   die   einzelnen  Zeugenaussagen  und  machten 


1)  Hardt  IV.  169.  171.  176.  17S:  Mousi  XXVII.  640  ff. 

2)  Hardt  IV,  182.  187. 

•■')  Hardt  / 1.  19.3.  196  ff..  214  f.    Anch  der  Kardinal  Orsini.  der  .^clinn  Unter- 
suchungsrichter war.  irird  ausdrücklich  als  tesfis  vereidigt! 


Einleitung.  13 

dann  eine  Zusammenfassung ^)  Tags  darauf  in  der  elften  allge- 
meinen Sitzung  verlas  der  Elekt  von  Posen  54  Artikel  und  der 
Auditor  Berthold  von  Wüdwigen  gab  jedesmal  an,  oh  der  Artikel 
bewiesen  und  von  wievielen;  dabei  bezeichnete  er  die  Stellung 
der  Zeugen,  jedoch  ohne  Namensangabe.-)  Die  Anschuldigung 
wegen  Häresie  brachte  H.  de  Piro  noch  einmal  vor;  diesmal  erfolgte 
kein  Widerspruch;  Kardinal  Fillastre  lag  schwer  krank  darnieder. 
Eine  kleine  Gruppe  von  Anklagen  —  einmal  heißt  es  14,  ein  an- 
dermal 16  Nummern  —  schied  aus,  angeblich  propter  honorem 
sedis  apostolice,  obwohl  sie  beiciesen  seien,  was  tatsächlich  un- 
richtig ist.^) 

Am  26.  Mai  gingen  5  Konzilsvertreter  mit  diesen  Anklagen 
nach  Radolfszell  zum  Papste.  Johann  wollte  die  Anklagen  nicht 
hören  und  hat  nur  um  Schonung  seiner  Ehre;  dann  wolle  er  mit 
dem  Urteile  des  Konzils  zufrieden  sein.*)  So  erfolgte  denn  bald 
darauf  seine  Absetzung. 

Bei  der  Bewertung  der  Anklagepunkte  muß  man  im  Auge  be- 
halten, daß  die  Johann  feindliche  Strömung  seit  seiner  Flucht  und 
seinem  ferneren  offenkundigen  Bemühen,  sich  der  Verurteilung 
des  Konzils  zu  entziehen,  immer  stürmischer  in  Anträgen,  Flug- 
schriften und  Maueranschlägen  seine  Beseitigung  verlangte.  Als 
alles  andere  nicht  half,  formulierte  man  die  Artikel  und  vernahm 
die  Zeugen  in  fast  unanständiger  Eile.  Die  Fassung  der  articuli 
inquisitionis  zeigt  davon  deutliche  Spuren.  Nicht  so  sehr  die  Zahl 
der  Punkte  beweist  das;  sie  ist  ja  gleichgültig;  eine  sichere  Ziffer 
ist  kaum  zu  geben,  da  die  Handschriften  meist  keine  Nummerierung 
tragen  und  je  nach  den  willkürlichen  Abschnitten  mehr  oder  min- 
der hohe  Zahlen  aufweisen.^")  Daß  wiederholte  Zusammenfassun- 
gen die  Zahl  der  Anklagen  erhöhen,  ist  mittelalterliche  Sitte.  Darin 
ist  nichts  besonderes  zu  suchen;  wohl  aber  zeugen  unabsichtliche 
Wiederholungen  und  die  gerade  nicht  klare  Disposition  des  ersten 


^)  Legi  feceriint  articulos  et  dicta  sive  attestationes  super  quolibet  singu- 
lariter  et  sigülatim,  faciendo  suniinariam   de  omnibus.     Hardt  IV,  219. 

*)  Diese  icichiige  Feststellung  steht  nicht  in  den  offiziellen  Akten,  sondern 
im  Elstraic.  I  f.  103:  Non  expressis  nominibus  propriis  eorundeni.  Die  54  Art. 
Ilardt  IV,  237  ff.    Die  Probationes  dazu  S.  253  ff. 

')  Verum  est,  quod  omissi  fuerint  bene  XIV  arliculi  oblati  et  clare  probati. 
(Etstrau.  I.)  Quanivis  probati  sunt.  (Cod.  Brunst.)  Vgl.  Hardt  IV.  228  und  247. 
*)  Hardt  JI.  258 f.  Quod  non  curaret  videre  articulos  .  .  .  supplicans  tarnen, 
quod  attendatur  honor  suus  in  ordinafione  sententie. 

"')    Vgl.  Schluß  der  Einleitung. 


14  I-  Abschnitt.    Johann  XX 111.  und  das  Konzil. 

Teiles  von  hastiger  Arbeit.  Wichtig  ist  die  Beobachtung,  daß  neben 
einzelnen  Ungeheuerlichkeiten  auch  Anklagen  erscheinen,  die 
nicht  direkt  ihm  gelten,  sondern  die  Refoi^mbedüftigkeit  der  Kurie 
seit  langem  bekunden  oder  die  als  Folgen  der  politischen  Verhält- 
nisse, wie  z.  B.  die  Folgen  der  Flucht  aus  Rom  1413,  gelten  müssen. 
Wie  kann  man  dem  fliehenden  Papste  die  in  der  Auflösung  aller 
Ordnung  begangenen  adulteria  als  seine  Schuld  buchen? 

Wir  standen  den  Anschuldigungen  bisher  unsicher  gegenüber; 
eine  volle  Ehrenrettung  dieses  Papstes  ist  wohl  nie  versucht;  auf 
VorsicJd  ist  aber  wiederliolt  hingewiesen  worden.  Es  fehlten  eben 
die  Zeugenaussagen:  denn  die  probaliones  articiilorum,^)  und  zwar 
nur  eines  Teiles,  der  die  schlimmsten  ausließ,  konnten  nicht  ge- 
nügen. Da  heißt  es  nur:  Soviel  Kardinäle,  Bischöfe,  Kurialen  usw. 
haben  es  bekundet;  weiter  nichts.  Ich  gebe  nunmehr  eine  Summa 
attestationum,  die  freilich  auch  nicht  ganz  unseren  Wünschen  ent- 
spricht, da  sie  zu  viel  Formelhaftes  bringt  und  zu  oft  Einzelheiten 
nur  andeutet.  Anscheinend  sind  jene  probationes  aus  ihr  zum  Teil 
destilliert. 

Daß  die  Aussagen  viel  ausführlicher  gelautet  haben,  ergeben 
eine  Reihe  von  Attestationes.  Zudem  muß  mehr  aufgezeichnet 
sein.  Denn  wo  sind  die  Aussagen  der  anderen  vernommenen  Kar- 
dinäle, Bischöfe  und  Kurialen,  die  zum  16.  und  18.  Mai  genannt 
werden?-)  Ferner:  Aus  den  Aufzeichnungen  im  Wiener  Elstra- 
wianus  I.  f.  103  wird  über  die  berüchtigte  Nonnenverführung  der 
Name  eines  mitschuldigen  Bischofs  frater  P.  genannt,  der  sonst 
nirgends  vorkommt.  )  Entscheidend  dürfte  aber  die  Stelle  in  der 
Schrift  des  Felix  Hemmerlin:  De  institutione  novorum  officiorum 
sein^):  Legitur  in  actibiis  concilii  Constantiensis,  quod  obiectum 
fuit  Johanni  pape  XXTTL,  quod  ipse  frequenter,  dum  legere  debe- 
bat  boras  canonicas  in  die  privato  et  conscientie  tepidus  attedie- 
batur  de  nocturno  legende,  quod  dixerit  cappellano  suo  [in]  wü- 
gari  Neapolitano,  cuias  ipse  erat:  Circ  un  sant  in  nomi  eent  dyaboli, 
id  est:  Quere  unum  sanctum,  de  quo  legamus,  in  nomine  eenlum 
dyabolorum,  ut  citius  expediamur.  Ich  halte  die  Äußerung  für 
wahrscheinlich;  sie  icird  beim  Anklageartikel  erzählt  sein,  wo  ein 

1)  Hardt  IV,  253. 
-')  Hordi  IV,  193  nnd  224. 
•')  Hardt  IV,  228. 

*)  IcJi  zitiere  nach  der  Inkunabel  von  1497  seiner  opuscula  et  traetatus 
foJ.  K  4v. 


Einleitung.  15 

anderer  herkhtet,  daß  Johann  gesagt  habe:  libentius  pugnaret, 
quam  celebraret.  In  den  von  mir  eingesehenen  Konzilshand- 
schrijien  findet  sich  nichts,  was  mit  der  Erzählung  Hemmer  Uns 
übereinstimmte  .^) 

Der  Zeugniswert  hängt  in  erster  Linie  vom  Charakter  der  aus- 
sagenden Persönlichkeiten  ab.  Wiederholt  ist  bei  der  Kritik  un- 
serer Anklageakten,  so  auch  von  Hefele,  auf  die  furchtbaren  An- 
schuldigungen gegen  Bonifaz  VIII.  und  auf  das  Mißtrauen,  das 
man  ihnen  entgegenbringt,-)  liingewiesen  worden.  Aber  dort  wa- 
ren es  Feinde,  skrupellose  Anhänger  Philipps  d.  Seh.,  vielfach 
Laien,  die  die  Punkte  formulierten,  die  Zeugen  freiwillige,  zum 
Teil  durch  Geld  gewonnene,  meist  unbekannte  Kleriker  und  Laien. 
Hier  liegen  eidliche  Aussagen  von  zum  vollen  Geständnis  Ver- 
pflichteten vor,  von  Kardinälen,  Bischöfen,  Kurialen.  Von  Ein- 
zelnen wissen  wir,  daß  sie  zum  mindesten  treue  Anhänger  des 
Papstes  waren,  ihm  über  die  Flucht  nach  Schaffhausen  hinaus,  ja 
bis  Breisach  treu  zur  Seite  blieben;  von  wenigen  können  wir  per- 
sönliche Abneigung  annehmen,  ohne  daß  wir  auch  bei  ihnen  auf 
unwahre  Bekundung  zu  schließen  ein  Recht  hätten.  Verschiedene 
ivurden  unter  Martin  V.  Bischöfe,  einzelne  von  den  aussagenden 
Bischöfen  erhielten  besondere  Vertrauensstellungen  oder  Beför- 
derungen. Was  man  einigen  Würdenträgern  vorhalten  kann,  ist 
der  Wechsel  der  Parteistellung;  wer  bleibt  aber  damals  davon  ver- 
schont?   Selbst  Heilige  müssen  sich  den  Vorwurf  gefallen  lassen. 

Sechs  Kardinäle  treten  auf;  einer  war  von  Benedikt  XIII.  zum 
Pisanum  übergetreten,  der  Vizekanzler  und  Bischof  von  Ostia, 
einer,  Landulf  von  Bari,  war  1379  von  Urban  VI.  kreiert,  der  rö- 
mischen Linie  bis  zum  Pisanum  treu  geblieben,  beide  neben  Jordan 
Orsini,  den  Innocenz  VII.  ernannt  hatte,  Wähler  Johanns.  Drei 
hatte  dieser  selbst  erhoben:  Zabarella,  den  vornehmen  und  vor- 
sichtigen Gelehrten,  der  früher  unter  allen  Kardinälen  Johann  am, 
nächsten  stand,  den  temperamentvollen  Peter  von  Ailli,  der  wie- 
derholt tcharfe  Zusammenstöße  mit  Johann  in  den  letzten  Monaten 
gehabt  hatte,  und  den  weniger  hervortretenden  Aquilegensis,  der 
aber  als  früherer  päpstlicher  Sekretär  gewiß  Johann  seit  langem 
kannte. 

^)  Ich  veise  auch  noch  hin  auf  die  Stelle  im  Cod.  Dorrianus  (vgl.  Ein- 
leilung):  Quorum  (d.  h.  der  Kardinäle,  Bischöfe  usw.)  dicta  et  atfesta'ione?; 
habentur  solenniter  in  registro  notariorum  concilii.     Wo  sind  diese? 

-)   ]'yl.  meine  Beurteilung  in:   Aus  den  Tagen  Bunifaz'   VlII.  S.  227  ff. 


16  1.  Abschnitt.     Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 

Von  den  sechs  Bischöfen  standen  sicher  vier  in  engster  Ver- 
bindung mit  Johann  XXIIL:  Alanus  Leonensis  war  sein  Referen- 
dar und  Kuhikular,  wird  unter  Martin  V.  wieder  Referendar  und 
starb  als  Bischof  von  Brieux;  er  wußte  auch  schon  von  sittlichen 
Mängeln  Johanns  vor  dem  Pnpat^)  Vonadeus  von  Narni  war  Skrip- 
tor  der  Poenitentiarie.  Kammerkleriker  und  als  solcher  in  Geld- 
sachen bewandert;  ihn  ließ  der  Papst  noch  von  Schaffhausen  aus 
auffordern,  dorthin  zu  kommen  oder  nach  Italien  zurückzu- 
kehren.^) Der  Bischof  Nicolaus  Vannini  von  Ässisi  war  als  apo- 
stolischer Poenitentiar  1405  von  Innocenz  VII.  ernannt,  unter  Gre- 
gor XII.  Kollektor  in  Sizilien  und  von  diesem,  da  er  der  Kammer 
einen  großen  Betrag  schuldete,  sequestriert,  ging  dann  zu  Johann 
über,  worauf  ihn  Gregor  Ende  1410  absetzte.  Als  Beichtvater 
Johanns  kannte  er  dessen  Persönlichkeit  sicher  genau;  seine  auf- 
fällige Äußerung  über  die  Wahl  Johanns  bespreche  ich  unten. 
Er  wie  der  Bischof  Petrus  von  Oleron  erhielten  noch  zu  Anfang 
1415  vom  Papste  eine  Reihe  Aufträge.^)  Petrus  war  wahrschein- 
lich damals  schon  sacrista  sue  et  palacii  apostolici  cappelle,  was 
Martin  V.  am  1.  Dezember  1417  erneuerte,  der  ihn  zugleich  zum 
registratorem  seu  magistrum  registri  supplicationum  ernannte.  Spä- 
ter war  er  Beichtvater  Eugens  IV.  Der  Bischof  vonCefalu,  Antonius 
de  Florentia  aus  dem  Minoritenorden,  muß  ebenfalls  an  der  Kurie 
geweilt  haben;  er  Jiört  vom  Elemosinar  über  den  Tod  Alexan- 
ders V.,  weiß  aus  der  Folge  allerlei  Einzelheiten,  war  beim  rö- 
mischen Konzil.^)  Am  meisten  von  edlen  diesen  Bischöfen  wird 
in  den  Konzilsakten  Jakob  Balardi  von  Lodi  genannt,  weil  er  bei 
besonders  feierlichen  Gelegenheiten  (ds  Redner  auftritt.^)  Be- 
sondere Beziehungen  zu  Johann  vermag  ich  nicht  nachzuweisen. 

Das  Verhältnis  des  Erzbischofs  Bai^tholomäus  Francisci  de  la 
Capra  zu  Johann  XXIIL  muß  zeitweilig  ein  sehr  vertrautes  gewesen 


^)  Die  genaueren  Angaben  slamrnen  liier  und  tceiler  eniweder  aus  den 
Zeugenaussagen,  oder  aus  Euhel,  Hierarchia  cathoUca  I  oder  aus  W.  v.  Hofmann, 
Forsdmngen  zur  Geschichte  der  kurialen  Behörden,  oder  aus  Hardt  IV,  193. 

2)  Er  stirbt  noch  in  Konstanz,  denn  sein  Nachfolger  wird  schon  im  Ja- 
nuar 1418  ernannt. 

8)  Reg.  Lat.  56.    Die  Angäbest  bei  Eubel  über  Petrus  irrig. 

*)  Gregorius  Nardi,  päpstl.  Poenitenliur,  episc.  Cephaludensis  (Kephaloniu) 
kann  nicht  gemeint  sein,  da  Hardt  IV,  533,  Antonius  genannt  wird. 

^)    Vgl.  die  Abteilung  Sermones  in  Bd.  II. 


Einleitung.  17 

sein.     Und  dieser,  auch  in  der  Humanistenwelt  bekannte  Mann^) 
hat  die  schlimmsten  Anschuldigungen  gegen  ihn  ausgesprochen:  er 
führt  Einzeltatsachen  für  die   Vergiftung  Alexanders   V.,  für  Jo- 
hanns Unsittlichkeit  und  Unglauben  an!     Freilich   erheben  sich 
gegen  den  Charakter  dieses  Prälaten  doch  starke  Bedenken;  sein 
Wankelmut  ist  doch  selbst  in  dieser  Zeit  auffällig.    Seit  1389  ge- 
nannt,-) sicher  seit  1394  als  tabellio  an  der  Kurie  genannt,  1401 
scriptor,  1405  secretarius  und  Intimus^)  Innocenz'   VII.,  noch  im 
selben  Jahre  Bischof  von  Cremona,  später  von  Gregor  XII.  zu  den 
Pisanern  übergegangen,*)  ist  er  beim  Tod  Alexanders  V.  zugegen 
und  im  Mai  1410  nach   der   Wahl  Johanns  XXIII.  zehn  Tage  in 
engem  Verkehr  mit  diesem.    Im  Jahre  darauf  erscheint  er  wieder 
als  Anhänger  Gregors  XII.')  und  hat  an  einem  17.  November  (wohl 
1411)  einen  der  wütendsten  Angriffe  gegen  Johann  XXIII.  mit 
stärksten  Beschimpfungen  seiner  Persönlichkeit  gerichtet.")    Dar- 
auf erfolgt    seine  Absetzung  durch  Johann  im  Februar  1412.    Des- 
halb ist  er  auch  nicht  beim  Römischen  Konzil  zugegen.     Wann  ge- 
nau seine  neue  Wandlung,  seine  Umkehr  zu  Johann,  sich  vollzogen 
hat,  kann  ich  nicht  feststellen.    Vielleicht  ist  seine  Ernennung  zum 
episcopus  in  universali  ecclesia,  über  die  er  sich  beschwert,  daß  er 
eine  Kirche  erhalten,  cuius  titulum  nulliis  novit,  eine  Vorstufe  für 
die  Ernennung  auf  das  Erzbistum  Mailand,  das  er  zu  Anfang  1414 
erhält. 

Die  übrigen  Zeugen  sind  fast  alle  Kurialen,  drei  Auditoren  der 
Rota,  P.  Nardi,  der  das  Verbot,  die  anticipacio  in  iudioio  zu  ge- 
brauchen, direkt  vom  Elekten  Jakob  de  Camplo  empfing,  beim  Rö- 
mischen Konzil  und  bei  den  streikenden  Professoren  in  Bologna 
war,  der  Westfale  Friedrich  Deys,  neben  dem  in  den  Aussagen  sein 
vornehmer  und  edler  Landsmann,  der  Protonotar  Hermann  Dwerg 
zurücktritt,  der  viel  zu  reich  war,  um  sich  im  Ernst  um  ein  Bistum 


^)  Pins  II.  sagte  von  ihm:  vir  admodum  doctus,  aber  der  Poesie  mehr  als 
aliis  scientiis  deditus.  l  gl.  auch  G.  Voigt,  Die  Wiederbelebung  des  klassischen 
Altertums  IP,  478. 

2)  Novati  in  Archivio  storico  Lombardo  1903  S.  378. 

^)    Vgl.  Rom.  Quartalschrift    VII,  484  u.  o. 

*)  Ehrle,  Martin  de  Alpartils  Chronica  S.  537. 

^)  Rom.  Quartalschrift  X,  101  Anm.  1. 

«)  Wolfenbüttel,  Cod.  Helmstad.  277  f.  230^.  Ich  veröffentliche  den  Brief 
an  anderer  Stelle.     Vgl.  Miscellanea  F.  Ehrle  III,  162. 

Fink  e,  Actaconcilii  Constauciensis.    111.  9 


]^g  I.  Abschnitt.    Juliaiui  XX 111.  und  das  Konzil. 

ZU  bewerben,')  der  Intimus  Martins  Vr)  Öfter  als  diese  wird  in 
den  Konzilsakten  der  dritte  Auditor,  Cunczo  de  Zwolla,  der  spätere 
Bischof  von  Olmütz,  genannt.  Er  kennt  Johann,  seitdem  er  Papst 
ist,  wurde  sein  Kaplan  und  teilt  allerlei  aus  seinem  retigiösen 
Leben  mit;  er  betont  besonders  den  Schaden,  den  die  Verweigerung 
von  Urkundenabschriften  den  bei  der  Rota  Prozessierenden  ge- 
bracht hätte.  Als  familiäres  des  Papstes  werden  zitiert  der  Cor- 
rector  litterarum  apostolicarum  und  Sekretär  Johannes  Basire, 
über  den  ein  reicher  Pfründenstrom  in  den  Registern  Johanns  sich 
ergießt  —  in  Ronen,  Baijeux,  Paris,  Chartres,  neben  Auszeichnun- 
gen, die  nur  die  Pariser  Magister  erlangen')  — ,  der  Scriptor  Petrus 
Negrandi,  Kanonikus  in  Tours*)  und  Bartholomeus  Berturi  de  Vin- 
cio,  Abbreviator  und  Scriptor,  Archidiakon  von  Pistoja,  Kanonikus 
in  Pisa,  später  episcopus  Valvensis").  Selbst  an  ihn  wagten  die 
secretarii  maiores  die  Frage  zu  stellen:  Hast  du  Geld,  sonst  gibts 
nichts!  Und  doch  muß  er  einer  der  treuesten  Anhänger  Johanns 
sein,  denn  er  harrte  bis  zuletzt  bei  ihm  aus.  In  den  Konzilsakten 
erscheint  hier  zum  ersten  und  auch  einzigen  Mal  der  päpstliche 
Sekretär  Leonardus  Tarunda  aus  Verona,  der  sich  in  den  Promo- 
tionen und  in  der  Finanzverwaltung  auskennt,  beim,  Römischen 
Konzil  war,  durch  seine  Kenntnis  der  Dokumente  einziger  Zeuge 
ist  und  in  Schaffhausen  auf  Befehl  des  Papstes  die  cedula  recessus 
schrieb.  Seine  Interessen  gehen  aber  weiter;  wie  er  im  Jahre  1401 
König  Wenzel  zum  Italienzuge  und  zur  Erneuerung  des  Kaisertums 
aufrief,  hat  er  Jahrzehnte  später  cds  alter  Mann  in  Refo7'mschriften 
an  Eugen  IV.  und  ans  Basler  Konzil  die  Beseitigung  der  weltlichen 
Herrschaft  der  Päpste,  die  auf  der  falschen  Konstantinischen 
Schenkung  basiere,  eindringlich  gefordert.'')  Als  Sekretär  wird 
auch  Guido  Carpentarii,  Kantor  von  Dole,  1412  erwähnt,  als  er  in 
Kammergeschäften  nach  der  Bretagne  geschickt  wurde.     Er  starb 

^)  Nach  einem  ungedruckten  Berlcltl  des  Deulschordens-Prokurnlors. 

^)    I'f/?.  Literatur  über  ihn  Postor,  Geschichte  der  Päpste  P,  200  f. 

••')  Reg.  Vat.  168  f.  100,  274  usw. 

*)  Reg.  Vat.  167  f.  118.  Unter  Martin  V.  icird  er  1417  am  28.  November 
ciistos  cere. 

^)  Reg.  Vat.  185  f.  107. 

")  YdJ.  Deutsche  lieicltslagsakfen  V  183.  Die  ReformscJiriften  ausführ- 
tich  bei  N.  Valois,  La  crise  religieuse  du  XV.  siecle  II  97—103.  Tarunda  hat 
also  zuerst,  vor  Nicotaus  von  Cues  und  L.  Valla,  die  Konstantinische  Schen- 
kung angezweifett.  Er  trctr  Laie.  Valois  tceiß  nichts  von  seiner  früheren  Tä- 
tigkeil. 


Einleitung.  19 

in  Konstanz  während  der  Ahsetzungs-Verhandlungen.^)  Als  Römer 
sind  wohl  der  Kammerkleriker  Ängelotus  de  Roma  und  der  Prii- 
zeptor  des  römischen  Äntoniterhauses  Johann  de  Poleyo  heran- 
gezogen. 

In  welcher  Eigenschaft  die  beiden  deutschen  Wolmaras  Sack 
und  Heinrich  Kuwt,  genannt  Bell'),  zu  der  von  ihnen  bekundeten 
intimen  Kenntnis  der  Verhältnisse  Johanns  XXIII.  gekommen 
sind,  weiß  ich  nicht.  Sack  hat  auffälliger  Weise  bei  der  offiziellen 
Aufzeichnung  keinen  Titel,  Kuwt  heißt  canonicus  Basiliensis.  Sack 
ist  nach  eigenem  Geständnis  anderthalb  Jahre  mit  Johann  zu- 
sammen gewesen,  —  ob  vor  oder  nach  der  Wahl'^  —  hat  dann 
vieles  in  der  Kanzlei  vermerkt,  war  zuletzt  noch  in  Schaffhausen, 
wo  er  die  angeschlagene  Ceclula  sah.  Am  Konzil  nahm  er  als  Ver- 
treter von  Bischof  und  Kapitel  in  Hildesheim  bis  zum  Ende  teil.^) 
Sicher  ist  er  Norddeutscher.  Das  ergibt  sich  schon  aus  der  Sprache 
seines  Briefes  vom  30.  Juni  1411  aus  Frankfurt,  worin  er  als 
„Kerkhere  to  Luneborg",  an  Herzog  Heinrich  von  Braunschweig 
über  den  Stand  der  Dinge  vor  der  Königswahl  berichtet.*)  Un- 
sicher ist  aber  seine  kirchenpolitische  Stellung.  Der  Braun- 
schweiger war  Gregorianer,  Sack  spricht  vom  „Papst  Gregorius'' 
und  von  Verhandlungen  mit  dem  Gregorianischen  Pfalzgrafen. 
Dazu  würde  die  in  der  Einleitung  beschriebene  Wiener  Hand- 
schrift 5064  passen,  von  der  ihm  ein  Stück  gehörte  und  die  Grego- 
rianische Materialien  enthält.  Aber  auf  dem  Konzil  war  er  Ver- 
treter eines  Johann  anerkennenden  Kapitels')  und  in  der  Hand- 
schrift wird  er  plebanus  ecclesie  s.  Stephan!  in  Constancia  genannt.") 
Kuwt  muß  beim  Tode  Alexanders  V-  an  der  Kurie  geweilt  haben. 
Die  Rhodus-Angelegenheit  besprach  der  Großmeister  mit  ihm. 
Auch  er  bemerkt  die  Unordnungen  in  der  Kanzlei,  besonders  die 
Zahlung  bei  den  Suppliken  vor  der  Signatur;  er  war  beim  Römi- 
schen Konzil,  sah  die  Folgen  der  Flucht  aus  Rom  und  kennt  die 
Studienverhältnisse  in  Bologna.     Den  Straßburgern  wurde  er  als 


^)  Suppl.  Reg.  102  f.  4P. 

-)  hl  den  Zeugenmissarjen  bald  so,  bald  so  bezelchnel.  Die  Identität  habe 
ich  in  meiner  Arbeit  über  den  Straß bitrger  Elektenprozeß  (Straß burger  Studien 
1883)  nachgeioiesen. 

=»)  Suppl.  Reg.  Mariin   V.  Nr.  401  f.  299. 

*)  Deutsche  Reichstagsakten  VII  124,  Nr.  77. 

^)    Vgl.   Lüntzel,    Geschiciite   der  Diözese  und    Stadl   Hildesheim    II   393. 

")  Ob  er  in  K.  geblieben  und  gestorben  ist? 

2* 


20  1.  Abschnitt.    Johann  XX 111.  und  das  Konzil. 

geschickter  Anwalt  gerühmt.  Die  Tätigkeit  eines  dritten  Deut- 
schen an  der  Kurie,  des  Deutschordensprokurators  Peter  von 
Wormdith,  ist  uns  nunmehr  aus  seinem  reichen  Briefwechsel  be- 
kannt. Seit  1403  weilte  er,  abgesehen  von  einzelnen  Deutschland- 
reisen, dauernd  an  der  Kuiie;  vielleicht  mehr  wie  manche  Kuri- 
alen  hat  er  mit  Johann  XXIII.  verkehrt.^) 

Der  Großmeister  der  Johanniter  Philibert  tritt  nur  in  der 
Blwdus-Angelegenheit  hervor,  etwas  häufiger  der  Ordensprior 
Gualterus  Grassi,  recht  oft  der  prepositus  Ungarie  oder  auch 
Propst  Johann  Usk  von  Fünfkirchen  (Quinqueecclesiensis)  der 
nicht  mit  dem  Vizekanzler  Sigismunds,  dem  Propst  Johann  von 
8.  Stephan  in  Gran  zu  verwechseln  ist.-)  Anscheinend  später  ge- 
laden, bekunden  Simon  Losterbys  und  Petrus  Potozoni  über  einen 
Auftrag,   den   sie    von  Johann   in  Schaffhausen   erhalten    haben.-") 

Wie  sind  nun  die  Aussagen?  Sie  machen  keinen  schlechten 
Eindruck.  Es  gibt  viele  Nuancen  der  Aussage:  fore  verum  de 
fama  —  de  notorietate  —  de  credulitate;  leider  meist  in  dieser 
Weise,  die  uns  so  wenig  bietet.  Aber  man  scheidet  genau,  ob  man 
dabei  gewesen,  es  von  vielen  oder  allgemein  gehört  hat;  man  sagt, 
die  Sache  selbst  sei  wahr,  aber:  de  mandato  super  hoc  non  est  certus. 
Oder:  de  officiis  ist  richtig,  de  beneficiis  weiß  Gefragter  nicht. 
Öfter  wird  auch  Nichtwissen  bekundet.  Es  gibt  Steigerungen  in 
den  Aussagen  je  nach  Temperament.  Ob  Johann  sich  nicht  ge- 
bessert habe,  beantwortet  Ailli  so:  nee  se  correxit,  Zabarella  nur: 
Credit,  quod  non  se  correxit.  So  äußert  sich  fast  immer  der  Flo- 
rentiner Kardinal,  wenn  er  nicht  einen  andern  Zeugen  benennen 
kann.  Viel  wird  de  visu,  das  Meiste  (dlerdings  nur  de  auditu  be- 
kundet. Allein  an  Übertreibungen  fehlt  es  nicht  ganz,  vor  allem 
beim  Erzbischof e  von  Mailand:  die  ganze  Welt  sei  voll  von  ver- 
kauften Ablässen,  die  Kirche  sei  niemals  so  skandaliziert,  credit 
articulum  sicut  evangelium.  Auch  der  Humor  fehlt  nicht  ganz;  der 
Deutschordensprokurator  meint:  vendidisset  Deum,  si  quis  voluis- 
set  emere.  Johann  bekommt  den  Namen:  papa  de  la  fulgeta.  Der 
Ausdruck,  er  sei  ein  diabolus  inoarnatus  will  wohl  nicht  viel  be- 
deuten; eine  Äbtissin  brauchte  ihn  auch  von  Bonifaz  VIIL 

*)   Vgl.  das  Werk:  P.  Niehorowski,  Peter  von  Wormdith,  1916. 

^)  Beide  kommen  zusammen  in  Urkunden  vor.  Usk  hatte  Kanonikate  in 
Breslau,  Meißen  und  Olmütz.    Reg.  hat.  184  f.  235. 

^*)  Der  Letztere  ivoht  der  Petrus  Pozim  (Hardt  IV,  215),  der  andere  ein 
Kursor? 


Einleitung.  21 

Von  Bedeutung  ist,  ob  die  Aussagen  auf  die  schon  vorher  for- 
mulierten Inquistitionsartikel  gewirkt  haben.  In  einzelnen  Fällen 
wohl;  so  fallen  drei  Artikel  weg:  38  (über  Avignon):  tollatur,  quia 
non  probatur,  43  und  44  (S.  Lorenzo  und  S.  Alessio  verkauft,  selbst 
das  Haupt  des  h.  Johannes):  non  probantur.  Aber  im  Allgemeinen 
wohl  nicht.  Stark  ist  doch,  daß  der  geplante  Verkauf  von  Bologna 
an  Florenz  so  vielen  unbekannt  ist,  und  doch  in  Art.  36  stehen 
bleibt;  die  meisten  leugnen  von  fratrum  interemptor  etwas  zu 
wissen,  trotzdem  steht  es  in  Art.  39.  Ein  bedenkliches  Zeichen  von 
liederlicher  Formulierung  ist  auch,  daß  der  Artikel  67  propter 
honorem  sedis  apostolice  bei  der  Verlesung  weggelassen,  aber  als 
Hauptteil  des  Art.  39  schon  vorher  verlesen  ist.  Oder  daß  Art.  69 
zu  der  Kategorie  der  weggelassenen  gehört,  obwohl  in  ihm  nur 
der  wiederholt  geäußerte  Wille  des  Papstes  nach  Reform  enthcdten 
ist,  also  gar  nichts  Kompromittierendes! 

Überschaut  man  den  ganzen  Anklageapparat,  so  findet  man, 
abgesehen  von  Einschiebungen,  eine  Art  chronologischer  Eintei- 
lung: Die  Missetaten  Johanns  vor  und  während  seines  Pontifi- 
kates  sowie  während  des  Konstanzer  Konzils.  Beginnen  wir  mit 
IjCtzteren,  so  können  wir  nicht  von  einer  wirkungsvollen  Ausfüh- 
rung sprechen.  Hier  ist  fast  Alles  aus  den  Konzilsakten,  Briefen 
und  Tagebüchern  bekannt.  Wohl  werden  interessante  Details  in 
den  Aussagen  eingefügt,  erschwerendes  Neue  bringen  sie  nicht. 
Johann  lehnt  die  Abdankung  ab  und  ßieht,  das  ist  die  Quintessenz. 

Die  Anklagen  über  Johanns  Pontifikat  umfassen  zwei 
Gruppen:  die  Vorgänge  in  der  Kanzlei  und  die  V erioaltxmg  des 
Kirchenstaates.  Schon  W.  v.  Hofmann  hat  mit  Bezug  auf  die  Kanzlei 
ausgeführt,^)  daß  Johann  XXIII.  Dinge  als  Neuerungen  zur  Last 
gelegt  werden,  die  schon  in  gleicher  Weise  unter  Bonifaz  IX.  aus- 
gebildet oder  gehandhabt  worden  waren.  Johann  habe  die  Erb- 
schaft seiner  Vorgänger  in  den  drei  Obödienzen  angetreten  und 
aus  deren  Personal  habe  sich  seine  Verwaltung  zusammengesetzt. 
Von  den  Beschwerden  Nr.  26,  51,  52  (Verkauf  der  anticipierten 
data  coronationis  und  Verbot,  hierauf  bezügliche  Prozesse  in  der 
Rota  zu  verhandeln)  wissen  wir  mit  Bestimmtheit,  daß  sie  schon 
von  Bonifaz  IX.  angewendet  wurden.-)  Wir  dürfen  ferner  doch 
auch  seine  kurialen   Reformversuche  nicht  übersehen.     Eine  An- 


')  A.  <t.  0.  S.  5—7. 
*)  Hofmann  S,  84, 


22  I-  Abschnitt.   Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 

zahl  Eeformhullen  ans  dem  Jahre  1411  sind  uns  jetzt  bekannt,^)  sie 
bestätigen  die  Angaben  einer  früher  von  mir  veröffentlichten 
Pajjstchronik,  daß  erst  nach  dem  politischen  Umsturz  des  Jahres 
1418  alles  drunter  und  drüber  ging:  Licet  primo  in  sui  papatns 
exordio  se  strictum  in  graciis  faciendis  reddidisset  et  totam  curiam 
iuxta  consilia  peritorum  curie  Romane  reformare  se  velle  asser- 
uisset  —  so  sei  vor  dem  Ende  des  vierten  Pontifikatsfahres  die 
ganze  Kurie  durch  den  reichen  Gnadenstrom  gleichsam  korrum- 
piert.^) Die  Gruppe  der  Johanniterbeschwerden  Nr.  11 — 17  (Über- 
tragung eines  Präzeptorates  auf  Cypern  an  einen  fünfjährigev 
Bastard  des  Königs  und  die  Überlassung  eines  Präzeptorates 
in  Frankreich,  dessen  Inhaber  er  säkularisiert,  an  einen  vier- 
zehnjährigen Aimar  de  Sossello,  übrigens  auf  Drängen  des 
Königs  von  Frankreich)  gehören  den  letzten  Begierungsjahren  an. 
Solches  kam  auch  früher  vor.  Schlimm  war  nur  die  damit 
zusammenhängende  Geldge schichte.^)  Die  Angelegenheit  würde 
wohl  nicht  so  breit  getreten  sein,  wenn  sie  nicht  kurz  vor  dem. 
Konzil  zum  Austrag  gekommen  und  wenn  nicht  der  Groß- 
meister selbst  herübergekommen  und  die  Sache  verbreitet 
hätte.*)  Die  Behauptung,  daß  Johann  Sterbeablässe,  Kreuz- 
predigt, Absolutionen  der  Schuld  und  Strafe,  Konsekrationen 
der  Bischöfe  usw.  verkauft  habe  (Nr-  29),  ist  natürlich  in  dieser 
Form  unsinnig;  es  handelt  sich  um  die  betreffenden  Urkunden 
und  Privilegien  und  deren  Bezahlung.  Kardinal  Orsini  hat 
wohl  die  rechte  Mitte  gehcdten,  wenn  er  gesteht:  missi  per  papam 
ad   predicandum   criiciatam   nimium   excesserunt  papa   sciente   et 


^)  Hof  mann  S.  7.  dazu  die  Erklärung  vom  13.  Dezember  14J1:  Es  sei 
iDitrahr.  daß  er  einiffen  Königen  und  Fürsten  Vollmacht  gegeben  conferendi 
ceiia  beneficia  ...  et  officia  ecclesiastica  tarn  secularia  quam  regularia  seu  ad 
illa  (iptinenda  personas  ydoneas  noniinandi  Heg.   Vaf.  343  f.  190. 

-)  Rom.  Quartalsclir.  IV  355. 

•')  Sie  ist  wahr.  Vgl.  Archivio  stör.  Ital.  IV  (1843),  431:  Fiorini  12000 
.  .  .  che  furono  denari  di  benefici  et  gratie  fatte  al  re  di  Chipri.  —  Am  27.  Juli 
1414  bekundet  Johann,  daß  Nicolaus  von  Este  für  den  König  Janus  von  Cypern 
der  camera  apostolica  2000  Gulden  gezahlt.     Reg.   Vat.  :343  f.  158. 

*)  Der  Deutscliordensprokuralor  erzählt  seinem  Ordensmeister:  Der  Hocli- 
meister  sei  bei  ihm  geiresen:  Der  bebst  hat  im  genommen  drey  priorat  in  Cy- 
pren  und  hat  sie  gegeben  des  Ivonigs  bastart  von  Cypeni.  Si  sint  alle  ior  als  gut 
als  XL'"  gülden.  Und  das  hat  in  macht  herlvomen.  Königsberg,  Staatsarchiv  IIa, 
104.    Nieborowski  Reg.  38. 


Einleitung.  23 

tolerante.^)  Die  Geschichte  der  Ablaßverkündigung  ist  im  ganzen 
15.  Jahrhundert  ein  sehr  mißliches  Kapitel.  Und  ebenso  ist  die 
Klage  über  die  erzwungenen  Translationen  der  Bischöfe,  deren 
Urkunden  viel  einbrachten,  vor  und  nach  Johann  nicht  selten.-) 
Ob  allerdings  bei  den  anderen  Päpsten  c.  70  Translationen  wie  bei 
Johann  in  5  Jahren  zu  verzeichnen  sind,  bleibe  dahingestellt; 
jedenfalls  nahm  auch  Martin  V.  Translationen  wider  den  Willen 
der  Betreffenden  vor. 

Eine  vollständige  Aufklärung  aller  Fälle  würde  selbst  bei  voll- 
i'tändiger  Durchsicht  der  Register  und  finanziellen  Quellen  des 
päpstlichen  Archivs  nicht  möglich  sein,  da  manche  Vereinbarung 
sicher  nur  mündlich  getroffen  ist.  Noch  mehr  gilt  diese  Einschrän- 
kung von  den  Beschwerden  über  die  Verwaltung  des  Kirchen- 
staates. Johann  übernahm  ihn  in  voller  Zerrüttung.  Dann  kam 
die  Katastrophe  im.  Juni  1413;  Papst  und  Kurie  flohen  mit  starken 
Verlusten  an  Menschen  und  Besitz,  unbeweisbare  Gerüchte  über 
Veräußerung  von  Bologna  u.  a.  knüpften  sich  daran.  So  begreifen 
sich  die  schwerer!  neuen  Steuern  und  Zölle,  die  Verkäufe  kirch- 
lichen Besitzes,  zumal  die  Verwcdtung  Johanns  an  sich  tadelnswert 
vxir,  wie  mehrere  Kardinäle  ausdrücklich  bekundeteji  (36).  Die 
Anschuldigung  des  Vej^kaufes  von  Avignon  mußte  als  nicht  er- 
wiesen gelten  und  so  verschwand  der  Artikel  beim  Vorlesen,  ob- 
wohl dabei  auch  der  erste  Teil  über  die  Bedrückung  der  Avignone- 
ser  zurückgezogen  wurde.  Und  doch  beschwerte  sich  der  Gesamt- 
klerus von  Avignon  über  die  unerhörten  Lasten  zur  Zeit  Jo- 
hanns XXIII.  in  einer  Supplik  vom  Anfang  1418.')  Mehrere  an- 
dere Fälle  blieben  ebenfalls  unbewiesen.  Von  einer  kleineren 
Veräußerung  einer  kirchlichen  Rente  in  Montpellier  sollte  die  Ur- 
kunde vorgelegt  werden  (Nr.  41).  Diese  fehlt  uns,  dafür  wissen, 
wir  aber,  daß  Martin  V.  diesen  der  Kirche  schädlichen  Verkauf 
Johanns  XXIII .  an  den  Kleriker  Stephan  Gay  und  später  an  Petrus 
Giraudi  oder  andern  Laien  wieder  annulliert  hat:  Nos  motu  pro- 


^)  Die  Pririlefiien  für  den  in  den  Nti7r)mern  30  und  31  genannlea  llnnkier 
Nicolaus  de  Pislorio  stehen  Heg.  Vaf.  344  f.  30— 35^.  Vf/L  341  f.  289.  Sie  decken 
sicli  nicht  mit  den  Anklagen. 

^)  Freilich,  ob  auch  so  krasse  Fälle  vorkamen  tüie  der  oon  .Johann 
Hardt  IV  748  berichtete? 

^)  Maxime  diebus  quondani  Johaiinis  .  .  .  talliatus  et  angariatus  est  et 
quasi  datus  externiinio  .  .  .  Reg.  Suppl.  Mariin   V.  106  f.  228. 


^24  I-  Abschnitt.    Johann  XXTII.  und  das  Konzil. 

prio  non  ad  alicuius  nobis  super  hoc  oblate  peticionis  instanciam 
.  .  .  concessiones  .  .  .  cassamus.^) 

Zwei  Fälle  verdienen  besondere  Beachtung.  Nach  Nr.  11  hat 
Johann  XXIII.  sechs  Kirchen  der  Diözese  Bologna  an  Laien  ver- 
kauft, die  dann  nach  ihrem  Beliehen  Priester  zum  Messelesen  an- 
sfelUeu.  Das  wäre  ja  die  praktische  Übung  des  Eigenkirchen- 
rechtes  unter  einem  Papste  des  15.  Jahrhunderts!  Charakteristisch 
ist,  daß  der  Fall  als  novum  et  inauditum  simonie  scelus  bezeichnet 
wird.  Nur  zwei  Zeugen  wissen  von  Hörensagen  darüber  zu  be- 
richten.^) Der  andere  Fall  (Nr.  47)  betrifft  die  Vernichtung  des 
Studiums  in  Bologna.  Infolge  des  Nichtzahlens  der  Gehälter  sind 
nach  Aussagen  der  Zeugen  die  Professoren  in  den  Streik  getreten 
und  der  Vizekanzler  betont,  daß  er  den  Papst  deshalb  getadelt 
habe.  Die  Tatsache  ist  an  sich  richtig.  Wir  wissen  das  aus  einer 
eigenartigen  Begrüßungsrede,  die  ein  akademischer  Lehrer  vor 
Johann  in  der  Zeit,  da  seine  Gesandten  bei  Sigismund  wegen  der 
Konzilsberufung  weilten'-)  —  also  im,  Oktober  1413  —  gehalten  hat. 
Sie  trieft  von  Verehrung  und  V erhimm.elung  des  Papstes.  „Que- 
cunque  retro  a  summis  pontificibiis  acta  sunt,  minora  sunt  pro  te." 
„Omnes  regum  clarissimorum  res  gestas  cum  tuis  .  .  .  nee  magni- 
tudine  nee  numero  preliorum  pro  tuenda  eeclesia  .  .  .  posse  con- 
ferri  video  .  .  .  Denique  patentissimum  est,  quod  per  te  actum  est 
pro  tocius  mundi  recte  gubernio  in  utraque  gladii  potestate."  Ihn 
hält  er  für  einen  von  den  Sterblichen  Verschiedenen,  ja  für  Gott 
am  ähnlichsten.    Aber  am  ScJiluß  muß  er  doch  hinzufügen: 

Sed  nunc  postrenio  ac  finaliter.  cum  te  pietatis  fonteni  universitas  hec  ♦ua 
predicet,  pretermittere  nequit,  dicere  enim  cogitur  miserabile  lacessitumque 
Studium  Philosophie  ac  medicine  fore.  Jam  umbrescit,  nichil  animo^)  lucis  habet. 
Si  tuas  plenissimas  manus  non  porrigis,  corruet.  Si  tua  sanctitas  non  subveniat, 
le  pietas  nominis  iani  antiqui  civitatis  studii  moveat  .  .  .  (^ua  de  re,  beatissime 
pater,  die  verbum  , factum'  super  nos  et  sanabimur.*) 

Auffällig  ist  der  Hinweis  auf  die  medizinische  und  philosophi- 
sche Fakultät.     Ob  die  juristische  sich   halten  konnte?    Ein  paar 

.1)  O/i  imitiii:--     D/V  Kojiir  oiithüll  rirlr  liik<irr<-j,-tli,'itrii. 

')  Reo.  Vol.  358  f.  S3<\  Florenz,  4.  Oktober  1419.  Der  Papst  hat  tvohl  seine 
Kenntnis  aus  dem  Prozeß  fiesctiöpfl:  Am,  Bande  die  interessante  Notiz:  Non 
detur  alicui  de  ista  littera  copia  .  .  .  sine  speciali  d.  n.  pape  mandato. 

2)  Oh  nicht  deshalb  der  Arlikel  von  den  zu  lesenden  ausgeschieden  ist? 

3)  Seniinasti  tuis  cum  cardinalibus,  quos  ad  Romanorum  regem  trans- 
misisti,  semina,  que  sanctum  fructum  parient  .  .  .  Te,  quem  presentem  intuemur. 

*)  Cod.  Palat.  607  f.  177  der   Vatikanischen  Bibliothek, 


Einleitimg.  25 

Monate  vor  dieser  Rede,  am  23.  August,  ernennt  Johann  den  be- 
rühmten Petrus  de  Ancharano  wieder  für  ein  Jahr  ad  lecturam 
decretalium  mit  einem  Salär  von  600  Goldgulden.  Da  der  Jurist 
noch  2000  Goldgulden  für  die  lectiira  der  vergangenen  Jahre  zu 
fordern  hatte,  verschreibt  er  ihm  jährlich  300  Gulden  aus  den 
Intraden  Bolognas.^) 

Unzu'eifelhaft  war  die  pekuniäre  Notlage  der  Kurie  der  Grund 
für  dasUnterlassen  der  Auszahlungen,  nicht  etwa  Abneigung  gegen 
das  Studium.  Wiederholt  finden  wir  Johann  sonst  als  Förderer 
der  Universifätsbestrebungen.-)  Über  den  Verkauf  der  Güter  des 
„Gregorianiim  coUegium"  in  Bologna,  das  Gregor  XI.  für  50  arme 
Studenten  gestiftet  hatte,  berichtet  Nr.  45.^) 

Wie  war  Johann  XXIII.  vor  dem  Papat  und  wie  gewann  er  ihn? 
Damit  befassen  sich  die  ersten  7  Punkte.  Über  seine  Jugend,  daß 
er  immer  impudicus  und  plerisque  viciis  deditus  gewesen,  konnten 
die  Zeugen  nur  nach  Hörensagen  bekunden.  Befremdend  ist,  daß 
Jiardincd  Ailli  die  Stelle,  daß  er  parentibus  inobediens  gewesen, 
benutzt,  um  von  multis  inobedienciis  contra  multa  mandata  aposto- 
lica  zu  sprechen,  besonders  von  seiner  Prahlerei,  daß  er  das  Bistum 
Bologna  gegen  päpstlichen  Befehl  behalten  habe.*)  Jedenfalls  hat 
m,an  diesen  Artikel  auch  von  der  Verlesung  ausgeschlossen,  doch 
wohl  wegen  der  Unsicherheit  der  Beweisführung.  Die  folgenden 
Punkte  (Nr.  2 — 4)  beschäftigen  sich  mit  seinem  Emporkommen 
cds  Familiär  seines  Verivandten  Bonifaz  IX.,  als  simonistischer 
Vermittler,  wie  er  reich  wurde  und  den  Kardinalat  sich  erkaufte. 
Während  alle  Zeugen  nur  von  üblem  Rufe,  daß  alle  diese  Dinge 
glauben  usw.  sprechen,  führt  der  Erzbischof  von  Mailand  als  kon- 
krete Tatsache  die  Zahlung  von  10  000  (Goldgulden)  an  Paul  Or- 
sini  an.  Das  kann  nur  heißen:  er  hat  dem  Söldnerführer,  der  für 
die  Kirche  kämpfte,  das  Geld  gegeben,  um  den  Kardinalat  zu  er- 
langen. Ob  hier  reine  Simonie  vorliegt,  wird  doch  von  der  Art  der 
Verbindung  der  Schenkung  mit  der  Ernennung  abhängen.  Aber 
hat  denn  im  Jahre  1402,  ah  Johann  Kardinal  wurde,  Paul  Orsini 
schon  eine  solche  Rolle  gespielt?   Sollte  nicht  eine  schlimme  Ver- 

^)  Reg.  Vat.  345  f.  213^'.  Darin  der  Safz:  Nos.  qui  ad  studiuni  civitatis 
r.ostre  Bononiensis  non  soluni  nianutenenduni,  sed  augendiini  .  .  .  intendentes  . . . 

-)  Vgl.  H.  Bashdall,  Tlie  universities  of  Europe  in  the  niiddle  age  II  173.  20'2. 

^)  Vgl.  H.  Denifle,  Die  Entsfehung  der  UniversUäten  des  Mittelalters, 
S.  218. 

*)  Das  könnte  nur  in  der  Zeit  von  1390—1.392  getnesen  sein;  da  ist  in  der 
liste  bei  Euhel,  Hierarchia  catholica  etwas  nicht  in  Ordnung.    Aber  so  früh? 


26  I-  Abschiütl.    Joliann  XXTII.  und  das  Konzil. 

wechslung  mit  dem  Jahre  1409  vorliegen,  als  nach  der  Wahl 
Alexanders  Paul  zu  diesem  ahßel?  Dann  (Nr.  5)  wird  sein  rück- 
sirhtsloses,  ja  grausames  Regiment  in  Bologna  vorgeführt.  Be- 
ireise, die  als  solche  gelten  können,  werden  nicht  erbracht.  Man 
vergleiche  damit  die  Stelle  aus  der  Lobrede  des  Bologneser  Pro- 
fessors: Nota  sunt  grandia  illa  pene  hiimano  generi  possibilia,  que 
in  Campania . . .  exercuisti.  Nota  sunt,  que  fecisti,  dum  in  obsidione 
huius  urbis  eras,  notissimaque  sunt  per  te  facta  huic  tue  civitati, 
dum  eam  pacifico  statu  tenuisti.^)  Würde  seihst  ein  solcher 
Schmeichler  es  wagen,  die  Erinnerung  an  Johanns  Herrschaft  in 
dieser  Weise  aufzufrischen,  wenn  es  nur  ein  Schreckensregiment 
gewesen  wäre?  Die  Nr.  7  berichtet  über  die  Papstwahl  und  die 
Enttäuschung,  die  Johanns  unpriesterliches  Leben  allgemein  her- 
vorgerufen habe.  Letzteres,  seine  Abneigung  gegen  das  Cele- 
brieren,  sein  Fasten  more  Ytalico,  wird  verschiedenfach  bekundet; 
über  Erstere  wissen  nur  Zwei  etwas  Sicheres.  Der  Kardinal 
von  Bari  erklärt:  quod  Johannes  practicavit  secum,  ut  esset  papa. 
Das  kann  doch  nach  der  Formvlierung  der  Anklage  nur  ein  uner- 
laubtes Praktizieren  (etiva  simonistischer  Art?)  sein.  Deutlicher 
klingt  das  aus  der  sonderbaren  Fassung  des  Bischofs  von  Assisi: 
male  intravit,  aber  den  Modus  kann  er  nicht  sagen,  da  er  ihn  nui 
durch  die  Beichte  erfahren  habe!  Das  heißt  doch:  Johannes  ist 
durch  Simonie  Papst  geworden. 

Noch  bleiben  drei  Anklagen:  Über  die  Vergiftung  Alexan- 
ders V.,  über  die  groben  Unsittlichkeiten  und  über  den  Unglauben 
Johanns  XXIIL  zu  prüfen.  (Nr.  6,  9,  68.)  Alle  drei  wurden  von  der 
Verlesung  ausgeschlossen.  Was  sich  aus  den  Zeugenaussagen  für 
alle  drei  Nummern  als  charakteristisch  Neues  ergibt,  /sf.  daß  der 
Uauptbelastungszeuge  stets  der  Erzbischof  ron  Mailand  ist!  Er 
sieht,  daß  Johann  dem  kranken  Papste  den  verderblichen  Trank 
bietet,  ihm  berichtet  heimlich  Marinas  Cossa,  wie  er  seineti  Bruder 
bei  seiner  Frau  gefunden,  mit  ihm  hat  Johann  das  gravierende  Ge- 
spräch über  die  Unsterblichkeit! 

Sicher  ist,  daß  die  Vergiftung  Alexanders  V.  weithin  geglaubt 
wurde.')  Alle  Zeugen  haben  es  gehört.  Der  Bischof  von  Cefcdu 
hört  die  Vermutungen  des  Elemosynarius,  der  Bischof  von  Lodi 
hört  es  vom  Bartschneider,  den  Johann  wegen  des  Geschwätzes 


^)   Vgl.  oben  S.  24. 

-)    Vgl.  auch  Muralori,  Her.  Ital.  SS.  XVIII  592. 


Einleitung.  27 

eine  Zeitlang  einsperrte;  auch  erzählte  ihm  der  Arzt  Philippinus 
de  Mediolano,  der  Alexander  sezierte  (evisceravit),  daß  er  an  Gift 
(jesforben;  man  habe  die  Probe  am  Hunde  gemacht.  Der  Mailänder 
Erzbischof  hörte,  ivie  Alexander  nach  Darreichung  des  tödlichen 
Trankes  sich  beklagte,  er  müsse  wie  Innocenz  VII.  sterben, 
indem  er  damit  Vergiftung  andeutete.  Noch  zweimal  kommt  der 
Erzbischof  später  auf  die  Vergiftung  zurück. 

Bekannt  ist,  wie  man  im  Mittelalter  bei  rasch  tödlich  verlau- 
fenden Krankheiten  an  Gift  glaubte;  es  genüge  der  Hinweis  auf 
Papst  Benedikt  XL  und  Kaiser  Heinrich  VII.  Der  Hinweis  auf 
Innocenz  VII.  ist  sehr  verdächtig;  Innocenz  hatte  drei  Schlagan- 
fälle; beim,  letzten  war  sein  Gesicht  ganz  verzogen.^)  Aus  welchem 
Grunde  sollte  er  nun  noch,  und  zwar  vom  Kardinal  Cossa,  vergiftet 
sein  ?  Innocenz  war  der  letztgestorbene  Papst.  Alexander  kann  auf 
ihn  exemplifiziert  haben,  aber  nicht  im  Sinne  der  Vergiftung.  Der 
genannte  Arzt  sagt  nicht  ausdrücklich,  daß  .lohann  die  Vergiftung 
vorgenomm.en.  Wichtiger  ist  aber,  er  hat  gar  nicht  die  Sektion  zum 
Zwecke  der  Einbalsamierung  vorgenommen,  sondern  der  berühmte 
Professor  Petrus  de  Arg el ata.  Sein  Sektionsbericht  ist  wiederholt 
und  zuletzt  von  E.  v.  Budloff  veröffentlicht  worden.-)  Hat  Philip- 
pinus  von  Mailand  das  tatsächlich  dem  Bischof  von  Lodi  erzählt,  so 
hat  er  eben  geflunkert;  denn  Argelata  betont  ausdrücklich,  daß  er 
alles  allein  gemacht  habe;  nur  einmal  spricht  er  von  ministris''), 
zu  denen  doch  der  Mailänder  Arzt,  der  übrigens  fernerhin  Leibarzt 
Johanns  XXIII.  war,*)  nicht  zu  rechnen  ist.  Argelata  drückt  in 
keiner  Weise  einen  Verdacht  an  Vergiftung  aus.  So  bleibt  von 
allem  nur  das  nicht  bloß  unbeweisbare,  sondern  auch  unwahre 
böse  Gerücht.  Denn  einen  ernsthaften  Grund  für  die  Vergiftung 
vermag  ich  bei  dem  71lährigen  Greise,  der  Johann  seine  Erhebung 
verdankte,  nicht  zu  erkennen. 

Anders  ist  es  mit  den  groben  Unsittlichkeiten,  die  Johann  XXIII. 
vorgeworfen  werden.  Gerade  dieser  Anschuldigungen  wegen  ist 
Dietrich   von  Nieheim,    der    aus  den  Anklageakten  schöpft,  öfter 


')  -V.  Valois.  Lh  France  el  le  (frand  scJnsme  d'  Occidenf  III  483.  Ans- 
fillirlicher  Bericht  auch  in  einem  später  zu  veröffentlichenden  aragonesi.iclien 
Hrief. 

-)  Über  das  Konservieren  von  Leichen  im  Mittelaller  (1921)  S.  37  ff. 
■')  Demum  suerunt  niinistri  ventrem  cum  acu. 

*)  Johann  XXIII.  f/ibf  ihm  am  4.  Juli  1410  einen  Salvuskonduhi.  Heg. 
Val.  340  f.  189^. 


28  I-  Abschnitt.    Johann  XX III.  und  das  Konzil. 

scharf  getadelt,  und  doch  wird  man  ihm  keine  absichtliche  Unwahr- 
heit vorwerfen  können.  Kein  Kardinal  hat  als  Zeuge  hier  ausge- 
sagt; dafür  aber  wohl  die  Bischöfe  von  S.  Pol  de  Leon,  Narni,  Lodi, 
Assisi,  der  Beichtvater  Johanns;  der  von  Cefalu  hat  neben  dem 
Erzbischof e  von  Mailand  das  meiste  Skandalöse  vorgebracht.  Na- 
türlich liegen  die  Dinge,  derentwegen  er  beschuldigt  wird,  lange, 
vielleicht  Jahrzehnte  zurück.  So  das  Abenteuer  mit  der  Frau 
seines  Bruders.  Und  eben  so  natürlich,  daß  hierüber  nur  vage  Ge- 
rüchte sieh  verbreiten  und  vergröbern  konnten.  Denn  was  der 
Mailänder  schließlich  ihm  alles  vorwirft,  klingt  direkt  abenteuer- 
lich. Die  Ziffer  der  geschändeten  300  Nonnen  wird  wohl  keiner  im 
Ernste  annehmen.  Aber  auch  bei  allen  Abstrichen  ist  dieser  An- 
klagepunkt der  furchtbarste  in  der  ganzen  Anklagereihe  und  man 
fragt  sich  entsetzt,  wie  in  einer  selbst  verrohten  Zeit  die  Wahl 
eines  solchen  Mannes  zum  Papste  hat  stattfinden  können. 

Die  Geschichte  von  den  ungläubigen  Äußerungen  stammt 
allein  vom  Mailänder  Erzbischof;  denn  was  H.  Dwerg  und  der 
Propst  von  Fünfkirchen  hinzufügen,  ist  nur  vages  Gerede^)  und  es 
ist  schon  gewagt,  mit  diesen  paar  Zeugen  zu  behaupten,  wie  es  in 
Art.  68  heißt:  Sepe  et  sepius  coram  diversis  prelatis  habe  er  seinen 
Unglauben  an  das  Leben  nach  dem  Tode  bekannt.  Bartholomeus 
de  la  Capra  war  allein  mit  Johann  und  an  seiner  Zuverlässigkeit 
hege  ich  einige  Zweifel.  Freilich  mögen  solche  Äußerungen  Jo- 
hanns gefallen  sein,  aber  zunächst  doch  wohl  nur  in  frivolem  de- 
battierendem Sinne.  Auch  bei  Bonifaz  VIIL  hielt  ich  es  für  mög- 
lich, daß  er  auf  die  Frage  nach  dein  Werte  der  drei  Religionen,  um 
die  Frage  aufzureizen,  gesagt  hat:  Alle  drei  sind  gleich  gut  und 
schlecht,  ohne  daß  er  im  Ernste  solches  behaupten  wollte;  so, 
glaube  ich,  ist  die  Situation  auch  hier.  Wer  in  derselben  Zeit  sein 
Brevier  betet,  allerdings  in  der  Hast  weltlicher  Dinge  möglichst 
kurz^),  obwohl  er  das  ohne  Skandal  hätte  unterlassen  können,  der 
meint  die  Stellen  nicht  so  tiefernst.  Sie  zeichnen  mehr  den  rein  welt- 
lichen Charakter  des  Mannes  als  seinen  Glauben.  Man  hat  ihn 
sicher  auch  nicht  wegen  dieses  Punktes,  der  ja  bei  Seite  gelassen 
wurde,  super  heresi  angeklagt,  sondern  indem,  man,  wie  der 
Deutschordensprokurator  (Nr.  67)  sagt:  capiendo  heresim  pro  fau- 
toria  scismatis. 

^)  Die  Ansiclit:  quod  nullus  Neapolitanus  credit,  vertritt  auch  eine  Flup- 
sclirift  üietriclis  von  Nieheim. 

2)  Man  vgl.  die  Stelle:    Cirq  un  sant    otyen  S.  14. 


Einleitung.  ^9 

Das  Urteil  über  die  Zeiigennussagen  dürfte  also  sein:  die  mit 
Sorgfalt  ausgewählten  Männer  haben  wahrheitsliebend  ausgesagt; 
doch  können  sie  sehr  oft  nur  von  Hörensagen  berichten.  Sicher 
ist  der  allgemeine  schlechte  Ruf  Johanns  als  Persönlichkeit.  Die 
Vorwürfe  gegen  seine  Kanzlei  und  Verwaltung  dürften  dagegen 
nicht  immer  als  stichhaltig  gelten;  jedenfalls  haben  Vorgänger  und 
Zeitverhältnisse  auch  ihren  Teil  daran.  Einzelne  schlimme  Anschul- 
digungen lassen  sich  nicht  ericeisen.  Nicht  alle  von  der  Verlesung 
ausgeschlossenen  Artikel  sind  weggelassen  propter  honorem  sedis 
apostolice,  quamvis  probati  sunt,  sondern  eine  ganze  Anzahl  konn- 
ten gar  nicht  bewiesen  werden,  oder  es  fehlte  doch  die  absolute 
Sicherheit.  Der  ganze  Prozeßvorgang  macht  vom  rechtlichen 
Standpunkt  keinen  völlig  korrekten  Eindruck.  Die  Aussagen  der 
Zeugen  sind  zuweilen  in  den  schon  festgesetzten  Text  nicht  hinein- 
gearbeitet worden,  so  finden  sich  Widersprüche  und  zahlreiche 
Wiederholungen. 

Zur  Edition  bemerke  ich:  Es  war  überflilssig,  die  schon  oft 
gedruckten  Inquisitionsartikel  noch  einmal  wiederzugeben.  An- 
dererseits konnte  zum  Verständnis  der  Zeugenaussagen  nicht  auf 
alles  verzichtet  werden.  So  wurde  denn  in  einem  Auszuge  das 
Wesentliche  unter  Berücksichtigung  eventueller  Korrekturen  nach 
den  3  Handschriften  Cod.  Palatinus  (P),  Gothanus  (G),  Llpsiensis 
(L)  geboten.  —  Die  Zeugenaussagen  entstammen  dem  Cod.  Vatic. 
4904  f.  380  SS.  und  Paris,  Bibl.  nat.  9513  f.  12  ss.  Beide  hängen  zu- 
sammen; der  Teil  in  4904  ist  aber  nicht  original,  wie  die  Stelle  bei 
Valois  IV  309  Anm.  3  vermuten  läßt. 

Die  richtige  Nebeneinanderstellung  der  Inquisitionsartikel  und 
der  dazu  gehörigen  Zeugenaussagen  war  nicht  immer  leicht,  weil 
bei  der  Nummerierung  der  erster en,  wo  sie  stattfindet,  die  Hand- 
schriften verschieden  zählen;  so  zählt  Hardt  IV  196—208  im 
Ganzen  70,  Mansi  XXVII  662—674  zählt  wie  die  oben  zitierten 
Handschriften  71.  Dabei  herrscht  aber  bei  der  Aneinanderreihung 
der  Zeugenpunkte  starke  Konfusion,  wie  sich  aus  der  Nebenein- 
anderstellung ergibt.^) 

^)  Hefele,  Concilienge schichte   VII,  125—130  zählt  72  Nrr. 


30  I.  Abschnitt,    .lohann  XX 111.  und  das  Konzil. 

V.  BiieJe  bis  zur  Absetzung  Johanns  XXIII.    Spätere  auf  ihn 
bezügliche  Schreiben. 

Das  ungedruckte  Briefinaterial  ist  nicht  umfangreich.  Die 
beiden  großen  Briefserien  der  Kölner  und  Wiener  Universitäts- 
gesandten sind  längst  gedruckt.  Über  den  Verlust  der  Schreiben, 
welche  die  Gesandten  an  die  Pariser  Universität  gerichtet  haben, 
vgl.  man  die  allgemeine  Einleitung.  Die  Straßburger  Stadtkorres- 
pondenz ist  umfangreich,  aber  zum  Teile  bekannt  und  bezieht  sich 
im  Wesentlirlien  auf  den  Elektenstreit.  Sonstige  deutsche  Städte 
haberi  nur  wenig  beigesteuert.  Frankfurts  Reichskorrespondenz 
hat  Janssen  v  er  öff  entlieht.  Zusammenhängende  Reihen  von 
Briefen  und  Instruktionen  bieten  nur  das  Kronarchiv  in  Barcelona 
und  das  Venezianische  Staatsarchiv:  ersteres  für  die  Verhandlun- 
gen über  die  Zusammenkunft  in  'Nizza  und  letzteres  über  die  ita- 
lienischen Verhältnisse  und  die  Befreiungsversuche  des  gefan- 
genen Papstes.  Die  Vatikanische  Bibliothek  (Cod.  Palatinus  701) 
und  eine  Reilte  anderer  Archive  bieten  einiges,  oft  auch  nur  Einzel- 
nummern. Auf  manche  Tatsachen  habe  ich  schon  in  meinen  „Bil- 
dern vom  Konstanzer  KonziV  (1901)  und  „Das  badische  Land  und 
das  Konstanzer  Konzil"  (1917  in  der  Festgabe  für  Großherzog 
Friedrich  II.)  hingewiesen. 

1.  Ferdinand  von  Aragon  schickte  drei,  Benedikt  zwei  Ge- 
sandte nach  Konstanz,  um  mit  Sigismund  wegen  einer  Zusammen- 
kunft zu  beraten;  diese  Verhandlungen  sollen,  wie  es  in  einem 
Schreiben  von  Ende  März  heißt,  das  Konzil  von  entscheidenden 
Schritten  abhalten  und  der  Benediktinischen  Partei  alle  Wege 
offen  halten.  Die  Hauptperson  ist  der  Bischof  Didacus  von  Zamora; 
von  ihm  stammen  die  meisten  lebhaft  geschriebenen  Berichte.^) 
Besonders  wo  er  auf  die  Geldforderungen  kommt,  klingt  der  Ton 
dem  Könige  gegenüber  scharf.  Es  ging  den  Gesandten  aber  auch 
schlimm;  gerade  in  den  aufgeregten  Tagen  zu  Ende  März  müssen 


^)  In  einem  tmdatierten  Brief  (im  Kronarchiv)  entlockt  ihm  die  Dro- 
hung des  Papstes  mit  dem  Banne,  icenn  er  600  Goldgulden  nicht  zahle,  den 
Ausruf:  „Gefiele  es  doch  Gott,  daß  ich  nicht  Bischof  geioorden  wäre!"  Daß 
Ferdinand  gerade  ihn,  den  Kastilianer,  nahm.,  hängt  toohl  dam.it  zusammen, 
daß  er  Rat  Ferdinands  war.  In  den  kritischen  Tagen  in  Perpignan,  am  23.  No- 
vember 141.5,  hat  der  Infant  Alfo7is  für  seinen  Rat,  den  Bischof  von  Zamora, 
bei  Benedikt  XIII.  um  den  Biscliofssitz  von  Segovia.  Es  ivürde  heißen,  solem 
facibus  adiuvare,  irenn  er  seine  Verdienste  rühmen  wolle.  Aber  Benedikt 
schicieg.    Didacus  wurde  erst  1424  Bischof  von  Avila. 


Einleitung.  31 

s/e  zurück,  weil  sie  kein  Geld  mehr  haben  und  niemand  ihnen 
leiht!  Es  sind  bekannte  Erscheinungen  des  aragonesischen 
Staates.  Hier  wiederholen  sich  Klagen,  die  schon  100  Jahre  früher 
Jayme  II.  hören  mußte.^)  Ebenso  schlimm  war  die  mangelhafte 
Verbindung.  Der  Bischof  drängt  auf  mehrere  Kuriere;  alle  MTage 
müßte  einer  kommen.  Es  unterbleibt,  und  so  passen  denn  In- 
struktionen aus  Barcelona  und  Antworten  aus  Konstanz  nicht  zu- 
sammen. Die  Konfusion  wird  noch  vermehrt  dadurch,  daß  Ferdi- 
nand wegen  der  Zögerungen  zu  schwanken  beginnt  und  Sigismund 
seinerseits  wegen  der  Obstruktion  des  Papstes  und  seiner  An- 
hänger einen  Moment  auf  Widerruf  des  maßgebenden  Vertrages 
drängt.  Dazu  kommt  noch,  daß  in  den  Registern  des  Kronarchivs 
in  altgeivohnter  Weise  verschiedene  Instruktionen,  ihrem  Wesen 
nach  zuweilen  Entwürfe,  vorliegen,  ohne  daß  immer  mit  Sicherheit 
die  geltende  erkannt  werden  kann.  Wichtig  ist,  daß  beide  Gesandt- 
schaften, obioohl  sie  doch  dasselbe  Ziel,  wenigstens  äußerlich  ver- 
folgen, Heimlichkeiten  vor  einander  haben.-)  Daß  Papst  und  König 
Glicht  in  allem  übereinstimmten,  ergibt  die  Antwort  Benedikts  vom 
8.  Oktober  1414  auf  die  Bitte  Ferdinands,  seinen  Gesandten  Briefe 
an  die  Antikardinäle  mitgeben  zu  dürfen.  Benedikt  hält  es  für 
überflüssig;  Ottobonus  de  BeUonis  sei  auch  ohne  solche  zu  ihm  ge- 
kommen; schließlich  gestattet  er  es  bedingungsweise.') 

Am  29.  Oktober  schreiben  die  königlichen  Gesandten  aus  Mont- 
pellier (Bd.  I  Nr.  92),  am  7.  Dezember  aus  Lausanne,  von  wo  aus 
sie  den  unter  „Reichssachen"  wiedergegebenen  interessanten  Krö- 
nungsbericht der  savoischen  Gesandten  schicken.  In  Genf  hatten  sie 
lange  auf  die  Geleitsbriefe  warten  müssen.  Nicht  ohne  Gefahr  kommen 
sie  nach  Schaffhausen,  loo  sie  wegen  Schwierigkeiten  der  Aufnahme 
bleiben,  dann  nach  Stein.*)  Ein  deutscher  Kaufmann  berichtete 
am  6.  .Januar,  daß  er  die  Gesandten  zwei  Tagereisen  von  Konstanz 

^)  V(jl.  meine  Ada  Aragonensia  an  verschiedenen  Stellen  in  allen  drei 
Bänden. 

^)  Vgl.  Stück  zum  7.  Dezember  1414.  Das  war  auch  den  Wiener  Univer- 
sitätsgesandten  bekannt. 

")  Prima  facie  nobis  non  videtur  necessarium  nee  luultuni  expediens 
lilteras  tuas  dirigere  anticardinalibus  supradictis,  cum  eciam  rex  Romanorum 
.  .  .  per  magistrum  Othonem  de  Bellotis  nuper  missum  solo  verbo  absque  litteris 
nobis  intimaverit,  que  per  ipsum  voluit  intimari.  ]Joch  gestattet  er  es:  duni- 
inodo  non  ut  cardinalibus  scribas.  Caja  concüio  di  Constanza.  So  alle  Stücke 
hier  ohne  genauere  Angabe. 

*)  Diese  Notizen  nur  in  Zurita,  Anales  l.  XII  c.  47.    Dort  Seen. 


32  I.  Abschnitt.    Johann  XXllI.  und  das  Konzil. 

angetroffen  habe.^)  Am  8.  Januar  erscheinen  sie,  ohne  irgend  eine 
Feierlichkeit,  in  Konstanz,^)  am  12.  werden  Benedikts  Vertreter 
von  König  und  Königin  in  Kreuzlingen  empfangen,  am  13.  die 
Boten  Ferdinands.  Sigismund  will  ihnen  zu  gelegener  Zeit  ant- 
worten und  bezeichnet  die  Äußerungen  Benedikts,  der  im  April 
mit  ihm  zusammenkommen  ivill,  als  ungenügend.  Der  Bischof  von 
Zamora  ivill  dann  „in  secreto"  mit  Sigismund  reden:') 

In  einem  dem  Berichte  über  die  Zusammenkunft  beigefügten 
Privatschreiben  des  Bischofs  vom  16.  Januar  erzählt  er  von  einem 
einflußreichen  Helfer,  dessen  Namen  er  nicht  zu  nennen  wagt  — 
es  ist  also  wohl  kein  Kardinal  — ,  vor  allem  aber  von  der  steigenden 
Teuerung,  die  ihn  schon  damals  zwingt,  sein  Silber  zu  verpfänden. 
Auch  Pere  de  Falchs  klagt  am  12.  Februar,  daß  sie  nicht  mehr 
existieren  können  und  niemand  in  Geldsachen  ihnen  wohl  will. 
Aus  einem  anderen  Privatschreiben  des  Bischofs  an  den  König  als 
Antwort  auf  seine  Forderung,  daß  Sigismund  buenas  personas  de 
sciencia  et  de  consciencia  mitbringe,  vermag  ich  nur  noch  heraus- 
zulesen, daß  der  Bischof  schon  vor  längerer  Zeit  darauf  geant- 
wortet habe*)  —  das  Übrige  ist  fast  ganz  zerstört.  Dann  liegt  noch 
eine  Ermahnung  des  Bischofs  vor:  Hortacio  ad  pollicita  et  vota 
reddenda  super  facto  vistarum,  die  sich  (dso  gegen  die  Vorschläge 
des  Königs  zu  Ende  März  richtet. 

Eigentliche  Konzilsberichte,  die  unter  dem  Namen  der  drei 
gehen,  fehlen  bis  zum  Tage  der  Flucht  Johanns.  Daß  die  drei 
öfters  über  die  Beziehungen  zu  Sigismund  an  den  König  geschrie- 
ben haben  (al  quäl  per  tantes  letres  ne  havem  scrit)  dürfen  wir  wohl 
aus  den  verschiedenen,  einander  widersprechenden  Instruktionen 
zu  Ende  März  schließen;  sie  erreichten  die  Gesandten  in  Konstanz 
nicht  mehr. 

^)  Anhang  zu  Stück  vom  7.  Dezember. 

^)  Sifiismund  entschuldigte  sicli  deshalb.  Der  B.  von  Zamora  erwiderte: 
El  rey  de  Aragon  .  .  .  non  avia  nienester  nias  honra  de  la,  que  Dios  le  avia 
dado  en  el  mundo  y  que  sus  embaxadores  .  .  .  eran  honrado  por  el.  Zurita  1.  c. 

^)  Letzteres  bei  G.  de  Turre,  Bd.  II  351.  Über  diese  erste  Zusammen- 
kunft fehlt  der  Bericht  leider.  Der  Bischof  erwähnt  ihn  in  dem  gleich  zu 
nennenden  Privatbrief  vom  16.  Januar  tind  auch  der  König  141,5  April  15  (Reg. 

2405  f.  136).  Ayn  Tl.  März  zeigt  Ferdinand  Empfang  des  Briefes  an:  de  les 
coses,  que  fins  a  la  explicacio  primaria  de  les  coses  per  nos  a  vosaltres  coma- 
nades  e  resposta  per  lo  rey  dels  Romans  .  .  .  inclusive  se  son  subseguides  (Reg. 

2406  f.   118^). 

*)  Ya  vos  escrivi  yo  solo  de  esta  materia,  luengo  tiempo  a,  con  vostros 
negocios.    Creo,  que  so  no  vos  miembra.     Vielleicht  stammt  es  aus  späterer  Zeit. 


Einleitung.  33 

So  miUsen  loir  uns  an  die  bekannten  Daten  halten.  Am  4.  März 
ivitd  in  einer  Gerieralkongregation  die  Zusammenkunft  in  Nizza 
während  des  Juni  eidlich  festgesetzt;  Benedikt  und  Ferdinand 
werden  in  Villafranca  Wohnung  nehmen.^)  Sonderbar  ist,  daß  die 
Ausfertigung  des  Vertrages  noch  im  April  nicht  in  den  Händen  der 
Gesandten  war.  Ob  dieses  mit  den  politischen  Ereignissen  zusam- 
menhing? Sigismund  hat  in  den  Tagen  vor  Johanns  Flucht  daran 
gedacht,  den  Vertrag  wieder  aufzuheben,  weil  er  fürchtete,  dajl 
nach  der  damaligen  Stimmung  die  Zusammenkunft  kein  Ergebnis 
haben  würde.  So  berichten  später  die  Gesandten.-)  Also  zur  selben 
Zeit,  als  Ferdinand  ungeduldig  auch  an  Rückzug  dachte.  Damals 
haben  die  Gesandten  für  Aufrechthaltung  des  Beschworenen  bei 
Sigismund,  und  eindrHnglich  später  auch  bei  Ferdinand  plädiert. 
Ferdinands  Unwille  regt  sich  erst  Ende  März,  denn  in  den  Briefen 
vom  11.  und  23.  März  zeigt  er  sich  noch  ganz  zufrieden,  erkundigt 
sich  nach  den  Häretikern,  deren  Artikel  man  bekommen  hat  und 
loie  man  gegen  sie  vorgehe  (certificats  de  aqueixs  heretges,  quins 
articles  han  levats  ne  quins  procehements  se  fan  contra  ells,")  grüßt 
am  12.  März  Sigismund  und  sendet  ihm  am  17.  einen  eigenhändig 
geschriebenen  Brief  gegen  Hus,  den  der  Bote  merkwürdiger  Weise 
verliert  und  den  er  deshalb  am  28.  April  noch  einmal  sendet.^) 
Besonders  aber  knüpft  er  durch  den  am  16.  März  expedierten 
Ramon  Batle  in  politischer  Beziehung  mit  Sigismund  an,  der  nicht 
bloß  für  die  Heirat  des  Infanten  Johann  mit  der  Königin  Johanna 
von  Neapel  werben  soll,  sondern  Sigismund  Beihülfe  in  einer  aller- 
dings nicht  sehr  bedeutenden  Sache  zusagt  und  sich  nach  der 
Tochter  Sigismunds  und  ihrer  Mitgift  erkundigen  soll.^) 

1)  Hardt  IV  48;  Mansi  XXVII  570  u.  ö.  Vgl.  Bd.  11  21.  215.  356. 
Dynter,  Chronicon  HI  275.  Zurila,  Anales  l.  XII  c.  47.  Hefele  VII  86  f. 
ungenaue  Wiedergabe  des  Vertrages.  Über  Verhandlungen  am  8.  und  9.  März 
vgl.  Dynter  und  Zuriln;  dann  Bd.  II  22.  Za  den  Geleitsbriefen  vgl.  auch, 
Allmann,  Die  Urkk.  K.  Sigismunds,  R.  J.  XI  Nr.  1483.  1484. 

2)  1415  April  10  und  13. 

*)   Welche  Häretiker?    Ob  das  ein  Mißverständnis  und  Hus  gemeint  ist? 

*)  Reg.  2406  f.  124^,  118;  Reg.  2400  f.  10.  Das  Datum  des  Husbriefes  ist 
17.  März,  uie  auch  Döllinger,  Beiträge  II  317  hat,  nicht  27.  März  (so  Palacky, 
Documenta  540). 

^)  Reg.  2405  f.  134.  Inslriiktionen  für  Ramon  Hatte,  secretari  del  princep 
de  Gerona.  Darin:  Com  lo  rey  Lantalau  se  intitulas  de  alguns  regnes  e  terres, 
los  quals  lo  dit  rey  dels  Romans  posseyx  .  .  .,  11  offer,  que  eil  se  interposara 
.  .  .  trattador,  si  lo  dit  matrimoni  se  fara  ab  la  dita  reyna  e  ab  son  fiU,  que  la 
honor  de  cascuna  dels  parts  sera  servada.    Die  Heirat  kam  nicht  zustande. 

F  i  n  k  e  ,  Acta  concilii  roiistantiensii  III.  Q 


34  I-  Abschnitt.   Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 

Am  Tage  der  Flucht  schrelhen  die  drei  Gesandten,  und  noch 
einmal  aus  Savoyen  kommen  sie  ausführlich  darauf  zurück.  Die 
beiden  Berichte  gehören  zu  den  wichtigsten  Fluchtberichten,  be- 
sonders wegen  einer  Reihe  Detailangaben,  die  freilich  nicht  alle 
richtig  sind.  Wie  Sigismund,  so  bekommt  auch  Ferdinand  wieder 
Interesse  an  der  Zusammenkunft.  Zugleich  drängt  er,  während 
die  Gesandten  immer  näher  kommen,  immer  wieder  auf  Rückkehr 
nach  Konstanz;  wenigstens  soll  einer  von  ihnen  gehen.  Sie  lehnen 
in  ihrer  Geldnot  bis  zuletzt  ab.  Dabei  wird  die  Frage  der  Verlän- 
gerung der  Frist  berührt.  Der  Bischof  vov  Zamora  icarut  vor  zu 
langer  Zögerung  tvegen  des  schlechten  Eindruckes  in  Konstanz. 
Noch  im  letzten  Briefe  vom  26.  April  verlangt  Ferdinand  unter 
Übersendung  neuer  Beglaubigungsschreiben  die  Rückkehr  des 
Bischofs  und  Falchs'  nach  Konstanz  mit  dem  detaillierten  Pro- 
gramm, daß  Gregor  XII.  und  Malatesta  mit  Gefolge,  Vertreter  der 
vier  Konzilsnationen  mit  Sigismund  erscheinen  und  als  Zeitpunkt 
der  Juli  festgesetzt  werde.  Er  selbst  und  der  Papst  haben  die 
Könige  und  Fürsten  der  Benedikfinischen  Obödienz  eingeladen. 
Sie  sollen  im  Gefolge  Sigismunds  in  Nizza  erscheinen.  Die  Ge- 
sandten blieben  hartnäckig  und  wunderten  sich  nur,  daß  Fer- 
dinand so  stark  auf  die  Verlängerung  der  Frist  dränge,  während 
der  Papst  seinen  Gesandten  niemals  etwas  davon  gesagt  habe. 
Hier  werden  die  Gesandten  Benedikts  einmal  erwähnt,  die  also  die 
Rückreise  wohl  mit  den  andern  gemacht  haben;  daß  auch  ihnen 
gegenüber  bis  zuletzt  das  Amtsgeheimnis  gewahrt  wurde,  ergibt 
sich  aus  der  königlichen  Weisung  vom  30.  April  1415.^) 

2.  Der  Hauptteil  der  Stücke  dieses  Abschnittes  beschäftigt  sich 
mit  der  Flucht,  Gefangenschaft  und  Freilassung  Johanns  XXIII. 
Daß  Johann  nicht  gern  nach  Konstanz  ging,  ist  begreiflich.  In  Bo- 
logna zweifelte  man  schon  im  Sommer  1414  an  seinem  guten  Willen, 
nach  Konstanz  zu  reisen,  und  einzelne  Kardinäle  entfernten  sich 


*)  Vgl.  zu  obigem  die  Stücke  unier  1415  April  26.  Am  27.  April  schreibt 
Ferdinand  an  Sigismund  über  die  Flucht  Johanns.  (Reg.  2400  f.  17).  Gedr. 
Mansi  XXVIII  ,38  mit  Dnlum  des  24.  April.  Wie  wenig  übrigens  die  beiden 
Gesandtschaften  auseinander  gehalten  iroren,  zeigt  hübsch  das  Schreiben  des 
Pfalzgrafen  Ludicig  an  Ferdinand,  der  ihm  für  den  Besuch  seines  Gesandten, 
des  Bischofs  Didacus  von  Senez  dankt!  Der  Bischof  von  S.  hieß  Avinio  und 
irar  Vertreter  Benedikts.     (Barcelona,  Kronarcltiv,  Autografes.) 


Einleitung.  35 

von  der  Kurie,  um  sich  für  die  Reise  frei  zu  halten.'^)  Aber  Jo- 
hann XXIII.  reiste  doch,  trotz  der  schwierigen  Lage  im  Kirchen- 
staate. Eine  Reihe  von  Verordnungen  zeugen  von  seiner  Sorge  für 
die  Beruhigung  daselbst;  so  z.  B.  die  Ernennung  der  bekanntesten 
Söldnerführer  zu  Generalvikaren  und  Rektoren.-)  In  Konstanz  gab 
es  zu  Anfang  eine  Richtung,  die  lebhaft  für  ihn  eintrat;  doch  än- 
derte sich  die  Lage  sehr  bald')  und  schon  am  15.  Februar  befürch- 
tete man  seine  Flucht.^)  Die  Schwierigkeit,  eine  alle  Kreise  befrie- 
digende Zessionsformel  zu  finden,  die  langen  Erörterungen  in  der 
Prokuratorenfrage  zeigen  die  Stärke  des  Mißtrauens  auf  beiden 
Seiten.  Noc/*  hofft  man  auf  Seiten  Johanns  einen  friedlichen  Aus- 
weg durch  Verlegung  des  Konzilsortes  zu  finden.  Einer  der  ein^ 
flußreichsten  Kardinäle,  der  Ostiensis,  bekundet  es  noch  am 
19.  März.)  Aber  Johann  traut  auch  diesen  Anhängern  nicht  ganz. 
Der  20.  März  sieht  ihn  noch  in  voller  Tätigkeit.  In  der  Streitsache 
zwischen  dem  Markgrafen  von  Baden  und  dem  Pfalzgrafen  gibt  er 
eine  Erklärung  ab.  In  der  notariellen  Aufzeichnung  hierüber  fehlt 
auffälligerweise  die  Tagesstunde.  Sigismund  gibt  ihm  am  Nach- 
mittage   beruhigende    Erklärungen    in    Gegenwart    der   Kardinäle 


^)  Der  Deutschordensgesandte  on  den  Hochmeister:  Man  tzwifelt  alhie  an 
nymanden  also  sere  als  an  nnserm  herren  bobste,  das  der  nicht  sulle  dar  komen. 
Glich  Avol  ap  das  geschege,  so  blebe  darumb  das  concilium  nicht  imdirwegeii, 
went  her  tzihe  oder  tzihe  nicht,  so  wellen  doch  die  cardenal  alle  dar.  Und 
donunb  so  haben  sich  vil  von  im  us  dem  hofe  getzogen,  die  buszen  syn,  ap  her 
nicht  wTirde  tzihen,  das  sie  von  ihm  ungehindert  bliben.  Königsberg,  Staats- 
archiv, Schubl.  LXVII  Nr.  47.  Vgl.  Niehorowski,  Peter  von  Wormdith  Reg. 
Nr.  42.  —  Ein  merkwürdiges  Licht  auf  die  Pläne  des  Papstes  wirft  die  Notiz  in 
Reg.  Aren.  65  f.  208^  des  Vatikanischen  Archivs:  (1414)  die  XXII.  m.  Augusti, 
quia  .  .  .  Johannes  papa  XXIIl.  txmc  .  .  .  camerario  per  suas  diversas  litteras 
mandaverat,  quod  in  brevi  venturus  erat  et  quod  palatium  Avinionis  dispone- 
retur  et  provideretur  de  utensilibus  et  aliis  necessariis  pro  ipso  recipiendo, 
fuerunt  empte  plume  cum  suis  traversariis  ad  faciendum  culcitras  pro  lectis 
ponendis  .  .  .  XXII  flor. 

*)  Tartaglia  de  LaveUo  wird  in  civitate  Tuscanensi  und  verschiedenen 
Burgen  der  Diözesen  Sufri,  Castro  und  Bagnorea  am  16.  September  zum  General- 
vikar  ernannt,  Bartholomeus  quondam  Gentilis  de  Brancaleonibus  an  anderen 
Orten  am  28.  September,  Ludowicus  de  Melioi*atis  ist  zum  Rektor  der  Mark 
Ancona  ernannt  und  Bischöfe  und  Abte  werden  am  10.  Oktober  von  Verona  ans 
zur  Steuerzahlung  an  ihn  veranlaßt.    Reg.   Vat.  346  f.  172.  174  und  180. 

^)   Vgl.  oben  die  ersten  Anschuldigungen. 

*)   Vgl.  unten  Brief  des  Erzbischofs  von  Riga  vom  15.  Februar. 

^)  Diese  wichtige  Angabe  war  bisher  unbekannt. 

3* 


36  I.  Abschnitt.   Johann  XXIlI.  und  das  Konzil. 

Fülastre  und  von  Ostia,  andere  Kardinäle  sind  bei  ihm,  Friedrich 
von  Österreich  erscheint  im  Palast,  um  mit  ihm  zu  verhandeln. 
In  der  Nacht,  d.h. in  der  ersten  Morgenfrühe  des  21.  März  flieht 
Johann.  Über  dieses  weltgeschichtliche  Faktum  liegen  zahlreiche 
gleichzeitige  Angaben  vor,  und  doch  lüird  wohl  nie  alles  bezüglich 
Art,  Zeit  und  Weg  restlos  aufgeklärt  werden.  Die  beiden  Haupt- 
beteiligten, Johann  XXIII.  und  Herzog  Friedrich  von  Österreich, 
machen  über  die  Hauptpunkte  nur  vage  Andeutungen.  Bei  Fried- 
rich ist  das  ganz  erklärlich,  da  er  sich  cUs  Opfer  seiner  Schutz- 
pflicht darstellen  will.^)  Der  Brief  des  Konzils  und  der  Brief  der 
italienischen  Nation'-)  enthalten  nichts  Greifbares.  Wie  wenig  die 
maßgebenden  Kreise  ivufiten,  erhellt  klar  aus  den  beschworenen 
Zeugenaussagen  zu  dem  Artikel  61  der  Anklageakten.  Nur  der 
Deutsch ordensprokurator  erklärt  bestimmt:  Seit,  qiiod  recessit  cum 
una  balista  et  cum  uno  iamulo  etc.')  Das  ist  alles.  Der  Registrator 
Bischof  Stephan  von  Volterra,  der  als  Finanzheamter  stets  in  der 
Nähe  des  Papstes  und  sicher  in  ScJiaffltausen  wieder  bei  ihm  war, 
gibt  ein  ganz  unsinniges  Datum  der  Flucht  an,  das  wohl  weniger  in 
der  Verwirrung,  als  in  dem  spätem  Nachtrag  seinen  Grund  hat.*) 
So  bleiben  die  zahlreichen  Briefe  und  Notizen  der  Konzilsteil- 
nehmer, von  denen  aber  niemand  selbst  die  Flucht  beobachtet  und 
jeder  das  Ereignis  wohl  erst  in  der  Morgenfrühe  des  21.  März  er- 
fahren hat.  Fillastre  fafJt  sich  ganz  kurz,  hat  aber  die  sicherste 
Zeitangabe;  Cerretanus  und  de  Turre  irren  im  Datum;  Dietrich 
von  Nieheim  im  Tagebuch  und  in  der  Invektive  bringt  nichts  Neues; 
Richental,  früher  im  Mittelpunkte  stehend,  hat,  wie  Vogel  nachge- 
wiesen, grobe  Fehler  und  kann  nur  für  gewisse  Äußerlichkeiten 
benutzt  werden^);  Reinbold  Siecht  und  der  Verfasser  des  Berichtes 

*)  Der  Brief  isl  neuerdincis  von  K.  Rieder  im  Freihurger  Diözesanarckiv 
Bd.  36  S.  304  f.  abgedriichi  aus  dem  Zürcher  Stofilsarclnv;  er  war  bereits  he- 
kfinnl  ans  Janssen,  Frankfurts  Reichskorrespondenz  I  287. 

2)  „Decet  ea",  Konzilsbrief  oft  gedruckt.  Der  andere  u.  a.  bei  Bourgeois 
de  Ghastenet  p.  324:   „Nova  lux". 

^)   Vgl.  im  2.  Teile  zu  Art.  61. 

*)  Transtulit  se  noctis  tempore  per  aquani  ad  rastruni  Scafuse  .  .  .  die 
merchurii  secunda  hora  noctis  XVlIIl.  Martii.  Arcli.  slor.  Italiano  Ser.IV  Bd.  13,206. 
Kuriosilälsivert  hat  ivohl  nur  die  Angabe  über  Pipo  Spaiio  (avendo  presa  la 
cura  del  guardare  il  pontefice),  daß  er  statt  des  Papstes  einen  Diener  im  Bell 
fand,  irährend  Johann  geflohen  war.     Arch.  stör,  llaliano  Bd.  IV  181. 

^)  Th.  Vogel,  Studien  zu  Richentals  Konzilschronik  (Diss.  1911). 


Einleitung.  37 

in  der  Rötteler  Chronik,^)  der  vielleicht  in  Konstanz  war,  haben 
sonst  einiges  Charakteristische,  für  die  Fluchtzeit  nichts  Neues. 
Von  den  sonstigen  chronikalischen  Notizen  dürfen  wir  hier  absehen. 
Von  den  Briefen  treten  neben  den  kleineren,  die  ich  zusammen- 
gestellt habe,  die  Berichte  der  aragonesischen  Gesandten  und  des 
Petrus  Wolfram  hervor.  Die  Katalanen  schicken  den  ersten  Be- 
richt schon  am  21.  März  ab,  und  drei  Wochen  später  liest  ihn  im 
fernett  Valencia  der  Kö7iig!  Sie  haben  sich  dann  genau  erkundigt 
und  vielerlei,  natütdich  nicht  immer  das  Rechte,  erfahren,  wie  sie 
CS  in  dem  köstlichen  Schreiben  vom  10.  April  iviedergeben.  Der 
Bericht  des  Polen  war  schon  bei  Mansi  längst  gedruckt,  wurde  aber 
wenig  beachtet;  jetzt  wissen  wir,  daß  er  vom  Schreiber  des  Peters- 
burger Codex  stammt  und  wir  wissen  auch,  daß  sein  Hauptgewährs- 
mann Dietrich  von  Nieheim  ist. 

Hier  ist  nicht  der  Ort,  auf  ausführliche  Erörterung  der  ver- 
schiedenen Probleme  einzugehen,  zumal  demnächst  eine  Unter- 
suchung, die  alle  Angaben  unter  Berücksichtigung  der  Ortsverhält- 
nisse zu  prüfen  sucht,  von  Pfarrer  Dr.  Peter  erscheinen  wird.^) 
Daß  Johann  als  Armbrustschütze  verkleidet  aus  der  Stadt  gekom- 
men, wird  allgemein  behauptet.  Höchst  wahrscheinlich  ist,  daß  er 
die  eigentliche  Flucht  kurz  nach  Mitterriacht  angetreten,  von  Kreuz- 
ungen aus  zunächst  zu  Pferde  mit  Herzog  Friedricli,  wohl  bis  Steck- 
born, von  dort  aus  zu  Schiffe  nach  Schaffhausen,  wo  ihn  Friedrich 
antritt.  Eine  Berechnung  der  Entfernung  vom  bischöflichen  Pa- 
laste bis  Kreuzungen  und  von  dort  aus  bis  Steckbarn  und  dann  bis 
Schafjhausen  läßt  es  ganz  gut  zu,  daß  die  Flucht  in  5  Stunden, 
etwa  von  1  Uhr  nachts  bis  6  Uhr  morgens,  vor  sich  gegangen  ist. 
In  der  Stadt  Friedrichs  vollziehen  sich  bis  zum  neuen  Fluchttage, 
am  Karfreitag  (29.  April)  eine  Beihe  wichtiger  Akte,  über  die  zum. 
Teil  auch  die  Anklageakten  zu  berichten  wissen.  Von  Schaffhausen 
geJits  zum  österreichischen  Waldshut,  von  dort  am  Ostertag  nach 
Laufenburg,  wo  er  im  hospicium  publicum  zu  dem  pfawen  wohnte.^) 

^)  Vgl.  Zischr.  f.  Gesch.  d.  Oherrheins  N.  F.  JX  135  und  Basler  Chroniken 
V  154. 

^)  Avf  die  Amfaben  in  meinen  „Bildern  vom  Konstanzer  Konzil"  (W03) 
und  ,J)as  badische  Land  und  das  Konstanzer  Konzil"  (1917)  kann  ich  mich  ein 
für  allemal  beziehen. 

^)  Mit  der  Zeit  stimmen  auch  die  Urkunden.  Am  1.  April  eximiert  Jo- 
hann XXIII.  den  bullator  et  familiaris  Bertrandus  Ademari  laicus  conversus 
nionasterii  Fonlis  Frigidi  ord.  Cisterc.  Narbonensis  dioc.  mit  allem  Besitz  motu 


38  I.  Abschnitt.   Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 

Die  daran  anschließende  Rheinfeldenfahrt,  von  der  der  gesprächige 
Deutschordensprokurator  zu  berichten  weiß,  darf  wohl  ins  Reich 
der  Fabel  verwiesen  werden.')  Die  päpstliche  Kanzlei  verzeichnet 
noch  den  9.  April  Laufenburg  als  Ausstellungsort.-)  Freilich  ist  das 
kein  sicherer  Beweis,  daß  der  Papst  damals  noch  dort  war.  Ande- 
rerseits verzeichnen  zwei  Briefe  Johanns  XXIII.  schon  den  11.  April 
Freiburg  als  Ausstellungsort;  ein  untrügliches  Zeichen,  daß  der 
Papst  schon  in  Freiburg  weilte.')  Nun  berichtet  Siecht,  daß  Johann 
zweiN ächte  für  den  Ritt  über  die  Berge  gebraucht,  in  Todtnau  über- 
nachtet habe  und  am  10.  April  mittags  nach  Freiburg  gekommen 
sei.'^)  Darnach  ist  der  Aufbruch  aus  Laufenburg  am  Abend  des 
8.  April  nicht  unwahrscheinlich^') 

Mit  der  Ankunft  in  Freiburg  hört  die  Irrfahrt  ein  paar  Wochen 
auf.  Neue  Nachrichten  über  den  übrigens  genügend  zeitlich  und 
örtlich  festgestellten  Weg  Freiburg-Breisach-Neuenburg  und  zurück 
bis  Radolfszell  liegen  nicht  vor.  In  den  Vatikanischen  Registern 
zeigt  sich  in  der  Freiburger  Zeit  eine  lebhafte  Tätigkeit  der  den 
Papst  umgebenden  Kurialen. 

Über  die  Stimmung  in  Konstanz  ergeben  die  Briefe  allerlei 
Neues.  Die  radikalste  Äußerung  kommt  wohl  von  einem  Pariser 
Universitätsgesandten:  Wenn  das  Konzil  sich  auflöse,  sei  es  um 
den  Glauben  geschehen!  Im  Kirchenstaate  vergrößert  sich  die  Un- 


proprio  von  der  Jurisdiktion  seines  Abtes  und  nimmt  ihn  tinter  seinen  aposlo- 
Hschen  Schniz.  „Sincere".  Dat.  Luffenbergh  Basiliensis  dioc.  Kai.  Aprilis  a. 
quinto.  —  Wörflicli  'so  für  den  andern  BuUalor  Nicolaus  Lupi  Cabilonensis  dioc. 
(Reg.  Vai.  345  f.  272).  Am  7.  April  gibt  er  in  Lmifenburg  dem  Bischof  Steplian 
von  VoUerra,  seinem  Familiären  und  Regisfrator,  Indemnität  für  alle  Einnahmen 
ex  proventu  bulle  et  regist ri.    „Personani  tuani."  (f.  264.) 

^)   Vgl.  unten:  Briefe  und  Bericitte  zur  Fluclit  Nr.  4. 

2)  Reg.  Lat.  182  f.  96. 

^)  Vgl.  Valois,  La  France  et  le  graml  schisme  IV  299  Anm.  4  und  Straß- 
hurger Stadtarchiv  AA  146  Nr.  6. 

*)  Demum  per  noctes  duas  per  montes  et  neinora  per  Totnowe  venit,  ibi 
pernoctavit  feria  sec-unda  post  (}uasi  modo  geniti  et  feria  tertia  sequenti  secrete 
in  Friburguni  cii-ca  meridieni  ad  claustruni  Predicatorum  venit.  Das  ist  der  9. 
—  Fester  hat  irrig  28.  —  und  10.  April.  Die  Angabe  über  das  zweimalige  Über- 
nachten  beziehe  ictt   auf  die  ganze  Reise. 

^)  Auffällig  ist  die  UnsfimmigJieil.  bei  Fillastre  S.  28,  wonach  die  am 
4.  April  erlassene  Bulle  .Jolianns  aus  Lnnfenburg  am  9.  bei  den  Deputierten  ver- 
lesen vmrde,  irährend  die  Atcten  den  7.  angeben.  Ob  eine  doppelte  Verlesung 
stattgefunden  hat?  Nacli  Cerretanus  S.  234  ist  sie  am  8.  in  presentia  d.  regis 
Romanorum  et  nacionuni  verlesen  worden! 


Einleitung.  39 

ruhe;  vor  allem  sucht  Bologna  Anlehnung  an  Florenz,^)  dort  sind 
aber  die  Stimmen  geteilt.  Man  will  für  Befreiung  des  Papstes  ar- 
beiten, aber  sich  von  allen  Konzilssachen  möglichst  zurückhalten. 
Wichtig  ist  die  bisher  unbekannte  Tatsache,  daß  der  König  von 
Frankreich  sich  für  die  Freilassung  Johanns  im  Sommer  1415  be- 
müht. Venedig  freut  sich  über  das  Entweichen  Johanns.  Sobald 
sich  Gelegenheit  bietet,  icill  die  Republik  ßich  des  Papstes  an- 
nehmen, versichert  sie  dem  Gouverneur  von  Bologna,  der  um  Hilfe 
für  den  Papst  bittet.  Sie  hat  dem  Papst  bereits  Ratschläge  ge- 
geben. In  Venedig  wird  1417  sondiert,  ob  der  Staat  das  Lösegeld 
für  den  Papst  zu  zahlen  bereit  ist  und  in  Venedig  läßt  selbst  im 
Jahre  1419  Johann  noch  einmal  anfragen,  ob  er  auf  seiner  Durch- 
reise durch  Italien  für  die  lombardischc  Einigung  gegen  Sigismund 
wirken  soll. 

Über  die  Fortführung  Johanns  nach  seiner  Absetzung  berichtet 
der  Deutschordensprokurator,  daß  er  am  Freitag  nach  Fronleich- 
nam (31.  Mai)  nach  Gottlieben,  einer  Feste  des  Konstanzer 
Bischofs,  do  her  syne  pf äffen  pfleget  czu  kastien,  gebracht  sei  und 
am  Mittwoch  darauf  (5.  Juni)  sei  er  nachts  heimlich  allein  auf 
einem  Maultier  nach  Konstanz  geführt  und  von  dort  zu  Schiff  über 
den  Bodensee.  Wahrscheinlich  sei  er  dem  Pfalzgrafen  überlassen, 
damit  er  selbst  und  niemand  wisse,  wo  er  sei.  Am  22.  Juni  hat 
dann  derselbe  Berichterstatter  gehört  von  Jemanden,  der  Johann 
gesehen  und  gesprochen,  daß  er  sechs  Meilen  von  Heidelberg  auf 
eine  Feste  fahre,  auf  der  er  seine  Tage  verbringen  solle.')  Über 
Johanns  Lebensweise  und  Stimmung  in  Mannheim  unterrichtet  ein 
sonderbares  Schriftstück,  dessen  Verfasser  sich  als  Eingeweihter 
darstellt.^) 

Die  rechtliche  Seite  des  Freilassungsaktes  ist  nun  durch  die 
unten  folgenden  Urkunden  aufgehellt.  Höchst  eigenartig  ist  das 
Schluß  stück  dieser  Reihe.  Fast  ganz  unbeachtet  stand  es  schon 
längst  im  28.  Bande   von  Mansi.    Man   wagte    nicht   recht   zu  ent- 


^)  Florenz,  Staatsarchiv,  ConsuUe  et  pratiche  6  sind  voll  von  Erörterungen, 
die  öfter  avch  das  Konzil  berühren.  Der  Brief  Venedigs  unten  zum  19.  April 
1415.  ^"   ^ 

-)  Königsberg,  Schubl.  II  23  und  I  16.  Vgl.  Nieborowski,  Peter  von 
WormdiiJi  Anhang  S.  X.     Vgl.  dazu  die  andern  bekannten  Angaben. 

^)  Cod.  Palatinus  der  Vatik.  Bibliothek  701  f.  381.  Auszüge  in  „Bilder 
vom  Konstanzer  Konzil"  S.  53  f.  und  „Das  badische  Land"  S.  57.  Vgl.  unten 
zum  8.  September  1419,  wohin  das  Stück  doch  eher  gehört  als  zu  1416. 


40  I.  Abschnitt.    Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 

scheiden,  oh  es  eine  Stilübuug  sei,  die  Baltasar  Cossa  in  den  Mund 
gelegt  wurde,  oder  ein  wirklich  abgesandtes  Dokument.  Die  Fest- 
stellung des  originalen  Charakters  des  Stückes,  das  von  zwei  Hän- 
den durchkorrigiert  ist,  und  unzweifelhaft  als  Konzept  für  die  au. 
Benedikt  XIII.  gesandte  Heinschrift  gedient  hat,  läßt  uns  an  seiner 
Entstehung  aus  der  Feder  Cossas,  oder  doch  aus  der  Feder  eines 
von  ihm  Beauftragten,  nicht  mehr  zweifeln.  Wohl  kurz  vor  seinem 
Tode  entstanden,  zeigt  es  den  zwar  Gedemütigten,  aber  nicht  Ge- 
brochenen, der  auch  jetzt  noch  daran  festhält,  daß  er  eine  bedeu- 
tende Rolle  auf  der  Weltbühne  gespielt  hat.^) 

^)  Einer  der  letzten  Akte  Johanns  vom  11.  November  1419  Rom.  Quartal- 
schrift 8,  410. 


A.  Der  literarische  Kampf  um  die  Union 
und  die  Person  Johanns  XXill. 

(1)  1414  November.        1'/ a  c  c  n  /  i  u  it  s.  (' h  n  /  / 1(  n  f .  /ncshi/- 

/er/,     de     I!  r  (I  II  (■  h  ((  c  i  i  s  .      ihnrn- 

t  i  II  n  s .    <l  i  (I  c  <)  II  i    r  ((  r  (/  i  II  (I  I  (■  x. 

Tcj-f:  ('t'ifcfdii    Ifss. 

Druck:   llanli    IV  L'.', :   Maiisi   XXVII  .'^4:',. 

I II  li  (I  1 1 :  \\'risiiii(/cii  für  <l(is  Vcrlidllcii  dfs  l'iipshs  in 
Koiis/aitz :  Klnhliclns.  Alinoscu.  (hi/jcrcs  Auffielen .  \  rrirnlliiiKj. 
Koiisisforiuni. ') 

De  ordine  vivendi  paj)e. 

I  npi'i  in  i  s  "')  R  o  ni  a  n  n  s  ponlifex  s  o  I  e  I   .  .  .   Laus  JJoo. 

(2)  Dez.  zwischen  4.  und  17.  —  A  ii  o  u // m  n  v. 

Druc},-:  Arclüvio  .sforico  Italiaiiu  Ser.  IV  Bd.  i:i,  :iH9. 
1 II  hall:  Kanzlei-  und  Kuriein-efonn. 
E  t '')  p  ]•  i  ni  0  d  i  s  p  o  n  1 1  .  .  .  et  eui'ie. 

(."))  Dez.  zwischen  4.  und   17.  —  Sl  e /> /i  a  u  h  s  di  (i  e  r  i  del 

U  II  0  II  0  .    e /).    roll    Vo/feirn. 

J)r  II  (■},•:  Aldi.  .stör.    If.  S.  -V-lö'. 

I II  h  (( I  f :   Erst  extii'pacio  eri'oriini  et   lieresnni.   Ix'soiiders  des 
iiKKj.   Hus:  didiii  Kurien-.    Vennilfninis-  und  Kmiiiiienefonn. 
Et  primo,  cum  tides  catJiolica  .  .  .  aJieni  tiant. 

(4)  Dez.  zwischen  4.  und  17.  —  A  ii  o  n  //  in  ti  .s. 

Druck:  Arcli.  stur.   If.  S.  :',44. 

l  II  h  (I  1 1 :  hUdirmf  einer  von  dolKiini  XXJIJ.  roi~nseld(u/endeii 
Kanzlei-  lind  K/iiieiirefoiinordnunf/. 

Et  ])i"iin(»  p  1' ()  fi  t  (' 111  u  1'  .  .  .  ai'tari  posse. 

(5)  Nov.  oder  Anfang  Dez.  —  lyj)  i sc  op  n  .s  a  n  o  n  //  m  ii  s. 

Druck:  lA'idinger,  Andreas  von   Regensburg    S.  244  ff . 

Inhal f:  Die  drei  Anfffaheii  des  Koitsfaiizer  Konzils:  Eriial- 
lung  des  dlanhens:  Wiederlierslelluinj  der  Einheil  durch  Hcsläfi- 
gung  des  J'isanniiis  und  \'eifol(/iing  der  Päjisle  dregor  XII.  and 
Benedikt  Xlll.;    VerdainiiiinKj  der  Häresien. 


ii)   Zu  hiin-iijirrfii    lliinlt  S.  l'H  Z.  I   r.  ,,.   ordiiict.     li)   S.  :;41  Z..;  r.  ,..  h1)Ihl-\  iiilonmi   >/<(// 
.■|l)li,itimi  ;   7..    II)  lirciiiiiiiM   .<t.    .1  liscii(i;i  in  :  .'.'j';;  Z.    7   r.   11.   |)cMiti-ii<'i,ii'ii   .--^    primmii. 

'1    l';//.    Li'uiir  S.  S  ff.     Ztir    hnfli-rmni    mn    Xr.    1      4   njl.    KiiilcH luiij. 


42  I.   Al)scliiiitt.     .IoIkiiiii    Will,   iiiul   das    Konzil. 

Colhicio.')  iil  i(Mi(»v»'tur  sniteiicia  Mysaiii  concilii  contra  (Ire- 
üoriimi  o\  ücMrdictiiin.  Hevercndissimi  ac  illustrissinii  patres  et 
(lomiiii. 

in  li  a  (•  Sacra   s  y  n  o  d  o  .  .  .   provinciaruni. 

(())    1414   Dez.   7.  •)  —   A  n  o  n  i/  m  i  ii  a  I  i  o  n  i  s   f  f  n  I  i  r  a  r. 

I-:  rir  n  h  II  f :    W  .yif)7  f.    /Ol';    nilasfrr    llss.:   (nd.    Pcfi-rsh.   f.  UH. 

I  n  li  (i  1 1  in  .'>()i>7 :  Prinio  iiiter  cetera,  iif*)  conciliuni  post '') 
priniani   sessioneni   terniinetnr. 

Item  conciliuni   Pisanuni   contii'inetnr. 

Tercio  ut  contra  d.  (Irej^oiiuni  etfantores  et  adlierentes  auxilio 
hracliii  secularis  procedat ur.  iioii  obstante  inora  ipsius  (i.  et  ali- 
(»rtiMi   coiuocatoi'um. 

Hesponsnni   est   divistini   inter  i)i'elatos. 

(7)  Dez.   7.  —   Ailli  vard. 

Tr.rt:  FiUasfre,  Cerrefan    ffss.:    W  0070,  ßJOO:  Pf.  SU  „sir. 
DiHcJ,.-   JiairU  11    lO'l :   Moiisi   XXVll  n42. 

I II  li  n  1 1  :  (}c<jcii(iiilniii  ~iiiii  {'oi/icn/chciif/cii  :  S  'I  lirscii  hrir. 
(  iiioii    iiikI  HcjOnii.    I'isdiimii.    .\iclif(iiif7(")sini(/  drs   Koiizi/s. 

S  e  c  II  n  t  n  r  ■')  a  I  i  (|  u  e  c  o  n  c  I  ii  s  i  o  ii  e  s  .  .  .  heretice  |)ra- 
vitatis. 

(S)   Dez.    7.   —   .1  (I  Ii  (I  II  II  c  s     /Kl  I  r  i  II  r  c  Ii  ((     (' I)  II  s  I II  )i  I  i  II  (t  i>  o  I . 
!■  .r   /1 II  r  I  c   ij  II  o  r  II  II  il  II  III    /)  r  (i  c  I  ii  I  o  r  ii  iii.  ') 
Tc.rf:   Ccncfdii    flss.:     II'  r,l)<l7  f.  UT. 
DiHck:   l'.ovdf   II   -Jy,  f.:   Mansi   XXVll  r>4l. 

I II  II  (I  11 :  \'cniH'ffhiii(/sr()isclil(i</:  das  Pisiiiiiiin  isl  zu  hfsfä- 
iiyeu,    seine    llesrld i'issi-    inisznfi'ilircii :    dnnt'heii    (ihrr    Vcisiirli    niif 


a)  Hs.  !U-.      1))    DnrI,    imlil  slall    [«;■    ,!,.,■    Ih. 

V)  Ich  heur  Inifz  dfs  WDi/cs  colliicio  Zirrifrl.  da/.')  ('S  sich  um  ciiir  iriik- 
llclie  Bade  haiidr/l.  l)ii-  (iiißcri-  I-Diiit  drr  Hiiiklfidiiinj  /IikIcii  irir  hri  lutnirlicii 
Fhi(jsclirif'fcii.  z.    11.   roll    Dii'fiiih    nm    Xlflidiu.       Vul.    Lrinir   S.    14  ff. 

''>    \<lh    Kinlcil luiii. 

•'i  I  hcrscliilft  in  W  iiiid  I':  ('(^diila  i)|-f.seiitata  die  VII.  iiuMisis  Deccm- 
hiis  ppi-  (1.  ca  rdinalciii  Cainerai't'ii.stMn  in  (•oiiyrciiacioiit'  d.  ca  rdiualiuin  et 
alioi'imi  pii'iatdiimi.  das  foliirudr  nur  l'i  (|tiaiid()  pre.SPiitatt'  fiicriiiit  ali«' 
ct'didc  luiic  ali(|ii(i  modo  coiit  la  lir  iiiia  c.x  parte  iiacioiiis  Ytalic«'.  alia  <'.\ 
paiti'   (pioiiiiidaiu   picla  toium   per   pa  t  ria  rcliain   ( '()iistaiitiii(i]jo!itaiiuiii. 

*'  l'öi'iri'lchiiinj  ran  ('rrrctdu  i  lid.  II  lildi.  inin  Ailli  -inicscli  lii-hcii . 
\'ijl.    Li- IHK-  22. 


1414    l»p/.»'iiil)f>r  7.  — 17.  4n 

(rri'iidr   1111(1  H'iifdif,/   ~ii    rri///i iif/c/ii .    \\(thli'i(l  t/f's  I'ajis/rs,   Iviirin/i' 
llffdiiii.    inini    iin//t/   (iiidi    (ilnic    J'djtsf. 

r  r  e  s  u  p  ])  o  s  i  1  a  ')  malcria  fidci.  (|im'  pi'Hcedil.  se- 
<|iniiilur  (luodani   axisameiita    .   .   .   iiiaiu". 

(!))   Dez.   7.  —  Za  ha  rr/  hl   rard. 
7'i'xf:  (pircfriii    Ifss. 
1)1- II  (■},■:  Ach,    II   ]!)7. 

I  )i  h  n  I  f :  \'(iiin'fff?ni(/srors(li/(i(f :  Hrdcjikrii  (Jf'UfH  riiii^r 
I'nnklc  (Irs  Ailllsclnn  .llifrni/rs  hcz.  i/cs  yirli/-\'oi</fhriis  f/ftjfii  die 
(iin/rri'ii    fVips/c   iukI  (Icf   S idil-l ic.sfäfUpinij  fics    l'isinnnus. 

Q  u  e  (1  a  ni  a  p  o  s  t  i  I  I  e  s  e  ii  d  u  1)  i  a  lev.™'  d.  card.  Kloi-entiiii. 
Siispectl  .  .  .  tractaiida. 

(10)  Dez.    7.      —      Ihdlllds      Polllidti      jil'd     /idrfr      II  d  I-  i  d  II  i  s 

A  II  ii  I  i  c  d  II  1'. 
Tf'.rf:  Ccncfaii    ll.ss. 
Diiuk:  Ada  II  IhT. 

I II  li  (1 1  f :  Woffi'u  (/rr  r/cifii(/cii  Tri/iidlnnc  diu  Konzil  nsf 
llclidiidluiiil  der  causa  fidei. 

K  X ')  p  a  I- 1  e  na  ci  Ollis  A  ii  g- 1  i  c  a  ii  e  .  .  .  danmentiir. 

(11)  Dez.  zvvisehen  7.  iiii<l   17.  ^)  —  Ailli  card. 

T'-.rf:    W'önnH:  .-,1(1(1  f.  :>S:  Pf.  HU. 
J)ri,rk:   Ihinit   II   lilT :  Maii.si   XXVII  -',44. 

I II  Ii  d  1 1 :  liiidii  diif  jeden  Fall:  crcnliicll  mil  (icindt  odrr 
iiddi  drill  Totlc  der  I'k jisl prälciidcidcii  oder  cr.sl  iiiif  diicr  (jlridi 
l'cshiiscizcildcii     l'rdro(/dlidlisld(/iiii(/. 

Q  u  i  a  -')  in  p  r  e  s  e  ii  f  i  c  o  n  c  i  I  i  o  .  .  .  prout  scrips«'iiint 
aliqui. ') 


;i)  Knripl.-tinri,  „,,,-h  \V  llunlt  IV  24  Z.  1  r.  o.  clainlfiiduin  <.r;i  ;  Z.  4  acf-niil  tnulii  ;  Z.  1.; 
(liiDcl  ordiuetiir.  (luod  iioii  v:ili-;int  <  IiiiT  t-tatf  später) :  Z.  18  ex  iili<iiia  lausa;  papa  ikui  vaU-iilc 
aiit  volente  i<f.  iion  volente  et  iiolenio;  Z.]4  r.n.  i)r()puraci()iips  •-■f.  piinirioiies.  b)  Knn-pkliir 
Arfa  II  198  Z.  4  r.  n.  causa  ;<l.  casii.  c)  Korn'kfuren  Hurrlf  II  lUO  Z.  2S  r.  u.  irnhf.  bessnr 
ti'mptande  .-■/.  iraitaiid«"  ^7'  :  Z.  'JC>  (lari  .s/.  dum  i  Wj;  Z.  2-">  sancte  Dei;  obtineatur  si»  streichfii : 
Z.  7  r.  II.  ])aris  ccilcsie:  Z.  2  r.  ii.  sie  iiistabiliteV  pennanere  CPj :  S.  197  Z.  2J  r.  o.  seu 
practicari  st.  et  Iractari;  Z.  J2  r.  n.  r\  niiin-  .-•/.  exindo:  ,S'.  lUSt  Z.  .'.'  iion  snlum  de  confii-rna- 
eionc  concilii  Fysani.  set  de  a«ry:raN  aciinic   i'tr. 

'  }\(i<li  ilciii  7.  Ilczcmhcr  iintl  iicjilniil  für  dir  fisff  Sitziiiiij.  die  (nif((iiiis 
(Ulf  (Ich   17.   llczmuhfi-  niiiii'si4sf   nur.  ^ 

^)  11'.  1'  dir  l  licrsihriff :  ('rdiila  postcii  |)i'cspiitat;i  doniiiiis  cii  i(iiiiii  liljtis 
l)er  dif'tum  d.  caifliiiahMii  ai-  dtMiidc  prcsHiitata  coiaiii  d.  n.  papa  in  •iciif-iali 
cougregacioiip. 


44  I.   Abscliiiitt.     .loliiiMii    Will,   mul   das    Konzil. 

(12)  Dez.  zwischen  7.  und    17.         Ailli   card. 

Tcxi :    W  .',()(;!):  :,l(Hl  f.  r,S '■ :    /'  /'.   !)(). 

Dm  eh-:   IhudI    II   IHS:   Maiisi   X  X  V 1 1    '>4r,. 

I  u  h  (I  1 1 :  dchciinc  Iiccli/frii/(/mH/  nn  dcu  ra/tsl:  die  MücIp 
sriiics  r()i<i Hs(/c(/(in(/cn('ii  Aii/i(i(/cs  /'s/  uidif  xcInrächUrhr  Xnrjf- 
</ichi(/f.c/f.  uocli  ircii/((ci'  siiHoiiis/isrh.  soiif/crii  der  Lehrt'  Clirisfi 
inid  dt'f    Vcrnnnfl   cids/ij-cc/iriid. 

A  (I  M  li  II  III  i  i  t'  111  inst  ;i  ii  ei  ;i  m  s  ;i  c  r  i  c  o  n  c  i  I  i  i  .  .  .  Kt 
nunc  ad  pi-eiiiissa  traclanda  p(  a\isan(la  darpiitur  ex  parte  con- 
filii  deputati.     Wster  lotiis   I'.  cardinalis  ( 'anieracensis. -) 


(lo)  Dezember.    —    Jolmiincs    (lidc/c'')    m  a  </ 1  sf  i' r    f  r  a - 

f  r  ii  in    M  in  0  r  n  in. 
Te  X  f :  r  f.  !)L>. 

Q  u  i  a  ^)  s  e  c  u  n  d  u  in  T  ti  I  i  n  in  velata  et  non  pateiis  veritas 
olTendicnluin  pai'at  inultis.  .  .  .  Iiiiic  est,  quod  quidaiii  sacre  theo- 
loii'ie  mag'ister  inductus  zelo  lidci.  ad  ven'tatein  iiiotns  et  ei  in 
lioc  adlierere  volentes,  veritatein  (|uaiiindain  conclusionnin  in  hoc 
sacro  concilio  alias,  nt  suspicatuj',  Ixnio  line  in  sci'iptis  per  non- 
nullüs  propositaruin  cnpientes  ex  opjjosito  i)i-etextu  defeiidere, ") 
eliicldare,  nt  quid  de  eis  tinaiiter  videatur  credenduni,  iniVasci'ip- 
tas  concJusiones  eis  oppositas  .  .  .  piohandas  et  defendendas 
scolastice,  salva  tidei  veritate.  joco  et  tempore  oportunis  cum 
omni   J•e^'el•en(•ia    olTernnt    c(»ia!n    de|)Utando    \el    dejjutandis  .  .  . 


a)  Hs.  defendi. 

M  W,  P  Übersciniff :  Odiila  ])i-es('iitat:i  d.  no.stni  siii»('i-  uno  articiilo 
supi'aposito  videlicet  IV.  (  Fi)lijHii(lcs  nur  ]':i  Siipi)lic(>.  ditjnemini  doiiiiiKi 
uostro  super  Jioc   conlViTe  .seci-(>T('. 

■)  Vestei'  .  .  .  ('am.  niu-  J'.  Konvkfmcii  :  llardf  II  tOI^,  Absatz  I  Schluß: 
inovent  iJ*)  venicnt  i\Vi  sf.  \eiiir('iit:  Ahsafz  •')'  Schhi/J:  .spt  siü)  condicioiic,  .si 
redirent;  »s*.  I9H  '/..  II  r.  a.  piiiis  tcuiptaiid*'  lacioiiabiles  vie  iuxta  seiitPiioiaiu 
apostoiicain  :  /.  IS  allicieiidi  et  indiicciidi.  Der  folijciHlc  Satz  iiniß  irohl  lieififii : 
Hoc  autein  .statnlnm  cs.st't  inrdiimi  ad  hoc  licituni  et  iiiagi.s  lionestuiii,  iit. 
antequaiii  tractn  ictiir  cimi  ipsi.s  et  a  iiiha.siatorihii.s  siii.s,  iieret  ineiitio.  (iiiaii- 
tum  potest.  1 1'  (|uam  posi)  ad  toilciidimi  omiiciii  .spcciciii  iiiali  nsir.:  S.  L'llO 
Z.  Kl  r.  1).  ist  <irir  II''  ilds  et  contra  di-iii  Siinir  itacli  zit  strfichcii  :  '/..  IX: 
Item  (piia  iioc  Iit  mm  tam.  ii-alici  (|uia  iihcj-flüssifi ;  S.  201  Z.  7  r.  <i.  erant  sf. 
teneantiir;  Z.    I'J  pronnm   et    paratnm. 

^)   V(fl.    IjViiik''  -14. 

*)  Üherschrifl :  ("ediila  facta  pci-  (|iifndain  niayistrum  liatrcm  .\linorum 
contra  dnas  ccflnlas  prin.s  per  ca  rdinal(Mii  Caineracen.sein  prcscntatas  iCnl.  7 
iiihI   II  <:  rill.   Lcinir  :!4i.     Ilri-    Tf.il  tlcr  CrdnUi   ist  cerderbf. 


1414  l).'/.ciiil)ri'  7.-17.  45 

(hHiheracioncm    iii;ituiam  ")    eins    .scu    coiiiiKitMii    super    liiis    liiimi- 
litor  re(|uii"en(l(). 

A  li(U'  noii  (levio  crfMÜ ')  dclict  sacriiiii  ('(tnciliimi  Pisaniini 
\  iis  et  iiiodis  tractassc  iaci()nal)ilil)iis  de  pei'lVcta  et  intü^i'a 
erclesie  imione  et  ipsaiu  elTcM-liialiter  coiiclusisse  et  consuinasse. 
K\  (|ii()  in  |)i'eseiUi  concilio  ikhi  est  revocandum  in  duhiimi.  sed 
pro  fiiiidamento  supponendiim.  (piod  dictum  l^isanum  conciliuni 
luit    lei>itinie    et    caiionicf^    (•elel)i-atuMi    et    ideo  stabile   et  tiniunn. 

Saci'uui  l'isaiiuui  conciliuni  doniinos  papam  et  cardinales 
non  oi)li,üat  in  hoc  sacco  concilio  tractare  de  perfecta  et  intejica 
unione  ecciesie.  licet  ')  ex  i)i-()cessu  dicti  concilii  constet  lie<- 
causa  in  XIX.  ^)  sessione  \'ll.  Au^iisti  celebrata :  Sanctissiinus 
dominus  iioster  cum  consilio  concilii  intendit  reformare  ecciesiam 
in  capite  et  in  in(Mid)iis  et  iam  niulta  per  Dei  jicaciam  sunt  ') 
expedita  per  ipsuni  dominum  nostrum  leslantque  alia,  (jue  propler 
recessum  pi'elatoium  et  ambassiatorum  de  jjresenti  expediri  non 
possunt.  Propterea '■)  dominus  noster  sacro  reqnirente  et  appro- 
hante  concilio  dictam  i'eformacionem  snspendit  0  et  continual 
usque  ad  proximum -)  iam  indictum '')  conciliuni  et  j)i*esens  con- 
ciliuni absolvit. 

Insuper  et  (piia  dicta  et  perfecta  unio  ecciesie  in  prefato 
concilio  consummata  effectualiter  censetui'  ex  iam  dictis. 

Ad  hoc  .  .  .  tenendnm  est  dominos  papam  et  cardinales 
iure  et  divino  et  naturali  ad  id  facicMidum  niinime  teneri.  Pai'i- 
late  racionis  ad  supradicla  minime  oblij^ant ur  ecciesie  [)relati  ad 
presens  conciliuni  convocati  vel  conjiregati. 

Ex  quo  sanctissiinus  dominus  noster  et  d.  cardinah^s  fece- 
runt.  (piod  in  eis  est.  ad  reducendum  pi"o  possi^  dampnatos  iiere- 
ticos  Peti'um  de  Luna  et  An<ieluni  Corario  et  eciam  suos').  operam 
dando.  suos  mmcios,  (pios  recusarunt  audire,  eis  mittendo  ad 
(|uinque  annos,  ut  ad  ecciesiam  revertereiitur,  ipsis  us(jue  ad  ista 
tempora  in  sua  pertinacia  continuantibus  ad  ulteriora  non  proce- 
dendo  misericorditer  eosque  exspectando.  sanctissiinus  dominus 
noster  cum  hoc  sacro  concilio,  si  modo  non  revertantur  ad  ^ve- 
mium  ecciesie  se  male  e^isse  c(»niitendo.  pei'  iuris  penas  et  alia 
remedia.  ut  alias  in  siniili  casu  factum  i^xtitit,  tenetur  conti'a  eos 
procedere  et  eos  inse(pM'  ad  extremum  etc. 

a)  JJs.  Ahhilir.  I),  //.-■.  r.iidi.  (•)  //.s.  ^<,.  i\)  }!.-<.  siiit.  .■)  //.S-.  i.rTl.T.-a.  1)  //.-■.  mis|i..ii(I;i  I . 
ir)   y/.^•.  proximc.    Ii)   /As-,   ilictmn.    i)  7/.-.   siias. 

';   TatsächlUli  2S.  Sitzniiij. 


40  1.   Abschnitt,     .loliami    Will,    und   da.s   Kiinzii. 

Stnt  in  casii  ali(|n()s  lirniitei'  assei'Pi'p  pvpsens  coiiciliiiiii 
(lebpic  (lissolvi  sine  eins  contimiacioiip  ad  aliud  concilium,  ubi 
dicta  iinio.  si  ila  dici  deheat.  et  r(doi-mncio  tinaliter  concliidatur, 
casii  (|ii()  in  preseiiti  iion  lierpt :  et  taniPii  ijjsos  non  esse  fautores 
scismalis  nee  de  heresi   vehementer  suspertos. 

Ad  tollenduni  ecclesie  scisma  non  leoiiniis  seniper  fiiisse 
necessaiiuni  ecclesie  jienerale  concilium  ceiebrari,  cum  unum ") 
scisma  ecclesie  ortum  liabens  al)  beresi  et  non  leg-imus  sedatum 
fuisse  |)er  ecclesie  «-enerale  concilium. 

Xon  solum  a  (piolibet  lideli  catbolico  in  presenti  concilio  est 
pro  fundamenlo  supponendum.  nullomodo  in  dubium  vertendum. 
(|Uod  concilium  Pisanum  Init  lejiitime  et  canonice  celebratum  ac 
ideo  stabile  et  lii-mnm.  sei  eciam  tiiiniter  credendum.  cpiod  illud 
i'ei)i'esental)at  univei-salem  ec(desiam  et  vices  eins  «ierebat.  (|ue 
spiritu  sancto  i-e^iitui'  et  en-ace  non  i)otest.  Ac  ideo  eiusdem 
concilii  g-esta  catholica.  lirma.  sana   et    in   tide  lundata. 

Licet  concilium  Pisanum  et  pi-esens  c(mciliuin  unitate  conti- 
nuationis  secundum  ipii<l  et  non  simpliciter  vab^ant  lar^o  modo 
censei'i  unum  concibum.  non  tamen  proprie  debent  dici  unum 
concilium  simpliciter  secundum  causas  efficientem,  creatam.  ma- 
terialem.  formalem  et  finalem. 

Licet  secundum  (|uid  et  mimis  principalitei"  presens  concilium 
(pioad  materialem  |causam|  dependeat  a  Fisano.  cum  hoc  tanien 
stat.  (|UO(l  presens  concilium  propi-ie  habet  auctoritatem.  tam 
nientes  s(didan(li  et  omne  scriipulum  in  causa  dicti  concilii  Pisani 
amovendi  et  error<'S  extirpandi.  dictum  concilium  Pisanum  con- 
tirmandi  et    corroharandi  .  .  . 

Peticio.  (piod  concilium  Pisanum  per  presens  concilium  ante 
(unnia  et  de  piesenti  contirmetur.  est  peticio  iusta.  sancta,  neces- 
saria.  racionabilis  et  fundamentalis  in  presenti  concilio  a^endorum 
propter  scismaticos  et  sacrum  concilium  Pisanum  et  eins  jiesta 
impufi'nantes,  et  de  presenti  tamquam  talis  admittenda  seu 
tractanda. 

Practicai'e  cum  hereticis  i)er  ecdesiam  condempnatis  et  in 
sua  nequicia  diu  pertinacibus  .  .  . '')  videtur  dero^are  sacre  scrip- 
ture  et  sanctorum   patrum   sanctionibus. 


a)  //>-.  >■«.  1))  I)f(.<  I-'oIiji'ikIp  iiiirerütäiKlIirli  :  .-iliiis  iioji  lai-tiiri  eis  lioudr.'s  et  Ipoiia 
teinporalia  <■!  \ilc  mrosaria,  iil  ad  i;i'i'"ii"'ii  s.  malris  eci-lcsic  i'e\  evtant  iir.  proniit  la  iit  iii'  i-t 
ilantur.  nisi   in   i-asn,  (iim  iniiiiis  via    pnssiliilis  racioni  <-onsuiia    et   iiiriilica  tlelicen-i    .  .  . 


1414   lir/rmhci-   iiiich    1-").  .  4< 

Pfpdictc  (•(»nchisioiics  sal\;i  opposiliiin  tciUTt'  \(»lHnciimi 
r('\(^i"enci;i  r.-npiil  imitati.  tiniiitali  :\r  iiislicit'  pcclesin  et  veritati 
lidei  et  ojjpositc  xidentiir  laxHic  scismati  et  sai)piv  tantoi'iaiii 
heretice  ])ravitatis  etc. 

(14)  Dezember.  —  A  i  1 1  i  m  rd. 

Ti'.rf:   W  :i2mi:  r,()7()';  öliKi  f.  (i-J:   /'  /■.  u:]. 
hriick:   Lf'ifJiiiiier  'JOH — l'/-'/  nlnir   dir    h'.iiilcltiiiiij. 

Inhalt:  \\'l(lri/c(/int(/  (hr  roihcr/t/cii  Ci'diihi  diiich  l'J 
Tlirscii . 

Q  u  i  a  -)  SP  (•  II 11  d  u  ni   d  i  v  i  n  a  in   s  c  r  i  p  t  ii  r  a  in   .  .  . 
Seciintnr  conclnsiones. ") 

{!')}  Dez.  iiaeh  15.  —  A  u  o  n  i/ m  i  }l  c  u  d  i c  a  u  I  <■  s. 

Teut:  ir  0070 :  ]'  /'.  it.',. 
DrucV:  Teilirfist'   Ifonlf    VI  HU 

Inhalt:  Aidda(/c  (j<'(/rn  Ailli  hei  in  I'ajisl.  Ailli  lad  In  cinrr 
Versa  tu  min n<f  der  Thro/ogeti  ci-fdärt.  das  Konzil  sei  Id/cr  dt^ni 
Fapsf:   Froicsl  der   Tcihichiia'r. 

Casus,  s  II  p  e  !■  (|  ii  o  rexerendissiiiius  d.  cardinalis  ('anipra- 
censis  consiliuni  liabuit  ciiin  sacre  theologie  masistris.  legulaiibus 
et  seculai'ibus  diveisoiiiiii  stiidiorum.  est  iste:  Si  priores  contra 
tidem  Johannis  Wir-letT  dainpnari  dpbpnt  ppr  smnnium  pontificem 
sul)  hap  consupta  forma  alias  in  ponciliis  ohspivata.  vidplicet : 
,Nos  hoc  sacro  api)r(»l)ant(^  concilio  dampnaimis  etc.':  aiit  dainpnari 
debent  sub  ista  forma  ab  ij)so  concilio.  absipip  pxpressione  siimmi 
pontificis:  .Sacrosanctum  conciliiim  |)ipspns  ptc.  dainpnat.  ip- 
probat  etc.'  Et  ibi  per  euin  allegato:  (^iiod  i)pr  conciliiim.  et  non 
per  papain.  qiiia  conciliuni  est  malus  jjapa.  cum  sit  totum.  ri  papa 
sit  pars  eiusdem :    pt    ita    px    actilnis   A|)()st()l()iiim    et   (piii)iis(lam 


a)  F.rrjänsuugpii  zu  Leiditujer  mich  1'  >'.  'JOU  Z.  20:  asscreic  i|ii(i(l  lici-  vcrilas  sie  a<l 
iliatDlicaiii  fideiii  pertineat,  qiUHl  nreneralitor  a  quolibct  non  devio  a  lidc  ii^ir.  S.  JJO  '/..  .",  • 
icl  raciendiini  niininic  teuer!  et  qiiod;  Z.  .5.5.-  apostoli:  Si  fieri  pnte.st,  <|uantuni  in  nobis  est. 
ciiin  Omnibus  lir>niinibns  paocm  habentes;  7,.  'M:  experiri  quam  arniis  dei-ertari'  sapienteni 
(Icrcl  :  Z.  :Vi:  de  siisinali-  (iriM-nriim  .-7.  de  scisiiiaf  ico  ( 1  rc"_'i>riii :  N.  l'J/  /.  .Vi  ~iiH|ilii-itfr 
uiLiim.  tami'ii  possiuiT  dii-i  pinprii-  cl  siiuplicilfi'  iiiiuni  rnnsiiiiili  pniprictatc  liii|uiiiili.  quM 
iMili'sia    militans:  Z.  .;.'/•  iluviiis,  qui  Unit   (.-/.  I'iiitl:  >'.  '2V-\   '/..  'i :   iii\ta    pa  la  iHijani. 

'i   /.'/('>•  siliDM    in    J'hf'VdrhpiftiiKj. 

-1  rhi-rsclnifl  in  /';  Kpsj)<)iisio  d.  cardinalis  ("amcraoeiisis  ad  prcdiftiiiii 
cHdiilani.  I  \'t)rlififif'lif  \r.  Vi.i  —  IT  ö'j'.W;  Dimdpciin  conclusidiies  card.  (';i- 
lueracensis  df  concilio  I'vsano  approhando  an  non  appro!)aiid((. 


4S  I.   Al)schnitt.     .I()li;iiiii    Will,   iiiul   (Ins    Kdii/.il. 

(Icci'f'tis  sjuicloriiiii  iiiaais  consoniiiii  videbaliir  s(*rij)tui'e  sacre. 
linde  et  inaizis  tlipoloüiciim.  Kacta  est  coiitencio  intei-  siipra- 
scriptos. 

(t)iioiiiin  dp  miiiipro  (|iiadra,üinta  ^)  diiodec-im  fueriint  sue 
opiiiionis.  ceteri  xcio  xiiMlitcr  sihi  i'estiteiuiiit  in  f'acieiii,  dicentes, 
conciliiim  iiullaiii  j)ei'  se  auctoritateni  habere,  nisi  ex  eapite;  et 
per  conseqiiens  non  debere  sententiare  iieqiie  diftinire  tainquam 
priiicipale.  sed  caput  concilio  consentiente.  Inde  et  deventuni 
est,  verbis  verba  trahentibus,  (jiiod  i|)se  d.  rardinalis  asseriiit.  (piod 
concilhmi  est  supi'a  pa])ain  et  potest  eimi  dei)onei"e.  aliis.  paiicis 
cxceptis.  sibi  in  laciem  virih"tei'  (•()ntradicenlil)iis.  Tnde  reniansit 
in   siio  proposito.  cum   intcncione  illa  |)i'<)]M)nendi   concilio. 

I'reteiva  -)  induxit  uiunn  lii)elUun  cum  conchisionibus  ei'ro- 
iipis  et  |)ei-icnlosis  conti'a  (juendani  ma^istiunn  Johanneni  (Iracie 
ordinis  Minoiiini.  qni  necessario  habendus  et  priidenti  modo  ex- 
(piirendus  etc.  l'bi  inter  alia  ponit,  qiiod,  sicud  rex  Francie  a  suo 
parlianiento  i)otest  reproi)ari  et  ipsnm  i)arlianientuin  contra  i|)suin 
iiidicare  et  sentenciare  libere.  ita  conciliuni   conti-a   papain. 

Item  quod  conciliuni  IMsannm  potuit  errare,  sicud  ninlta  con- 
cilia  erravernnt  et  ita  reprobari.  sicnd  illa  reprobata  sunt  et  l'ueriint. 

(!())  Dez.  nach  15.  —  Ailli  cdi-d. 

Tcjf:   W  r>(i70;   I'  f.  !).',. 
DrucJc:   Ti'ihrciso  Jlrirtlf    17  ti'J. 

1 11  h  (1 1 1 :    Eiiriih'ftinn  Aillis  (uif  die  Anf.hKjc  der  Mcin/ikdii/fii. 

l^vi)-')  res  ponsi  Oll  e  ad  diclani  crdulain  dico  priino:  Quod 
(pierere,  an  errores  contra  tidein  in  iioc  sacro  concilio  dainpnandi 
(lel)eant  })er  suinmuin  pontiticcm  dampnari  siib  liac  forma:  ,Nos. 
hoc  sacro  approbante  concilio.  dampnamus  etc."  aut  dampnari  de- 
beant  sub  ista  forma:  .Sacrosanctum  conciliiim  dampnat  etc.'.  non 
est  (piestio  inutilis  aut  sui)ervaciia  iiec  ad  materiain  tidei,  (|ue 
Iractatur.  t^st  impertmens.  tratet,  ([uia  utraqiie  forma  in  decretis 
j»enerahum  concihorum  reperitur.  Nain  siciit  tunc  fnit  allegatiim. 
seciinda  forma  condempnandi  habetnr  in  iiiiiltis  locis  libri  conci- 
lioruni  et  eciam  decreti  et  decretaliuni.  ubi  sie:  .Placiiit  sancto 
concilio'  vcl  .conciliuni  diriiiiif  vel  .statuit  sanctiim  concilium". 
Papa  eciam  (piaiKbxiiic  dicil :  .Sacra  auctoritatc  concilii  et  consensu 


M    rhrr   die    Dfufiiinj   illcscr   Stelle    njl.   Jj'inir   S.    '>')   Jinu.    'J. 

^)    Von   hier  (iii   iiinjedjiicitf. 

"I  I'  Ihc/sclniff:  Rcsponsio  ad  ])r('clictaiii  (t'diiiam  jjer  card.  raincracciiscni. 


1414   Dr/riiihcr   iiiich    1.").  41) 

Mt(|iH'  rHli(|ii()i-iim  lidf'liimi  et  cimctoriini  coiisiliaiioiiim  nosl  roiiiiii 
coiisiiDii  (liriiiiitiim  csf.  I^t  iiiiilla  habeiitiir  in  iiiiillis  coiistitii- 
ciom'hiis   syiKidaliltiis  et    iiiaxiiiic   in    iiiribiis   iioxis. 

Seciindo  dico.  (|ii()d  Iheolo.üi  diceiit+^s  priniam  fonnain  esse 
iiH'li(H"en]  et  conNcnit'iicioi-t'in  (|iiaiii  seciiiidain  rl  tlicoloaie  inajiis 
«•onsonain  vcl  coiirKiiiicm  iioii  incoiivenieiiter  aiil  impioltahililcr 
l(»(|iiiiiitiir;  nee  per  hoc  leproljaut  sed  appi*()l)ant  piiiiiam  foriiiani 
esse  convenieiitein.  Sed  (piod  alia  sit  tlieolojiie  coiironiiior.  patel. 
(piia  in  actibiis  Aposloloi'iim  aiictoritas  diftinieiidi  ati'ibiiitiir  con- 
cilio  et  iioii  Petro.  idii  dicitiir:  .l'laciiit  noltis  collcclis  in  nnnni 
etc.' 0  H^t  beatus  (li-ejiorius  W.  di.  in  c  Sicnt.-)  nbi  «licit.  se 
(|iiatu()i"  concilia  sicnl  sancli  e\an;4('lii  (piatuor  Mbi-os  venei'aii. 
siibdit   f-ansani:  (pna    nnixeisali   coiisensu   constiliila   sunt. 

l'iide  \i(b'tni-  sccpii.  (pnxl  anclofitas  (h"rfiiii<'ndi.  niaxime  in 
inateria  lidei.  jjei-linct  ad  (•(»nciliimi  ^euei-ale.  l^t  i(hMn  (bCnnt 
ali(|ui.  qiiando  aiiitur  de  facto  pape.  (,)iiod  patet  in  coiicih'is  Syni- 
niaci.  nbi  dicinit  episcopi:  Deceniiiniis  ')  et  synodali  ancloritate 
roboiaiiius  et  synodab's  oi'dinacio  vijieat.  VA  in  snl)scrl])cionibns 
<'pisc()poi-nm  dicitur:  hiis  constitiitis  syii()dalil)ns  a  nobis  pi-obalis 
atcpie  Hi-iiiatis.     Kt   niidta   aha   huiiisuiodi. 

Tercio  dieo,  quod  ex  pi-eniissis  se(piitnr.  (piod  dicta  cedida  est 
en-onea  et  quantum  in  ?e  est.  <lestrncli\a  auctoritatis  coiicilli  Pisani 
et  per  consequens  auctoritatis  d.  n.  pape  et  pi-esentis  concilii, 
ipie  ex  illo  dependet.  Patet.  (pna  (h'cia  cechda  poiiit  et  approbat, 
concihuni  j)er  se  nuilam  ancloritateni  sentenciaiidi  et  detinien(Ji '') 
liabei'e.  nisi  ex  capite.  \ifhdicet  papa').  et  per  consequens  non 
debere  sentenciai'e  necpie  dillinire  tanicpiani  |)i'incipale.  sed  capnt 
concilio  consenciente.  Xani  conslat.  (|nod  concih'nni  l^isannni  non 
liabuit  auctoi'itatem  seiitenciandi  et  diftinieiKh'  a  |)apa  tanupiani  a 
capite,  (piia  auctoritate  pape  non  l'uit  conüTejiatuin.  sed  maj^is  ipso 
contradicente.  cum  ibi  diu)  (-(uitendentes  fnei-int  condenipnati. 
(pioi'uni  alter  erat  papa.  sicut  coninmnitei-tenebat  ecciesia  christiana. 

(^uarto  dico  contra  pr«^diclani  cefhMani.  (piod  eciani  ex  preniissis 
sequitnr,  quod  sicut  conciliuni  Pisanuni  ita  et  aliud  conciHinn  in 
aliquo  casu  esse  potest  su|)i'a  papani  et  |)otest  euni  deixnieiv.  I^atet. 
(piia  non  appaivt   niaior  racio  de  uno  concih'o  (piani   de  ah'o. 

.■I)    /'  (l.'.Tfvimus.      Ii)    SCHI,   d    (IcT.  /,•/,//    /',      rl    vid.   ].;ii)m    frhlt    f. 

'■)  Acftis  lö,  ^ö. 
•-)  Dist.  15  c.  2. 

F  i  II  k  e  ,  Acta    cinicilii   ((nista  Miiciisi>.   ni.  ** 


50  I.   Al)sclinit1.      .loliami    XXIII.    iiiid    das    Konzil. 

(^)iiinl()  (lico.  (iiiod  (•(»nciliiini  präsente  papa.  a  ((iio  ipsuiii  con- 
ciliiim  vocatimi,  est  veliit  iimim  coi-pus  mysliciiin.  ciiiiis  papa  est 
capiit  et  alii  sunt  iiieiiibra.  Et  ideo  secuiidimi  aliquos  noii  soluin 
falsuin  seil  fatuimi  esset  dieere.  (|Uod  maior  sit  aiictoritas  imiiis 
partis.  (|iiam   tocius  corporis. 

Sexto  ex  pi'emissis  seipii  videtiir  seciiiidmn  aliquos,  quod  falsa 
est  quorundaui  iuristaruui  opinio,  dicenciuni,  (|iiod  in  concilio  ge- 
nerali papa  (Uinitaxat  iudicat  et  diffinit.  Et,  si  eo  presente  ihi 
ali(|ua  statuei'entur.  conciliuni  nihil  statuit,  sed  suadet  et  consulit. 
Nee  papa  tenetur  s(Mpii  deiiix'racioneni  ncI  suasioneni  concilii.  Sed 
(piod  standuni  videretur  sentencie  pape.  si  conti'adiceret  ecclesie 
vel  concilio.  I'atet.  (|uia  universalis  <u-clesia  a  Cln'isto  et  non  a  papa 
hoc  privileuiuni  anctoritatis  habet,  (piod  in  tide  eri-are  non  potest. 
Et  hanc  eciain  auctoritateui  secunduni  aliipios  habet  conciliuni.  haue 
universalem  ecclesiam  representans.  Sed  taJeni  auctoritateni  non 
habet  |)a|)a.  cum  errare  possit  in  fide.  Erg-o  in  hoc  maior  est 
auctoritas  concilii  vel  ecclesie  (piani  pa])e.  Ende  op|)ositum  di- 
cere'')  multis')  videlur  esse  hereticum.  et  ex  inribus  male  intel- 
lectis  erronee  conchisum. 

Septimo ')  dico,  (piod  illa  cedida  multa  continet  falsa  et  contra 
nie  inendose  conticta.  Primo  in  eo.  (piod  dicit  me  fecisse  unuin 
libellum  cum  conclusionibus  erroneis  et  jiericulosis  contra  (pien- 
dam  majiistiiim  |.lohannem]  Gracie  ordinis  iMinorum.  Item,  ([uod 
in  dicto  libello  inter  alia')  ])ono,  (piod  rex  Erancie  a  suo  parla- 
niento  potest  rejjrobari  et  ipsum  parlameiitum  contra  ipsuin  iudicare 
et  sentenciar«'  libere:  Ita  conciliinn  contra  papani.  Item  (|Uod  in 
eodem  eciani  i)ono,  (piod  conciliuni  IMsaiium  potuit  errare,  siciit 
multa  concilia  erraverunt  et  ita  reprobari.  sicut  illa  reprobata 
fuerunt.  Patet  oninia  esse  falsa  ex  ins|)ectione  dicti  lilx'lli.  (piem 
doctoribus  sacre  theologie  examinandum   tradidi  etc. 

Octavo  dico.  (piod  |)reinissa  et  ea  eciani,  (pie  in  dicto  libro 
posui,  possunt  afiprobari')  non  soluin  iure  humano  set  eciam 
naturali  et  divino.  Patet  hoc  ex  alleg-atis  in  tractatu,  (luein  scripsi 
de  concilio  jienerali.  parte  secimda  circa  lineiii  et  eciani  ex  deduc- 
tione  Occam ')  in  suo  dyalogo  parte  prima. 


;i)    Frhil    /'.  Ii)    /'  iiniltmn.  .•)    //.-<   .-ili.!!!.-!.  d)    1  fs   rcpinl);iri. 

(')   //s  (•   (|ii.nn. 

'j    \'t)ii   hier  ((II    im (ffd nickt. 


1414    1).'/.,.iii1h.|-   ii;irii    lö.  51 

(17)  Dez.  nach  15.  —  Ailli  lai-d. 

Tp.rf:   /'  /.-.'/.-,. 

]  ti  li  (I  1 1 :   Ii'r(hffrr//(/iiu(/ssrhrril)('ii    Aillis  au   (fcn   Faj)st. 

Reatissimc')  |);it('i'!  Do  in  in  i  mei  c  a  imI  in  a  I  es  Ostiensis'') 
v\  sancti  Marci  oslciKlcriiiit  inichi  (inandani  cediilani  a  i|uii)iis(lani 
niag'isti'is  ordinis  Mcndicanciiini  \".  s.  pivsentatani.  de  <jiia  w  s. 
constanter  aflirino:  ['rinnt,  qnod  nuilta  tacet  vera.  {|ue  faciunt 
|ji()  nie:  seonndo.  (|in)d  conti-a  nie  iniilta  continet  talsa  et  nien- 
dose  conticta:  tercio.  (|ii()d  est  erronea  et,  quantnni  in  st^'  est. 
desti'uctiva  auctoritatis  concilii  Pisani  et  pei-  oonsetinens  anctori- 
tatis  s.  \-.  et  ])rese]itis  concilii:  quai'to.  (jin)d  niodns.  qnein  isti 
servant  et  einem  prr  \".  s.  ohsci'vari  |)rocnrant.  est  jjivsentis  con- 
cilii et  librrtalis  ii)sins  tniliativns  et  s.  v.  plurinunn  scandalosns. 
Et  ista  coi-am  w  s.  cT  donn'nis  nieis  car(linaiil)ns  declarare  jiara- 
tns  snni.  vocatis  taim-n  onniiluis  nia^istris  in  theolog-ia,  iit  contra 
tales  niendicos  adniatoivs  alii   nii(dii    sint    in   tf'stinionio  veritatis. 

(18)  Dez.   nach    15.    —    .1  o  h  a  u  n  <■  s   M  a  n  r  o  x  i  l  /1  (I  f  I-  i  ((  r  (■  h  (I 

A  II  f  i  oc  h  c  II  II  X. 

Tc.it:  In  ^lilli.s   Tifildat  De  ecclesiastioa  pott'statp. 

Dllich-:  iranlt  II  296:  VI  6S;  Maiisi  XXVIIf,  .?ö'. 

Inhalt:  OhcrJicrrsrliaff  des  Pa/isfrs  i'ihfr  das  KaiiziJ :  Kid- 
sc/icidinu/  (Jps  Konzils  im   Xaiia-ii  drs  Pa/isfrs. 

P  r  i  ni  o  .  (1  n  i  a  jj  o  t  (^  s  t  a  s  ecciesie  ...  Joliannes  ]ja- 
ti'iarcha  Antiochenns.  devotns  oratoi-  vester. 

(19)  Dezeill1)ei'   (V)  -)   —   •/  a  n  n  c  n  s  i  s  a  /•  (■  //  i  CJK 
Text:  MüiicIu'i,    14,S7.',  f.  U2:  1,'oiu  Pal.  öHö  f.  ÖH-ÖO. 
Lrucli:  DoUiiKjor.    lU'ifiäiie  If  ■'Uli. 

Inhalt:  Att(/ciiii'iii('s  Iifforiii/tiodrannii  in  4()  Piinfdrn  in 
Aiitfdinuni/  an  die  Capitnla   agvndoi'nin  Aittis. 

Inforniaciones ')  arcliiepiscopi  Janueiisis  snper  reforinacione 
ecciesie. 

In  Dei  nomine  amen.  Cnni  hoc  s  a  c  r  u  in  et  gcnpiaU' 
Constanciense  concilinm  .  .  .  servabnnt.  •) 


a)  P  Eystiensis.  b)  S.:!(n  Z.  12  r.o.  verisiiiiiliter  riubitanduin  est;  Z.  14  ac  (IcsolMci.Mir: 
.S'.  303  Z.  8  r.  n.  De  officialibiis  Romane  eurie  et  niimero  (sf.  nomine)  eoruiii. 

*j   Ühpi-srhrifl :  (Vdiila  missa  pape  per  carclinalem  Cameracensem. 

*)  Vgl.  FAiileitiiiig.  J  fmr  die  Xiclitrerirendiinn  der  Aidräcje  viil.  Leidimjer 
8.  214,  der  die  IIss.  des  A.  r.  Refieiishiirij  heiiidzfe. 

'^}  Iberschrift  Pah'Alö:  Hec  avisamenta  super  reforniacioiir  ccclesje  etc. 
oblata   luerunt  inuioni  per  archiep.  Januensem. 

4* 


52  I.    Ahsclinitl.      .Iiili; Will,    uiirl    (Ins    Konzil. 

(20)  1415  Anfaiiji.  Jan.  (od.  Ende  Dez.  1414).      A  Uli  ra  rd. 

K I- ir  n  li  II  f :   ('criffaii.  Bd.    II    'J(>4^'  zu   .Itnnifir  4. 

I  II  h  (I  1 1  :     llrdrfrcilicH  :    Ordiutin/  der    \\'olnuni(jsfn((/r  :    freii's 
\(il</rlirii    des    Kdil.zils    (/i'(//'ll     Hdrclikcr. 

(21 )  Januar  vor  11.  —  A  n  o  u  //  ///  }i  s. '-) 

Tc.rf :    W  .')()U7  f.   -". 

/  II  li  (1 1 1 :  llillf  Ulli  i'iif'n//sclif>s  K'niscil icilcii  drs  l\öni(/s.  Allr 
die/     Pd/islr    solh'ii    (didd iihdi . 

Etiler-^)  Heiter  liiiefliiivr  licrre!  Wenn  dis/.  coiiciliiiiii  iielciil 
und  ü'eniffet  ist  aiilT  (l\  ('islcii  sachc.  dif  hciliücii  kirclien  zu 
einen,  das  ist  aynen  hahsl  zu  haben:  aiitl'  die  andern  saclie. 
die  zu  rechtfertejs-en  au  dem  liewpi.  das  ist  an  dem  Itahst  und 
an  den  alideniesseii.  die  recht  l'eii  iniyc  ni(dit  uesclieen  kan.  die 
aynun^e  yeschee  den  vor.  Solicdie  aynun^ze  dei-  kirclien  bey  unsern 
üeczeiten  ni(dit  wol  «iesfdieen  kau  nn't  dem  hertsten  und  erkentnusse 
der  rechten  iülicher  drier  party.  dann  win-de  unsei-  hahsl  ver- 
nenn-n.  <las  die  andern  zwen  babst  zu  l'yse  abaesatzet  und  \er- 
uitailt  sindl.  so  wurden  sie  sagen,  man  habe  in  uni'efdit  »i-ethan. 
wau  das  com-ilium  zu  Pyse  wyder  willen  und  rat  ire  und  eines 
römischen  konijies  zu  (h^r  zeit  beruften  wai't  wydder  das  unrecht 
sie  sie(di  und  auch  iWv  kouii;  bei'uft'en  haben  an  disz  coiicilium. 
das  nu  isl  :  und  wurden  litten  das  re(dil.  daz  do(di  bey  einem  iare 
nicht  wni'de  anz  uetraji'en  nach  re(diten  le^^  ITen.  Winde  man  sie 
solchem  ei'kentm'sse  des  i-echten  imd  zu  irer  were  niclK  laszen. 
so  jieschee  in  au  zweyfel  urozz  uni-echt  und  dannt  wurde  die 
kirchen  int  eyn.  Minder  daz  scisma  xon  auf haldun.ü'e  g'eistli(diei- 
und  werltli(dier  ma(  hl.  die  leyder  grosz  ist.  von  den  zweyn  teilen 
mochte  werden  biz  zu  dem  iungisten  tag',  dan  es  sich  besorgen 
ist.  das  gol  innb  unser  sunde  willen  uns  alle  donnl  plagen  möge, 
ob  wir  uns  nicht  beszern.  Die  czulegunge  und  den  gehorsam  (ire- 
gorii  mögt  ir  wiszen.  das  den  von  Triei".  von  Spier.  von  W'urmsz. 
den  jdialczgrafen  by  dem  Kyn.  die  herczogen  von  Bi'unssweyg.  den 
landtgi'aft'en  von  Hessen,  die  herczogen  vom  Berge,  an  was  des 
in  welschen    landen    ist. 

^j    Wir  hriiiirii    ih'ii    AiiinKj   niclii.   sdiiilrru    mir   ilir    Anfirnrl    iliirmif. 

-I  Aiihfiiiiiir  ■lohmiiis  XXJII.  Vifl.  lüdfi'rhnch  S.  7  innl  Ainu.  ■'!  zur 
Udfirniiiij :  ilnch    ist  rlicr  ilic   ohiifi'    hdssii iiif  aiisiiiifhiiiru. 

'^1  hdZii  rim  ilrr  rund  .liih  \'<'iicrs  dir  Ihdiricil  A\  isaiiu'iitmn  in  linnini 
vnltiari   pro   rt-u-e   et   eiu.s   consilio. 


141Ö   Anrnni:'  .l:iii.   --   ,):iiniai'   \ 


1. 


53 


In  L:('li()rs;im  llciKMiict  siiit  die  koiiiLic  nom  Hispjinicii  iiiidc 
("astcllp.  Ai'i'oiiim.  ( ';illi<il(iiir_\'.  \';il<'iici('.  Maioricarmii  und  xon 
Scliof tiaiit  iiiid  auch  der  ürarc  xoii  (ialicicii.  xoii  Ai'iiioiiiak  und 
\il  andere  luit.  die  eyii  uroszc  leyl  sint  dri  ci'istenlieil.  die  unser 
herre  i\d  l\(Hiii;-  zu\(»r  Ncrinssci  xon  siner  ^jidiorsani.  ol»  er  nidil 
eynuMjie   niacliel. 

HeniMib.  lieber  «iuedijier  lierir.  (\rv  aller  lie(|ueniliclistei-  und 
alle'r  kiirczst  erweji'  ist.  das  luiser  lieric  dei'  koni::-  daraulT  ji'i-ift'e, 
das  die  halisle  alle  dry  ahlaszm  an  alle  behfdlTuni;  (U's  concily 
l'isani  nn't  soliclieii  wejieii,  als  icJi  mit  eu(di  ^iei'edt  lial)e.  und  das 
man  noch  rate  d^'s  concilii  einen  wyderman  kyse.  dei'  ni(dit  ein 
Cardinal    nixdi   ampiman    des    habsics   ist     \(»n    \  il    sachen    weifen. 

(^iiemen  die  zweiie  (ii'e<4()r;ns  imd  Benedict  iis  nicht  /u  disem 
concilio  noch  seilten  ir  njachte  ab  zu  Ireleiie.  so  solle  sie  das 
concilinm  \(»n  nnwes  dai'zu  heischen  und  zu  welchem  wesen  sie 
(|uemen  oder  sentten.  also  solle  man  sie  aulTnemen  an  hinder- 
nissze   und)   des   besten    willen. 

Wolle  unser  bai)sl  sicJi  hei'czu  aiudi  in  unle  (lot  zu  eren 
und  (\r\-  crisleidiait  zu  s(dichelt  keren.  als  doi  h  unser  rechte  aiisz- 
wysen.  das  eyn  babsl  tmdi  selikeyl  eyner  seien  lial  musz(^n  aul'- 
;^ei)en  das  bal)eslum.  so  lasz  man  das  concilinm  erkennen.  oi>  er 
toii'e  /u  einem  babesi  odir  id)  (^r  das  xorbarlosl  habe:  dann  es 
doch  zu  solchem  mid  ulichem  erkenninnsse  umb  in  komen  muste. 
ob  die  andern  zweyii  ü'eNeyt  abgelaszen  hallen  umb  (iotes  willen, 
solte  man  andei-s  die  kirchen  recliHerliyen  an  dem  hew|)l.  das  ye 
von    not    sein    musle. 

Wer  njo(dite  lui  erkennen  no(di  redlichkeyl.  das  der  niau. 
dei'  by  sinen  tagen  vil  lütle  mit  sinei'  hani  erlollei.  \  il  unschid- 
diges  i)lüles  \erraten  hat.  und  als  die  saucnl.  die  in  xoii  iuüenl 
ei'kennenl.  das  er  alle  sein  ta^ic  bisz  das  ei'  babsl  worden  isl. 
nie  g'ebiclietet  noch  (loles  licdmam  emphanjicn  hat.  und  üemcyiilich 
von  im  <i"esa«z'l  wirt.  das  (^r  nidit  ^lewbe  nocdi  desent  leben  ein 
ander  leb«'n.  das  yc  an  sine  leben  ist  zu  erkennen,  wan  er  si(di 
an  dem  babslüm  ni(dit  i^ebeszert.  sundei- i;('eruci-|  hat:  damit  das 
er  sein  alle  leben  mxdi  fnrel  mit  slaffen  und  wacdien.  Kr  \er- 
kewl't  gotes  lehen  ulichs  Judas  eic.  Ki'  N-erchenll  den  uere(diten 
ire  rechte  den  uuLicrechten.  mid  ob  ei-  swiir  hundert  ayde.  das 
er  sin  [)abstimi  hallen  \\(d(e  und  sicdi  scdbs  alczeyt  na(di  erkenl- 
nusz  ^\^is  concilii.  er  iieldet  des  leiiiier  ni(dit.  (h'U  bisz  ei-  ausz  unsers 
heri'en  des  koniges  banden  koniet.  wan  der  tewff'el  in  beseszen  hat. 


54  I.   Ahscliiiitt.     .Joliiiiiii    Will.   1111(1    rhis   Koii/.ii. 

Hciiiml)  (las  unser  herre  der  koiiig-  und  die  seinen  sin  ^elt 
nicht  ncincn  noch  ander  foderunge.  die  er  bntet.  das  ist  fui-  sye, 
anders  wei'den  sie  nicht  sehji;-  noch  an  übe  oder  an  sele.  rnsei" 
herre  der  koni^-  hat  inne  siner  hant  das  himelreich  und  die  helle 
er  kyse  wan  nyniant,  dan  er  Ivan  yeczunt  das  beste  odir  das  erg:est 
thun :  an  yni  nehst  Gote  ist  gelegen  alle  selekeit  dei*  cristenheit. 
Tut  er  danach  nicht  das  beste,  so  erlebet  er  nicht,  das  er  ein 
gerwbigei"  niechtigei-  keyser  werde,  wan  der  im  gelobt  zu  hellten 
\()n  des  wegen  niusz  er  eeder  zeit  sterl)en.  nicht  lasz  ei'  yni 
lieben  des  babstes  gelt,  ob  er  ym  czwir  hundirt  tawsent  guldin 
gebe,  wan  dei-  babst  das  alles  nenie  ausz  sineni  lande  mit  solcher 
wise,  wall  ci'  alle  bisclitum  verderbet  hat.  dan  wo  eines  ledig 
wirt  darzu  er  nicht  bestediget  die  erweiten  an  unübewwintlich 
schacznnge  der  kirchen  odir  gibt  die  kirchen  frönden  die  aller 
meyste  ym  geben,  die  den  landen  und  den  kirchen  schedlich  und 
unnotcze  sein:  machet  er  aber  aynung  der  kirchen  nnd  erbeitet 
seinei'  eren  also  das  er  (iott  lasz  den  Vorgang,  so  vermag  die 
phaffheit  inne  der  christenheyt  ym  gar  lichte  zugeben  an  alle 
beswerunge  ein  mylion  goltes:  das  ist  czu  zehen  malen  hundirt 
tawsent  gnidein  und  also  vil.  das  babst  und  keyser  by  uiiserii 
geczitten  nicht   vermochten  haben. 

Umb  die  kirchen  zu  virtigen  an  den  gledemeszten  ist  kaiii 
beswei'unge.  wan  das  hewbt.  das  ist  der  babst.  gevertiget  und 
Irom  ist.  der  hat  alle  glidenieszen  und  undei'tanen  mit  worten 
lichtig  und  recht  vertigen :  (lot  sy  in  euwern  herczen  und  IVewet 
euch,  das  euch  got  darzu  gerurten  hat.  dos  ir  sin  ere  und  ewer 
selikeit  schalten    nioget. 

Der  konig  solde  nicht  l)itten  den  babst  ym  zu  erlenben.  das 
ei"  yinant  aus  dem  concilio  in  sinen  raet  neme.  wan  er  wol  selbs 
mechtig  ist  zu  heyschen.  wen  er  wil.  Ich  iorchte.  das  ym  ett- 
liche  zui)racht  werden,  di  got  noch  ym  nicht  iiutcz«'  sein,  als 
ich  ewch   wol   muntlich   b(M'icliten  wil. 


(22)  Januar  10.')  —   Ailli  r,,r<l. 

Tejti:    W  '><>7ii  f.    ISU:  .',iiU7  f.  -'>■    '>l'>"  /•  '^'>:   I'  /'•  ■">■ 
Diiicl:   riiirs    Tcilrs:    llnnU    II    ISS  ff.    Maus!    X  X  V 1 1   ■'>:i4. 

I  ii  li  (i  1 1 :   (}i'(/(iius(il/()ii   des   Konzils:    I  iiioiisfid^cii. 


'     Zur    Diifirjiniii    rifl.     Xr.   L'd.     KnUcrhacli     S.    Kl     .linii.  L'.       Fiiih(\     h'or- 
Iniinicn    und    (Incllcii    S.    I'JU   f. 


1415  .Jamijir   10. 


55 


(»)iiia')  (•  h  !•  i  s  I  i  r  i  (I  (' I  i  I)  II  s  c  o  ii  ji' r  c  i^' a  iid  i  s  in  concilio 
iiciicrali  dari  (h'licl  |)l('iia  scciin'las  et  scciii-i  lihertas.  iit  sil  aiii- 
imis  in  coiisuN'IkIo  libcr.  iuxta  xcrhiim  Saliistii:  ideo  ad  liiiiic 
liiicii)  ct.  iil  in  i't'l)us  aiiciidis  ordo  d('i)iliis  ohscrNcliii-.  illa  cxpc- 
dirc   xidciitiii-.   (|ii<>   scciiiitiir. 

|1|  rrimo.  (|ii(>d  jx'i-  conciliiini  drpiiicnliir  ccrli  notaltiics  \ifi. 
(|iii  siiit  prociiratorcs  (•oiicilii.  et  proinofoi-cs  srii  prociiratorcs  ivriiin 
aiicndaniiii.  xidrlicct  sii|)er  pacc  et  iiite^ra  imioiic  (M-clesie  sanclc 
])ei  et  super  eins  iiiiixersali  retdrinacioiie.  lain  in  capite.  ipiain  in 
nienibi'is.  Sic  enini  deci-etiiin  iiiil  in  concilio  Pisano.  iihi  eciani 
tales  procui-atoi-es  sen   promolores   liieranf   depntati. 

|2|  Item  cuin  pcedictis  depiitandis  eciint  cecli  iiolaltiles  xiiv') 
tain  in  dixiiio.  (piain  in  iHiinaiio  iure  periti.  (pii  ei-unl  consiliai'ii 
seil  directores ')  reniin  a^^if  ndaruin.  et  (pioruni  consilio  dicti  ])r()cu- 
ratores  haheani  omnia  deliheranda  proponere  et  |)r(Mno\ere.  ut 
in  sessionihiis  sui)ec  pro|)()sitis  in  deliherando  l)i"e\ius  et  ordinacius 
procedatur.   siciit    (-(uistat    in    concilio    Tisain^  ractiim   esse. 

|.')|  Item,  (piod  intec  diias  sessiiuies  dicti  consiliacii  et  promo- 
toces.  de  pliii-ii)us  nacionibus  eli.ueiuli.  ut  exciudatur  accepcio  |)ei-so- 
nariim.  d<'i»eanl  cerlis  diebiis  convenire  ad  aiidicndiim  omnes  et 
sinyiilos.  (pii  super  unione  et  i'erorniacione  ecciesie  aiicpia  veri)() 
vel  scripto  xoinecint  t'xponere  in  concilio  |)rop()nenda.  l't  in  talibus 
evitetur  conrusio.  et  (-(uixcnieiis  ordo  ser\etiir:  nee  lainen  alicjuis. 
quaiitumciiiKpie  parxiis.  al)  aiidieiicia  exciudatur').  qnia  sepe  Dens 
i'evelat    parxiilis.  (pie   ('briste   teste   abscondit    a   sapieiitilius. 

|4|  Item  in  sessioniluis  super  prepositis  per  dictos  pr(miotores 
serxanda  erit  debita  ura\itas  in  dcliberando.  l't  (piod  in  iina 
sessione  proponitur  in  alia  concludatiir.  l-'-t  in  execpieiido  xota 
sin<i-ul(uiiin  depiitandi  erunt  ali(pii  notabiles  pr(dati.  (pii  cum 
notariis  \(ita  recoiii^cnt  et  publice  relerent  notando  maiorem  et 
saniorem  partein.  ul)i  non  esset  plena  concordia.  Kt  in  lioc  et 
in  aliis  precedentibus  noletur  modus  |)rocedendi.  (piem  ser\ariint 
sancti   patres  nostri   in   anti(|uis  conciliis. 

(öj  Item  dato  bono  oi'dine  |)rocedeiidi  a.ycndum  est  (!<• 
materia  in|»rimis  tractanda.    I*]t  \idetiir.   (piod  priinitiis  incboandum 


a)    /•;•////    .V/.'-7    /(.    /'.       Ii)   •"./'/'/    liorl.HTS.      ,•)    y>„s   /;,/,/,■;/,/,.   frhll     -,111(1. 

')  l)(nii  W.  I'  I  hi'iscinij'l :  (t'diilii  pivsiMitji  tn  pi-r  cii  i(liii;ili'iii  (  aiiicraccii- 
■siMii  in  (•oiiürcLiaciKiic  (loi'toiiiiii  in  f licoloiiia.  Sc(|iiit(ii'  iitilis  coiisidcraciii 
Super  oidinc   iiroccdciidi    in   cnncirKi   üencrali  ('onstancioiisi. 


56 


I.   Ahscliiiitl.     .loliiimi    XXIII.    und   d.-is    Konzil. 


psi    ;il)    iiiiionc    seil    pace    ('cclesie.    siiu'    (|ii:i    \i\    tipi'i     pdlon'l     in 
aliis   iililis   rdoniiacio   cl    uciicralis  ■',) 

|()|  Itciii  (iiiantiiiM  ad  hoc  laljoi-aiidiim  erit.  (jikkI  proptor 
iT\«M'('ii('iaiii  (Iclciiiiiiiacioiiis  sacri  coiicilii  Pisuiii  dicta  iiiiio  Hat 
in  persona  d.  n.  Joliainiis  papc  XXIII.  aliis  diiobus  de  papatn  con- 
tcndenlÜMis    repulsis   iuxta   deciclmn    concilii    predicti. 

|7|  Item.  (|uia  dicta  i-epidsio  \el  »'icctio')  dictoi-uni  coiitriKli'nciiim 
dülicilis    est    per    viani    facti,    lahoranduni    est.    (pnxl    hec    Hat    pn- 

Ikhiiiii   lihcraiii   ccssioMPin  .scii    ii'ductidiiciii. 

|S|  Item  ad  dictam  cessionem  faciliiis  ohlinendam  et  (niiji  ('cclr- 
.sia  iioii  claiidit  üTciniiim  r-f>dfiiiiti.  dclihciaiidmii  ei'it.  ntl'Um  statllendum 
esset    per  COllciJinm.  (|n(»(l     (|Mi(iiii(]ue    flectus    .scu    cligi'iidu.s    sul)  prcsenti 

scismatc.    si    i)i()    ixmo    i)a(is    cccicsip    attenta     per|)Jexitate    materie 

\('IU't    cedere,    cidciii    luoviflcictiir    de    iiotaliili    et    scciiid    statu    in    ecciesia 
sancta    Doi. 

|1)|  Item  expediens  videtm-.  ([uod  ('.mhiiic  .iidinarctur  dicta 
prox  isio  talis  et  taiita.  (piod  de  dio  statll  (iiiilihct  drl)(>ict  ixx-ius  coiitciilari. 
(piaiii    in   sno   niiscrahili   statu   sie    instabilitrr   rcnni  ni'ic. 

|1()|  Item,  si  in  \ita  iimiini  (•(intcndcnciuni  non  pos.sit  dicta  ccs.sjo, 
(piofl  al»s;t.  olilincii.  statucnduui  esset,  (piofi  ipsis  dfccdcntibus  iKin  ticpft 
iKiva  el«M-tio  afl  continua  iiduin  s<Msina  et  siipei-  lux-  poSSet  Utilis  provisio 
adhiheri.  ut  sie.  si  in  \ila  su;  non  mei'entiii-  ecciesie  pacem 
dace.  tandem  saltem  cum  eonim  dampnahili  denn^rita  stia  morte 
donetnr. 

|1J|  llt'ni.  si  per  dictaui  \iaiu  cessiniiis  in  presenti  concilio  U(ui  detur 
linis  scisinati.  pioptef  Imr  lelinipiende  non  sunt  aiie  \  ie  sew  niodi.  ()lli  pote- 
nint.   (piando   opocliminn    l'nei-il.   declacari. 

\\'2\  Item,  si  de  diciis  \iis  \el  modis  aii(|ui  \identm'  ntiles. 
(|in  pro  present  I  nun  possunt  in  Imc  cdncilio  peit  i  acta  ri  \  el  execucinni  nianda  ri. 
m  hoc  casil  preseiis  coiHMliiiin  (lelieiet  pro  lou  a  li  ad  ali(piod  hrexc  teiiipus 
in  ioco  lialiili  et  deeenli  et  eNunne  tenipns  et  locus  declaraii.  nhi  partes 
contendentes  per  sc  ncI  procnratoces  siirtici(^nles  possent  compa- 
rei'e  ad  dandnnt  pacem  ecciesie.  ad  (piam  eriicaciter  procmandam ') 
ipsi  et    sni   sequaces  seil   ohedientes  tenentni'  non  s(dinn   siih  |)ena 


;0  .'lOTO    ilii-ii    l'ri'ilicl  i     (|iiin(|Lic  iimdl     rl      .■n-liciili     Inline     iciliilr     >.u|ii'i-     iniMld     priiri 

(Iciiili     |irrsi'iil;iti     lucniiil     c-oram    d.    n.    {i,'i|ia     in    i;«'iii'i;i  1  i     (•iiiiL:iTL:-.-iri(ii \     |i;iilc    I  liciilnMi, 

lai-iillaUs.      In    IC   perl  inaci's. 

''     /    her    (Ich     l'fl ihl iitck    njl.  die     l\i iili'll iiiiij. 


Ulö  Januar    10.  5/ 

flanipnacioiiis  Hlernc  sei    cciain   cxterminacioiiis   t('m|)(»ralis ')   iyni 
Mt    jilarlio    |)i(is('(|ii<Mi(le. 

|l.*>|  Itt'lll  t^X  miiic  statiiciula  fs.sent  iciufdia.  (|iiil)us  proN  iclfictin'. 
i|uaiitiiiii  liiiinaiia  palitiii'  priMlclIcia.  (jikkI  in  lutiii'uni  non  tirrct  tal<'  scisiiia 
i'\  siniilibiis  (»cc-asioiiibiis  vcl  ijulicaliliiis  caiisis.  t'\  ((iiibiis  liuc  iii'|)l)aii(iiim 
ortiiin  lial)iii.s.s<'  diiinscit iii-.  <l^'  liac  iMatei'ia  iihi  (»itoitinuini  l'uciit.  potnit 
laciiLS  dcciaiaii. 

[14|  Item  iiilpiiiii.  (|11(mI  pivdicla  tam()iiani  piimo  et  piiiici- 
palitfi*  agenda  tiaftal)iiiitur.  dicti  depiitati  potej'imt  inroniiacioiies 
\an'as  re(|iiireip  ff  in  scri|)tis  redio-ere  sii|)ei"  refoniiacioiie  uni- 
versalis ('(-clesie.  de  (piil)iis  postea  poterit  coiisiliimi  statiiere. 
(pianiiini  expedieiis  xidehitiir.  Kt  de  liac  iiiateiia  mnlta  scripta 
sunt,  (pie  dilifi'enter  exaniinare  nou  est  iuutile.  quia.  si  in  preseiiti 
concilio  nou  apparcret  expedieiis  de  (unnil)us  illis  diftiuii'e.  tauieu 
de  ali<|uil)us  onmiiio  expediiet  et  alia  ex  nunc  preparata  ad  aliud 
leservai'e   conciliuin. 

[löl  Item  si  loi'te  xideretur.  (piod  aliud  concilium  ita  breviler 
celebrare  niuds  esset  sumptuosum  et  lahoiiosum  et  partihus 
contendeutibus  ei  suis  ohedientilms  (»ncrosum.  auctocitate  pre- 
sentis  concilii  oi'dinari  posset.  (|U(mI  ceiti  iH)tal)iles  persone. 
prelati  et  alii  de  diversis  nacioniluis  et  rejiuis  usque  ad  certum 
numeium.  loco  et  temp(»ie  ex  nunc  declarandis.  convenireut  cum 
|)ai'til>us  c(HiteiHlentil)Us  \  el  eoruni  piocui'atiu'iluis  et  (pnxl  isti 
sie  c(»n;:re;iafi  lepiesentarenl  concilium  üenei'ale  ac  (pn'd(|uid 
diftinirent.  esset  peiinde')  ac  si  in  concilio  esset  factum.  Kt  hoc 
nou  est  iuri  di\ino  aut  liumano  contiaiium.  «pna  simile  leji'itur 
a   sanctis   patciluis  esse   factum. 

|1()|  Item  si  dicatui".  (juod  f(H-te  ipsi  |)i-incipaliter  contendeutes 
in  piemissis  nou  cousentireut ').  dico.  (pH)d  si  contfa  tam  iusta 
et  i'aci(uial)ilia  recaiciti  arent.  (piod  ahsit.  ex  |)arte  ccuicilii  requi- 
i'ende  sunt  eoiinn  ol)ediencir.  iit  cos  leverenter  ')  amoxeant'). 
Qu\  si  suasioniluis  ac(|uiesc»M<'  noiueiint.  et  niuu-  prout  et  tunc 
decei'nendi ')  sunt  lan(|uam  destructores  ecciesie  et")  acriter 
cohei'cendi.  (,)uia  in  tam  pestilenti  moi'ho  est  eciam  cum  cauterio 
pcovidendiim.  De  nutdo  aiiteni  coheici(mis  et  |)ro\isionis  in  casii 
predicto   alil)i   specialiter  dictum    est. 

|17|  Item  si  dicatur.  (piod  hiis.  (pie  deceinentuf  in  presenti 
concilio    dicti    contendentes    ohtempeiait-    non    tenentur.    (piia.    ul 

;n  /•(•////  /-.  Im  /'  |iiiivicl.-  \  ;i  lert-lil.  <■)  :,l(ll)  fiJiit  iiii  Strl.lr  ilr.-:  olnn^ii  :  >-t  sine  r;iiis;i 
ircjilcili.'iit.      ili    /'   ini-\iTi-iiH-i-.      im  .V/.'i7  ;i  iiimciiie;!  iiI  .      1)  MIHI   ilcii-ieiidi.      >•:)  frli/t  .',()<.l7.    / '. 


58  I.    Ahscliiiitt.     Johann    Will,   und   das    Konzil. 

(iiciliil  ;i(liilat(>i-(>s  ineiulaces"),  veriis  papa  noii  tciietiir  se(|ui  deli- 
licrala  dccrcla  concilii  ueneralis;  dico'').  (piod  iste  eri'or  pt^nii- 
ciosissimiis  iiiaxiiiie  est  in  oasu  pieseiiti.  (piia  secimduiii  dictamt'ii 
iuris  naturalis  in  (pioliliet  corporp  lii>aiidiiiii  esf)  capud  et  modis 
omiiiltiis  colieicendiiin.  si  in  inend)i-a  cetera  furore  nitei'etiir  seil 
tynuinicani   labieni  exercei'et. 

[18|  Item  si  dicatnj",  (piod  dicli  contendentes  forte  in  dicto 
concilio  niulta  promittent.  <|ne  nnniine  observabiint,  et  ita  luiiiis 
concilii  decreta  deltita  execncione  careixint;  dico,  qiiod  liiis 
rallaciis  necesse  erit  providere  dando  IVeniiin  nialicie  eftVenate, 
super  (jiK)  dabuntnr  niodi.  si  0|)us  fueril. 

|11)|  Hein  super  hoc  et  oninii>us  preniissis  consideranda  erit 
professio,  (piani  fecit  Bonifacius  \'lll.  et  antea  fecerant  prede- 
cessoi'es  sni,  ea(|ue,  si  a  snccessoril)Us  fieret.  addendo,  (|iie  in 
presenti  concilio  diftinirentnr.  Per  lioc  jirovideretur  imiltis  incon- 
venientibns  antedictis.'') 

|:2()|  Item  si  dicalnr.  (piod  forte  dicti  contendentes  ad  \Mu(\ 
concilium  non  vemanl.  vel  foiie  noii  suflicienter  mittant,  (pn'd 
er^'o  alii  sine  ipsoriim  |)resencia  \('l  consensu  i)otuerint;  dico. 
(|iiod  ideni  per  omnia  l'acere  poleril  concilium  ac  si  illi  persona- 
liter interessent.  Alio(|uin.  si  ad  pro\idendum  tante  necessitati 
exspectetur  eornin  presencia  \el  consensns.  nnn(|iiam  erit  linis 
liiiius   miserie.   (|Uod   al)surduin   est    dicere. 

|21|  Item  (|unntum  ad  d.  n.  .loliaimein  papam  Will.,  ipiia 
ipse  cum  serenissimo  d.  re^c  üomano')  solempniter  concordavit 
de  loco  et  tempore  concilii')  ipsuimpie  per  suas  litteras  et 
nuncios  apostojicos  ac  le^atos.  (|uaiituni  ad  suam  obedienciam. 
intimavit")  et  con\-oca\it.  alios  eciani.  (pii  sibi  non  obediunt.  per 
dictum  d.  re^ein  exliortari  et  recjuiri  Cecit  et  consensit,  tandem 
cum  suo  colleiiio  cum  mauiiis  pericidis  et  laiioribus  et  expensis 
montes  transiit  et  ad  civitatem  ( 'onslanciensem  tauKpiam  vir 
constantissimiis  applicuit. 

[22|  Item  (piantum  ad  alios  dnos  contendentes  idem  d.  rex 
eis  et  illis  de  sua  obediencia  intimavit  dictum  concilium  offerrens 
eis  salvuin  conductiim  et  onniimodam  secui'itatem  pro  se  et  suis 
obedienciis.  (pios  vellet  ad  dictum  concilium  convocai'e  eciam  de 
(•(Hisensu  dicti    domini  nostri.      Kt    ideo    illorum    absencia    erit   eis 


.•II  .'idilT.    I'  siii.       hl  .V/.'/7   rci-|.(iiulc(i.       iM   .-,1IHI.    I'  esset.       ill  .'id'.lT   vindiclis.     el  :,l(lll   l!(im;i- 
miriim.      1)  .',l(lll  fhltjl    ui'neiM  lis.     \x)    'id'JT,  riKlIt   iiiim-iii  \it. 


1415  Jniiiinr   iincli    10.  59 

;hI    iK'iilijiciiciiun    et     ciili);!!!)     i('|tiilaiHl;i    et     iioii     in    dampimiii    et 
pciMiicicm   ccclesip   i'el()i"(|ii('ii(la. 

Preiiiissa  siil»  con-ectioiH'  |)()si<a  sunt  sine  allejiacioiic  raci- 
oiuim  vel  aiitoi'itatiim  urafia  hi-evilatis.  Spf  si  ali(|ua  rcvoconlur 
in  (liil)inni.  paraliis  snin  ca  dcclaraiv  cl  ad  obiccia  rcspoiidcic. 
( 'ai'diiialis")    ( 'anieracensis''). 

(2.'))  Januar  nach    10.  —   borlor  a  n  o  ii  i/ m  n  s. 

Tc,  f:  r  f.   /"-. 

I II  h  <(  U  :   Ernäiizuuii   roii    Aillis   rornii.s(/('Jif'ii(fciii    An/ rat/. 

Cedula  ciiiusdani  doctoi-is  super  illa,  que  incipil  :  A)u\n 
christifideles'. 

Circa  piiniuni  et  seciinduni  videretui'  expedirp,  (piod 
|)f()cnrat()res  et  j^romotoi'es  et  conciliarii  essent  viri  indnslriosi 
et  ('ii'cnnisperti,  set  eciani  xii'tuosi  et  vei'i  zelaloi'f's  ('eciesie  noii 
(pierentes.  (pir  siia  sunt,  et  ina.ij;is  anliclantes  ad  rerorniacioneni  eccde- 
sic  in  nioi'ilius.  cpiani   ad   incieincnta   in   diviciis  vi  in  nnnidi  j^Ieria. 

t^uoniani.  si  conciliuin  jL^nijernatnni  fuei-it  per  saj>ienteni  linins 
niundi  et  non  per  sapienciani,  .  .  .  tinieri  oportet,  ne  a  Clii-isto 
deseratin-.  a|)iid  (picni  sapiencia  huins  niundi  stnitieia  est.  Ileni 
cavcatur.  ne  isti  pi-oniotcn-cs  concilii  et  conciliarii  sint  niullnni 
coniuncti   et   fann'iian's   illis.  (|iM)i'uni   excessns  sunt  emendandi. 

item  videretur  cxpcdirc,  (piod  ex  pai'tt'  concilii  inandarchir 
istis  pi'cdictis  proniotorihus  et  conciliai'iis  et  oinnihus  aliis.  ad  (pios 
pcrtinet  dclil»<'i'ar<'  \el  (pKxpio  modo  consulei'o  snl)  |)ena  eternc 
maledictionis.  (piatcnus  (pn'lihet  eorum  soliim  Dcum  pro  oculis 
Iiabeat  et]|sine  omni  acccpciono  personai'um.  (piod  noverit  expedirc 
pro   refoi'inacionc  ccclcsic.  constanter  edicat. 

Circa  lincm  tcicii:  Ctinam  parvnlis  per  veram  humilitafcm 
maji^na  darotnr  audirncia.  (piihus  dalin-  yracia  coiisulendi.  «pic  wein 
sunt.  Nee  ipsi  asp'irant  ad  pompam  sicut  superhi.  (pn  ])er(iux('i'unt 
ecciesiam  ad  lianc  misoiiam  et  c(mant ur  adliuc  eam,  (piantum  in 
eis  est,  ampiius   ledere. 

Circa  sextnm:  Si  turtasse  universalis  unio  non  poteril  iicri 
in  persona  d.  n.  Johannis  XXIII.  jjropter  aliorum  pertinaciani 
l'orte  nolenciimi  ccdcrc  nisi  d.  Johannes  ccdat.  ntinam  tunc  ipsc 
(1.  Joliamics  ad  pcrpcluam  iiJoriau)  Hominis  sui  xcllct  sc  inciinarc 
ad  cedendnni  ad  coiisolacioncm  ('(-(dcsic  per  aliam  viam  \ix 
consolaliilis. 

:i)  Xttr  r,(m. 


60  1.    Abscliiiilt.     .Itih.iiin    Will,    und   (Ins    Knii/.il. 

Circa  X.  Nidctiir.  (iiiod.  (|iii(l(|iii(l  stat  iicrctiir.  H(»n  per  hoc 
scisma  lollprctiir  posi  iiiorttMii  (•(»ntciKlciiciiim.  (|iiia  cai'diiiales 
i'oiiiiii  picsciites  et  ruliiii.  (iiioiiiodo  potiHMiiit  ohli^ari  ad  ser- 
vandiiiii.  (|ii()d   statiiitiir. 

Circa  Xll.:  Si  in  hoc  (-(tiicilio  iioii  halichitiii'  peiMecla  imio.  \i- 
detiii'  (»miiiiKt  iircessariiim.  (|ii(»d  oidinclur  ahiid  concih'uiii  in  hi-evi 
t'f  |)r(»\"i(h^at iir  conti'a  iii'avitateni  (^xpcnsaruni.  |)r(»|)tpi' (piani  ninlli 
rct rahiM)liir  a  xeiiieiido  aut  niitlendo  ad  c(tnciiinin.  1^1  \idetur. 
(|ii()(l  (|inliht'l  itrelatiis  nnuni  n(>tal)ilpin  niitle'rct  cum  paucis  l'anii- 
liarii)us   \pl   sicud   taniiitur  in   X\'.   puncto. 

("irca  X\'ll.  \idetni-.  (piod  oninino  papa  feiieatui'  obtempprai'r 
(pioad  iUa.  (pie  sunt  o|)portinia  pro  rcrorniacione  ecciesie,  (pioad 
sanctinioniaui  et  (Mloi'ein  hone  lanie.  (pioniodo  nee  a  Christo  noc 
ab  ecciesia  recepil  unupiani  hoc  inipcdienih'  faciiltateni.  Kt  si 
ecch^sia  stant(^  in  hijno  et  sancio  statu  non  expediret  fortasse 
niultuni  (hsputare  de  potestate  pape.  ul  popuhis  fidehs  niaiori 
auctoritati  re\ crencius  ohe(h'rel.  tanien  in  lioc  niaiijiiio  statu  nec»^s- 
sitas  conipelUl  proptei-  pei-\ei'siini  potestatis  usuui.  (|Uod  niui  phis 
potestatis  atribuatni-  pape.  (piam  opportet.  Experiencia  (b)cet  de 
plaUvSOi'ibus  (pioncbini    (in^iiorii   et    IJenedicti. 

Circa  tineni  .XX\'. ')  \idetnr.  (piod  lere  onines  piüncipes 
attediati  sinil  de  tanlornm  inutihuni  labortnn  pridixitate.  xidentes 
l)ertinaciani  conten(b'nciinn  et  sil)i  adbeivncinin.  cuius  occasioiie 
habet  hoch'e  |ecclesia|  phii-es  persecutores.  (juani  consolalores. 
Ctinani  Status  eccdesiasticns  novissinu'  pro\ideret  et  non  ila 
niiserabihter  se   ipsuin    precipitaret    in    .   .   .    haratrinn. 

('24)  Januar  vor   12.  —  .1  n  o  u  i/  m  ii  s.  -) 

'l'r.rl  :    l>  f.   ^^. 

hl  hall:  has  l'isaii  ii  iii  hcihnf  hdiicr  HrsIdlif/niK/ :  Erslf  Anf- 
(Jiihc   f/cs    Konzils   isl   die    I  ii/'dli. 

Papa'),  cardinales  et  alii  prelali  ac  eciain  onuies 
ci'istiani  obhjiani ur  a<l  tractan(bMn  de  ukkUs  et  \iis  raci{)nal)ilibus. 
per  (|Uos  \-eniri  possit  ad  inteyi'ani  et  perlectani  uwioneni  ecciesie 
et   del)itani   relormacionein   eins  in   capite  et    in   nienbi'is. 

ill    Ihtsii    'IUI   .■<i>i'iliTrr   lliiiiil    M(i(hi>   airt'Mili    in    i-oncilin. 

')    W'olil   inlij  für  /L'-J/.      Ihnlliiu   ixißf  der  Salz. 
-    Aidiäiiijri-  .Ullis. 


UlT)  .Ihm.    vor    li'  —  .liiii.   niirli    12.  ()1 

(^uiciin(|ii<'  m;ixiiii('  in  hoc  sacio  (-(»ncilio.  iil>i')  est  omni- 
moda  liltt'i'las  cl  srciii-ilas  hxiiiciidi.  iioii  propoiiit  iiiodos  racio- 
naliiles.    (|iii   sihi   (M'ciiniinl.    pfM-xciiiciidi    ad   isla,    ji'raviter  peccat. 

(^uicim(|iip  ol)  causain  coinplaccMcic  dicit  vel  facit  alicjua.  per  (|ue 
iiiipediatiir.   nc   tial    dicia    imio    xcl  dilTei-atiir.   faiitoi-  est   scismatis. 

(^uiciiii(|ii('  asseiit  \el  piociiial  conciliiim  Pisamiiii  contii'maii 
del)ere  ante  hiiiiisinodi  tractatuni  ad  hoc.  iit  paiiciores  siiil  \ie  vel 
iiiiiiiis   ahih's  per\eiiieM(h'  ad  diclani  iiiiioiiein.   laiitoi'  est  scismatis. 

Coiiciliiini  Pisamiin  rite  et  lejiittline  celebratum  iioii  iiidifj;et 
cüntirniacione  et  maxime.  (|iianidiit  nemo  est.  qni  intii'met  sen 
inpniiiinet. 

Aiiiiehis  ('oiaiio  et  l'etrus  de  Lima  aiidiri  iion  (lel)ent.  si 
pro|)oiiei-e  veliiit  (h'  iuif  siio  |)apatiis  \-el  oppoiiere  sacro  con- 
ciho  Pisano  et  in  istis  tantinn  |)eisistei-e.  Si  vero  \eliiit  cecU^re 
iiiri  SIIO  \el  poiiei'e  sc  in  manu  concihi  el  (h-  istis  tractare.  ita 
quod  sequatiii-  pleiia  et  perfecta  iiiiio  in  eccdesia  Dei.  aiidiendi 
sunt  et  exaiidiendl  etc. 

(25)  Januar  vor  12.  —  A  ill  i  ra  i-d.  ^) 

Tf.it:    W  .',1/70:  -'iloi)  [\  n I :    I'  /.  !rj. 

DiucV:    HartH    ri  L'dJ:   Mansl    XXVII  .',47. 

I  }i  Ji  (I  n :  hl  A)i.sii(i/nin'f('i//cii  kann  auch  <l''r  Kai^icr  ein 
Konzil  hcnifcn  :  dir  (Ir.sditdft'ii  der  heidr-ii  Oe(/iH'r  iniistieii  geliörf 
irrrdt'ii :  mir  in  .'l  lallen  iri'irdr  es  der  fSc.^lälii/niKj  des  l'i.sininiHs 
hodilrfon . 

S  c  i  e  11  d  II  m  est-).  (|  II  o  d  presens  conciliiim  .  .  .  liei'i 
potest. ') 

(26)  Januar  nach  12.  —  .1  olia  n  n  es    l'n  I  l.rn  he  r  i/   O.    l'rnid. 
Tr.rf:   r  f.  iirj. 

I  n  h  (I  1 1 :  Prnlisl  (jenen  die  He.sriirdn/iiinij  der  /i'edefreilied 
durch   Johann    XXII/. 

Frater  .lohannes  Kalkenherii'  ordinis  l'redicatoriim  mattisler 
in   Sacra   pa.üina   de   F^oionia. 

;i )    \'iiii  ili-r  ^^jnHfirii    llaiiil  «/(.-■  iiisi  coi-ritiicrl. 

In  KnitiiisiiiKicii  ■',lllli:  Iltinlt  II  'M'J  Z.  4  ulrs  Ti'.rti>^,  iii-lniiciiiiii  scrcaissiiiii  |iii jiiipis 
il.  reyis  Hoinaiioriiin.  qiii  cciisetiir  fsse  siiecialis  advociTtu.s  ecclcsic:  Z.  .'.'  '•.(/.  vciciiri.  iit  in 
i-Msii  pri'iliclii  vel  cciain  a  i'avdinalibus  vel  in  PDruiii  ne(rliü'<'ii''ia  cri.iiii  ;il)  aliis,  ul  alias 
ili'cia  i-al  Ulli   i-si    in   i;i--u   iiniiilii    l'vsaiii:   N.  'J<i4  iiiicli    I'  iccii-cnl    nniiiciii    <l .   i-omiiiiiiii-iii. 

'i  ri.cr  Vi'rfds.^cr  njl.  Fiitkc  Fon^ilniiincn  ii.  Diwllcn  S.  ViU :  i\hfr  tiiidcif 
liiiticnuiii    Kiitirrhdcli    N.    t'). 

''<  rhcr.scliriff  ■',07(1:  Quod  fliipplf'x  sit  auctoiitns  i);ircialis  (•(iiicilii  i)i-c.sf>nt is. 
J':  ('fdiila   i)re.soiitata   d.    ifoi    Hniiiaiioiiiiii   .   .   . 


02  1.    Ahscliiiitt.     .loliiiiiii    Will.    1111(1   (las  Konzil. 

Casus  est  istc:  Die  iovis  docimo  Jamiai'ii.  presente 
|(l.J  n.  papa  et  domiiiis  cardinalibiis  in  conureuacioiie  concilii 
cardinaiis  ( "aiiiriaccnsis  ex  pai'ti'  lua^istroiiim  in  theolojU'ia  in 
preseiiti  concilio  existenciuui  ')  presentavit  (piandam  cedulani 
super  modo  piocedendi  in  hoc  concilio.  deinde  quandani  aliani-) 
ex  parte  (piorundani  pi'elatoi'nni  et  doctoi'uni  snpei*  via  niansue- 
ludinis  tenenda,  antecpiani  ])r()cedatni"  ad  contirniacioneni  IMsani 
(•(Micilii  seu  aji'gravacioneni   penaruni  etc. 

i'i'oposuitque  alicpia  ex  pacte  dictornni  niaüistrornni  in  theo- 
loyia  ad  honoi'eni  theolo»iice  facnltatis  et  pev  conseipiens  tidei 
cristiane.  Post(piani  oinnia  dictns  dominus  noster  |videi'at|. ") 
satis  Liratuni  dedit  responsum  e(  put)lice  dixit.  (piod  vidit  illa 
scripta  dicti  d.  ( "ameracensis  et  (piod  hene  sciibebat.  dicta  sua 
(piodammodo  ap|)rol)ando.  Postea  vei-o  cum  dominis  cai'dinalibus 
ad  partem  occasione  premissoi'um  per  dictum  ramei'acensem 
propositorum  ordinavit.  (piod  de  cetero  iiuilns  cai'dinalis  aliquid 
proponat  in  concilio  seu  con^reoacione  *ienei'ali.  nisi  de  i])sius  ac 
cardinalium   delibei'acione  \el  consensn. 

Deinde  vei-o  [)er  (luasdam  falsas  et  adulatorias  infoi'inaciones 
(piorundam  Meiidicancium  commotus  dixit  vel  mandavit  maioi'ibus 
ordinum,  qiiod  doctorihus  sacre  tlieologie  eis  subiectis  preci|)ei'ent. 
qiiod  amplius  cum  dicto  d.  Cameracensi  non  loquei'entur  nee 
amplius  in  domo  sua  super  materia  convenirent.  in  (jua  prius  de 
mandato  sue  sanctitatis  ad  deliberandum  consuevei'ant  conüregari. 
Su])er  (juo   casu   cpiestiones   premisse  propommtui': 

(i)nia  in  sacro  ueneraii  concilio  debet  omnibus  esse  verbum 
libei'um  et  maxime  vei'bum  theologicnm  iuxta  iiliid  apostoli: 
\>rbum  l)ei  non  alliü'atiii'").  ideo  hnmiliter  petitur  respoiisio  se-. 
quencium  ([uestionum  : 

rtruin  pape  liceat  ordinäre  xcl  ])recipei'e,  (piod  nulliis  cai'- 
dinalis in  sacro  hoc  concilio  aliquid  proponat  in  cong'reg'acione 
generali  nisi  de  ipsius  ac  cardinalium  consensn  et  ipsoi'nm  pre- 
via  deliberacione? 

l'trum  cardinalibus  liceat  tali  ordinacioni  \-el  preccpio  con- 
sentire  et  ad   hoc  consilium  dareV 


a)  Fehlt  Hh. 

'j  Später  fafultas  theolog-ica  firuaiiiif. 

^)    Vifl.  die   Kiiileifunu  dazu. 

^)   Kein  Sclniffivorf ! 


141")  .);iniiiir   vor    l'i.  Oo 

Uti'uni  Ikm-  ordiiiaiilcs  \('l  pi'ccipiriilcs  \cl  consiliiiiii  daiilcs. 
(|iiantiim    in   sc  est,   impcdiaiil    liiiiiis   sacri   coiicilii    lihcrtatem  V 

rtriim  taics  (-(»iit  raNciiiaiit  stMi  (•(»iilradicaiit  lil)prtati  et 
secui'itati  proiiiissc  per  icucm  Komaiioiiim  de  libei'e  lo(|iiend()  v\ 
consuJendo  V 

Utrimi  tak'iii  liberlateiii  lociiicndi  tollere  \el  impedire  sapial 
fautoriani  scisiiiatis,  ciiiu  |<lt^j  extirpacione  scismatis  i)i'iiici[)ali1('r 
slt  loqueiidiim  V 

l'triim  cardiiiales  et  iiiaxiiiie  the()l(»<iiis  tali  oi-diiiacioiii  \-el 
precepto  teneatiii-  ohedire.  cum  ad  tlieolouicaiii  f'acultat<'m  iiiaxinie 
pertineat  facta  lidci  et  pacis  seil  iinionis  ecclesie  pioiiioveic  et 
cum   yciiplUMi  ^)  sit    magis  [oportere]   Deo   vel   li()minil)us   ohedireV 

rtrum  pape  liceat  iuiiilx^i'e  d()cl()ril)us  theohtfiis  hxpii  vel 
am])lius  convenire  cuni  caidiiiali  Iheoloj^o  deputato  super  materia 
tidei,  alios  tlieoloi^os  coiixocare  i|)S(>  prius  nou  xocato.  uon  au<lit(), 
non  convicto.  nou  condempnato V 

Uti'um  inducentes  ad  hoc  papam  per  falsas  iutormacioiies 
adulatorias  siut  censendi  suspecti  de  fautoria  scisiiiatice  aiilheu- 
tice  pravitatis  et   tauKpiam    tales  a  preseuti  concilio  excIudeudiV 

(27)  Januar  vor  12.-)  —  Ailli  rard. 

Text:    r  /.   !I7 :    Mihirhrii    ITS-!.-,   f.  .V.V;. 

I II  li  <i  1 1 :  In  r/er  l'iiiiktcii  iriid  (/iir(/cf(iii.  daß  das  uiiiuis 
malum  (/i'iioiHnifu  ircrdcii  müsse:  also  die  (icsaiid/cii  der  (icf/iivr 
znlassf')i.  sie  ntifdc  hc/imidc/n.  daß  der  /'a/isf  (/c<j('h('ii('iil'(d/s 
zf'fHerc.  Hiiurcis  mif  die  scldinnncii  l'o/t/cii  der  liarlcii  I Icl/a iid/iiii(/ 
der  Gri('(']/Pii. 

A  d '^)  in  fo  rm  a  ciouem  princij)um  et  alioi-um  christifidelium 
non  plene  in  theologia  aut  iui'isdica"  scieucia  pei-itoi-uui  supei-  eis. 
que  in  sacro  concilio  tractanda  erunt  et  ajienda  propuiiiinl  iir. 
docmnenta  eis  memoriter  inpriinenda,  (pie  sunt  velud  Uli  lapides 
ang'ulares,  super  (|uil)us  stal)ilitui'  tocius  huius  spii'itualis  edilicii 
lundamentum : 


')  Act.  ö.  L><). 

*)  Man  sfrcifi'f  noch  iihrr  ncirissc  Foniidl itnlrn  ;  niaii  sali  <llc  (Icsdinlfi'ii 
der  Gi'diier  zulassen.  Also  cor  (fem  12.  Jriiniar.  i  Vijl.  Xr. -1  iiinl  4.i  Ainlercr- 
seits  ireist  Ailli  liier  siiersf  auf  eine  ecenfiielh'  Zession  Johanns  hin.  nas  i'c 
diu  Id.  .lanimr  noch  nicht  (ji'ldn  hat.  Freilich  ist  die  /■'((ssiukj  noch  si-hc  ror- 
s ich  tili. 

•';    rtierschrift :  Iiistfiictio   iitilis   1'.   C';iiiii'r;ici'iisis. 


64  I.   Abschnitt.     .)()li;uiii    XXIFl.    mul   fliis   Koii/il. 

Primiim  <\sl  de  liiie.  ;hI  (|ue]n  })resens  coiiciliuiu  ordinatui*; 
srcmidiiin  de  inediis.  (|iiil»iis  ad  dictmn  tineni  pei'venitiii';  terciuin 
de  leyiila.  \h'\-  (|iiaiii  inpedimentis  ()l)via(ur;  (niai'him  de  exemplo 
ii()l)is   in    hoc   scismale   pro   specido   |)i-oposi(o. 

Priimim  dociimeiiliim  de  lin<\  ad  (piem  pi'esens  conciliiiiii  pi'in- 
cipaliter  ordinatiif.  rundatiir  in  hidla  aposlidica,  in  (|ua  niandatur 
|)i-esens  conciliuni  conjiiH'jiari  pro  pare  ecciesie  et  trancpnllitate 
pü|)uli  cristiani.  Hie  est  eriio  (iins  princi|)alis.  ad  (piein  tendeiv 
debeinus.  (piia  secun<luin  pliilosophnni  linis  prinio  dehet  esse  in 
intencione  et  anteocidos  nientis  liahendns  sicntl  siynnni  ad  sa^ittani. 
Kt  ideo.  enni  de  inii\«'rsali  reforinacicnie  ecciesi«'  ajiatni'  tain  in 
capitc  (piani  in  nienihris  et  presens  scisnia  sit  pi'iuia  et  princlpalis 
difl'orniitas  ec(desie.  ad  eins  refoi'niaeioneni  et  totalem  extir|)a- 
cioneni  per  paceni  <'t  inlei^rani  nnioneni  «'(-(desie.  sine  (pia  nequit 
unix'ersalis  rel'orniacio  olitineri.  prinio  et  principaliter  laboiandiiin 
est  nee  solnni  ad  externiinacioneni  presentis  scisniatis.  set  eciani 
ciiiuscnnuiue  Fiitni'i  ex  siinilihus  causis  vel  radicibus  possibilis 
exhorientis")  exeniplo  sanctorinn  patrnni.  (|ni  siiniliter  in  aliis 
conciliis  ;u-eneralibns  fecisse  leoinitnr. 

Secunduni  docnnientnni  de  niediis.  (pnbus  ad  dirtnni  lineni 
pervenitui'.  l'undatnr  in  Ihm-,  (piia  serniKbini  pliilosophnni.  (pii  (pierit 
lineni,  eciani  diligenter  (pierere  debet  media,  (pio  snnt  ad  fineni.  VA 
ideo  iion  solinn  nna  via.  set  (unnibns  viis  et  niediis  racionabilibns 
iuri  natnrali  et  di\ino  iion  repnjjnantibus  ad  Hneiii  predictum  teii- 
dendnin  est  et  (piid(piid  proponitur  in  presenti  concib'o.  (piod  |)re- 
dicto  Ulli  ant  niediis  ad  ipsnni  convenientibns  favoreiii  daiet.  illud 
recipiendnin   est  et   «M-ontra,    (piod    illis    repngnaret,    excludenduiii, 

Terc'inm  docnmentiim  est  de  reiiiila.  per  (piam  inpedinientis  ad 
(lictnni  Hnein  et  ad  eins  media  iepii(>nantibiis  obviatnr.  Pro  (juo 
sciendnm  est'):  Hie  habet  locnm  pro  fiindaniento  illa  commuMis 
tarn  (li\'ini  (piam  huinani  inris  re*^nla:  de  dnohns  maus  minus  nialnm 
est  pligendnm.  Kt  ideo,  quaiido  proponitur  alicjuid  taiiKpiam  con- 
\eniens  medium  ad  finem  predietuin.  si  ad  impediendnin  illud 
opponatur.  (piod  ex  illo  seqiiitnr  alicpiod  inalum  \"el  inconveniens, 
cünsideran(bim  est.  (|uod  illorum  sit  mas'is  malnm  et  reiecto  niaiori 
malo  minus  inalum  acceptandum.  In  (|uo  casu  illud.  (|iiod  alias 
esset  minus  inalum.  respectu  maioris  niali  desinit  esse  inalum  et 
reputatiir  bomim.    \'erbi  yracia :  Quid  est  iiiaius  malnm.   \el  (pias- 

aj   //.-■  «■\l)(iiiri.     lil   .Wv(   i|ui«(l. 


Ul.")  JiiiiiKir  vor   12.  ßö 

flam  honoris  (•♦'i-fiiioiiias  ii('<:liü'<'i'»'  et  noii  ciirai«'  vcl  ad  ciirandiim 
plag'ain  scisiiiatis  ti-actatiim  par-is  impedirc  vrl  dillVicV  (^uid  est 
maius  inaluin  vel  ecclHsic  |)astoi'em  pro  l)oiio  |)acis  cedpiv  vcl 
ecciesie  pacem  cmii  pericuio  pci'petui  scisiiiatis  ullniiis  detVi-endo 
eain  in  presenti  concilio  non  tenninareV  Quid  est  inaiiis  iiialiiin 
vel  teinperando  rigoreiii  iusticie  et  sacri  concilii  Pisani  ciica  iion- 
nulla  ibi  diftinita  pro  bono  pacis  ecciesie  iiiisericorditer  dispensaie 
vel  dictum  conciliuni  statim  confii'iiiando  et  pcnas  a^<ii'avando  ad 
induracionem  et  ])erpetiiacioneiii  scisniatis  iiientes  adveisaiioiiiin 
per  niiiiiuiii   riji^-orem  disj)Oiierey 

(^iiartuni  docuiuentuin  est  de  «'xcmplo.  videlicet  scisiiiatis 
(ii'ecoruiii.  (piod  nobis  |)ro  spcculo  j)ropoiiitiir.  Xam  (piia  in  priii- 
cipio  dicti  scisiiiatis  non  fiiit  illl  pcricnio  celcritcr  obviatmn.  sei 
contra  eos  rijictrose  processuin.  adro  nunc  scisma  firniatiiin  est. 
ut  vix  de  reniedio  sit  sperandiiin,  et  ita,  procli  dolor,  tiiiicndiiin 
est  de  presenti  scisinate,  nisi  in  hoc  concilio  terminetur.  l'ro 
cuius  tenninacione  et  extirpacione  illud  suiniiiopere  observandum 
videtur,  quod  adversariis  nostris  vel  eoruin  obedienciis  vel  amba- 
siatoribus  suis  illud  non  ne^etur,  (piod  pessimis  scisiiiaticis  et  here- 
ticis  videlicet  Grecis,  Arinenis  vel  Sarracenis  concedetur.  Set 
verbi  jüracia:  Si  offerrent  aliqiia.  ([ue  facere  ])ossint  pro  eoruin 
reductionc  vcl  alias  pro  scisniatis  sedacione  vel  si  reipiirant  con- 
vencionein  parcium  sen  aliquorum  in  hoc  ji'e>i<''*;il'  concilio  dejiu- 
tandoruin  vel  d.  regis  Koinanoruin  cum  eis  vel  aliipiibus 
regibus  aut  principibns  siiarum  obedienciarum,  talia  non  sunt 
refutanda  aut  repellenda.  Yiiimo  hoc  facere  videretur  sapere 
fautoriam  scisniatis  et  scismatice  vel  heretice  pravitatis. 

(28)  Januar  12.  —  Die  Gef^auflfen  Benedikts  XIII. 

Driirk:  Honnffdis  ifi-  ('hnsfent'f.  J'nnri's  200 :  Mansi  XXVll   ')öO. 

l  II  h  (I  /  f :  V(nsrli/(i(/f  lleiiedihfs  XII l.:  l'iiioii  und  It'efonii 
soff  mit  Ausselidltiiny  (tes  Konzils  durch  Sigismiind  mit  Konzits- 
(/esanftfeii   in  persöntirlien    Verlnindf?in(jen   erreirld  irerden. 

Q  u  i  a  V  e  s  t  r  a  c  e  I  s  i  t  u  d  o  i'  e  ji'  i  a  ')  .  .  . 


')  Tfiifs  ihudiif  iijirrJcii  dii'  (ii'unndfi-ii  ttcs  Köiiiijs  rmi  Aranoit  riitpfiiiKirii, 
tiif  lins  VfihnHji'ii  Koiiiij  fcrdittaiufs  noch  Liiioii  und  das  Jni'r/ßieh'u.  mit 
Siiiisniiiiid  ziiSfUiinifii  zu  arhcifi'ii.  idwiltrctrldt'ii.  Bfidfii  (li'sftiidfsclKifft'ii  aid- 
irnrfef  Sifiisiniind.  Kr  cinji/ii-hlf  Jolinmi  XXIII.  tind  rfisjHichf  Hcidtiiinj  iliifr 
Voi'ftehläye.     So   ('frretfoins  Bd.  II  'Jii~. 

Finke,   Acta  concilii  Constantiensis  III.  "J 


66  I.   Ahsclinift.     .lohiimi    XXIII.  iiiul   das   Konzil. 

(29)  Januar  Mitte  ')•  —  - 1  n  <>  i'  //  m  "  ■^■ 

Toxi:    W      r>(iU7  f.    127. 

I II  li  (I  I  f :  Ai>i>cll  (III  Si(fisnii(n((.  ('Ifdirikfcrisfif,-  ih-r  :t  Vüpsfe. 
Aiisrhtth/i(jini(ji'ii  Johanns:  f^iisfffjicltl'oif.  Sinioiiii'.  Kontijifioii  der 
Km/r.  Sriiic  l fni'srhnff  in  Koiisfaiiz.  Sitjisiiimn/  soll  fi'ir  l'niou 
iiiitl    l>isi'iN(/tni(j  ■IoIkuiiis  irirkcu. 

Sacra-)  res'ia  inaiestas,  illusti'issiuie  ac  inrlite  totius 
(»il)is  favente  altissiino  imporator  semper  auüuste.  Hanc  prosentem 
pa«inam  tibi  ang'elo  Dei  in  tei-i-is  do  mamlato  pvelatoriiin.  düc- 
tonim  «'t  alioi'iim  Christi  tidcliiim  in  hac  parte  mirhi  corde  et 
aniiiio  adhereiiciiiin.  eyo  (»Diiiiiim  alioriim  iiiinoi-  sul»  stilo  adeo 
Imniili  ciiiii  forinidine  et  pa\(»re  \ix  |)r(\smn(t  destinare.  attenio 
presertiin.  (piod  tu  es  de  lonte  elyconici  potatiis  el  in  sciencia  dic- 
tandi  eloqueiitissiimis :  Di^netiir  tainen  tiia  re<iia  inaiestas 
caritativain  exliortarionein  iidVascriptain.  etsi  alto  sty]o  ininiine 
exorietiu'.  non  oninino  vilipendere''),  yjno  pii  pati'is  more  eideni 
affectuose  et  pfficaritpi'  intendere,  taliter,  (piod  petita  suiim  sorcian- 
tüi'  effertnni.  Materia  presentis  epistole  est  scisniatis  extirpacio 
seu  Christianoruni  diversoruni  ad  unioneni  rednrtio.  Majiiia  (piippe. 
nova  et  inusitata  (|uaniquani  vili  stilo  sf*rii)ei'e  |)i*opono.  Ac  eciani 
ile  i-el)us.  qiie  ad  i'eni  puhlicain  et  ad  utilitateni  sacri  iniperii 
pertinere  nosciintiii'.  necnon  de  hiis.  que  ad  i'eli^ioneni  Deorum 
iinniortalimn  et  pietateni  [)ertinent,  principaliter  disceptabo').  Infra- 
scripta  autem  dant  nonniilli  pacis  ecciesie  zelatoi*es,  qiii  pi'o  ipsiiis 
unione  diu  incessanter  lahorarunt.  ronfidentes  penitus  de  tua 
prudencia.  (|ue  faxente  altissiino  exsupei'at  oinneni  iHnnanuni 
sensuni  |)i(>  inanifestacione  falsitatis  alleg'acionuni  adversarioruni 
ar  fulei  Jliesu  Christi  einuloruin.  ipii  srisina  notorie  sustinei'e  \i- 
dentui"  atque  variis  ac  falsis  coloiibus  sophystice  delendere  nitun- 
lur.  Scribentes.  inquani.  banc  epistobini  honn'nes  sunt  prompt i 
et  parat  i  in  facto  i'ejiiniinis  ecciesie.  (]uantuni  Dens  i|)sis 
minist  laverit.  sanum  prestai'e  consih'um.  Itaque  nichil  hie 
scribitur  odio  seu  lancore  cuiuscun(|ue  persone,  set  sobim  zeb> 
iinionis  ecciesie  ac  animo  avisandi  te  de  infrascriptis.  i'rinceps 
serenissime.      Procul    (bibio    tu   post   Oeum  es   nnica    nostra    spes 

■A)  Schi-i'ilier  llrhl  \',;-(liii>i>rliiii(irii  :  \  illipi'iidrr.'.  rxsiippcriit.  ///<'/•  rrrrhifiirlil.  Aiiil, 
.■<mi. -=1)111'  SrhrrihfrliliT  kiirriniPi-t .      h)    II.-:     iliscciitavo. 

'/  Zur  Ddtii'nniii  r(il.  Kdffrrlxnli  S.  22  f.  Ainu.  \'irftissfr  isf  ein  .Mifi/lifil 
der    Kiirlt'.   irolnif   in    Lodi.    irolil  ein    hnitncltrr. 

-j  Von  .Iah  Vriiers  Uiiiiil:  Avi.sjuiKMitiiiii  directuiii  rt'üi  tt'iiipoiv  coufilii 
ConstancitMi.sLs. 


U15  Januar  Mitte.  67 

et  calaiiiitiitis  cccW'si»'  ivt'ii.uiiim.  <|ii()  (Iclicipiilc  <|ii(»(l  al)sit.  milla 
patet  usquani  imionis  spes  seil  consolacio.  Hü.  in(|iiam.  pacis 
cfclesie  eiiiiiü,  assei'imt  poteiifiain,  (li\icias.  n()l)ilitatei)i, 
soilalitateni.  iijias  ac  affinitates  adversarioruin  iinionis.  i-eftuin 
(|U()nmu'Uii(iiie  nunc  excedere  |tuasj  potencias  ...  et  ponentes 
OS  in  celiim  tuani  sacratissiniani  niaiestateni  donrs,  muneiilnis  ac 
variis  proniissionibus  se  pi'edicarunt  corru[)tiii'(»s.  (^iiid  niiruni 
ei-}?(),  si  alios  con'umpere  teniptaveiint,  si  in  tuain  |)ers()nani,  cuiiis 
vires  naturales  ac  coi'poree  neduni  in  consiJiis,  verum  eciani  in 
actibus  i)ellicis  seu  miiitaribus  secunduni  couiunein  ■')  et  v«M-ain 
laniani  adeo  profecto  valide  existunt,  (pu)d  tu  oniniuni  leguni 
nostri  teniporis  vires  diceris  excessisse'').  Quod  experiencia,  verum 
omniimi  majiisti'a.  luce  clarius  deinonstrat,  si  (piis  per  te  «iesta 
us(|ue  in  hodiernnm  diem  velit  dilij^enter  intueri.  Inter  (pie  non 
minimum  censetur  gent^i'^^lis  concilii  convocacio  et  permaximum 
unionis  diu  prestoiate  censebitur  effectus,  (luod  in  tua  utique  ab 
(»mnibus  fore  potencia'").  Ad  tantum  eryo  i)()num.  sim^  (|u<>  tu 
ipse  [neque]  bene  reg'nare  neque  sacri  imperii  optatum  finem 
optinere  valebis,  neque  Christi  tideles  cum  aniini  sui  quiete  vitam 
eternam  acquirere  potei'unt.  sollicite  di^neris  intendere.  Qin"s  enim 
umquain  audivit  tantum  scisma  in  ecclesia  Dei  tot  figinentis  ac 
coloribus  sophysticis  fabricatuinV  0  quanta  est  difficultas  in 
ipsius  extirpacione.  Nonne  tanto  in  ipsius  sedacione  coram  Deo 
et  hominibus  maiorem  gloriam  reportabis.  maiorem  iiti(|ue,  (piam 
quisquam  regum  a  temj)<)re  primevo  oi'bis  conditi')  huciis(|UH 
fuerit  adeptus? 

Speculare  igitur,  precor.  et  attende,  quomodo  nonnnlli  veluti 
leones  nephandissimi  ecclesiam,  .Jhesu  Christi  sponsam,  in  stuprum 
ac  quasi  meretricium  deducere  presumpserint,  Vide  imprimis 
Anjiehim  Corrario,  qui  se  papam  ac  sponsuin  ecclesie  dicere 
consuevit,  de  menchicio,  periurio  ac  heretico  cismatis  inveterati 
Fomite,  ut  fertiu-,  a  nonnuilis  convictum,  sponsam  Jhesii  Christi 
ex  ima  parte  laceratam  ad  se  toto  posse  trahentem  ac  oves  pascne 
eins  per  eri'oivs  varios  in  pi'ecipicium  dampnacionis  etei'ne  irrevo- 
cabihter  seducentem.  Kevolvas  rursum  mentis  aciem  ad  partes 
occidentls  ac  vide  astutissimum  virum  Petruni  de  Luna  de  coliu- 
sione  cum  Angelo  predicto  ac  de  heresi  diffamatum  ac  vehementer 
suspectum,  se  verum  papam  nominantem.  Hie,  inquam,  .  .  .  |)roch 
dolor  non  compaciens  calamitati  ecclesie  vineam  Domini  Sal)i)a()th 


a)    Hs    comunionein.     b)    So    Hs.     c)    üb   dicunt,  predicant    mlfr    äliiilicliea    Wort    felilt- 
(1)  Ha  condite. 


(>(S  I.  Ahsclinitt.     .Joliaiiti   XXIII.  imd   das   K(»n/.il. 

ladicitiis  stiidiiit  ('xtii*|);irp.  It;u|ii('  hü  diio  viri  |)i'f!fati  taute 
inpietatis  ac  ciiKlclilatis  luissc  traduntiir.  (jikkI  j^io  hiVNi  ac  (juasi 
iiioiiKMitaiK'a  üNtn'a  tcniporali  tocius  luU'i  catliolicc  disci"iniine 
in  cathcdi-is")  |)(>stllfncie^)  sedere  prelej»e]'unt,  quam  toti  uiiiversitati 
('hi'istianoiiim  eisdem  cedendo  sainbriter  i)rovidei'e.  Intuere 
pi-eteica  d.  Haltliasai'uni  de  Co/a  se  j)apam  Johanneni  XXIII. 
predicanteni,  (piein  Chiistianoruni  niaior  |)ai's  sequitur,  utinain 
sine  eiTore,  ncnmullis  tarnen  asserentihus  nulluni  ins  eideni 
conipetei'e  in  papatu.  Sic  diu  est  inter  eos  exorta  niateria  que- 
stionis.  Hanc  sitpn'deni  (piestioneni  per  viani  iuris  esset  pi-ojixuin 
valde  et  dilTicile.  ynio  torsan  ini|)()ssil)ile  terniinare.  Tum  (piia 
ex  facto  ins  oritur,  tum  eciam  (|uia  factum  onnn'bus  Christianis 
(|uasi  ijiiiotum  existit.  Kt  nemo  nisi  de  liiis.  (pii  novit,  bene 
iudicat.  Ideo  secui'ioi'  via  unionis  est  constitucio  unius  procu- 
i-atoris  irrevocabilis  pio  omnibus  tribus  ad  cedendum.  Sane,  si 
Petrus  de  Luna  et  Angelus  Corrario  libei'e,  pure  ac  absolute  ce- 
derent  Johanne  remanente.  adbuc  non  esset  unus  vei'us  papa, 
cum  non  conslet  nol)is  |)rocessum  Pysanum  omni  defectu  caruisse, 
ynio  multi  ipsum  conantur  imi)uji:nare  et  elidere.  Contra  ipsum 
est  eciam  presumpcio.  cpiia  nee  auctoritate  pape  nee  im|)eratoris 
dicitui'  fuisse  convocatum  et  ex  aliis  causis.  quas  brevitatis  j^racia 
pertranseo  sub  silencio.  emei'g-it  circa  ipsum  dul)itacio.  lila  ig'itur 
est  unionis  via  re<iia.  omni  scrupulo  ac  suspicione  carens.  Hanc 
viam,  sei'enissime  rex,  vii'iliter  prosequere.  Jamque  tenes  illoi'um 
trium  forcioi'em.  Procures  i^itiu'  cum  aliis  i'e^il)us  alios  sponte 
aut  vi  adduci  ad  complendum  tantum  bonum.  virtutem  tuam  toti 
mundo  nunc  (^xbibens.  Nee  te  seducant  puei-iles  |)ollicitaciones, 
set  qui  vir  es.  viriliter  a^e.  Neque  manus  tuas  evadant,  quos  tenes, 
negücio  non  completo.  (pioniam  hoc  nisi  feceris,  quod  absit,  decus 
et  ^loria.  ([ue '')  hactenus  laborose  acquisivisti,  vertentur  in 
op|)robrium  sempiternum.  Ktsi  promissiones  Johannis  sequutus 
l'ueris.  ducet  te  in  pi'ecipicium.  Considera,  precor.  quod  ecciesia  in 
statu  presenti  existens  neque  sibi  ijjsi  ne([ue  tibi  sufiVaj>ari  potest. 
(^ue,  si  unita  f'oi-et,  |)rocul  dubio  te  in  manu  potenti  et  bi-achio 
exelso  supia  tyiannos  reg-ni  tui  contortaret  tamquam  verum 
ipsius  filium.  advocatum    et  defensorem. 

Intel'  hos  tres  contendentes,  precoi*,  apud  te  ne  intei'veniat  |)erso- 
nai'uui  accepcio   nee   deelines  ad  dextram  necjue  ad  sinisti-ain,  sed 

f        a)  //*•  calhcdr.is.     I.)   Ih  mik.s. 
>)   Ps.    1.    1. 


141;")  Januar  Mitte  69 

inentisstatfra  (»miiia  iccto  poiulci-es.  Si  (Miini  vitam  ipsoiiim  aciinnTs 
ins|)icia>s,  pai'imi  in  factis  ipsoi'um  clif^ibile  iiiveiiifs.  (^iiam<|iiani  iicmpo 
l'ctfiis  et  Ang-elus  pivdirti  adeo  pefvpfsi  cxistant,  (piod  ips(ii-iim 
vicia  (Icsci'ibei'c  iioii  siitTiciam,  iiichilomiiiiis  neiitei'  ipsoriiiii 
iiiaiiii  pi'opi'ia  ])liii't'.s  homiiies  iiecasse  dicitiii-  iicc  cciam  pvv  aüos 
occidi  inandasse.  Rui'siis  tiiit  inauditiim  (jiK'iiHiuain  illoinim  tlioitim 
IVati'is  sui  jiOfinaiii  violasse  nee  lalx'  illius  nephaiidissiini  crimiiiis, 
(|U()  iioniinato  aei-  (•oiitiii'hai'etur,  fiiissc  inaciilatuiii.  Aiidisti,  precor, 
(jiiod  quisquaiu  illoruni  subditos  relegavefit,  ut  ipsoriini  thoros 
facilius  violaret  aut  ipsos  subditos  sine  causa  reos  criminis  lese 
niaiestatis  dixei-it,  ut  ipsoruni  bona  confiscai-e  et  sibi  usufpai-e 
valei'etV  Pfetofea  niis(|uani  tractatiis  diij)licis  pi'odicioin's  jx'i'pe- 
ti'arunt,  ne(|ue  virgines  deflofarunt.  Hü  inquani.  diio  saiteni  icli- 
^iioneni  ei-^a  Deuui  pt  humanitatein  «M'jia  pi-oxinios  exhlbiierinit. 
Kursus  syuioniacani  |)favitateni  publice  ac  notofie  in  scandaluni 
tocius  ecclesie,  beueficia  plus  offerenti  veiidendo  nee  idein  bene- 
fieium  pluiibus  emptoi'ibus  precio  a  (piolibet  recepto  contra  iisitni 
bonoi'um  nieicatoi'uui  eoneedeudo.  niininie  exereuerunt.  Nidlns 
ita(|ue  ipsoruni  l'int  novoeinn  datieorinn  adinventor.  Necjue  ipsi 
Fuei'unt  causa  prodicionis  urbis,  spolia  ipsius  et  cortesanoiinti  Lan- 
dislao  regi  illicite  ])i"ouiittend(),  nee  um(|iiaui  prodideeimt  ilhisliis- 
siuiuin  i'eg'eui  Ludovieuin  ^).  Peeuiissa  tauien  et  alia  iniuiinmeia- 
bilia  eriuiina  enonnia,  ad  que  seribenda  calauuis  noii  sufficeiet,  in 
nostra'-)  pi'esenti  curia  |)er|)etrata  invenies,  si  cum  antiqin's  cortesanis 
dignatus  fueris  te  iut'ormare.  Taceo  de  syuionia  notoria  et  sean- 
dalosa,  <iue  vig-et  in  nostra  curia.  Hie  (|uip])e  non  servatur'')  re- 
ligio erga  Deiini  nee  limnauitas  erga  subditos.  Keee  episcopos, 
(|ui  veliit  eoluni|)ne  argen(ee  lueere  deberent.  in  arenain  e(  iiilnni 
convertuntiir.  Kxperiaris  i)reeor.  (|uot  eardinales  pro  fide  et  verilafe 
excianient.  Qnot  sunt''),  (pii  pro  bono  unioiu's  niillc  florcnos 
in  redditibus  vellent  obmittere  liicj-ari  V  Intuere  rursns,  cpiot  veiu'- 
unt  ad  te  cum  l'igmentis,  falsitatibus,  illusioiu'bus.  (lece|)cionil)ns 
defraudando  coneilium,  ut  pingnes  effieiantur,  seisma  sustinendo. 
Intuere,  si  i)laceat.  qiu)t  predicatores  ascendant  catliediam  abs(|ue 
adulando ;  scrutare,  an  alicpii  eardinales  visitent  sermones  fiendos 
in  publico,  i|)Sos")    eorrigcndo.    ymo    veriiis    destriieiulo.    iit    nieliil 

Jl)  llirr  fh/i/t  '■hl  hirrii/irrlr.^  .^rhirrr  l,-~.,-rlirl„:-,  \V<,rt.  hl  /■•-,/(//  iM.(iH>;is.  .■)  //.-■  flcn.los  in 
|iul)lic(>   i|)s,'i. 

')  Krst.cn-s  hrziclit  sich  (iiif  die  l'li inialniir  h'onis  141-!:  i}<il.  AiiklauPdkfoii 
Von   i'iiicin    Vcrififi'    Ijiuliriiis   ntii    Aiijon   kann    iiafiirlirli  krinc    h'cdc  sriii. 

')  Also  ein   Knriqlc, 


70  I.   Alischiiitt.     .loliium    Will,   und   das   Konzil. 

|)re(lict'hir.  iiisi  papaiii  et  cardinalps  collaiKlaiido  et  eis  blaiuliench). 
ora  predieatoruni  ohstriieiido.  iie  vei'itateiii  eimiicieiit  et  vsic  ver- 
l)iini  Dei  incarceraixio.  \'is  .scriitatores  rcpcrii-c.  (|ui  visa  aiidita- 
(|iie  (•(»nimeiitantiii'  ipsa  |)ap('  reixu'taiidoV  Certe  lios  in  omni  loco 
civitatis  inxeiiies.  Xoiiiic  papa  liai)et  laiitores  cardinaies  V  Cei'te 
sie  ai'cliyepiscopos  et  episcopos  et  de  (»iniii  iiacione.  que  sid)  eelo 
est.  iiiuiiitus  existit.  (|ui  in  omni  sinislio  i|)siim  se(|uerentur.  Muitum 
mii'oi'  nee  sufficio  mirari,  quomodo  tot  domini.  quot  sunt  in 
coneilio.  ac  si  essent  excecati  in  tantnm.  (piod  consenserint,  quod 
papa  debeat  eligere  cardinaies.  «pii  i(\i'ie  maiestati  in  consiliis 
debeant  assistei'e ').  Qnis  ianorat.  an  i|)se  tales  elisat.  qui  semper 
sue  confoi-niabuntiir  voluntatiV  fnteri'oues.  an  domini  de  concilio 
sufficientei-  convocentui' V  Heperies.  (piod  non.  (|iua  iiunquam 
ponitnr  cedula  ad  convocandum  dominos  usque  ad  lioram  et  illa 
hora  est  intimata  ceitis  fautoribus  et  sie  obtinetui'  in  concilio. 
(|uid(|uid  v(dwnt  convocantes  et  sie  est  particnlaic  Ytalicoruni 
et  non  concilium  üiMieiaie.  VA  ideo.  si  aii(|ua  exorbi'tancia  fiant. 
non  miretur  d.  n.  rex.  cum  eciam  onmes  notarii  et  ofticiales 
concilii  sint  familiäres  pape.  (j)uis  est  dominus.  (|ui  armis  cor- 
rupcionis  non  luerit  invasusV  {)u\s  missam  ex  devocione  cele- 
bi'at  V  ("erte  pauci  oi'ant.  nisi  ut  ixiiii  videantur.  Quis  curat  de 
unione.  dummodo  in  liac  scismatis  tni'l)ine  ditatur.  Quid  iudicat 
tua  serenitas  de  notorie  impedientibus  debentes  et  volentes  ad 
presens  concilium.  false  asserendo  et  in  pluribus  locis  divulg'ando 
pi'esentis  concilii  locnni  et  tempus  del)ere  mntai"i  nichilque  hie 
debei'e  expediriV  Hoc  fecerunt  nonnulli  cardinaies.  archiepiscopi. 
st'cretarli  |)resentis  nosti'e  curie.  (|ui  premissa  Parysius  et  alibi 
divuljiai'unt -)  et  (piam  plures  cum  promissione  beneficiorum  et 
aliorum  tempoi'alium  ad  iionnidlas  conclusiones  statui  lulei  ad- 
\  ersantes  sediciose  allexeruiit.  videlicet  ad  dicendum  concilium 
Pysanum  foic  mmc  confirmandum.  Quod  (|uam  perniciosum 
(piaimpie  pericidosum  existat.  tu  ipse  intuere.  (pioniam.  si  in 
processu  ei-roi'  substancialis  interxenei'it.  .\lexaiuler  nt)n  fuissel 
|)apa  neque  .lohamies  pai'i  racione  et  sie  non  habereuius ')  unam 
catholicam  et  apostcdicam  ec(desiam.  Multo  iüitur')  secui'ius 
est  audii'e  Petiuin  et  Angelum  saltim  proptei-  lionestatem  eisdem 
adherencium.  (pii  et  merito  noiunt  expresse  notai'i  de  heresi.   Verum 


a)  //*■  a<leroiiiiis.     I)i    /•'/,/,//  ct. 

';    Hi'Zii'lit  sich    irotil   (Ulf  den    A  nssrluiss. 

' I    \  i/l.    initrii    (Ins  Scliri'ihcii   .IdIuiiiiis   mii    I4l-'i   Mni    12. 


141.')  .himiar-  Mittr.  71 

ip.sis  auflitis  posst't  alia  \ia  pract icari.  Kccf  iiialici(»sf'  ♦•!  causa 
«liffuji'ii.  nt  arl)ili'(H'.  pidcuranmt  isti  pprversissinii  tioiiiuillos  capi 
ad  perteiTendiiiii  alios.  iic  ((»mparHicut  et  vt'ritatein  predicaivnt. 
(|ut'  liodin  imiltis  est  cxosa  lioniiiiilius.  Nonne  apiid  nonmillos 
iwocatiir  in  (liil)iiiin.  an  anihasiatcn-  (Ti-ej;oi-ii  in  liabitu  cardinalis 
incedat  V  ^)  Kcce  (jualnn  (pu^stioneni  nnivpiiinT  ad  inipediendum 
l)(»nnni  nnioin's.  X'olunt  (piippc  inclioart'  (•(»ncdidiain  a  spoliacionc 
hal)itns.  Sancte  Dens,  (juid  farit  hoc  ad  factinn  nniotn"s  V  Parnni 
auf  nichil.  Tu  i^itur  iiidica  »'t  ordina.  pi'out  oxpediens  videbitur. 
O  utinani  cojiiiosceres  onnies  per  viani  lectam  ac  eciain  pei'  \iani 
obliquam  iucedente.s.  Sed  ah  operihns  ipsoi'nni  cognosces  hos. 
( -ave  interjm  a  falsis  i)rophetis.  inaxinie  in  principio  concilii.  (pjia 
inodicus  onoi-  in  principio  maxinins  est  in  suhsequentihus. 

(^uid  ultra  de  nostra  curia  (h"xeriin  V  Profecto  a  planta 
pedis  nsqne  ad  verticeni  capitis  non  est  inventa  in  ea  sanitas. 
Kf  a  nnninio  usque  ad  niaximum  omnes  avaricie  stiident  et  a 
propheta  usque  ad  sacei'(hiteni  onines  coüitant  doluni.  Hef- 
frigerata  est  enini  Caritas  viroi-uni  ecclesiasticoi'uni.  iJic  inodo.  (pns 
iudex  satis  ydoneam  penani  in  tales  possit  excogitare.  (|ui  talia  pei- 
petrai'untV  Que  nialeficia  cum  hiis  scelerihus  vaient  coniparariV 
Que  hiis  maleficiis  diüiia  su|)plicia  possunt  invenii'i  V  Xonnc  hiis 
trucidentissiniis  atque  nei)han(Hssiniis  facinoril»us  singuhu'es  penc 
deberent?  Et  si  forsitan  veius  papa  unicus  indubitatus  hec  coniniiserit. 
nenne  debet  deponi'?  Certesic.j)iesertini  quia  viriecciesiastici  in  niah's 
obstinati  videntur  et  quasi  incorri^ibiles  facti  sunt.  An  vides. 
quia  in  XXXVI  annis  obstantibus  ipsormn  denieritis.  ut  ai'bitror.  non 
i'eddiderunt  sc  in  tantuni  gracia  dignos.  (piod  presens  scisnia 
st'daiv')  vahierunt.  avai'icia.  cupiditate  et  anibicione  seducti. 
Anio(h)  ita(jue  i|>sis  niininie  videtui'  connden(hnn.  Sic  enini  pec- 
cata  ipsoi'uni  eos  concecaxHCunt.  (piod  ego  sto  hesitans.  »piasi 
desolatus.  nisi  (piia  cum  mente  icpeto  sanctissimum  gra\issi- 
luunique  sermonem  "■).  (pieni  super  facto  um'onis  cum  papa.  cai- 
(h'nalibus  et  |)rincipibus  tuis  in  civitatc  Laudensi  liabuisti.  Con- 
calesco  acute  et  ita  sum.  ut  oracuium  a  diis  jieneti'ah'bus  piiteni 
Hf  DeuLii  nnChi  \ideor  audisse  et  non  iionn'neni '^).  .Adeo  enini 
profunde  digitos  chxfuii  tui  in  vuhiera  nostra  dimittere  visus  eras. 

!i)  Hs  ce«!:!!'«'. 

'l  Soll    (Ina  lii-ii^srii .    t/ass    Doiiiiniri    sclnm     in    Koit.sfniiz   ist.    ilunii     irihtir 
(las  Stück  itafh.  Januar  'J'J  zu  sffzf^n  si'iii.    Vijl.   llil.  LI  'JUS. 
')   Wortlaut  tinhpkainit 
'■*)  Schrcilji'r   irar  also   in    l.oili. 


72  I.   Aljscliiiif  1.     .Idluuiii   XXIII.   und  das   Kfirizil. 

iil.  (|ii(tci('iis  \('il)(»itim  tiioniiii  soiiiis  ;ul  inomori.-im  rcddit,  tucieiis 
dolor  ;i(l  aniimiin  rcvertitiii'").  Et  cor  inciini.  (iiiod  diiin  loquebaiis, 
;ird»'l);»t.  nunc  dum  iiUMiiinit.  diiiii  cog'itat.  diiiu  providet,  resolvitur 
in  lacrinias,  iioii  (iiiidciii  feniineas,  sed  viriles  et  masculas.  ('um 
tamen  coiisidcro  homimim  astiifias,  sepe  subit  desperacio,  sepo 
spes,  sepe  autcm  iitriiiiKiiic.  Kluitaiite  aiiimo  mecuiii  dico: 
0  si  um(|iiam.  o  si  in  diebiis  meis  accidat !  0  si  tam  clai'i  operis 
sim  particeps!  Dchiiic  ad  eiim.  (iiicm  in  deliciis  babes  crucirixum. 
versus  mesta  voce  atque  bumeiitibus  ocuh's  excbimo:  Jbesu  bone, 
o  nimium  mansuete.  ([uid  boc  est  V  Exurge  et  ne  repellas  iii- 
lirmum.  (^uare  faciem  tuaina  vertis,  obUvisceris  inopie  iiostre  et 
trii)ulaciouibus  uostrisV  i^rotector  noster.  aspice  Dens!  Vide,  (|uid 
patimur  et  vide,  que  sub  clipeo  Hominis  tui  ab  bostibus  tuis 
fiuut  !  Vide  et  viiidica  !  Digneris  occun-ere.  priusquam  mortiferi 
\  is  xcneiii  vitab"a  membra  coirumpat  et  extremis  maloi'um  ol)- 
riiamur  mobbus.  ()u\{\  ajiis.  in  te  sperancium  sabis!  Quid,  sal- 
vator.  co^ilasV  (,)uid  beres.  (luauKbu  oculos  avertes.  «piamdiu 
nuMum  tantis  Jai)oribus  modum  ponesV  Au  mahi  uostra  iiou  vides, 
(|uem  nee  ceM  ambitus  iiec  abissi  profunditas  fallit  nee  silvarum 
folia  nee  arene  oceani  nee  stciiarum  lunnei-us  nee  herbaruin  va- 
rietas  nee  animancium  multitu(k)V  An  o(bo  tibi  suinus.  (pios 
usque  a(b'o  amare  consueveras.  ut  nosti'i  amoi'e  niotus  ceb  actor 
in  leiram  descendei'es  atque  in  cruce  morltuiuis  ascenderes,  ac 
si  non  es  onHii|)ot«Mis '?  ()u\(\  speramusV  An  terret  vis  bostium  V 
\'ide.  iu(b'x  ineft'abilis.  ne,  (bnn  paucis  parcis.  perdas  innummeros 
et  pietas  sceieratis  exhibita  sit  cru(b'b'tas  i)onis.  ril)i  nos  ac 
iiostros  comittimus.  Memorare  inl)ecibitateni  nosti'am  diucius  sub 
tantai'um  eruin|)narum  cumulo  non  posse  subsistere.  Sed  mo(b) 
rursus  me  convei'to  ad  ilbistrissimum  d.  i'ey;em  Homanorum. 
locum  l(^nentem  Dei  in  teri'is.  ad  tpiem  |)ropter  neglijienciam  \i- 
rorum  ecciesiasticorum  (levoi\ilur  potestas  pleno  iure,  scismaticos 
reducendi  et  unionem  laciendi.  Ad  (juod  eciam  tenetur  racioue 
in(innbentis  diüuitatis.  Tenet  enim  in  boc  mundo  locum  secundi 
lunn'naris.  (piod  lucere  debet  in  liac  scismatis  nocturna  callijiine. 
Sol  enim  eclipsatus  est.  ExcelsiMlomine  mi'')  i'ex.  attrabe  nialos, 
rege  iustos  et  compesce  rebelies.  Considera.  precor.  (piod  super 
facto  unionis  consiliatuin  extitit.  Xullus  tamen  fructus  inde 
secpiutus  est.  ymmo')  cbristianitas  in  duas  cissa  i)artes  modo  in 
tres  partes  divisa  i'eperitur.     Timendum  est  itacpie,  ne  isti  conten- 


»)   lls  rcvcrf .11 I1I-.      hl    //.-■    inv.     r\    //.-•  /nlt/t  iirip])riii? 


1415  .liimiar-  Mi1t(->.  /.) 

(leiites  iiipinj^uati  et  inci-nssali  de  hoiiis  ecclesu^  |)ariiin  ciiiriil 
de  iinione,  fluinniodo  ciiiii  hoc  leg-es  imiiidi  ipsis  sei'viant  j)()plite 
flexo  ipsos  patres  saiictissimos  ai)|)ellaii(l().  Ideociiie  caiite  ])roc('- 
deiidimi  est  prociirando  viani  unioiiis.  ad  quam  fieiidani,  licet  di- 
verse vie  sint  taete,  facilior  taiiien.  brevior  et  honestior  est  via 
cessionis,  ad  quam  tenentur  reges  ipsos  coiiteudentes  compellere. 
si  sponte  non  veniant,  ne  per  hoc  scisma  tota  fides  catholica 
depereat.  ita  eciam.  (piod  casii").  (pio  cedere  iioHent.  expediies 
ipsos  in  ore  i'iadii  devoraii  aiit  ij^iie  concremari  inter  ceteros 
hei'eticos.     Hoc  enim  facieiido  merereiitur  vitam  eternam. 

Sei'enissime  rex,  ortor  maiestatem  tiiam,  quatiiuis  consideres 
|)hiia  i'uisse  scismata,  quoriim  pUira  per  piedecessores  tnos  Ro- 
manorum reges  sedata  fuisse  leguntui-.  Nonnulla  vero  per  Kran- 
corum  reg-es  leguntur  fuisse  terminata.  Xusquani  tamen  legitur 
in  ci-onicis  viros  ecclesiasticos  aliquod  scisma  intei-  contendentes 
de  papatu  concordasse ;  neque  modo  fuit  i)ax  eccJesie  pei"  eos. 
Kxperimur  enim  papani'')  bona  verba  dedisse  dicens.  cpiod  quilibet 
iibei-e  loqueretui",  ((uidquid  vellet  ^).  De  facto  tamen  in  consilio 
nacionis  cuiuslibet  plures  familiäres  pape  i-epeiies,  (|ui  |)romissio- 
inbus  ([uosdam.  minis  et  terroribus  alios  locpii  prohibcic  non 
verentni'  totunnjue  concilium  secundum  nutum  domini  sni  duceie 
conantur.  (^ue  probabis,  si  intei'roges.  (|ue  acta  sunt  cardinali 
Cameracensi-),  magistro  J)idaco'')  de  oidine  ^linorum  et  mcdico 
cardinalis  de  Flisco  ^)  et  concüimn  libei-tate  carei-e  invenies.  Kl 
brevitei-  nullus  audet  lo(|ui.  (|uia  isti  impedientes  libertatem  con- 
cilii  in  taberm's  et  ubique  dici  faciunt.  (|uod  tu  r\  papa  estis 
concordes,  ut  nullus  Io(|ui  audeat  contra  ipsius  |)ape  voluntatem. 
0  imperialis  a|)ex.  tu  advocatns.  lilius  et  defensor  ecciesie  esse 
diceris.  tu  de  iure  |)otes  ess<>  in  concilio  ])ontiticum  pro  con- 
tirmacione  Jidei.  Et.  ((ui  l)oiun)i  dat  consilium.  presentis  vite 
habet  sul)sidium  et  eterne  remunei-acionis  conseijuetur  prenn'um. 
Qui  vero  malum  dat  consilium.  etei-ne  dam|)naciom's  pacietui" 
sup|)licium.      Consulas    nostre     calamitati    neipie    ad    alios    actus 

!l)   lls    rntisii.      1))    lls   |.;iii,i.      c)    //.-    |.ii.l.:i  l.ilis. 

')   Wann   hat  i-r  das  iic^^nuty    VicUcicIif   in   ilrr  rrsfi'u   SUzinnj. 

-I    VijJ.   ofx'ii    Xr.  20  1111(1  2ii. 

■'/  f)iilficns  de  Mit.rciia  irnr  scIkhi  sehr  f'nili  in  Koiisfa nz.  Er  il<(lf  Siijis- 
niiiiid  als  S/iioii.  Was  ilnii  rou  .loliinin  (icsriii'lii'ii  irf(r.  iriss<'i>  nir  iiiclif.  \  (jl. 
iihcr   ihn    das    h'i'tiisfcr. 

*)  Moiiisfcr  Olirrriiis :  im  Mai  141.7  lii-ss  ihn  ih-r  ]'<ifiinr(li  r.nn  Anfinchirn 
verhaftvn. 


r4  I.    Aliscliiiill.     .loliiiiiM    Will,    iiiicl   (l;is   Kdiizil. 

fli\'ertas  iiiiioii»'  iiicoinpIctM.  De  iiiio  lameii  te  xdlo  i-fddero 
attentum.  ((iiod  in  domo  tiia  ac  illustrissime  doinine  rejiiiit'  divinc 
ac  lumiaiu'.  domo  socie  tue.  multi  dicuiitiir  fuisse  suboi'iiali:  ac 
f'ciam  de  iiostiis')  epi.s(*o|)is  hoc  |)r(d)a\  iimis.  imam  coiiclu.sioiiem 
pommt  ante  prandium  et  posi  piandiiim  coiiupti  poiiimt  con- 
(diisionem  coutrai'iam.  Xoii  i.üitiir  omni  spiiütiii  credas.  multos 
audias  eciain  pai'ticidaiitef.  paiicis  credas.  bona  eligas  et  prava 
lespiias.  Et  esto  semper  tinmis  ecciesie  defensor,  tiionim  pre- 
decessoiiim  sequeiis  v^estigia.  Tu  uempe  es  unica  et  sola  ipsius 
columpiia  ma^iMa.  (jue  si  foi'san  con-ueret.  quod  absit.  cetere 
ipsius  colum])ue.  iiil)i;4iue  ami)icionis  ceteroiumque  vicioi'um  de- 
M)olite.  coufestim  labei'eutur.  Kxur^e  ijiitur,  exurjjj-e  et.  (|ue  dubia 
existunt.  in  (hd)ium  levoca.  (^ue  vero  indubia  fuei'int.  cum  auc- 
toi-jtate  Dei,  <pia  lim^ecis.  exequaris.  lamam  quoque  juloi'iosam 
ac(pu*i*es  et  vitam  etei'iiam  promerecis.  (piod  tibi  concedat  ille. 
(|ui  est    lex   refium.  (|ui  lejinat   per  secula  seculorum  amen. 

Piecamur  te.venias  ad  concih'um')  sui)er  übertäte  locpiendi  ver- 
l>um  faclurus  ei  super  expulsione  familiai'ium  |)a|)e  de  con<ii-eKa- 
cionilHis  nacionum.  (|uia  alias  nniKpiam  exti'alieretur  concbisio. 
nisi  quod  papa  Nohieiit.  et  re\elaiitur  omnia  pape  etc.  Kl  iiisi 
pj'esideas  cum  coiisih'o.  nichil  boni  h"et.  Papa  enim  de  iure  uon 
potest  esse   iudex   et    |)ai"s  et    sie   proxidei'e   (h'u'neris   in    premissis. 

(.">())  Jaiiuai*  Mitte  —   Auoinintns  iKifiou/'s  (Icniitui/rdc. 

Tr.,1 :    Mii    14X7.',  f.    I ■_>!). 
Dnirh  :    lliuiH    II    lli:i:    Lriiliinfr    HH»''. 

I  n  li  (I  1 1 :  Si(/isiit/ni(/  soll  im  Vcrriii  niil  <h'ii  l'rn/nfpii  die 
.Ihsfl-iiiKj   aller   drei    IVi/tsIc    helreiheii . 

O  (piam   felicissima   iuspiracio  ...   non   teiiuisse   mo(him  '). 

i'M)  Jaiiiiai'  ji;ej*"eii  p]n<le  —  Anoniinins. 

Tr.rl  :    r  f.    Uli. 

hl  1/(1  II:  .llh'  Vorxrliliiije.  die  den/  Kouiij  Zft(/e(/(()iye)l  si)id. 
sitlh'ii  zur  Verl üiinnij  rcroffeidlield  irerden.  hes.  dir  fiinf  dlP  Bp^p- 
freilicil  l/cireffi'iidcii    .\nlrd(je. 

ii  1  Dir  Sil/-:  liiuifiliiiiiiu  \irilili-i-  :i(l  l'li;i  r;iciiicni.  i|iii  i'ci;i  iii  riiiiic  iiiclu  la  I  m.  iii  ci-riiiti« 
(.•ifatt  ccrN  icisl.  cm-ili'    iiiirrMv:it    iiiL;-uiii   sii i.<l  hri    lluriU  iiwI'Ts  iffußl. 

')    Di'llfsriir    iidri     n iiijiuisclir    llinchöfc  ? 

-I    I).    h.   .zu    fiitrr  Sif:ziin.ii. 

'y    Vnii    Li'idiiHirr   in  in   tlafii'il  :   rijl.    Kiifh-rhacii   L'(i. 


141  ö  .liiiiiinr  lifiifti    Kiirlp.  iO 

F'riino').  quod  d.  rt'x  post  <liftiiiici()iu'iii  faciiiidjini  in  prima 
sessione')  faciat  propoiii  il»i(lfiii  illa.  (|iic  criint  in  scqut'iiti  ses- 
sione  diftinienda  (|iiantinii  ad  <'a.  (|ii('  \id«Mitiii-  jx'itinerp  ad  suam 
reyiam  maiVstafcni.  l"j  antf  oiiiiiia.  si  ali(|iie  siipposiciones  t^x 
pai'te  |jrelat(jniiii  xcl  ducKniiin  \<-l  criniii  nacidiiiiiii  riit'i'inf  sil)i 
prfsentate.  (pHKl  ilU'  in  piiblico  leyantm-  et  super  Ulis  petatur 
roiirilii  fesjjonsio  et  s|)<'cialit»'i-  jlle.  (pic  esseiit  snpfr  lil)f^i-tal(' 
loquendi.  Item  (Mim  |)apa  pid)li<i' fxhoitatiis  sit.  «piod  omnes  libeiv 
co^itareiit  et  pi'oponei'eiit  ciica  ca.  (pn^  ad  tiiiem  |)iesentis  con- 
cilii  videntui*  expcdiie.  et  pietpiea  plure.s  cedule  in  cojiwregacionc 
prelatoniiii  fuerint  jx-esentate.  videlicet :  iina  per  iiacionein  Vta- 
licaiii'^):  nna  pt'i'  pat riardiam  (  (»nstanlinopolitanum  ')  ex  parle 
(|ii())*iindam  prelatoriim.  una ')  jjer  rardinalem  Cameraceiisem  ex 
|)arte  (pioi'undam  piviatorum  et  doctorum.  deinde  in  pi'esenria 
domini  nostri  et  tocius  concilii  pi-eseiitata  fuei'it  nna  ex  pai'fe 
omninni  niajiisti'orum  in  theolo^Liia  '')  sn|)er  modo  pi'ocedendi  in 
presenli  cousiiio  et  alia  ')  per  eundem  ex  parte  (|nornii(lam  prelato- 
rnni  et  (loctoi'inn  super  \  ia  mansuetudinis  et  miseficorrtie 
teneiula.  antequam  proeedatur  ad  contii-macionem  Pisani  confilii 
seu  aagravacionem  penarum  etc:  et  forte  (piedam  alie  ex  parte 
doiiiinorinn  Aniilicorum  ").  petatur  ex  parte  regie  inaiestatis.  (juod 
flicte  eediile  et  (piecunnine  alie  in  rntnrnm  presentande  veiiiant 
in  luceni  et  deputentur  certi  ex  pai'te  concilii.  (pii  habent  eas 
rerolli^'ere  et  |)i-ocmare  super  eisdeiii  deiiberacionem  nacionum 
jifl  i'eferendiini   in   con}j;i'e^aci(jn<'  prelatoriim  etc. 

Item.  (|nia  pei'tinet  ad  r<'i:em  movere  et  monere  ad  tinem 
pacis  eeclesie  et  totaJem  exteiniinacionem  scismatis.  petatur  ex 
parte  reg'le  maiestatis.  (piod  dentuf  cefti  notabiles  deputati.  ipn' 
std)  itn*aiiieiito  secfete  hal)ean1  apei-ire  omnes  modos  racionabiles. 
(piibus  |)erveiiiri  poteiit  ad  tinem  pfedictam.  ut  ex  eis  con\  enienci(tr 
elig'atur  per  eos.   ad   (pu>s   pertinebil. 


')   Ibfisrhriff :  Ini'oniiacio  brevis  1)10   (loiniiii)   ipuc 

')   Oh  JaniKtr  L'4  oilfr   l'phrmir  4y 

^y    Wohl  yr.  (!:  1414   Ih'Z.   7. 

*)  Xr.  S:  1414  Dez.  7. 

"•)  Nr.  7:  1414  Dez.  7. 

"i    .Yr.    -J-J:    141.')  Jfnixnr    Kl.    I.    Tnil. 

'I   Do-  iijrnnsiiehendeii  ziveifer   TpH. 

'*)  Wohl  Xr.  10  von  1414  Dez.  7.  M/m  ln<nirhf  hirr  nirhf  ,rir  KrdtchnrI, 
an  die  Aiihiniff  <li'r  KiKiliindi-r  nm  21.  .hmiuir  zu  di'ukfu.  dip  duini  .so/'o/-^ 
Antrnijf  ijesfellt  hdlti'n. 


7()  I.   Aliscliiiitt.     .Idliaiiii   XXIII.   und  (Ins   Konzil. 

Item.  (|iii,-i  ;i(l  ic^cm  pcrliiwl  iion  soliiiii  pi-omox  cio  cx- 
(irpacioiieni  presentis  scisiiiatis,  set  eciaiii  oiunibiis  viiibiis  |)i(»- 
curarc  i^i'ovisioiicni,  quod  simile  scisma  ex  siinilibus  cau.sis  vcl 
ia(licil)us  in  fiitiirimi  iion  evtMiiat,  petatui'  ex  parte  elusdem  rc'^ie 
maicstatis.  (|uod  (leputentur  illi.  (pii  super,  ad  eiindeiii  tiiieni. 

Item  faciat  pi-opoiii  idem  d.  i'ex.  (piod  de  alils  refoniiaei(>nil)ns 
ec(desie  in  capite  vel  in  nieini)i'is.  (piantiini  ad  mores  et  alia 
ccclesiastica,  ipsc  lelicpiit  deliberacioni  concilii  jienerab's.  paratus 
lameii.  si  a   diclo  concih'o  i'ecpiisitus  fnerit.  in  omnibus  dai'e  op<'m. 

(.')2)  Jamiar  Ende  —  Dirlrich   roii   Xidirini. 

Tr.rt:  /'  f.  7::. 

IiiIkiII:  f)(is  l)()niim  romune  isf  dem  itoinim  pri\atum  nhcr- 
ZHori/iini.  her  KoiLzi/szirccI,'.  die  nnio.  f.dini  irrffcu  <in-  riefen  (le- 
srhäfle  der  kiirialeii  Heaildeii  diese  iiield  iidercssiercii .  heshalh 
ist  die  kinidle  'rüHiikeil  his  Ostern  zu  stis/n'iidiei/'u  :  liliihtr- 
hisrhOfe  und  die  Mehrzald  der  Meiidihaiden  sind  roni  Konzil 
fern  zn  hrdfrn. 

('oneib"um   maxist ri   'i'beodoi'ici   Xvem. 

()|)oi'tet  ali(|uid  <'ss<'.  (piod  moxeal  ad  IxMium  commune 
miilloi-um.  |)i-optei-  (piod  in  (U)Hiibus.  (pie  in  umnn  ordinantui-. 
ali(|uid  invenitur  alterius  icoiiivum  etc.  St*d  in  tab'  direclione 
ico-iininis  ad  |)ubncam  utibtatem  multa  i'eciuiruntur  et  pbirimum 
consiMa  sunt  oportuna  iuxta  illud  Salomonis'):  sabis.  ubi  multa 
consilia.  <|uia  per  illa  recte  (bri^it ur  unum(pio(i(|ue.  (piod  ad  [linem 
con\-enientein  (bMbicitur.  scibcet  ul)i  attembtui'  lantum  i>onum 
commune:  non  rede  auten».  (piaiub)  ad  tinem  non  con\-enientem 
<b'(bicitin'.  scib'cet  ubi  (pu'ritui"  l.)onum  privatum  et  non  commime. 
ib'c   phis   patent   facto  (piam  scripto. 

.Ad  propositum  autem  meum  lioc  incbixit  ').  ut  in  Jiac  inul- 
tiludine  con^re<iata  Constancie  in  sacro  concib'o  ^eneraM  sit 
abipiod  (brectivum.  (piod  tendens  ad  i)onum  commune  multitudinis. 
scibcet  tocius  cristianitatis.  ut  fiat  unio  reab's  ...  et  boc  poterit 
fieii.  si  ad  illud  bonum  commune  piomovendum  |)lures  inteliig-entes 
ei  \irtuosi  con\-eniant.  Si  autem  isla  multitudo  non  ordinetur 
ad  linem  ilium.  per  (piem  poterit  ipsa  unio  lieri.  et"  si  ad  |)ri\atum 
l)onum  ipsa  nndtitudo  vel  pocior  seu  ma^na  ])ars  eins  ordimdur. 


a)  Hs  Ihm-  indiivi. 
V  Fror.    II. 


1415  Jiiriuiii-   KihIc.  77 

timenduiii  est.  (iiiod  liiislr;!  hie  ftiil  ipsii  iniillitiido  coiiiiiciiala 
et,  quod  ahsit,  eiusdem  unioiiis.  (iiic  s|)«'ratiir  licri.  caichil  cITccIu, 
t't   sie  crit  error  novissiimis   pcior  pi-ioi-f«. 

\'i(U'miis  autt'in  in  ex|)eiieii(ia.  (|ualil»M-  valde  midli  hie  vcni- 
piites  d«:^  (liversis  |)artn)us  ('(-(desiastici  |)iTlati  et  alii  intVrioi-cs 
in  omni  statu  chM-ici  (|iiasi  ad  roiiini  |)Mi)licuiii  seit  ad  niercalilluni 
conlliuint.inuiti  siia  ne^ofia  iliic  procurandi  causa.  Sic  enini  ipsi 
l)i'e!ati  et  fderifi,  sfu  valde  multi  eoruni.  diniissa  via  unionis 
liuiusniodi  pi'oiiiovent  privatum  commodum  ipsorum.  Ciiiiimt 
enim  continuo  ad  papani  eiusque  serretarios  et  refeiendaiios  et 
alios  talia  nejfocia  promoventes  ad  impetrandum  l'acultales  con- 
fei'endi  l)eneficia  neenon  exs))e('tativas  «iiacias  et  ecciesiastica 
beneficia  vacancia.  dispensaciones  varias.  nova  piivilej^ia  papalia 
et  vetei'um  i)i'ivilejiioi-um  contirmaciones  et  divecsas  alias  üiacias. 
quarum  non  est  numeius.  Et  per  hoc  inipediuntui-  ipsi  aj)ostolicus 
et  sui  in  talibus  assessores  et  factores  a  magno  usque  ad  mini- 
mum,  quoniinus  ad  bonum  unionis  predicte  proniovendum.  (piod 
instat.  realiter  concurrere  possint  aut  velint.  privatis  commodis 
inhiando.  Per  hoc  eciam  inpediuntur  quasi  omnes  ahi  ofticiales 
Romane  curie.  videlicet  scriptores  et  abbreviatoies  litteraium 
apostolicarum  et  alii  circa  talia  in  ipsa  curia  deputati.  Kt 
quia  eciam  audiencia  causaium  hie  tenetur,  propter  hoc 
domini  cardinales  necnon  auditores  causarum  palacii  apo- 
stolici  et  advocati  necnon  alii  causidici  ac  procuratores  et  solli- 
citatoi'es  causai'um  |)redictaruin  indecise  in  I^omana  curia  in- 
pediuntur. ([uoininus  eciam  ad  factum  dicte  unionis  piomovendum 
efficaciter  possint  aut  velint  attendei-e.  (piia  plurihus  intentis 
minoi'  est  ad  sinjjula  sensus. 

Hoi'um  multi.  si  non  essent  distracti  circa  eorum  ollicia. 
possent  consulere  et  concui'rere  cum  aliis  oportunis  eciam  ad 
promovendum  dictam  unionem.  set  (piilibet  (|Mo(lammodo  plus 
in(dinatui'  ad  |>romo\endum  pro|)i'ium  bonum  (piam  commime. 
Ideo  pei'  hoc  ipsa  unio  non  suscipit  incremenlum  omnino  neces- 
sarium  et  utile,  prout  tiei-i  debeiet. 

Et  eciam  aliud  niii'abile  seu  (piodammodo  monstriiosum  hie 
attendendum  :  \am.  ut  fama  laboi-at.  huc  de  diversis  partibus  et  potis- 
sime  Italie  adveneiunt  forsan  XXX  vel  plures  e|)iscopi  aut  fere  seu 
(|uodammodo  titulares.  cm'i-entes  pedestres  viam  et  |)oi-tantes 
l)aculos  in  manibus  eorum   necnon   niilras    et   alias    \-estes    ntipci- 


78  I.  Ahscliiiitt.     .loliiHiii    Will,   und   (l;i.s    Konzil. 

ales,  iit  uloi'iosi  in  scs.sionihiis  app.-iici'ciil  in  consorcio  notahiliiim 
prelatoiiini.  (|iiil)iis  lorsaii  (!<'  ])iii>lic()  |)r()vi(l('l)iliii-  intHrim.  ((iiod 
hie  criint  et  aciii  providef  iir.  S(mI  Saloiiion  dicit  :  divicias  t^l 
paupertates  ne  ded<M'is  iiiicdii  ')  t'tc.  loitiir  (pialis  lides  de  talibiis 
<'pisc()|)is  titidaiiltiis  habeiida  est,  iil  ipsi  ad  piociiranduni  «^ftica- 
citei'  Ulla  ciiin  aliis  illiid  piihliciini  hoiitim  altcndaiil.  (piilibrl 
[)i"iideiis   inieilifiere   polf^sl    de. 

Aliiciuiitiir  eciain  niulli  p«'r  pioinocioncs  ad  ppiscopatus  et 
nionaslei'ia  vacancia,  (jue  Iju'la  ruciiint  hiic  nscpu^  et  fiunt  Con- 
stancii'  lorsaii  ad  decliiiaiidtim  \iani  iinioiiis  ciiisdem  et  nejiocia 
siia  privata  proniovendimi,  iit  (piilibet  coriiin  ad  pi"üj)ria  i'edeat 
infulatiis.  Sophisticantui'  eciani  inniti  pei'  proinissiones  varias 
in  hac  parte.  |)er  (piod  eciam  in])editiir  biiiusniodi  unio  et,  si  non 
in  tolo.  tanien  in  parte.  Kx  hiis  secpiitur  eciani,  (piod  dietini 
abliinc  ninlti  {(^cedunt,  eciam  niaiiiie  aiictoritatis  viri  et  bene 
consultivi,  (pii  e.ssent  valde  iitiles  in  eodeni  concilio  generali. 
Kt  sie  per  consecpiens  pauci,  iit  tinienduin  est  hie,  finaliter 
renianel>unl.  (piia  ali(pii  eoruin  non  poterunt  ex|)ensas  tollerare 
au(  lacere  diu  stando;  alii  vero.  (pii  ol)tinueriint  intentiiin  suuni 
in  curia  predicta,  recedent  eciani  dicendo:  (piid  inichi  de  ista 
unioneV  Dens  eani  dirigat!  Kgo  feci  facta  niea.  pro  (piibus  huc 
peiveni.  Kt  sie  erit  confusio  paiicis  reiiianentil)ns,  ut  tinienduin 
est,  et  negociuni  unionis.  pro  (pio  huc  \enisse  \idebaiitur,  peri- 
clitabitiir.  nisi  supei-  lioc  cito  per  huiusniodi  generale  concilium 
provideatur. 

Hec  autein  provisio  erit  nieo  iudicio  j)ei"  hec  media  incJioanda. 
scilicet  (piod  susj)endatur  j)er  ipsuin  conciliuin  dicta  curia  usqu«^ 
ad  instans  1'estum  pasclia  (pioad  oninia  ofticia  necnon  ad  provi- 
siones  prelatorum  et  imjietraciones  beneficioruin  et  decernantur 
omnes  iste  promociones  et  impetraciones,  (pie  fient  interim,  nulle 
et  irrite  et  conirarium  facientes  per  locorum  ordinarios  ut  l'alsarii 
necnon   tannpiam  im|)edientes  dictani  unionein  puniantiii'. 

Item  (|uod  exciudantur  de  huiusinodi  congregacione  omnes 
episcopi  titulai'es.  (|Uos  merito  paupei'tas  reddat  suspectos,  (juia 
pleruDKiue  l'uerunt  religiös!  paupei'es,  j)ostiiiodum  facti  episcopi 
In  valle  Josaphat  solo  nomine  episcopali  content i,  per  quos  vix 
aliquis  fructus  |)osset  in  universali  ecciesia  provenire  iuxta  illud : 
gaudenl    predones.  dum  discordant    regiones. 

^)Prov.  30,  S. 


Ulf)  .)aiiii;ii-   KihIc  TÜ 

Item  expedit.  (|ii<)d  i'eligiosi  Mendicantes  prorsus  excIiidiiDtiir  al) 
ista  congregacione,  qiiia  cavenduin  est  in  liar  parte  de  ipsis  fratribiis 
(H'dimim  Mendicanciiiiii  taim|uaiii  diveisiiiiode  suspectis  iiixta  llliid  : 
A  sagitta  volante  in  die.  a  iK^oocjo  peranibuiante  in  tenebi-is 
al)  ineursii  et  denionio  iiiciidiano  ^).  Q{\\i\  ipsi  IVatres  valde 
tiniuerunt,  ([iiod  contra  eos  aliqua  deberent  per  locoi'uni  ordinai-ios 
et  cderuni  secuiai'eni,  qui  in  niultis  pej-  eos  oppi'iniuntui'.  in  eodein 
concilio  prücui'ari.  Kt  ad  bor  inipedienduin  se  ininiiscent  con- 
sorcio  alioruni.  licet  ad  eos  boc  non  spectet ;  nisi  forsan  ali(|ui 
eoruni  ex  certa  causa  pei*  ipsuin  conciliuni  vocarenlur.  (|ui 
venire  et  obedire  eisdeni  pi'elatis  eos  vocantibiis  tenentiir.  Kt 
sie  passim  plures  de  bic  congreg-atis  in  concilio  evacnatji  cruinena 
pi'o  gi'aciis  in  palacio  ab  binc  recedunt  cum   solacio. 

Cetera  suppleat  discrecio  vesti-a. 

(HH)  Januar    26  -)  —  Ff'a  1  zij  r  a  f  L  n  d  ir  i  //   a  I  s  (I  f  s  a  ii  d  f  r  r 

(i  f  (>  (jo  r  .s-  Xll. 

Tf-'t:   I'  /'.    70:    If.ss.    l-'ilhi.sfrrs   ii.    ('rrri'taiis. 
Druck:   llintif    II  201  i :   Maiisi   XXVII  .-,r,2. 

Inhalt:    I  iiioii   <liircli   den   Ri'ichfiitt  dl/er  (hri  Piütendenfen- 
Si  place  t   r  e  y- i  e   maiestati   .   .   .   coneibo  in   eodem. 

f.-U)  Januar  27.  —  A  u  <>  n  f/ in  ii  s. 

'I'f.if:  ]'  f.    117:   llss  des  (V rivtamis. 
I)  flick:   Ihnilf    VI  :1S  f. 

I II  li  (t  1 1 :  AidinnI  i/cr  l'ailri  .loliiiiiiis  auf  dif  Ccdnhi  (h-s 
l'f<dz(/rfrfrii.      Die    risiiiiciltcsr/di'issi-  sind  (iiifrccld  zu   nlialfni. 

Super'')  eo,  (|  u  o  d  (lux  L  u  d  o  \  i  c  u  s  .  .  .  proct^dat.  u1 
dictum  est  etc. 

(35)  Januar  Ende  —    Sf  i-  p  ha  n  n  s    di     d  r  r  i    i(r/     hnono. 

11  i  sc  hilf   1(1  II     \   i>  /  f  c  ir  i(. 
hiiicl,-:   Arcliiriii   stinicii    Ifttlioim   .SV/-.    /\'.    liil.    VI  S.   :U'AI. 

l  II  h  (1 1 1 :    Wie  die   roi(ins<jr/teiidi'   Ccdiihi. 

Supei-  cedula  data  ex  parte  ducis  lauiovici  ...  Hoc  p  i- i  ni  o 
ui  i  c  b  i   videtur  .   .   .   tantuin   dilTeri. 

V  Ps.  90,  6. 

-)  Das  Taachiicli   iIcs   (}.    <lr   Tinrc  setzt  ilic   Ciutiihi   inin  zum    14.  Jniniar. 

•*/  /';  (Vdiila  icspoiisiva  ad  (M'dulain  avisacionis  d.  Ludovici  ducis  Bavaric 
pro  parte  (ii-f^j^orii  XII.  in  roiicilio  ConstancifMisi  rcui  Hoinaiioiiiiii  etc.  t'xhihita 
die  dominiea  XXX'll.  luen.sis  Janiiarii. 


80  I.   Abschnitt.     .Idluviiii   XXIll.   iiiid   das   Kdiizil. 

(.■)())  Jiiiiuar  Eiide(y)')  —  A  n  o  ii  //  m  ii  s. 

Tr.rf :    /'  /.    I(l4. 

I  u  li  (I  1 1 :  hie  l'iiioii  (l<nf  iinr  crfo/jifcit  .staute  Iioikh'c  IMsaiii 
coiicilii   et   statiis   douiiiii   iiosti'i". 

Scciiiidir  ali(|iia.  (|ii('  xidciitiii'  cxpediencia  pro  tractalii  |)acis 
ccch'si«'   |)oi"   \'iam    ivduftioiiis. 

Tiimo  expediens  videtiii'  oh  icvci'cnciam  risaiii  concilii 
tiactai'c  de  lediictione  obedienciaiiim  diioi-iim  (•onteiidenciiiiii  a<l 
obedienciani  nostraiii.  dimi  tarnen  hoc  Tieri  possit  ante  (h'ssoUicio- 
iieni   huiiis  coiicih'i. 

Item  ad  dictani  reductioiieni  lacihus  ohliii(^n(h»in  dicii  conten- 
dentes  et  eoruin  obediencie  nidiK-en(n  sunt  et  alliciendi  per  media 
licita  et  i'aeioni  consona. 

Item  ad  eos  indiioendum  ad  tantiim  honum  eonveniens 
me(Mum  vifh'tui'  statnei'e.  (piod.  (piicuiKpie  electus  seil  eligendus 
suh  pi'esenti  scismate,  si  pro  bono  j)aois  ecclesie  vellet  cedere, 
ehh'm  piovideretur  de  notal)ili  et  securo  statu,  quia  adversarii 
noshi  plus  confiderent  hi  tali  ordinacione  presentis  concilii 
(piani   in  cuiuscuntiue  hominis  pi-omissione. 

Item  si  pendente  ti'actatu  de  reductione  predicta  conting'eret 
alitpiem  dictoi'um  contendencium  decedere,  exnunc  providendum 
est.  (|uod  non  Hat  nova  electio  ad  continuandum  scisma  et  super 
hoc  apnd  suas  olxHiiencias  est   dilijiencia  adhibenda. 

Item  si  ])er  tractatuni  super  reductione  premissa  non  dai'etm* 
linis  scismati.  non  sunt  excludende  vel  relinquende  ille,  (|ue  possent 
tractari  stante  honore  Pisani  concilii  et  Status  domini  nosti-i, 
exnimc  essent  a|)eriende. 

Item  (piantum  ad  reductionem  Auj^eJi  Corario  et  sue  obediencie, 
tractanduni  esset  ])er  d.  i'e^em  Komanorum  cum  d.  duce  l'avarie 
liUdwico  comite  Pallatino  et  ambasiatoribus  dicti  Anj^eli,  (|uia, 
si  nunc  in  presenti  concilio  hoc  posset  concludi.  videretur  ess<» 
(piedam  disposicio  ad    reductionem   Petri    de    Luna    valde    efticax. 

Item  (|uantum  ad  reductionem  dicti  Peti'i  de  Luna  et  sue 
obedienci*^  videtur,  <|uod  convencio  oblata  per  d.  re^em  Arrajio- 
num  cum  rege  Pomanorum  non  sit  respuenda.  set  exnunc  cum 
suis  ambasiatoribus  lirmanda.  (|uia  alias  non  esset  spes  de  reduc- 
tione predicta  nee  de  ti'actatu  pacis  cum  ilia  obediencia,  set 
magis  de  conlirmacione    et  induracione    scismatis.      VA    si    IVu-te 

')  Vdl.  Kdflcrhiifli  S.  :i-',.  .TcilHufidls  sicher  <lii'  \\-ili(ni(lliiii(jfii  mit  JjIhI- 
iciij   ttinl   Hilf   (Ifii    (iraii<iiiiscln'ii    (i(\sti ittifeit. 


Ulf)  .liuiiiiu-  :M).  81 

rex  KoinanoriiMi.  ;ili;is  If.aiHnio  imptMÜtiis.  iioii  posset  pei'sonaliter 
Interesse,  (piod  pci-  ali(|iioin  iiotalnlcm  de  pn'nfipibiis  suis  siip- 
pleret. 

Item  pro  traclaiido  in  coincncioiie  premissa  cuin  d.  rege 
Ronianoniiii  dejmtandi  essenl  per  piesens  conciliuiii  certi  notahiles 
|)i'eJati  et  dortores  divini  et  hiimani  iuris  ex  omnibus  nacionibus 
cliüeudi. 

Item  [sij  ad  rediuicuduui  vexac-ioiiem  uiuUoruui  presens 
conciliuni  ante  coinplenieiituui  tractatus  piedicti  et  perfectam 
♦'xtirpacieueni  scisinatis  penitus  dissolvatur.  \'idetur  expediens, 
quod  prelatis  et  doctorihus  ad  predictuiu  tractatuin  uiissis  auc- 
toritate  presentis  concibi  couiuiitteretur  potestas  certa  et  liinitata 
et  talis,  que  esset  utilis  ad  tiiieui  pi-edictum  ol)tiiienduui. 

Item  pendente  dieto  ti-actatu  cii-ca  concilium  Pisanum  vel  alias 
nichii  videtur  esse  inmutandum.  quod  posset  dictoi-um  coiiten- 
dencium  obediencias  liritare. 

Item  eodem  tractatu  pendente  pi'Ofedendum  erit  ad  refor- 
macionem  ecclesie  in  (•a|)ite  et  in  membris  iuxta  ordinarionein 
Fisani  concilii  et  maxime  statuenda  erunt  remedia,  ne  in  futurum 
tale  scisnia  ex  similibus  occasionibns  vel  radicalibus  causis  |oriatur|, 
ex  quibus  presens  scisiiia  ortuui  habuisse  dinoscitur. 

Sub  correctione  videtur.  quod  via  reduftionis  non  poterit 
favorabiliter  induci  nee  prospei-ai-i  sine  mediis  supradictis. 

CM)  Januar  30  ').  —  Ffn((  s t  r  c  <■  a  ,■  d. 

Text:  Fillasfre  llss.  ]'  f.  im.''i. 

Druck:    Hanlf    II    2()S :     Itonracois    de    f'li(istciii'f.    Pi-iuircs-    :io:i :     Monni 

XXV ri  ßa;j. 


a)  Korrekturen:  Druck  Unnlt  S.  'SiS  Z.  11  v.  it.  e.xcojritati  .•>/.  oxatiitiili ;  ,S'.  i'c/.'/  Z.  I  r.  <,. 
fiuTiiiit  delecti  et  ooucleinpiiati ;  Z.  4  tenerct  st.  feiw-t;  Z.  J:i.  c|uantuiii  {sf.  quaiiivisi  ad  His- 
|>aiiias;  Z.  12  r.  ii.  reperiri  sf.  reparari;  ,S'.  210  Z.  S  r.  o.  Malatostam  posse  ('xi)elli,  pnruni 
esset.  (|uia  Alainani;  Z.  11  vi<lelicet  .s^  ultima;  Z.  12  c.  ii.  pacis  et  iiiiioiiis;  Z.  11  faciliu.s  est 
pDssihile  .</.  posse  ;  Z.  4  cercius  (t<f.  citius)  et  facilius;  S.  211  Z.  7  r.  o.  concilium,  t|U(j  tem- 
pore fuit ;  /.  20  quod  ecclesia  staute  statu,  iu  (juo  est  manifeste  sf.  quod  ultimo  staute  in  casu;  iu 
quo  est;  Z.  :iO  hhitor  pouere  pnjänsPHil :  (|uod  est  vitam  ponere;  Z.  212  hinter  iu  onniibus  zu 
iifiOiisPii :  seilicet  uetjuicia  pape  iu  vita.  uuiribus  et  actibus. —  Die  AhsfhnittP  8.212:  Nee  dii- 
bitaudum  mid  dir  hriilril  folrirnflrii  siikI  in  I'  rrrki'trzt  susunniirii(jrstt<irii.  -  S.  212  Z.  4  ii. 
'■'•  '■.  ".  at;('iul(iui  est  \idelicet  at.  ultimo.  ,S'.  !>/.';  Z.  :i  r.  o.  supra  jjreji'em  suam  .  .  .  aperife 
et  eousidei-ai-e.  cum  ijuantis;  Z.  12  (iriM-ia  ^t.  L:rei-a  ;  Z.  /•';  pai-ciiim  .s/.  «ieneiiim  (iermauie; 
/.    14     quami|ue  s/.   (|uoniam;  Z.  24  planani  .-7.   illam:  Z.  27  vorace-;  st.   veraces. 

\i  Das  Dattnii  dii'sr.s  iiinssuchciuli-n  Aiitraijcs  thhftr  iter  SO.  Joniinr  sfin  : 
die  I'olcn  sind  schon  runrcsnid ;  andcrcrscHs  doifci  er  an.  das  niemand  irciter 
(ji'hen  nolle.  Das  konnte  er  scldecld  sar/en  nacli  dem  :il.  Jaintar.  an  dem  Ailli 
seine  Zessionsforinel  für  -lotiann  einurln-acld  hidfe.  l'r//.  aiicli  Kafferfiacli 
S.  SH  An  in. 

Finke     Acta  concilii  Constanciensis.  III.  t) 


82  I.   Aliscliiiitt.     .I(ili;iiiti    .Will,    uiul    fliis    Konzil. 

Inhalt:  I>»'r  cnizinc  \\('(j  zuf  liiioii  ixl  die  Ahddiif^iiiHj  (illcr 
(hei  Päpxtc.  Auch  Johann  XXfl/..  der  vei'us  pastor  v\  papa,  nivfisc 
(httch  sptnrn  Vrrzirht  der  Kirche  den  Frieden  schenken.  Das  Konzil 
n-iirde  fitr  ihn   sort/en.      Drohnnf/.   irenn   er  sich   n-ei(/erl. 

In  }j;enei"ali  conrilio  ...  riiialiter  »Monire  (/'  con- 
t  i  n  oe  i'e). 

(38)  Januar  31.  —  A  ill  i  ea  rd. 

Ti'xf  :  /'  /.   lißJ. 

In  ha  II:  1.  Zesxionxforniel :  Oinrohl  rechhnässi(/cr  l'ajisl  solle 
Johann   XXI II.  frein-illiu  auf  seine    Würde  rerzichlen. 

Ad  honorem  sancte  t't  individuc  (rinitatis  ton'uscpio  Hcciesic 
chi'istiane  ac  ronsolacioneni   inilitantis  «n-clesie. 

Licet  s  a  n  (•  t  i  s  s  i  ni  II  s  d.  n.  Johannp.s  papa  XXIll. 
teneat  coiiciliuni  IM.samim  tiiissc  lilc  et  canonici  (•ek'l)i-atuin 
et  in  eo  acta  et  conclusa  Tnissc  le.üitinia  et  i-acioni  consona  ac 
ideo  i|)suni  esse ')  verum  et  nniciim  suinmum  pontiticem  nee  ista 
debere  de  iure  in  dubiuin  levocarl.  quia  tamen  de  l'acto  duo 
contendentes  de  |)apatu  et  nonnulli  alii  errore  decepti  eisdem 
adherentes  veritatem  dicti  concilii  ac  iusticiam  dicti  domini  nostri 
non  ajrnoscunt.  set  eidem  contiaflicentes  ecclesie,  quantum  in 
eis  est.  sclsma  rontlnuant.  ideo  idem  saiictissimus  dominus  noster 
non  tarn  ri}>()rem  iuris  ac  iusticie.  (piam  mansuetudinem  et  mise- 
licoidie  duicedinem  sequi  cupiens  pro  pace  ecclesie  et  ti'anquil- 
litate  populi  chi'istiani  procuranda  piesens  concilium  convocare  et 
congregare  decrevit  et  ad  linem  j)i'edicte  |)acis  Dei  favente  i^racia 
compiendum  et  peiliciendum  ipse  cum  fratribus  suis  cardinalibusnon 
sine  majiuis  lal>oiil)Us  et  expensis  ad  haue  Constancie  civitatem 
accessit  (h'uque  pei-mansit.  in  eadem  proponens.  quantum  in  eo 
erit.  tinem  predictum  obtinere  et  ecclesie  pacem  dai'e  integram 
et  pei'feclam.  Kl.  ut  hoc  ahscpie  (hibietatis  scrupulo  omnibus 
innotescat.  idem  sanctissimus  dominus  noster  pie  considerans. 
quod  Christus,  cuius  vices  »i'ei'it.  verbo  et  exejnplo  docuit,  (puxl 
bonus  pastor  aniinam  suam  ponit  pro  ovibus  suis  et  ovem 
perditam  humeris  suis,  id  est  cum  suo  corporali  labore  ac  teinpo- 
rali  danipno.  ad  ovile  reducei'e  satagit.  de  fVatrum  suorum  con- 
silio  et  assensu  coram  hoc  saci-o  concih'o  jienerali  pubhce  ac 
solempniter  protestatur  se  i)i-o  exterminacione  scismatis  et  scis- 
maticorum  reductione  et  salute  acceptare  et  offei-re  omnem  viam 
racionabileni    eciam    usque    ad    cessionem     inclusive,    per    (luam 

a)  Hs  est. 


Ulf)  .liiminr    Kndr'.  83 

lacilius  pt  bi-evius  |)ax  et  li-an(|iiillit;is  prcdicfa  potej-il  obtineri, 
iit  per  hoc  adversariis  tollatiir  omnis  dilacionis  aiit  tergiversacioiiis 
occasio  et  piis  a.c  cNnolis  ccrlesi«'  liliis  optate  |)aeis  consoläcio 
celeriiis  trihuatur. 

Tredicta   f-edula   prcscnlata   ruit    in    collejiio    doiuinoi'uui    <-ai-- 
dinaliiim   per  \\  cardinalcm    (  ani»^rac('iis(^m   ultima  .lamiarii. 

(H9)  Januar  Ende.  —  A  u  o  n  i/  m  n  s^). 

Tr.,f:   T  f.    U)4. 

/ kIhi  H:  Ahdaiihiiiiii'lohninix  und  Vorsrhläiic  fiir  die  ZusatHhu-ii^ 

hitiff  Si(/isnHntf/s  mit  l'rfrns  i(r  Lmia    und  dem  Könic/  ron  Aragon. 

Ad    ho  11  Ol- ein    Dci    cl     pacrm    eeclesie    ac    traiiquilhtateni 

|)()piiM    christiaiii    vidrtiir.  (|iiod    ca.    que   siM-iiiitiir   sanctissinio    d. 

n.  j)ape  Johaiini   XXIII.  sint   salidiriter  coiisiileiida. 

Primo.  licet  verum   sit  et  hoc   idnii   dominus  noster  tamquam 

indubie  diftinitum   teiieat.  (piod  sacruiii  concilium   Pisaiium    fuerit 

rite  et  canonice  celebratum    et    in    eo    acta    et    conclusa    t'uerhit 

legltiina,  iiiri  et  racioni  consona   et   ideo  tenendum  sit  ipsum  esse 

verum  et  unicum  simimum  pontih"cem  nee...-)  Et   ut   hoc  absque 

dubietatis  scnipiilo  etc..  ut  prius  in  pi'ecedenti  foh'o  supra  continetiir. 

Iteiii,  ut  j)iis  ac  devotis  ecclesie  tihis  optate  pacis  consolacio 

ceierius  tribuatur  et  tollatur  dictis  contendentibus  omnis  dilacionis 

aut  tergiversacionis  occasio.  (|ua  possent  a  consimili  via  cessionis 

pretenso  iuri  suo  aliquatenus  retardari,idem  dominus  noster,  si  dicto 

sacro  concilio  expediens  videatur.consentit.quod  ex  nunc  statuaturet 

ordinetur  in  meliori  forma,  <|uain  iuridice  fieri  poterit,  (|uod.  quicun- 

(|ue    electus   seu  eliffendns  siil)  |)resenti  scismate.  si  pro  bono  pacis 

ecclesie  vellet  cedere.  eidem  provideatiir  de  notabili  et  secui'o  statu. 

Item,  si  pendente  tractatu  super  execucione    vie    |)acis    con- 

tinoeret  aliquem   dictorum   contendencium  decedere.  e.\  nunc   pro- 

videiidum  est.  quod  non   Hat  nova  electio  ad  continuandum  scisnia 

et  super  hoc  apud  siias  obediencias  est  diligencia   adhibenda. 

Item  ad  Hnem.  quod  bonus  eftectus  .  .  .  amplius  pateat  in 
practica  seu  prosecucione  huius  negocii.  videtur,  (|Uod  convencio 
(d)lata  per  d.  reji:em  Airafionuin  et  Petrum  de  Luna  cum 
d.  rej>e  Romanorum  non  sit  respuenda,  set  ex  nunc  cum  suis 
ambasiatoribus.  (piantum  tieri  poterit.  firinanda.  quia  alias  non 
est  spes  de  tractatu  |)acis  cum  illa  obediencia,  set  magis  de 
conlirmacione  et  induracione  scismatis. 

'/  Ans  der  Ohödifiiz  .lolimiiis  XXI ff. 

-j    Wffiier  tvörtUcfi  wie  in  der  vorcuisfjelienden   ('eduht. 


<S4  I.    Ahsrhiiitt.     Jnliiimi    XXIll.    mifl   fhis    Rdii/.il. 

Item  ad  candcm  convoncioiieiii  videreniui'  induceiuli  d.  diix 
Liidwiciis  comes  Pallatinus  et  ambasiatores  Angeli  Coraiio.  iit 
sie  partes  conteiuient.es  esseiit  pi'opinquiores  ad  traetatuni. 

Item,  iit  dominus  iioster  cum  suis  pi'opinquius  esset  ad 
presens  negocium  exe(|uendum.  eciam  \idetur  expediens,  quod 
ipse  expeditis  hiis.  ([ue  ad  presens  conciliuni  pertinent  qiiantum 
a<l  alia  tangencia  reformacionem  ecclesie.  afcederet  ad  aliquem 
locum  convenientem  et  decentem  loco  dicte  convencionis  |)i'()pinquum. 

Item  ad  dictam  convencionem  deputandi  essent  cuu)  dioto  d. 
rege  Romanorum  ex  |)artp  dicti  domini  nostri  et  tocius  saori 
concilii  notabiles  prelati  et  doctores  tam  divini  (|uam  Immani 
iuris  ex  omm'bus  nacionibus  elig-endi. 

Item,  ne  presens  conciliuin  ante  perfectam  extirpacionem 
scismatis  et  conpiementuni  tractatus  i)af'is  dissolvatur.  ordinan- 
dum  erit  ad  redimendam  \  (^xacionem  multorum,  quod  dictis  ])re- 
Jatis  et  doctoribus  cum  dicto  d.  regfe  deputatis  detur  ex  parte 
dicti  domini  nostri  et  tocius  coucilii  potestas  sufficiens  ad 
premissa.  non  tarnen  excludendo.  (|uod  alii  in  i)resenti  concilio 
presentes  aut  alii  ai)sentes  ad  lioc  concilium  vocati  non  possunt 
in  dieta  convencione  Interesse,  si  veiint,  adhibita  tanien  provisione, 
(|Uod  servetur  in  nacionil)Us  efpiab'tas.  ut  omnis  tollatur  suspicio. 

(40 — 4;))    Februar    Aiifaiij>".     —     A  n  o  ii  i/ m  i .     A  n  h  ä  u  <j  c  r 

■  ff)  ll  (t  II  II  .s\ 
Tf.rf:   Fniasfrr   Uss.   1'  f.    1 00      102. 
Druck:   llardf   II  214  ff:   M'iiisi   XXVII  .;.-,fi  ff. 

I  H  h  (I  /  / :  4  Sfrc/fschriffcii   </c</<'ii  FiHasircs   In  üeneraii  coiu-ilio. 
Frotcsf  (/('(f'ii  GIcirlisfrfhiiH/  Joliamis  mit  den  llürciikcni.  licfoiiuun 
(Irr  LciiitiniifiV  des  risauHiiis  hikI  seiner  H((ii(llini(jeii.     Ahlelnniuij 
(/er  Ahdaulniiiii  des  Ie(/ifiineii    l'ajisfes.   ireil  inierldiihl . 
l.   ['t   ait   Tu  I  Mus  .  .  .  c  e  n  s  e  n  d  i .") 

.11.  Licet    per    doctrinam    .  .  .    minime    dui)itetui'. 

a)  1  KorrehiureU'  Ilinilt   II  214:  bei  ih>r  2.  Frage:  recipientes  et  iict-cptantcs  .s/.   ii'i-iperc 
(>t  aceoptare;   lefsle  Frane  vcre  streichen.  II  S.   21')   Z.    77  non  vidcbafur;      mr  K.  qiiestio 

elii.iiinchieheii  :  Si  prelati  et  ()ffioi;tIcs  i)ri)i)liann ti  ali  li(>rctic(i  dohcaiit  in  suis  (lis'nita til)us 
pcrnianerp?  Die  lo.  heijiini/:  Si  vcriis  .  .  .  )>ai)a  non  snsix'ctiis  <lr  hcrosi.  —  fll  S.  211!  Z.  U) 
illepritinia  et  iniusta ;  217  Z.  11  iuri  (s/.  vere)  ab.sonuni.  Z.  24  f.  hui  /'  den  sdiirer  ilenthareii 
Säle  so:  Non  ut  sie  in  sununo  casn,  ul)i  ius<icia  est  sunuin'  n<M(>ssaria  et  super  mnndi  vias 
universas  iura  essent  dimittenda  et  i)()stteri;anda ;  Z.  r,  r.  n.  lontendeudo  ^f.  contraniteudn ; 
letsfe  Z.  und  21H  oben  hat  P  so:  Quinto  videtur  cessio  esse  iniusta  ex  ipso  Christo,  <|ui  nun- 
<|iiam  cedere  fuisse  inteneionis  legitur;  Z.  i!  r.  <>.  plures  ^•^nlulti,•  Z.  Ht  r.  n.  diiiiicavit  sf. 
servavit;  Z.  10  r.  u.  sehiebt  P  hinter  partibus  »>/// .  et  ret^ionibus  se  ipsuni  propria  in  peisima 
(IHM   (Unctis  suis  rebus  et    imeribus;  .S'.  21(1  Z.   14:  reli(|uit   sedeni  (st.   ideml  suani. 


141')   Kchiiiiii-  Anriiiiii-.  -^»O 

III.   \' i  a   f  e  s  s  i  ()  II  i  s  .   .   .  a  u  d  i  c  ii  c  i  a  im   dar«'. 
I\'.   Ü  u  in  ex    (•  e  r  t  a   c  o  ii  s  i  d  c  r  a  c  i  o  ii  c  .   ..  ') 

(44)  Februar  Aiifanj»'.  —  Ail I  i  ra  rd. 

Ti'xt:  FilJa.sfn'  llss.   I'  f.    KlO. 
Diiirh-:   n«r(H   [  I  L'L'O :   Miuisi   XXVII  .V><.). 

T II  h  <(  /  f :  Enridciniiii  (Nif  die  roriijrii  ('cdnlnc.  Ohirohl 
'lolunni    dl'!'   irdlirc    Pa/ts/   isf.    iiiiiss   er  ((hdniilcii . 

S  II  m  m  ()  pe  r  ('  c  a  v  <•  a  ii  t    .  .  .  aiidicnciam   darc.') 

(45)  Februar  Anfang".  —  F i  1 1  <i  sl  r  c  rart/. 

Text:  FiUasfri'  IJ.ss. 

DiHch-:  Uoi(Jf  II  222:  Mansi  XXVII  ndO :  Fhikr.  hinsrlnmuri,  mnl 
(hii'Jh-ii   S.    I(!'>. 

Litlialt:  Sechs  Koiiklnsioiicii .  inirli  irclrlicii  di(s  Konzil  im 
hdeycssc  der  Fnivcrmlkirclic  (iiivh  den  srhidd/osm  Papsf  nhscfzeii 
ha  im. 

Licet  via  execucioiiis  .  .  .  aiiiovere. 

(46)  Februar  Anfang*.  —  A  u  o  u  >j  in  i . 

Toxi:  VaJaf.  Inf.  -',94  f.    II:  Vf.    I<i2. 

In  half:  Johdiiii  isf  (uii  wciü(fsfru  der  n-alirc  l'apsl :  idlr  drei 
PrätendPidni   ihüsscii  ziiri'wMrpfon. 

Prima  coiiclusio :  Nee  Gregor!  ii  in  iiiir  suo  nee  Benedictuni 
sno,  si  qnod  alter  eorum  ad'')  papatuin'')  hahiiit.  Pisis^congregati 
potiierunt  privare. 

Pal.  P. 

II.  De  .Johanne,  quod  non  est  De  (piolibet  pro  |)apatii  con- 
xenis  papa,  evidentem  hahe-  tendenciiiin.  (piod  est  verus 
iniis  certitudineni.                               papa.  dubiimi  est  |)enilns  invin- 

cibile  -). 

III.  Nee  de  Gregorio  nee  de  Quilil)et  de  papatii  conten- 
Henedicto,  quod  est  verus  papa.  denciuin  iuri,  quod  pretendit  se 
habenius  certitudineni.                       habere     ad     papatuin.     tenetur 

renunclare  •'). 

a)  Kunvktuirii  llunlf  II  Sjn  '/,.  21  r.  ,,.  Dum  r\  ccita  .•<!.  (■\ai-ta:  S.  221'/,.  4  r.  u.  siniili 
aul  iiiaiori  racionc  .--^  simiiiU'r  cciam:  /.  /7  '-.  n.  alin  iidtorio  ^'t.  \\\\\\i\  iiotnrio;  S.  22:;  /.  s 
/•.'). /f.  iiH'dia  rf])U^naiitiliiis  laciliiis  (il)via  I  iir.  viijfliccl  illainlaiii  (li\  iiii  .-/.  iiltiiiin  in  \la  illaiii. 
li)    Frh't   l'ii/. 

'/  hicsc  ('ethild  kennen  u'ir  nur  dein  Inlinlle  ((^iiartii  preci.se  coiiTiiiet  \iaiii 
l)elli.   rijl.    Ilfuilf   II  210}   nnil   dem    lletjinne  's.   oheni   nach. 

-)    Vfil.    I'al.   ronel.    II.    III. 

■',    (lleirl,    I'al.    eiinel.     VII. 


86 


I.    Ahscliiiitt.      .loliiiiiii    Will.    iiikI    das    Koii/.il. 


I\'.  (Ireinoi'iiis  .  .  .  veriis  papa 
seciindiiiii  iudiciuni  ecelesie  est 
censendiis. 

\'.  Obseivantes  (iiejioi'iuiii 
viaiii  teneiit  seciiriorem  illis, 
qui  Benedicto  seil  Johanni  devoti 
existimt. 

\'l.  Quilibet  aiil  nullus  de 
papatii  füntendenclum  debet  se 
iiti  papa   in  concih'o  pi-esentare. 

VIJ.  Qnilibet  de  papatu  con- 
tendenciuni  iuri.  (|iiod  pietendit 
habere  ad  papatnni.  debet  rennn- 
ciare. 

Vlli.  De  ciMuslibet  pro  papatii 
contendenciinn  obediencia  po- 
puhis  chiistiaiuis  debet  lecedere. 

IX.  XuJiiis  et  precnpue  nee 
rex  Romanoimn  queinpiam  de 
papatu  contendencinni  debet  ex 
corde  papani  apeilare. 

X.  De  papatu  contendentes 
contempnentibus  eis  leniinciare 
ipso  facto  iuris  a  papatu  sunt 
privati. 

XI.  Populus  christianus  niayis 
ab  obediencia  Johannis  quam 
(iregorii  vel  Renedicti  debot  sc 
abigere. 


De  cuiuslibet  pro  papatu  con- 
tendenciuni  obediencia  populus 
ci'istianus  tenetur  recedere'). 

De  papatu  contendentes  con- 
tempnentibus eis  i'enunciare  ipso 
facto  papatu  sint  pcivati  -). 

Popubis  cristianus  ma<j;'is  |ab| 
obediencia  Johannis  quam  (li-e- 
g'orii  vel  Benedicti  debet  se 
abig'ere  ^). 

Nullus  et  precipue  cex  Ronia- 
norum  quenipiam  de  papatu 
contendencium  debet  papam 
aj)pellare^). 

Quilibet  aut  nuMiis  de  papatii 
contendencium  debet  se  uti 
|)apa  in  concilio  piesentare '). 

(icegorius  quam  vis  papatu 
tenetuc  renunciare.  secundum 
iudiciuni  tarnen  ecelesie  est  verus 
|)apa   censendus ''). 

Obsei'vantes  (iiegorium  viam 
tenent  securiorem  biis.  qui  Rene- 
dicto \ei  .lolianni  do\-oti  exi- 
stunt  ').  ■ 


(47)  Februar  Anfang'. 


^1  ;/  0  II  1/  III  II  -s'    (I  II  s*    '/ ''  /■   O  h  (•  rl  i  ('  II 
'1(1  ll  (I  II  II  .s  . 


Tr.,1:    r  f.   Sli. 

l  II  ll  II  1 1 :   llürktiill   iillcr  (hei  Piüffiulnilvii. 

Consilia  cuiusdam  doctoris  oblata   in   nacione  (iermanie. 


'-  r.<//.  }'<>!.  vni. 

I'fil.    IX.  ■/   lllcirh   r«i. 


■-■>    Vul.    I'iil.    .V. 
VI.  "/    Vul.    l'<,l.    IV 


dir 


■h   V(,l.   XI. 
•    Viil.   fal.    V. 


Vul. 


141ä   Kcl»i-u;ir   AiiljuiLi-.  Ht 

Dominus  11  OS  Irr  |);i|)a  teiieliir  facrrc  (|iii(l(|iii(l  potest. 
dum  taineu  sit  cum  liouorc  Dei.  saJute  animc  ipsius  ac  eciam 
honoi'e  suo  et  nicliil  [)i('t('rmitteiv  et,  quanto  cicius  et  melius 
(iei'i  |)()te.st.  |ut|  i-educaiitur  Petrus  de  l.uiia  et  Anoelus  Coi'ario 
et  sii>i  adhereiites  ad  ^ii-emium  ecciesie  ita,  quod  sit  integra  et 
perfecta   um'o  in  ecciesia   Dei. 

Patet  hoc.  tarn  cpiia  ipse  est  simimus  pontifex.  ad  quem  princi- 
|)alit('r  |)ei'tinet  ista  cui'a  et  istud  dcbitum.  (|uam  (|uia.  dum  esset 
in  minoiil)us.  scilicet  pater  Pisani  concilii,  fecit  oinnia,  quecuuque 
potuit,  pio  unione  ecciesie:  er;Li;o  nunc  et  multo  ma^is  debet  omnia 
facere.     Hoc  igitui-  presupposito  dicto  etc. 

Pi'imo.  quod  ideni  donnnus  noster  debet  cedere  iliis  eciam 
non  cedentibus  aut  öfteren tibus  cessioneni  in  pi'ima  sessione 
concilii  aut  eciam,  si  cicius  commode  fieri  |)oterit,  pure  et  sim- 
pliciter  papatui.  Patet.  quia  |)er  hoc  removebitur  omne  iinpedimen- 
tum  et  onniis  (hhicio.  (pie  posset  e\  ipsius  persona  provenire  et 
eciam,  quia  per  istam  maximam  larg-itateni  vel  Ipsi  |jrotinus 
i'educentur  vel  adhereiites  eis  ipsos  |)enitus  deseient.  Et  si  dicatur. 
quod  sufticere  debet.  (|uod  ipse  sit  .semper  paratus  ad  cedendum. 
dico,  quod  non,  quia.  eciam  si  hoc  esset  certum  et  indubitatum. 
tanien  per  suos  et  ipso  noiente  vel  nesciente  |)er  eos.  qui  mag'is 
diligunt  proprium  commodum  quam  commune,  possent  parari 
impedimenta  et  dilaciones.  (|Uod  periculum  cessat  ipso  cedente. 
Kt  dixi:  pure  et  simpliciter,  ne,  si  Hat  sub  pactione.  saperet 
symoniam  et  eciam.  ne  alii  (hio  ex  hoc  invitaientiir  similiter  ad 
pactiones  querendas. 

Secundo.  quod  tiat  prius  unum  decretum  per  coiiciiium.  (piod 
dominus  noster  post  cessionem  nianeat  cardinalis  et  alii  duo. 
si  cesserint,  (piamvis  in  papatu  nulluni  ins  habeant  et  intelli^antur 
non  habere  penis  Pisani  concilii  ac  desuper  habundanti  jii-acia 
sint  et  ipsi  post  cessionem  cardinales.  Hoc  dico.  ne  iiabeant 
necesse  pacisci  et  ut  sciant.  in  (|Uo  statu  post  cessionem  debeant 
remanere. 

Tercio,  cpiod  statuatur  per  coiiciiium  uiuis  terminus  sufticiens 
ad  scienduni  ab  illis.  utium  velint  cedere  vel  approbare  cessiones 
nomine  suo  factas  .  .  .  necnon  illis  sufticiens  ad  veniendum  ad 
electioneni  de  uno  summo  pontitice  celebrandam.  si  forte  voluerinl 
Interesse.  Kt  Interim  pendente  termino  non  |)ossit  piocedi  ad 
electioneni.  set  presit  concilio  et  administret  |)apalia  vel  |)iior 
inter  ciirdinales  vel   unus.  quem  ipse  elegeril. 


(S(S  I.  Abschnitt,     .lulmini   XXIII.   mid   fliis    Konzil. 

(^iiaito.  (|U()(l  statiiatiir  aliiis  terminus.  licet  aliquant iiluin 
long-ior.  pivlatis  et  aliis  adhereiitibiis  eoiiim  ad  üremiuin  sancte 
inati'is  ecciesie  redeuiidi. 

Qiiinto.  (|ii()(l  elapso  teniiiiio  piinio  procedatur  inoiv  solito 
ad  eleetioiiem  siiiiimi  poiititicis  vel  istiiis/  (pii  nunc  est,  cpii  forte 
piopter  lioc  soliiui  iiieretiir  iteruin  eligi.  vel  alteriiis  cuiuscunque. 
Ita(pie  ec(desie  bene  pi'ovideatiu"  in  (•a|)ite.  cpna  ab  ipso  cetera 
niendjia  dependent. 

Sexto,  quod  elajjsis  dictis  tenninis  illis  non  cedentibus  ag'gra- 
ventui-  pene  contra  eos  et  contra  sibi  adherentes  spiritiialiter 
et   teni|)oraliter.  (piantuni  per  ecclesiani  tieri  potevit. 

Septinio.  (|uod  in  isto  concilio  ordinetur  ununi  passag'iuni 
generale  et  si  (piideni  illi  [nonj  redieiint.  vadatur  arniata  mann 
contra  eos  ad  unitateni,  sicud  procedatui-  contra  intideles.  Si 
vero  non"')  redierint,  procedatur  arniata  manu  contra  dominos 
temporales  et  populos,  ([ui  illis  l'overe  et  sustinere  volnerint"), 
quia  tales  perniciosiores  sunt  tidei  katholice  quam  intideles. 

Hec  est  via  brevissima  et  expeditissima  .  .  .  nani  ex  parte  nostra 
tollitin-  onnu'  inipedimentum  et  ex  eoi'um  parte  tollitur  omnis 
excusacio  nee  |)otest  habere  locum  tergiversacio,  ita  quod  cito 
oportet  haberi  tinem.  Huius  antein  vie  ,  .  .  non  tantum  esti 
ut  antea  dominus  noster  cedat  pro  j)ace  ecciesie;  (piod  debet 
facere.  (pua  est  ad  honorem  üei,  ad  salutem  ain"me  sue  et  pro 
honore  suo.  ut  faciliter  ostendi   postest. 

Et  prinio.  (piod  istnd  sit  ad  honorem  l)ei.  nemo  est'').  (|ui 
dubitet.  Cum  enim  papa  sit  eins  vicarius.  nulluni  maiorem  honorem 
potest  ipsi  impendei-e.  quam  eum  iniitari"),  cpii  |)ropter  salutem 
hominum  se  ipsum  exinanivit  et  servi  formam  accipiens  factus 
est  homo.^)  Item,  (piia  constitutus  est  ab  eo  pastoi'  et  iuxta 
ipsius  parabolam  Luce  X\':  Quis  ex  vobis  honio,  ([ui  habel 
centum  oves  et.  si  perdiderit  unaui  ex  illis,  nonne  dimittil 
XCIX   in  deserto  etc.-) 

(^uod  eciam  sit  ad  salutem  anime  sue.  apparet  :  Si  recta 
intencione  lial.  habet  prinio  meritum  liumilitatis.  pi-o  (pianto 
dig'natui'  descendere  et  tieri  i)ar  aliis.  Item  habet  meritum  cari- 
tatis  et  elemosine.  (juia  pi'o  salute  illoium.  ut  .non  pereant.  perdit 
statum  suum  et  ut  potest  dici.  omiiia  sua.  Habet  insuper  (pio- 
dammodo  meritum   martirii,  cpiia,  sicud    sancti    martires    propter 


i)    Sn    //.-■.      1)1    //.-■   cniiM.      ci    //.-■    iiiiil: 

'/    l'hil.   1'.  -/    Lue.    In.   4. 


UI.J   F(>l)iii:ir  Aiifiiii-i-.  S!) 

lucrari  aiiinias  Ci'isto  (le[)()i)el)ant  Nitain.  ita  iste  |)i(»|)lt'i'  icdiiccic 
illos  scismaticos  deponit  aniplitiidinein  et  |)otestatem.  (nic  |)liiiiinis 
{•arior  esse  solet  quam  vita. 

(^uod  eciani  sit  de  honoi'e  suo,  ostenditiii'  |)liiril>iis  racioiii- 
l)us ;  Priino.  quia  est  opus  maxiiiuuii  ista  conteuipiiere,  (jue  ceteii 
ambiunt  et  aftectant.  Et  si  diceretiir,  (jiiod  magnaniini  est 
dignificare  se  iiiagnis  lionoribiis,  concedo  existiinandu,  siciid 
verum  est,  quod  maior  est  lionoi'  deponere  papatum  pio  pace 
ecclesie  quam  teuere  cuui  scaiidalo.  Secundo,  quia  hoc  facere 
est  laruui  et  difficile,  vii'tus  autem  est  circa  difficilia  et  per  con- 
se(|ueus  hoiiü)'  .  .  .  Tercio.  (pn'a  sie  domiuus  noster  osteudet  se 
fuisse  dignum.  ut  eligatur  a  d.  cardiualibus  ad  istum  gradum  et 
quod  eorum  l'uei'it  laus  in  couferendo  papatum.  sua  vero  cpiod 
ex  tarn  bona  causa  deponat.  Pretei'ea  illa  diligencia,  quam  fecit 
temj)ore  Pisani  concilii.  ut  contendentes  cederent,  erit  sibi  ad 
maiorem  gloriam,  cum  id,  quod  pi'ocmavit  in  aliis  fieri,  de  se  est 
facturus.  Alias  videbitur,  quod  voluerit  esse  largus  de  alieno, 
que  turpis  est  liberab'tas.  Quarto,  quia  si  hoc  tantum  et  tam 
laudabile  opus  fecerit.  deiebit  muita  minus  bene  facta  sua  et 
obscurabit  eorum  memoriam.  (^uinto.  (fuia  si.  ante  concihum 
Pisanum  honoiabile  credebatur  contendentibus.  si  cederent,  cum 
tarnen  essent  promissione,  voto  et  iuramento  ad  kl  obligati,  quanto 
ei'it  domino  nostro  honorabilius  hoc  facere,  ad  ([uod  tahbus 
vincuhs  nullatenus  est  obhgatus.  Sexto,  si  ilHs,  cpii  parvam 
obedienciam  habebaut,  erat  honorabile.  quanto  inag'is  isti.  (jui 
maximam  iuibet  obe(heuciam.  Se|)timo.  si  sui)  hac  condicione 
cessisseut.  si  altei-  cederet,  fuisset  utique  honorabile.  quanto 
niag-is,  si  pure  et  sine  condicione  hoc  faciat.  Octavo.  si  dominus 
noster  cedere  debet  illis  cedentibus  secmidum  (|uod  maior  et 
sanioi-  pars  sentii'e  videtui'.  «pianto  mag'is  debet  hoc  ante  onmia 
facere  tamquam  magis  lu)noiiticum.  quia  tunc  videretur  (juemad- 
modum  coactus  id  facere.  nunc  autem  sponte.  Item  tunc 
videretur  pariticari  aliis.  nunc  autem  excellere  et  in  iure  et  in 
facto.  Ergo  sicud  iure  pocior  est  in  tenendo,  ita  eciam  in  tempore 
|)im'oi"  sit  in  dimittendo.  Xono.  quia  alicpii  i'eg'es  et  pi'incipes 
seculares  deposuerunt  |)otestatem  et  reduxerunt  se  ad  vitau) 
piivatam.  ut  habei'ent  (piietem,  et  lioc  est  eis  tributum  ad  laudem. 
(piaiito  ergo  magis  |)rinceps  ecciesiasticus  tlei)et  hoc  facei'e  proptei* 
reducere  popuios  ad  unitatem  ecclesie  et  reputabitui-  ei  ad  gloriam. 
.Decimo,     (piia    iste    Serenissimus    i'ex    Sigisnumdus.    cum    esset 


IM)  1.    .\l)S(liiiill.     .lohami    XXIII.   iiiid   (l;is    Koii/.il. 

Mssiiiiipt  IIS  ,1(1  ini|)('i-iiim  RoinaiKHTiiii.  obtiilit  sie  depositui'uni  iinperi- 
iiiii  cl  (liiiiissiiiiiin  iiiiperatori  Grecoriim.  (|uantiiin  in  ipso  erat,  et 
hoc  si  illc  \('lil  rodii-e  ciiiii  suis  ad  ecriesie  katliolice  unitateni  ^). 
(|ua»ilo  vi'^i)  iiiaüis  Komamis  poiitifex  debet  hoc  facere,  (juod 
pi-opoiiitiir.  iioii  soliim  otfen-e,  set  pi'otimis  facere  taiiiqiiain  maxinie 
diüiitmi   laude. 

(48)  Februar    Anfailj»".  —   .1  n  o  n  // ;;/  ii  s  a  n  s  d  c  r  ()  h  ö  d  i  r  ii  ,r 

( 1  /•  (■  (/  <)  r  s.  - ) 
Tr.rf:    Wim   .-,(i(J4  f.    IS-'i 

/  II /i  (I  / 1 :  Alle  drei  l'r(V('ii(h'ii/rii  iiii'isscii  (ih(/(ui/,cii .  ror  (ilh'iii 
■IoIkiiiii.   der   in   die    /fcrdc  ciiK/chroc/iciic    Wo/f. 

Quedani  articulata  incpiisicio  seil  iiivectiva  contra  .Johanneiu 
nuncupatum   XXIII. 

(um  sa  II  c  t  i  s  s  i  ni  u  s  dominus  n  oster  Clregorius  papa 
XII.  tam(|uani  verus  pastor  pro  ovihus  suis  aniuiani  suam  posi- 
turus  eciam  pro  pace  ecciesie  in  |)i'esenti  concilio  rejj;ie  maiestati 
prinuis  viani  cessionis  ot'ferat  ipsecpie  speret.  (juod  et  dominus 
Petrus,  vooatus  Henedictus  Xlli.  eandein,  prout  multipliciter 
tenetur.  offerre  del)eat  ■')  in  casu  tarnen,  quo  dominus  Haltasar 
dictus  Johannes  XXIII.  eandein  viain  acccqjtare  et  otl'erre  voiuerit. 
prout  ad  hoc  ipsum,  eciam  si  verus  papa  foret.  teneatur^).  possunt 
cause  iaci()iial)iles  allegari.  adento  casu  |)resenti :  F.apropter 
requiritur  maiestas  regia  et  iioc  sacrum  eins  concilium ').  (piatenus 
digiietur  dictum  dominum  IJaltasarum  N'ocatum'')  . Johannen!  ad 
dictam  viain  cessi(uiis  toti  chiistianitat i  optabilem  inducei'e  et  ad 
eam  acceptandam.  otl'erendam.  prosecpiendam  et  exequendam 
liumiliter  hoi'tari.  In  (|uo  casu.  si  dictam  viani  acceptaverit .  ut 
prefertur,  Dei  favente  gracia  bal)ebitur  |)erfecta  et  integra  unio 
ecciesie  sancte  Dei,  prout  ai)  omnibus  speratur  lidelibus.  Kt  tril)us 
cedentibus.  (|uia  sie  pacem  darent  ecciesie  et  consciencias  homi- 
nnm  t|uietarent,  essent  al)  ea  honorandi  et  premiandi.  Si  vero 
dictam  viam  pertinacitei"  recusaverit,  verisimiJiter  timendum  est 
de  contirmacione  et   |)erpetuaci()ne    presentis    scismatis.     Kt    ideo 

:i )  Dii-itmii  Ii'kii'I  |iriiul  rci;iiii  sui  iiriilorcs  i|i-.;iiii  dicmit  ((l)tiilissc  cl  iliniiinii  iii  siimii 
|)r(isoqiii  vcllc.  1))  //.-.■  Iciii-ri.  cl  liiiriihi'r  i'tjii  <lri:<r>hrii  Uitiiil  istii  ndtubilis  (•i)n;;Tcjr;icii>. 
(I)    HiiisiHjrfiint   riiii  ilrc.ir/hfii  kdrrUjiefi'nilru    Hiunl. 

'/    Darüber    ist    nichts  Jwkainit.     Hfzciclninitl   i.sf.   dass   tlicscs  irährciid  'Irr 
.liiioesenlieif  SiiiisiiiHH(J,s  in    Konstanz  <ii'Sn{ff   irnnlc 
-)  Ob  von  -loh    Vener'-' 
■')   .bf.s'  ili'r  Sdinmhinn  -Int)    Vcin'i's:   rift.   die  (illucincinc   FJnti'it»in(j. 


UI5   Fi'l)i-ii;n-    Aiir;iiiii-.  91 

in  casii  hiiiusiiKKli  refutacioiiis  ageiiduni  esst'l  dv  eins  total! 
eiectione  et  repiobacione  et  contra  euin  per  totani  ehristianitatein 
procedendum  tani(|iiam  contra  scisniaticuni  et  de  heivtica  pravitatc 
vehementer  suspectuni.  Ad  (|ueni  linein  videretur.  (piod  delteret 
liei'i  infonnacio  et  inqnisicio  de  qnestionihus  seu  articulisse(|iientibiis: 

1.  Qualiter  ante  pretensum  sunni  papatum  in  factis  ecciesie 
se  g'e.sserit  et  qnalis  transacta  in  eo  vita    et    conversacio    fnei'it. 

2.  (^ualitei-  ad  dictum  i)apatum  aliunde  quam  pei-  liostium 
intraverit,  quomodo  eciam.  si  vocatns  Alexander  eins  predecessoi' 
iustissimus  papa  fuisset,  adlnic  ingfressus  Johannis  danipnal)ilis 
et  leprobandus. 

.'i.  Qualiter  extunc  et  antea  viciose  et  multipliciter  scandalosc 
vixerit. 

4.  Qualitei'  tyi-annice  et  symoniace  lunic  statum   rexerit. 

5.  Qualiter  et  ad  quem  tinem  suos  pretensos  cai'dinalcs 
niultiplicaverit. 

6.  Qualiter  eos  et  in  eis  statum   cardinalatus  depresserit. 

7.  Qualiter  mercatoribus  et  usuiariis  majiis  (juam  suis 
pretensis  cardinalibus  et  referendai'iis  in  beneticioruni  collacione 
audienciam  dederit  et  inde  male  acquisita"')  disperserit. 

8.  Qualiter  contra  ordinaciones  Pisanas'')  in  piTiudiciiim 
ecciesie  et  imperii  cum    La<lisla()  tractaxerit. 

9.  Qualiter  et  colludendo)  cum  rodem  Ladislao  lAomam 
perdiderit  et  inde  cum  mulfiplici  periculo  et  scandalo  suc  prc- 
tense  curie  discesserit. 

10.  Qualitei'  pretensas  ordinaciones  Pisanas.  in  cuius  coiicilii 
auctoritate  statum  suum  stabilire  satagerit ').  imiitiplicitpr  in- 
freg-erit. 

11.  Qualiter  presens  suum  |)ivteiisum  concilium  xocare  scaii- 
dalose  distulerit. 

12.  Qualiter  ipsiim  vocatum  conurHuari.  (piantum  potuit.  stu- 
diose  impedivit. 

13.  Qualiter  eiusdem  coucilii  libertatem.  (|iiam  puitlice  jjrotessus 
est,  occulte  inipedirc  procura vcrit. 

14.  Qualiter  Homanorum  rej^em,  Homane  ecciesie  advocatum 
in  presenti  concilio  ad  ecciesie  pacem  et  reformacionem  lal)orantem 
l>er  se  et  alios  l'autores  siios   iiiiiiriose  diffamaverit. 

15.  Qualiter  in  piemissis  et  pluril»iis  aliis  nepliandis  a<-tibiis 
toti  ecciesie  scan<lalosus  extiterit. 

:i)   /-'o/f// pt-nis /,■()/•/•/</;<■/•/'(/(.-■  priiis.     In    l-'ti/i/t  iihcrfl ihaii/  iiunliU-v.    cl    Mdii-fiirli   knniijirrl. 


\)2  I.    Al.srhiill.       Jnlljlllll     XXIII.    lllld    (hlS    Koll/.il. 

1().  (^)ii;ilit('r  in  pliinbus  ])reniiss()niiii  so  uiniiino  iiicori-ig-ibilein 
('xliil)iierit. 

17.  (^iialitef  ex  preteritis  peioia  pi'esuniuntiir  in  t'utni-nni, 
sl  in  liof  statn  lenianserit. 

18.  Qualiter  ex  predictis  et  eoruni  dependiciis  et  coniiexis 
ipse  taiiiquani  notorhis  ecclesie  Invasoi-.  scandalizatoi'.  dissipatoi- 
et  destriictor  et  de  scisniate  et  lieresi  suspectus  a  statu  huius- 
niodi  eicl  et  repelli  poterit.  si  voluntarle  cedere  uohierit. 

19.  Ex  quibus  videtur,  quod  dictus  d.  n.  Gregorius  nee  (lel)et 
nee  tenetur,  yninio  nee  licite  potest  cedere  reducendo  se  et  sibi 
obedientes  ad  obedienciam  dicti  Johannis.  quia  sie  non  tani((uani 
pastor,  set  tanKpiani  inercenai'ius  cederet  lupo  ovile  (loniinicuni 
invadenti. 

20.  Secus  auteni  esset,  si  hoc  kipo  eiecto  et  exclusu  ab  ovili 
eUgei-etui-  ahquis  bouus  pastor,  qui  ad  uniendum  et  regendum 
g'regein  Chi'isti  iudicaretur  esse  ydoneus;  et  maxiiiie  sl  eciani 
eiceretur  dictus  doniiiuis  Benedictus  in  casu,  quo  pertinaciter 
cedere  recusaret.  Tunc  enini  eciani  verissiiiius  et  indui)itatus 
pa|)a  unicus  eo  minus  cui-aret  cedere  vel  i'enunciare,  ecciesia  in 
bono  statu  et  in  manibus  pastoris  ydonei  dei'elicta. 

(49)  Februar  Aiifaii$>'.  —  A  u  <>  ii  //  lu  n  s. 

Text:  r  f.   Uli. 

I II  li  (i  1 1  :  Dir  hiiHnlirc  des  Kim  lijs  soll  dini  Schisma  du  Ende 
indcl/cn . 

Brevis    inroiinacio   pro  diclo   (bnnino  rege  Honianoruni. 

I'iinio  cum  s  a  ii  c  t  i  s  s  i  ni  u  s  (b)niinus  noster  d.  Johannes 
papa  XXlii.  principaliter  presens  concihuin  vocaverit  pi"o  danda 
[)ace  ecclesie  et  pi-o  ti'anquillitatc  popuh'  Christiani  et  Serenissi- 
mus d.  rex  Homanornm  eciam  ad  eundeni  linem  laboraxit  et 
hil)orat  in  presenti  concilio.  ad  (|uem  tani<iuam  s|)eciaiem  advo- 
catum  ecclesie  istud  j)rinci|)ah"ter  pertinet,  (piia  tamen  in  hoc 
seinper  vellet  procedere  cum  delii)ei-acione  concilii  et  speciaiiter 
dicti  domini  nostri  et  collegii  domlnorum  cardinalinin  :  ideo  ipsis 
aftectuose  supplicatui'.  quatenus  dignentnr  aperire  et  olTerre  vias 
vel  Viani  racional»iles.  per  (|uas  \el  per  (piam  dicta  |)ax  et  integi'a 
unio  facihus,  bi*evius  et  commodius  valeat  obtineri  e(  presens 
scisina  non  sohini  terminai-i  set  eciam  niodus  aperiri.  (piibiis 
provideri     possit.     (|uod    simile     scisma    ex    similibus    causis    vel 


i'iKlicibiis  in  rutmimi  «'vi^iiirf  iion  possit.  l^t  Iiec  |)ertinen(  ad 
dictum  domimim  iiostnini  el  safinm  follegiiiin  exemplo  sanc- 
toniiii  patruiii  in  siffneralihiis  coiu-iliis.  (|iii  ita  proressisse  Je- 
guntui". 

Item  in  casii.  (pio  dicti  domini  |)apa  et  cardinales  premissa 
non  offerrent  in  |)riina  sessione,  requirit  idem  d.  rex  pio  expedi- 
cione  concilii.  quod  sine  dilacione  dentur  certj  notabiles  deputati 
de  Omnibus  nacionibus.  (lui  sub  iuramento  seci'ete  habeant  aperire 
omnes  vias  et  modos  lacionabiles  ad  fines  predietos  et  (piod, 
si')  ei.s  fonveniencius  videl)itui'.  eh'üantui''')  pei*  eos.  ad  (juos 
|)ertinebit. 

Item  ut  premiSvSa  l)iv\iMs  ft  convenienciiis  liant,  idem  d. 
rex  pi'esentat  in  soriptis  omnia  objata  d.  letjis  Arragonum  et 
I^eti'i  de  Luna  et  d.  comitis  Pallatini  ducis  Bavaiie  et  Angeli 
Coi-ariü,  ut  eis  Hat  talis  et  tam  i'acionabilis  responsio,  quod  non 
debeant  irritari  ^).  Item  proponat  dictus  d.  rex.  quod  ad  ipsum 
pertinet  ad  premissa  dominum  nostrum  et  totum  (•olleg'ium  ex- 
citare  et  monere  et  de  hiis  est  instantei-  lequisitus.  Et  quod 
breviter  expediantur  ad  redimendum  labores,  vexaciones  et  ex- 
pensas  dominorum  in  hoc  sacro  consilio  existencium. 

De  aliis  autem  reformacionibus  spiritualibus  et  ecclesiasticis 
[in]  capite  vel  in  membiis  idem  d.  lex  relinquit  deliberacioni 
concilii  generalis,  paiatus  tamen,  si  a  dicto  concilio  lequisitus 
fuerit,  in  omnibus   daie  opem. 

item,  quia  idem  d.  i'ex  de  recta  intencione  d.  i-egis  Arragonum 
indubie  sperat,  quod  ex  convencione  cum  eodeni  et  Petro  de 
Luna  sequetur  pei-fecta  unio  seu  pax  eccJesie,  quantum  in  eis 
erit,  ideo  idem  d.  rex  re([uirit  consilium  de  modo  circa  hec  ulterius 
procedendi. 

(50)  Februar  Anfang'.  —  ()  ii  i  <l  a  m  d  o  r  I  o  r  c  s  et  />  rc/  n  /  i. 

Text:  r  f.   .%'. 

Inhalf:  Befürworfung  ehicr  ZiAsammeuhiinft  mit  dein  König 
ro»i  Aragon   mal  den  Gesandten  Benedikts. 

Regie  maiestati  hec  sub  correctione  humilitei- presentantur 
ex  parte  quorundam  prelatorum  et  doctorum  diversoium  studioruni 
et  nacionum. 


:il   Ils  c\.     b)  Us  flijrat ur. 

'y  iJiese  Aiifmort  steht  also  noch  aus. 


94  I.   Abscliiiitt.     Johnini    XXIII.   iiiid   (Ins    Konzil. 

CiiMi  (»r;il()ies  Pcli'i  de  Ijiiia  f^t  i'H<>is  Afi-aji'onip  persistant 
in  (-(nn  eiicioiic  imifiia  in  \icia  ciiiii  d.  rej>p  IJomaiioniin  iwc  ad 
aliam  specialem  viam  |)i-(»miiiic  cxplicandiim  per  dictum  d.  i-eg'eiii 
|)()ssiiit  indiici.  ([iiia  tarnen  dicli  oi-atore.-;  coiistanter  aftiriiiant  et 
verisiiiiiliter  persiiadpiit  ex  dicta  ('oinciicioiic  seciituriini  optate 
pacis  fi'iictnin  et  allejiant,  quod  lianc  viam  dictiis  d.  rex  ohtulit 
exfusantque  dominos  siios  de  tai'ditate  et  loiigitate  teinporis  ex 
notorils  et  i'ac-iouabilibiis  caiisis.  videtur,  (piod  dicta  convencio 
pef  dicliim  d.  le^ieiii  millateims  del)eat  peiiitiis  repelli  nee  per 
üenerale  concilinin  repi'oijari  aiit  dicto  d.  re^i  disiiadei'i.  tum 
(piia  Ulis  non  videtur  tleneoandum.  (piod  iion  nejiaretur  Grecis 
aut  intidelihus.  si  peterent  <()n\  encionem  de  pace  ipsoriiiii 
aut  eorum  reduetione.  tum  <piia  hoc  ne<>are  esset  occasio  ob- 
stinacionis  et  |)erpetuaci(inis  scismatis.  sicud  ])atet  per  exem- 
plum  de  scisniate  (ii'ecoium.  tum  (piia  luni  esset  facile  eos  vei 
eoi'um  scisma  |)ei'  viam  facti  seu  potenciam  hcachii  secularis 
extirpai-e. 

Sed  tameii  videtur  ex|)ediens.  (juod  ex  parte  dicti  d.  reg'is 
et  concilii  mittei'entur  aii(pii  oiatores  ad  triplicem  tinem  :  prinio 
ad  reducendum  eos,  (juod  pro  redimenda  eoi'um  vexacione  et 
dicti  d.  re<iis  ai)l)r(>viacione  n(\u'ocii  vellent  mittei'e  |)lenum  man- 
datum.  ([uem  admodum  fecit  Anaelus  de  Corai'io.  ul  hie  posset 
integra  ecclesie  unio  tei-minaii  :  secundo.  si  dictum  mandatum 
mittere  noilent,  quod  saltem.  (pie  otterunt  in  \icia.  vellent  facere 
in  ali<|uo  loco  propin(|uioi'i  in  comitatu  Sabaudie  v(d  in  alicjuo 
loco  circa  IJodanum.  ubi  possent  \<'nii'e  uailee  \el  alibi.  ul)i  eis 
daietui'  debita  securitas  ad  hunc  tinem.  ut  pai'tes  pi'opinquius 
existentes  |)ossent  facilius  et  brevius  i)acem  concludere;  tercio, 
si  premissa  non  velint.  saltem  consencient  dictam  conveiicionem 
diffen-i.  usque  rex  ea.  (|ue  in  |)resenti  concilio  sunt  ajienda  circa 
exterminacionem  scismatis.  (|uantum  in  se  est,  compievei-jt,  quiai 
videtur  tieri  posse  infVa  mensem  seu  tinem  Api'ilis  et  tardius. 
Et  ita  posset  dicta  convencio  tiei-i. 

(51 )  Feln'uar    Aiifanj>".  —  .4  ii  o  ii  i/  in  u  s  a  ii  s  d  c  r  0  !>  ö  <]  i  c  u  z 

J  0  h  <i  II  II  s. 

Tr.rf:    I'  f.    SS. 

I II  li  (I  /  f :  }f(iliii/iii(i  zur  lliiixivlil  iiik/  }fässi(/ini</  iilh-r  Taih'ii'ii . 
hcsdiii/crs  (Im  \'orsc/i/('ii/i-ii  TU'iii'dikfs.  XIII.  tun/  des  Kdiiii/s  ran 
A layoii  ye(jeii i'ihcr. 


141.-)   Kcl.ninr   Aiirimi;'.  95 

['i'o  IC  s  |)  ()  II  s  i  (>  11  f  (laiida  jx^r  sf  iviiissimnin  d.  i'cjieni  de 
voliintate  concilii  amhaxiatorilms  re^is  Anai^omim  et  Petri  de 
Lima  ex  una  parte,  ex  alia  diici  Havarie  cinn  suis  ainbasiatoribns 
Anteil  Corrario,  aiic|ui  daiil  avisaiiienta  ita  austera,  iit  |)Ofius 
videantur  esse  advorali  srisinatis  f|iiam  coiisultores  iiiiioniset  pacis. 
Cum  enim  res  isla  trartanda  sit  amirabiliter  et  earftative,  ineipiiint 
a  criiiiinibiis,  obicieiido  periiiria  et  vota  fracta  ac  rollusioiies, 
ut  statiiii  precludatiir  via   liactatiii. 

Secundo,  ut  addiicanl  cos  in  odium  concilii.  dicuiil.  (piod  ilii 
despexerunt  concihuin  nee  sunt  (h'giiati  initterc  nuncios  suos  ad 
conciliuni,  set  miserunt  ad  d.  res-ein  ex  ([uadain  coiiusione  cei-la  '). 
Potest  dici,  ut  innuit  cedula  ilioruin.  (|ui  sunt  cum  d.  duce  pre- 
dicto,  quod  non  reprobant  concilium.  set  presidentem,  set  (^ciain 
nee  approbant  simpliciter.  cpiia  timent  inini'iam  et  iiicrito.  quia, 
nisi  Dens  providisset  per  alicfuos  bonos,  et  se  opposuerunt '').  Ti-acta- 
batur  per  quosdam,  eciam  antequain  esset  plena  congfregacio, 
ut  omissa  omni  racione  unieiuh'  ecclesiam  ajisi'aventur  i)ene  conti-a 
illos  ad  hoc,  ut  ininime  esset  amph'us  spes  vel  modus  unioms 
et  ut  i-emaneant  confusi-). 

Tercio,  (juia  dicunt  specialiter  conti'a  cedulam''),  quod  non  est 
verisimile,  (juod  vidint  ampiecti'')  viam  cessionis.  quam  ah"as 
reprobavei-ant  et  in  suis  publicis  consistoriis  tanupiam  dyabolicam 
condempnaverant.  Hespondetiir.  (piod,  si  tunc  non  lecte  sense- 
runt,  potuerint  |)ostea  resipiscere  et  suuni  errorem  iain  i-eco- 
jinoscere.  Xec  hoc  (h'citur  in  favorem  ipsoi'inn,  set  in  lavorem 
ecciesie,  ut   unialiir  |)er  istuin   vel  per  ahum  moduin   racionabilem. 

(^uarto  ad  id.  cpiod  dicitui-,  quod  dominus  nostei-  non  debet 
tieri  |)ar  Ulis,  qui  nullnin  ins  habent,  set  sunt  condempnati '), 
respondetur,  quod  non  Ht  par.  eciamsi  ehg-atnr  via  cessionis^ 
nam  ipse  cedit  vero  papatui.  illi  autein  non  vero.  nnde,  si  est 
Iure  l)onus,  sicud  est  papa  verus.  debet  velle.  (piod  per  se  non 
stet,  (pioniam  uniatur  ecciesla,  si  autein  dilif4i(  ma^is  statum 
suum  quam  unitaten»  ecciesie,  videat,  ne  ex  hoc  sit  indignus  nomen 
habere  pastoris. 

!.)   .So   /As.     1))   Hs  iimplcrtcrc. 

'y  Dii'sr  cedulae  kömieii  mir  :i4  (Siii)er  co  (iiutd),  .'»v;  (S»"(|iiiiMtiir  jiliqiia) 
lind  42  sphi  (Via  cessionis).  Sie  önMi-rn  sich  nhrr  tiiclif  so  scharf.  Oh  firiiuc 
fphlpit  y 

- 1    Anfrafi  aiti    7.   DpZPinhpr. 

';    Voiii  -0.  Januar  ,Si  placet  .  .  .* 

*i   Vgl  (lip  Nrr.  40~4n. 


iH)  I.    Ahsclmilt.     .Idhiiiiii    WIM.   und   diis    Koii/il. 

(^iiinlo.  (|ii(mI  dicihii'.  (|im)(I  d.  rcx  noii  dehet  vcIIp  Interesse 
(•(tiicilio.  set  iuxtM  iiioreni  pi'edecessormii  stiofiim  soliiiiimodo 
exe(|ui  e;i.  (iiie  |)ei'  conciliiini  detei'niiiiahiintur.  respondetui'.  quod. 
sif'iid  ex  croiiicis  np[)aret.  iion  soliim  interfiierunt  sepe,  set  eciaiii 
prefuerunt  conciliis  inipei'al()r»\s  ct.  si  iuni(|iiaiM  fiiit  causa  raciona- 
l)ilis,  iaiii  est  :  primo.  (juia  iioii  omnes  prelati  recos'nosciint  d. 
nostiuni  in  papaiii.  set  i|)siiiii  onuies  lecojinoscunt  imperatoreiii  ; 
seciindo.  iit  Sit  libertas  et  seciiritas  loqiieiidi  oiiinibiis,  quam  ipse 
piomisit. 

Postreino  iniii(|uaMi  lief  imio  leproJjando  solum  dicta  vel 
scripta  aliorum.  Set.  si  ca.  (pie  olferuntur  ab  ab'is.  nobis  noii 
|)la('ent.  olTeraiiuis  mos  eis  ineliora.  ut  sie  eos  vel  reducainus 
beni\M)ie  vel  totah'ter  conviiicamus.  Xain  istiid.  (pied  coiK-luditu]', 
seilicet  (piod  procedatiir  conti'a  cos  pci'  confirMiacioiiem  coiicilii 
Pisani  et  ajigraxacioiKMU  |)eiiariim.  iiichil  aliud  est  dicerc.  iiisi  ut 
confirmetur  scisnia  in  perpetuuni.  (\{\o(\  est  niulto  detei'ius.  <piam 
f\\iO(\  vei'us  \n\]rA  cedat  iui'i  suo  pro  ccciesie  unionc.  Kt  ideo  \idetur 
melius  concludendum  d.  i-eo:i,  ut  suadeat  illis  contendentibus  vel 
imnciis  eoi-um,ut  infra  certum  competentem  terminum  brevissimum 
habeant  plena  et  plenissima   ujandata  et   illa   producant. 

Insupei-  moneantui'  ex  parte  concilii  per  uuneios  |)i'oprios.  ut 
infra  eundem  tei-minum  compareant  pei-  se  vel  procuratores  suos 
ad  dicendum  causas,  quare  non  debeat  contra  eos  procedi,  et 
si  producentur  sufficiencia  niandata  et  ibi  velint  intendere  ad 
Unionen! ,  bene  (piidem,  sin  autem.  pi'ocedatur  contra  eos  et 
sie  merilo  crit  ultiimim  id.  ([uod  ali([ui  volunt")  esse 
primum. 

Kt  si  dicatur:  quid  Interim  tiet  ?  Hespondetur.  quod  tractabitui' 
ciu))  hiis,  qui  erunt  presentes.  de  modis  uniendi  ecclesiam ')  ac 
cciam  de  inodis  refoiinandi.  Que  reforinacio  consistit  in  paucis. 
dunnnodo  bene  serventur.  Si  autem  non  servantur.  omnes  deter- 
minaciones.  que  possunt  in  mundo  tiei'i.  nicbil  valeant.  Et  si 
alicpn  ex  pi'elatis  non  possunt  tamdiu  moi'ai'i  liic  i)ropter  defectum 
expensarum.  subveniat  illis  dominus  nostei-.  cui  incumbit  tale 
onus,  vel  detui-  eis  licencia  i-ecedendi,  quia  non  est  equum,  (piod 
pro|)tei'  incommodum  paucorum  periclitetur  causa  universalis 
ecclesie  et  pi'optei-  festinacionem  paucorum  mensium  liat  incon- 
veniens.  ipiod   in  ctciiium   tolli  non   possit  etc. 


a)  Hs  iioluiii.    1))  IJa 


141")   K('l)iti;i  r  Aiilanji'.  9^ 

(52)  Februar  Aiifaiij>".  —  O  n  i  d  a  m  -I I  <i  I  i  r  i '  i. 

Text:  r  f.  O'"^  >i»f>  /■  "'»''' 

1  u  li  ((  1 1 :  FnfJs  die  Zession  (Irr  riii"i(j  niötj/irhc  \\  (■(/  zur  litioii 
isf.    itui/J   ihn    ((Hell   Jolninn    n'ühlcn. 

Q  u  i  a  p  o  s  s  II  n  t  v  o  r  i  s  i  iii  i  I  i  t  e  r  d  ii  b  i  t  ;i  r  +'  oratores  Pt^tfi 
(l(-  Lima  et  Anjiieli  Corario.  an  via  cessionis,  que  ruei'al  appro- 
l>ata  ante  conciliiiin  Pisaniiin,  acceptai'etiii'*)  nunc  pro  tolali  ex- 
lii-paclone  scismatis,  si  per  eos  offerretui'.  ac  propterea  fortasse 
iioii  audent  aperire  inentein  suain.  ne  si  ofteri'ent  cessiont^ni  per 
nKxluni  alias  practicatuni  et  non  aeceptaretui'").  deterior  rss»'t 
eoriim  condicio.  ideo  prius  videliir  deterininaiidiiiii.  an  rlijicn- 
tibiis  ipsis  illain  viani  et  nuliani  aliain  acce|)tant ihiis  cciani  ex 
part(^  nostra  deheat   aceeptari. 

Cii'ca  (piixl  dico.  ({iiod  raciones.  (|ue  prcdtahant  \  iain  illatn 
cessionis  ante  concilium  Pisanuni  «'ssc  optiniani.  a<llHic  \alent. 
nisi.  quia  ante  nicliil  erat  deteiininatinn  circa  iioc  per  aliqiiod 
concilium,  nunc  auteni  est  deterniinacio  concilii  Pisani.  (|ü»'  privat 
illos  conten(lent(\s  et  declai'al  eos  mdliim  ins  liahcrp  in  |)apatii  et 
pci-  consecpiens  appr(d)at   ins  doniini  nostri ''). 

Set  ex  adverso  est  alia  racio  niagis  ui'gens.  (jiiia  tunc.  si 
non  cedebant,  nee*")  tiebat  unio.  sicut')  nee  erat  facta  per  XXX 
annos  vel  citia.  tanien  ei*at  spes  unionis  nee  erat  ali(jUod  preiu- 
diciuni  ex  nioia  nisi  diuturnitas  teniporis.  Nunc  auteni  ininiinel 
istud  pi'eiudiciuni.  quia,  si  non  acceptatur  isla  via  illis  olferen- 
tibus  et  pi'oceditui'  contra  eos  |)er  confiiinacioneni  concilii  Pisani 
et  aggravacioneni  penaruni.  nemo  dnbitat.  (|uin  pei' hoc  confii'metur 
scisma  in  pei"j)etnum.  VA  ideo  consideranda  sunt  circa  hoc 
inconveniencia  et  bene  ponderanda.  si  malus')  inconveniens  est, 
quod  confii-metur  scisma  isto  modo  sine  spe  i'eintegracionis,  ({uam 
(piod  habens  ins  vei'um  et  ceitum  in  papatu  illud  dimittat  j)ropter 
reinteoracionem  ecciesie.  Non  est  dubium.  tpiod  est  elig-endum 
id.  (piod  est  minus  malum. 

Et  si  dicatur.  cpiod  isto  modo  dai>itui'  via')  se|)ius  malignandi. 
(|uia,  si  alias  ^)  papa  eli<>etui'  in  discoi-dia  aut  ali<pn  ex  cardinalibus 
postea  discordabunt  ab  eo.  (pn  erit  concorditer  electus.  non  habe- 
l)imt  nisi  alium  pontificem  ci-eare,  et  sie  per  indireetum  eo^crenl 
ad  cedendum  eum.  (pn*  ei-it  canonice  electus.  respondeo,  (juod  est 


il)  /'.  US    att<Mii|)liir<'tiii-.     1)1   .S7'///    iloiii.    II.  sf'-ht  f.  US  iliviuiin.     c  (  /.    US   iil.     d)  /'.    US    spt. 
e)  /'.  S7  eniiii  nia)j:is.     f)  /.  S7  uccüsio.     ■.')  /.  .S7  aliiniis. 

'y   llwrsrhrifl :  ("cdiilc  (luoruiidain  Italionrum. 

K  i  II  k  e  ,   Arla    i-oncilii   ( 'oiistancicnsis   Ul.  • 


98  1.    Alisclitiitt.     Jdliiiiiii    XXIIl.    mid    (Ins    Konzil. 

fafiliiis  i)i()\  idcic.  HC  itciiim  Ihit  scisma.  (|uam  iil  iam  factum  tolla- 
tiir,  t't  i<ltM)  siihlato  priiis  prfsciiti  scismalc  lipuc  proN'idchitiii'.  nc 
facile  (1<^  noxo   lien"    |)(»ssit. 

Hein  si  (licatiir.  (|ii()(l  est  \al<le  iiii(|iuim  et  incoiueiiicns, 
(|ii()(l  lialx'iis  ins  inanilVsl  nni  cojiatnr  cHdfiM^  iure  sno  pi'optpr 
puni.  (|ui  nnllnni  ins  haltet,  icspoiideo.  (piod  nisi  esset  alicpiis 
superior  nti'iusiine.  (pii  |)()sset  facile")  de  inre  hoc  c(>»iniiscei-e  et 
diftinire  et  exe(|ni.  heile  esset  inconveniens,  qnod  iion  est  in  casn 
nostro.  et  tarnen  hoc  eciain  plei'UiiKine  fit  propter  honnm  pacis  et 
concoi'die.  Summa  eiiio  lacio  est.  (|iiia  est  minus  inalum.  (piod 
\erns  i)apa  cedat  inii  sno.  (piam  (|iiod  falsi  pape  perseveivnt  «'t 
continnelnr   in    peipetuum   scisina. 

Istis  et  siinilil»iis  racionihns  imhicendiis  est  (huninns  nosler. 
ul  cedat  illis  \(»hMilii)Us  cefh'ic.  Set  (piid.  si  Ulis  \(denlihtis  ipse 
noiit  y  l\espon<h'o.  (piod  co<iendiis  est  per  conciliiim.  Kt  circa 
lioc  esset    videndum   de   potestate  concilii   snpra   |)a|)ain. 

(53)  Fel)ruar  Aiifanj>'.  —  A  u  o  u  i/  m  n  s. 

Tr.rt:    /'  /'.    .'/7;    \I/V;/    r,()<l7  f.    Vit  '-. 

I II // ((  /  f :   Alle  <li('i    rräfciKiciitcii    nii'issi-ii    zniHckfiffiii. 

(^  n  e  r  i  t  u  r,    u  t  r  n  m    s  e  (]  ii  e  n  t  e  s    coiKlusiones     sint     tam- 
(|uam    vere   acceptande   vel   tauHinam    false   ant  (Mronee  repellende: 
V  W 

J^rima     concinsio :       Duo      de  Duo'),  unus  (ire^(H-ius  XII.   et 

|)apatu  contendentes  inter  se  alter  FVnedictus  Xlli.  a  nonnullis 
et  contra  d.  nostium  papam  a|)pellatus  de  papatu  conteii- 
Johannem  XXIIl.  pro  liono  pacis  dentes  inter  se  et  contra  ilinm. 
ec(desie  inri  pretenso  in  |)apatii  (iiiem  multi  .lohannem  XXIIl.  ap- 
tenentur  cedere  non  solum  ohii-  pellant.  pro  hono  j)acis  ecciesie 
iiacione  generali  de  iure  naturali  iiii'i  vero  aut  prc^tenso  in  pa- 
el  di\ino.  set  eciam  ohiijiacione  patu  tenentur  cedere  non  solum 
specialiexiuramentoet  votoet  ad  ohlijj-acione  generali  de  iure 
tantum  l)onum  exe(|uendum.  ut  naturali  et  divino.  set  eciam 
faciliusinducerentur.alliciendies-  ohlig-acione  speciali  ex  iuramento 
sentet  inducendi.statuendodeeo-  et  voto. 
rum  proN'isione  decenti  et  seciira. 

Licet    dominus   iioster    |)apa  Licet       ille.      cpii       nominatur 

Johannes  XXIIl. 


.i)    l'fhlt  f.'.is.     Ii)    I  iilr/t  (lnrchsfrifhrii  i\c  |):i|r:itii  <niitcmlciilfs  inter  nf,  (|ii(iiiim  \  idclicct. 

'/   /'  /.   !>7    lidf    dii'    tirspiiinrilirltp   Form,    die    in     W  ö(H)7    ht    viitr   .hilitiiiii 
XXIIl.    II iifrcinidliilir    l'nrni    iiiiinuliiiinf   ist. 


U15  Ffhniai-  Aiifjum.  99 

ex  predicta  speciali  obligafionf  ad  illiid  ininiine  teneatiir.  tarnen 
generali  ohiiiiacionc  prcdicta  (enei'etiir  in  cerlo  casu  xcio  iuri 
siio  (u'dere   pro   Ixjho   |)acis  «'cclesie  et  scisinativS  extir|)aci()iie. 

In  casn,  <|U(>  dicti'')  contendentes  often'ent  viam  oessionis.  si 
doniinns'')  noster')  pariter  cederet,  ipse')  pocius  teneretnr  (-(Mleir 
(liiani    diuciiis    extirpacioneni    scisniatis    differre    vel')    aul'tVi  r»^'). 

8i  dicti")  contendentes')  j)ieniissain  cessi(^nis  viani  sinipiiciter 
vel  condicionaliter  oftei'ie  dissiniulaient  ant  dilTenent.  tarnen') 
dominus  noster  tamqnani  verus  pastor  in  ol)lacion«'  tanti  l)oni 
illos  deberet  pro  pace  ccclesie  prexenirc  et  hoc  scciinduiii  aliipios 
(M'iieret,  licet  non  ex  ohli^acione  coactiva.  taincii  ex  pcrfccl  ioiic 
caritativa. 

Si  dominus-)  noster^)  dictam  ohlaciont^m  faccM'pt.  ai)  univt-r- 
sali  ecciesia  laudandus  esset  et  summa  veneracione  extollendus 
et  per  presens  concilium  eidem  esset  de  statu  securo  et 
honestissimo  providendum  eciani  ad  sue  voluntatis  l)enej)lacitum. 
Kt  '')  super  hoc  erit  sibi  per  concilium   humiliter  supplicandum  etc. 

Si  dictis ')  duobus  contendentil)US  dictam  viam  olTerentibus 
dictus  dominus'')  nostei-'')  eam  pertinacitei-  recusaret.  esset  pei- 
presens  concilium  reprobandus  et  ex  hac  et  (juibusdam  aliis 
racionabilibus ')  causis  rejjellendus,  iit  ])lnres  estimant '"). 

Si  ante  terminacionem  presentis  concilii  dominus")  noster  et 
dicti  contendentes  per  dictam  viam  aut  aliam  racionabilem  non  dent 
certum  niodum  et  darum  ad  extirpacionem  scisinatis  et  tinalem 
conclusionem  ecciesie  pacis.  decernendum  erit  per  pi'esens  con- 
cilium obedienciam  al)  eis  esse  subti'aliendam  usque  (|uo  pacem 
rnddant  ecciesie,  (luam  ditterunt  vel  aulerunt  et  de  facto  exnunc 
debere  tieri.  si  in   hoc  alioi'um  obediencie  elTectualiter  consenciant. 

Si  infra  certum  et  bi'eve  tempus  pei*  concilinm  statuendum 
i[)si  paceni  non  reddeient  ecciesie  nt  prefeitur,  ij^sis  i'epulsis 
esset  ad  novam  electionem ")  procedendum.  ante(|uam  presens 
concilium  penitus  dissolvatur,  nisi  in  casu.  ([uo  dominus'')  noster 
\  cl  alius  ipsorum  off'erret  dictam  viam  cessionis  aut  aliam  \iam 
pacis  racionabilem,  (|uam  alii  recusarent.  in  (|uo  casu  ipsi  cssent 
non  solum  per  subtractioncm  obediencie.  s(^t  eciam  iüiie  et  ^ladio 
puniendi. 

a)  ir  priiiii  diici.  !>)  l\'  Iciciiis,  i|iii  vnc.ilur  .loli.iniics.  i)  U  /o/(//  liM-rius  \ci(i  iuri 
siio  vel  prctoiiso.  il)  J-'rhll  W.  c)  U'  l>riiiii  dun.  fl  W  für  tiiriicn  .  .  .  pastur:  tfrcius.  i|Mi 
ilicitlir  JolinniX's.  cciaiii  si  esset  vimiis  p.-islur.  et  tiiiic  e<i  ma-iis.  ir)  l\'  dictus  \ocalus 
•loliaime.s.  Ii)  Kt  .  .  .  etc.  f'i'Iilf  W.  il  U'  piiiiiis.  ki  W  .Idhaiines.  1)  /'  irracioiiabilibus. 
iii)  H'  folgt  eciam  aliqiti  de  obedieiicia  sua.  n)  l\  für  dotuiuus  .  .  .  ilicti:  tercius  et  priini 
duo.     Il)  p  ecclesiarii.     p)   Dominus  .   .  .   vel   frlilt    W. 


100  I.   Al).s(liiiitt.     Joliiirm   XXIII.   und  (his  Konzil. 

(54)  Februar  Anfang'.         A  h  o  u  i/  itni  s. 

Tr.rf:   nriisscl  SO  IS     SdL'd  f.  SJO     l'l'l'. 

I II  h  <(  1 1 :  Ihr  Modus  pi-ocedpiidi  zur  hj/diu/niH/  der  luiou 
iimß  (Iciii  Konzil  (lulic'nn  (/cs/c/lf  hh'ihni  .  Krirä(pin<j  i'thcr  die  Ah- 
sfiiintntiKj  iKicIi  \(i/i(>iicii.  ilic  trotz  der  Ahlolniiiun  der  Jf(t//('iirr 
cHiftfoldcii   irird.  da   die  drei  (iiidcrni  jSatioiK'U  dufi'ir  sind. 

Hcvei-fiulissinii  |);itivs  et  domiiii.  (^)  ii  i  a  i  m  in  i  n  c  t  d  i  .s  p  n - 
tncio.  an  sci'iitiniiim  xotoriim  in  concMio  ;i>MU>iali  neccssacimn 
sil  facienduni  vcl  licndunr')  pci- ra|)ita  \el  nuin([uid  eciani  siilTicial 
sci'utininni  lieii  pci-  cajjita  in  nacitniihn.s  eiusdcni  (Mincilii :  et 
(|n()d  per  capita  in  concilio  üpii  deheat,  videtur  ex  co.  (piod 
halx'liii'  in  casu  .sinodiis  15  di..  ul)i  dicitur,  (piod  concilinni 
dictum  csl  ex  (-(»niuni  intencionc.  eo  (piod  in  iininn  diiiüat  nuMileni 
(Muncin  nicnlis  inluituni;  iU'ni  conlrariuni  est.  (piia  non  .suflicil 
con.sensus  (pialitcrcuiKiuc  not ilicatus  et  neduni  expressus,  set 
eciani  tacitus  in  re»iula,  (|ui  lacet  de  i'e  in  li.  \'l.;  et  })ei'  conse- 
quens  non  lefert.  an  consensus  notilicetur  in  concilio  per  scruti- 
niuin.  (piod  lit  per  capita  sin<>uloruni  cori)oi'uni  sive  per  capita 
nacionuin  :  Solucio  in  liac  materia  :  jxnio  lianc  concdusioneni, 
(|uani  bona  lide  credo  veram  .  .  .  Scruliniuni  \'otoruni  in  concilio 
(|UOcun<iu«*  de  iure  lieri  potest  neduni  |)er  capita  sin^uloi'uni 
sin<iulariter.  set  eciani  per  capita  nacionuin.  intelliyendo  per  capita 
nacionuin  jirocuratores  si\'e  (d'ticiales  nacionuin.  Hec  conclusio 
prohat ur  [)riino  ex  racione  siii)ra  inducta  j)ro  liac  parte.  Xani  in 
presenti  niateria  sufticit  consensns  (|uocnn(|iie  modo  notillcatus 
eciain  i)er  taciturnitatem  <'x  eo,  (piod  ne^ocium  unionis  summe 
favorahile  existit.  (,)ue  racio  fortilicatur  |)er  comunem  iiiodum, 
(pii  servatur')  in  diflinicionihus  conciliorum .  ([uia  comuniter 
res|)onsiiin  in  Jiac  materia  :  VA  respondet  s.  sinodus :  Placet, 
per  (piain  manifeste  patet  non  esse  de  suhstancia  conciliorum, 
(|iiod  Vota  sinjiiihuum  scrutentur  sin^iilariter.  cum  sufticiat , 
(piod  siinul  respondeant:  Placet.  ut  dictum  est.  Prohatiir  hoc 
ex  eo,  ([uia,  si  votum  cuiuslibet.  ([uem  negocium  tanjjjt,  deherel 
necessario  sing-ulariter  i'efiiiiri,  nulluni  prociiratorum  regnorum, 
nacionuin.  provinciarum.  universitatum,  capitulorum  delieret  ad- 
mitti,  set  singiili.  (|uoriiiii  procuracionem  «ereivnt,  essent  singula- 
riter  perscrutandi.  Set  hoc  lalsuiii.  ut  patet  taiii  per  coinunem 
practicam  (piaiii  eciain  iure  ...  Si  ergo  procuratores  regnoruni 
etc.    admittuiitur    pro    singulis    de  regno.    eadeiii    racione    eciam 

a)   //.-;    iit'ccss.-iiia,   laciiMiila    liciula.     I))   7/s  saiialiir. 


I 


141;")   Frl.ninr   Aiirnii;:-.  101 

iincio  qut'libf^t  per  ])i<)('iir;»t()i-(Mn  icspondcrc  pott'st  in  concilio 
i|)S(»  coiiji'rp^iiato.  iiuixinu'  sin<iuli8  de  nacionc  pi'csciitiljiis  cl 
iKHi  contradicfMilibiis  .  .  .  I'otest  cciam  dici.  cpiod  sii)<iiilai-ia  coi- 
pora  coiicjlii  siiiüularitci'  sci-iitaiiliir  in  coiicilio.  X;\ni  (Mincilinni 
constitiiilur  ex  iiacionlhiis,  (piaiimi  (pieliltet  constitiiit  pei-  se 
iinmn  (•()r])iis  et  est  votiiii) ;  et  sie  (pialihel  nacionc  scrntata 
sin^^nla  corpora  concilii  sunt  et  crunt  scrutata  .  .  .  Ilcni.  (jnod  ') 
scrutari  ])()ssint  de  iure  |)ei-  naciones  si\c  piovincias ')  et  non  pej' 
capita.  necessario  ])at('t  ex  concilio  Pysano.  ubi  hoc  |inodo| 
scrutatnni  est;  et  certiiin.  l'nde  anteni  concilinni  l'ysannni  hoc 
|)otuit  dt'  iure  comuni.  et  siniiliter  hoc  polerit  concihtnu  Con- 
stanciense.  .  .  .  cum  sit  ciusth-ni  auctoritat is.  cuius  fuit  concihuni 
l^ysanuin.  .  .  .  Per  (piod  eciani  solvitui".  (|Uod  de  no\'o  ah  .Itah- 
cis  ohicitiu".  sciiicet  (piod.  hcct  concihuni  l'ysanuni  tenuerit 
habere  niü(hJMi  j)er  naciones  et  non  per  ca|)ita.  non  tanien  eo 
nio(b).  ([uo  conciMuin  Constanciense  eo  uti  intench't  :  (pna.  si 
concihuni  l'ysanuni  potuit  et  debuit  inoduin  teuere  ei'')  ex- 
pedienteni,  sie  eciani  concilinni  Constanciense  nioduin  consniiilen) 
potest  fscrvare|.  secunduin  cpiod  nuiu-  ex|)e(lit  ])ro  nea'ocio  unionis 
conseipiende.  Intellexi  eciani.  (piod  illo  modo  sie  nsi  sunt,  ut  in 
anticpiis  conciliis  invenitur,  sciiicet  .placet'  non  sci'utatis  votis'") 
singulorum  in  concilio  sive  sessione.  set  prius  in  nacione.  Sic 
eciam  nunc  sine  scrutinio  sinji'ulorum  ileri  potest.  Dicitur''), 
(piod  concilium  Fysanum  hoc  non  potuit  statucre  de  iure  nee 
taleni  modiim  teuere.  I^t  hoc  non  polest  dici.  ipiia')  sie  seque- 
retur.  (piod  Johannes  non  sit  papa.  .  .  .  Se(pier(4iir.  (piod  duos 
fuiic  |)ro  papatu  conteiidentes  dampnai'e  non  potuit  et  sie  essemus 
in  statu  ecciesie.  qui  fuit  ante  concilinni  Fysanum  .  .  .  Kst 
tarnen  |p(>ssibile|.  (piod  dictus  .)(diannes  et  sua  adhesio  excusari 
possent.  .  .  .  (|Uod  lum  deberent  dici  selsniatiei  proj)ter  bonuin 
linein.  (piem  haberent  ex  concilio  Fysano  .  .  .  Fnde.  si  Ang'eJns 
vel  Fetrus  de  Luna  racionabiliter  se  exeusare  possent  a  contii- 
niacia.  de  iure  essent  audiendi  ...  et  excusari  possint.  (piannis 
nostra  adhesio  hoc  admittit  difficulter  vel  secunduin  inultos  nullo 
modo   .   .   .     Cum    erjio    in   ec(desia   l)ei   sit   verum   scisma   .   .   .   per 

!i)   //.•;  proviiH-iis.     li)    //.-■   ciiiii.     c)    ll.-<   \olimi.     <l|    //>    /-ocik.-   prniit.     c)    //.-  /o/(//   si. 

'j  lii  der  lls  folfif  non.  Dem  Ziis(uiniinili(iii<j  iiitd  drr  Sdizhoii-sfriikfion  muh 
isi  i-s  zu  tilifcii.  I'fn'r  dir  Töfifikfif  drr  ^■icüioiieti  in  l'isa  njl.  Sfiilir.  l)if  Orifaiii- 
satiDii  und  (k'.schäftsttrdiniini  di'S  Fisnuer  und  h'onsfaiizcr  Kaiizils  ij)is.s,  isyj\ 
S.  2li  f. 


102  1.    Al.scliiiitt.      .loliMim    Will.    1111(1    (Ins    Koii/il. 

(•()iistM|ii('ns.  siciit  (•(niciliimi  Pysamim  i)ni1('s  siuis  inh^ipoinTp 
poüiit  ynimo  dehiiit.  sie  cndcm  racione  eciam  fonciliuiii  Coii- 
slam-icnsc  sc  iiitcipoiinc  dcbct.  iif  ■')  scisma  hodie  ecclesie  immi- 
iiens  tollatiir  iioii  oh.staiil«'  contiadictionc  cuinsdani  dt'  |)apatu 
(•oiitcndciiciiim  ...  Si  erjio.  ut  iam  patuil.  conciliuin  Constan- 
ciciisr  pai'trs  siias  iiitcrijonerc  polest  yniino  debet,  ut  divisio  in 
ccclesia  Dpi  lollalur.  cadpiii  racionc  cciain  potest  de  iiiodis 
(•(Hi\eiiieiitil)iis  ad  iinionein  dispoiieic  noii  ohstaiite  conti'adictioiie 
(•iiiiisciini(|iie.  Kt  sie  pei'  consetinens  eciam  noii  inipedit  pro- 
cessuni  (•(»iiciiii  de  iure,  si  Italici  in  hunc  uioduni  consonare  uo- 
lunt.  (|uia  aiie  ties  uaciones  taiii(|uain  pars  iiiaior  et  sanior  in 
negoeio  uuioiiis  «'sset  pi'el'ei'enda  ...  ei  niaxinie  ex  eo.  (piod 
tendit  ad  natuialeni  usuiu  rei.  (pii  est.  ut  sit  unus  pastor  in 
ecciesia    Dei   .   .   . 

(55)  Februar  kurz  vor  7.  —  Ailli  ranl.  ' 

Text:  FiUn.sfn'   llss.   /'  /.    /O.V  '■. 

Driivl-:   Unnll   II  TJ4 :  Mniisi   XXV II  CHI). 

I II  hfl  ff :  Ijircifcrniirj  r/r.s  Sfiiinnrpclifrs.  lü-Jifcr  (fcs  l)islirr/(/rii. 
Hs  (jrftc  Ffdiicirii.  (fir  iiir/ir  Scffni  lidficii.  afs  itufiniisclir  Erz- 
liisf niiK'r.  Ancli  (fic  hof.form  (fcr  Tlicofof/ic  nii(t  ffcs  Ifcrfifcs.  (utcfi 
(fir    Fiirsfcii    (fffzfcrc   firsrhräiif.f i    iiiiisscii    (il)sfiiinii('ii. 

.Ad  ()  I)  \' i  a  n  d  II  ni  |)  r  o  t  e  r  \' i  e  et  i  n  s  o  I  e  n  c  i  e'')  .  .  .  exe- 
ciicioni   mandari.M 

(50)  Februar  kurz   vor   7.    —    A  ti  s   <t  c  r   i  f  n  f  i  r  n  i  s  v  h  r  // 

A'  (1  f  i  0  n. 

Tr.-I :  /•   /•.    lor,. 

ScI/rrHjcii    tfcr    /fdficiicr    au    Sii/i.siiiiin(t :    l'roffsf    (/('(/rii    (fir   (jr- 
/ifdlifc  AltsfiiiniiillKj    iKirli    Xdfioiirn.      lU-iKicIifrifif/liiif/   (frr    Ifdfiriirr. 
\\  (llHIll     l-'Jllfrif lUKJ    (frs    clirisfficl/rii      \'(>ff,cs    iidcli     Xdfioiiril  ? 

I^j)ist<da  Itaiicoliim  ad  i-eiicm  Ixoniaiutiiim.  in  (|ua  prohant. 
(jiiod    \()ta    tieri   deheaiU    per   solos   episcopos  et    al)l)ates. 

Serenissime  priiiceps.  iinict issime  cesar  et  rex  reji'uin  seinper 
auj^'uste.     H  II  in  i  I  i  I  e  r    et    c  iiin    omni   deliita    icvereiicia    at(pie 

ii)  //.-■  <•!.  In  /((  l.(,ri-i,iirrrii.:  Diml,-  hiit  inscitir:  .s-n/.v/  S.TJ:,  '/..  IS  r.  ii.  est  .-/.  i-ciiiiii:  Z.  I'.l 
r.  II.  schisiii.itis  zu  slrrirlim  :  Z.  II  r.  ii.  siinilcs  st.  i.;i  rt  iciihi  n-s :  lrf.-/r  Z.  rt  .■'t.  ;iiit  :  l'l'n  Z.  VI  r.  <>. 
|>ci-  prcsoiis;  Z.  Ji  i-t  .-</.  si ;  l'linjt  liirr  ]ii,il,'r  \nn\\uM'  r\  hiii-ii:  ill.i  cl.nisiij.i  :  c|||(mI  -i  Mli(|iii 
i'\    \  iil)is    ilistis   i'<ii't;iss<'    et    i;i  iKiiiicis    iiiipcdiiiicnl  is    )(.-■/,•. 

''  l)i'i-  Kmi  (//c.sc.s  Aiifidijs  i'rsriit'iiif  (iiicli  ftisf  inirflicli  iihrici iisiimttii'iiil 
III H  lldnii  II  L'L'.'i  (Irizirr  .\bsilniifh  in  riin-r  Dcliltcrjicio  iinivci-sitaTi.s  Parisien.si.s. 
ijrilr.    hinke,    hlirsili .    il.    Oncllru    S.   ■Ul-l. 


I41ä  Fcl»ni;ii-  kurz  vor  7.  lO.') 

(iHxotissima  siihH'ct ioiir  si^iiilicatiir  vestrc  re^^io  ninicstafis  cclsi- 
liidiiii  ptT  luh'lissimos  zclaloi'ps  Hius(l«'iu  re<>-ii  ciilminis  prdatos 
Italice  nacioiiis  ft  post  NocacioiK'in  saiict  issimi  in  ("lirislo  pali'is 
(loinini  iiostri  d.  Johaniiis  papc  XXIII..  ex  xoracioiic  vestiv  reg"it' 
siibiiinitatjs  Nciiiic  ad  li(»c  Cotistaiicit'nsp  ji'(MU'ial('  (•(»iiciliiiin  siil) 
spe  lii-iiiissima  ac  lidc  ccilisshiia  ae  protzet ioiic  »d  tundonr 
singiiJai'issinia  ciiisdein  vr'^lc  maiestatis.  (|iiaiii  iiilcr  omiirs  (d 
super  (»n)Hf'S  tixMiis  orbis  rej^es  et  |)riii(d|)es  (•<d<d)eiTima  fama 
p['(^dica\it  hacdeniis  et  pivdicat  incessaiitei'  iiisti(da.  |)riKleiicia. 
iiiagnaiiiinitate  at(pie  pofeinda  pivpollere  et  ut  lidei  (diristiane 
relijiionis  zelum  iioii  taceat  super  oniues  (Jiristicoias  excel- 
lenter.  jjropter  (piaui  (dirislianissiuiuni  uomeii  solus  S])e(dalis- 
siiiie  j)r()ineren)iiii.  eocpie  ainplius.  (piod  rejini  Italie  a  Houiauis 
sing-ulare  uonien  pei'  autiuuasiaui  capietis  ei  i|)sius  Italie  re<i-ni 
ji'ubei'nacula  gloriosissinie  susc  ipletis ").  (|ui)niani  »d  in  ipsius 
Italie  re<riii  spleiididissiinis  oiis  vestre  concepcdonis  splendor 
exoi'sus  est.  duui  di\iue  rec(»r(la(d()nis  proj^cidtor  \estre  i-e;L;ie 
celsitudiius  poteiitissiuie  secuuduin  deceiudaui  tanti  priu(dpis 
Italiaui  pi'ouiereret '').  lutellexerunt  aiitem  ipsi  sigiiilicantes  a 
nonnullis  a|)ud  \estraui  re<:iaui  niaiestateni  instancdas  ex|)eti.  ut 
iu  hoc  sacro  veiieraudo^pie  concdlio  generali  sutIVagia  seu  vota 
non  ex  numero  |)relat()run)  et  singulorum  cajjituni.  set  pocius 
nacdonuni.  (pias  IUI  vel  (piincpie  diiudicant.  deheant  censeri.  (piod. 
serenissiuie  prince|)s.  in  detractioiieni  iiu'is  (d'  lionoi-is  nacionis 
Italioe  iiKUulestissinie  procurant  et  ut  petencdinn  pace  hxpianiur. 
adversus  instituta  naturalis  seu  divini  iui'is,  quod  ex  sacris  scrip- 
tui'is  .  .  .  InC  studio  liunianitatis  oinissuni,  quociens  opus  t'uei-it. 
lucidenlissinie  denionstrahit ur  advei"sus(|ue  canones  et  sunimoruiii 
decreta  |)ontifi('uni  et  saindoiuni  ])atruni  regulas  rui'sus  et  tei-ciuni 
contra  nioi-eni  tani  in  vetustis  (piain  in  nuKlenns  conciliis  Lugdu- 
nensi  atque  \'ieiniensi.  (lalliarinn.  non  Italie  partihus.  (|uod  no- 
tare')  diginssinunn  est.  lididissinie  conservatum  .  . .'')  (,)uis' )  nannpie 
censeat  ecjuitati  consentaiieuin .  nacdoneni.  in  (pia  l'uerunt  tres 
exeinpli  loco  pivlati  in  iudicio  soli  ditati  pareui')  lieri  iudicio 
nacionis.  in  qua  triginta  lorsitan  prelatoruni  sut^'ragia  coni|)uten- 
tur.  cum  scriptum  sit.  id  esse  solidius  iudicium.  cpiod  pliM"inH)ruin 
sentenciis  coinpi-ohatur.     I'ostremo  displiceant -)  summe  et    consul- 

:i)  //.-■  siisccptis.  Ii)  //.-  |iri.Mii;iri-l.  c)  l/>-  iiol.i.  il)  /'o/'//  ;m1  Iihc.  ut  i-t  \  i\  .■i(issiiii;i 
viricisiis  postuJai-iotiilnis  ifliiir.i  l  ur.  Ich  nriß  ,l,,iinl  iii'l,t.-i  tiiizitfaiif/rii.  ,-\  H.<  i|uciii.  I|  lli 
ilit;it(>   jiiiri'ii'.      L')    //-   ilis|.licc:il. 


104  I.  Abscimitt.     .loliaiiii  XXIII.  und  das   Konzil. 

tissiiiif  i-ejiie  inaicstatis  sapioncie")  scandala.  (iiic  ex  vi\  petiriono 
coiisiii-üant.  W'V  hoc  iiaiiKiiif.  si  prevaliierit.  (piod  altissiimis  a 
vesti"«'  iiidicio  maicstatis  axci'tat.  scisma  cuimilatiir  scismati  «»t 
(livisio  (livisioiii.  Cur  iiam(|iit'  (listin^tiitui'  apud  Dfuiii  et  in 
spiiitiialil)ii8  caiisis  Italiens  a  Geiniano.  Ang-licus  a  (lallicanoV 
Cur  |)aiatur  occasio  contencionis  et  favoi-  nacioninii  vel  odiuni 
inentihusV  Istiid  indiciinn  veritatis  obumhiet.  i\\v  alterius  con- 
tencionis ^enei'atui'  occasio.  iit  (luei'antnr.  (piot')  sunt  christiani 
populi  nacionesV  Neque  enim  duintaxat  iti  (juatuoi*  aut  (luinquc 
leg'itur  scripturis  aulenticis  distingui  chi-istianuni  populum  naciones 
(|uerentil)us.  et  cum  iiivenientur  et  plur«'s  |)orro.  (pie  sesti'e  sereni- 
tati  iiioi'ia.  (|uc  a<l  partes  tendit  Italicas.  uhi  cpierit  institissiine ') 
obsequiuni  et  victoiiani  at(|ue  obedienciam  suh  (dippeo  vesti'e 
regie  niaiestatis.  contra  ius  oinne  veteiuni  nioivs  et  in  (lalliis 
probatos.  iinmo  et  uinlibet  observatos,  per  novitates,  que  seni- 
per  solent  excilare  (b'scordias,  et  contra  (h'ctanien  recte  i'a- 
cionis.  Italice  nacionis  honoi'es  et  iura  sub  Ixonianoruni  et  Italic 
imniediatissimo  reu«'  |)rocinnbere'').  Al)sit  liec.  (pieso.  .  .  .  vestri 
gloriosissinii  nomiiiis  (inj  eternitate  detractio.  iliud  denique  nee 
silencio  preteritur:  iiec  litteratura  seu  scienciis  ueque  inoruni 
lionestate  seu  virtutibus  neque  lidei  zelo  aut  i'elij^ionis  devocione 
seu  veritatis  agiiicione  et  sancte  unitatis  (b^siderio.  in  (pia*")  Pisano 
<-onciM()  uianilestissinie  hiboraverunt  et  rursuui  suniino  opei'e 
labore  disposili  sunt.  Italis  cetei'os  anteceib^rnnt ')  .  .  .  Abhorreat 
itacpie  |ab|  hoc.  supplicatur.  vesti'a  seniper  a(b)ran(bi  serenitas, 
eoscjue.  (pioruni  precipuus  esse  (lebet  protector.  ab  iniuriis  et 
vioienciis  in  suis  niaxinie  civitatilius.  sixc  \irtutis  ei  potejicie 
niaji'nitndine  Inealin-  <^t  |)rote.uat.  inipetnni  et  insolentem  j)etu- 
lancium  diversorum  seeptro  iniperialis  auctoritatis  contVinjiens. 
et  (juod  de  huius  capite  doctrine  tam(|uam  iustissimuni  a  vesti'a 
serenitate  deposcitui'.  simili  racione  producitnr  a<l  id.  (pu»d  de 
admittendis  procnratoi"il)us.  doctorilnis  et  maiiistris  tarn  sacre 
|)ag'ine  (|uam  iuris  ulrins(pie.  |)arib)rn)iter  llaizitatur.  ut  videlicet 
sul»  re.üulis  iuris  et  canonum  dilTinicione  ac  xcterum  ac  no\<)rum 
conciliorum  obserxancia  lelinquatur.  Ad  hoc  enim  hnc  \entnm 
est.  aujuustissinu'  princeps.  ut  leiies  impleantur.  non  ali(pi(H-um 
opinione  solvantur.  Inconiima  ein'm  essent.  ut  v  erbis  ntamiii- 
evang'eliee   veritatis:  (,)uia   leyem   xcneriin    iniplere.    non    soixere'). 


!l)    //.s     sapifii.-ia.      Im   //>    (|ii<.cl.      .)  .So     //,-.      .Ii   llrr  Snt-    /.-7   /«/.■.■.//   I.>,„^fr>iirrf.      cl  N-. 
(■)   So     //>•.      hUilirfilrr   i-iMi'i-(is   aiilc'ci'ssiss.-   uilrf  (•«•Icrl   ;ni  t  itcssim-ii  iil , 


1415  Fcl)iiiar  Anfang.  U)n 

("eteniin  vpstrani  reffiani  inaiestatem  diviiia  provifloncia  diulissiino 
taniquam  v\i*i\  |)|uhli(*'|  potissiiiie  iiecessariam  ciini  optata  pros- 
peritate  coiiseiv«^. 

(57)  Februar  kurz  vor  7"-)  —  i' i 1 1 a  sl r  c  card. 

Text:  Filln.sfrr   Ifss.  /'  /.   Id.','-  .     iXiir  du    Trih. 

DiHcl-:  Ifonlf   I  f  IJL'H :  Maiisi  XXVIl  r,lil. 

Inhalt:  (hujrn  (Ini  rorhciffchriKhii  Uricf  (hr  .Ifnlifiirr. 
Doktoi'Pii  (Jpy  Throloific  Ktdioiiisfcn.  niedere  (ieisiliche  nstr.  mii.s.'>!en 
zu  den  VerlnntdhitKjen  heianf/ezofjeii  irerden.  Prohinatoren  imd 
neltliche  (Jestnidle  hesehräuf.f. 

T  u  (|  u  i  s  (j  II  i  s  es  .  .  .  i)reniissa   sunt.") 

(58)  Fe)>ruar  Anfan<>-  (V)-')  —  A  iJ/  i  ra  rd. 

7'c,'  /;    W  r,07<)  f.   ISS:  r,l()(i  f.  l!4:   I'  f.  .%';  Miiiirlifii    ITs:::!  f.  .'.'.V;. 
Driicl- :   Ifanlf   fT  r,S4. 

I  )i  li  ((  1 1 :  V()isr/d(i(fe  zur  Heseit'Kjnun  des  (fe(/e^tnr('irfi(/eii  luid 
Verhi'ittiiKj  eines  znkii nf'fi</en   Seliisinas. 

Vi(letur')  m  u  1 1  i  s  p  i- e  I  a  t  i  s  .  .  .  alleg-are. 
F  nnd  Mit   nn(/edrncU  hinter  .   .   .  alia   vier  iiltraniontaiiiis. ') 
Iteiii  utnim  expediret  statiieic.  (juod.  (piaiidociiiKnie  papa   vel 
Koniana    curia    i-esident    citia    niontes.    esset    unus    le<ialus    ultra 


n)  Zu  horritjirmi  S.  TJi;  '/..  IS  <•.  i,,  nt  ttiis  {.-<(.  Iiis)  vci-Iiis:  .S'.  JJT  7..  V.\  r.  ii.  Atlenilr 
insiijuT  (s/.  ijjrittir);  X.  II  /■.  /(.  in  f|ii('m  i.<t.  ciii).  ddi-triiic  st.  il(M-ti'in;i  :  Z.  ■'>  '•■  ".  iinwtni  .li-sn 
zu  strok-hf'ii:  S.  22K  Z.  'S.i  r.  <,.  de  tuis  f\])rc>sis  iirf|;itis  rciM-llis  >7.  rlc  liiis  cxpellis  prcliitis  tM 
pcllis;  Z.  2.7  scilioet  impa  .-/.  et  i>;i|);i:  /.  /">  r.  ,,.  .Ii'ioniiiuim  .-7.  piiiciniuiii :  ,S'.  l'l'f*  Z.  x  r.  n. 
i|U;iiii   i|iiilil>ct    episcoponuii    Iiiiil''r  Ii.lln't    riiisi-liir/,,'ii :   Z.   'i    r,   ii.   vriiidiis   i-l    iirdiiics. 

')   Maffh.  :7,    17. 

-/  Die  Zeit  eiiiibf  sich  tais  ilcr  Hfiwrkiinii  in  I'  f.  HJö'':  DrtHniiiiiacin 
coiitraria  predicte  cpi.stol«^ 

i^l    rhi'f   (lif    Ddtfcriuni   njl.    Hiiilcifiiiiu. 

*)  f  b  (■  I- s  c  h  r  i  ff  f  )i  :  ll'-WW;  Supijlifatur  hmnilitir-  le^ic  inaiestati. 
(|uatomi.s  (liyiietur  matoriain  pieseiitis  CHcIule  promovfic  in  coticilio  yeuorali 
(Jonstanciensi.  ]'  fchJcn  ilir  bcitlcii  leisten  Worte.  Jm  h'rrni/e  hat  P  itniiii 
W  Caiueracen.  Allerdiii'js  ilas  V  ilinchstrichen  irie  pci-.  doeb  ist  iticse  Anf- 
lösniHi  iiiniidiilieb.  11  ior'/  bat:  ('cdiila  missa  (V)  refii  Hoinaiioriim.  iit  eam 
(•um  eins  iiiaTciia  i)r()mo\<^at  coraiii  coiicilio  roiistaiicionsi.  'tJ.iXß  bat  am  Schluß: 
Explicit  illud  comjtt'iidiiiin,  (piod  est  Icctuin  et  approltatum  in  concilio  ^Tiu'iali 
ronstancieii.si  (•(Hi|)().situni  pci-  d.icv.  iniiin  i»atroiii  et  rardiiiaIrMii  ('annM-a('('ii.s('iii. 

•'/  /'  iiihI  Mii  babeii  <lie  drei  (irihide  für  die  F.itfstehiiiKj  des  Srbisinas  in 
innijehebrfer  lieibeiifolne  und  darniu  nneb  ileren  Iteiiriindiinij.  A in  Sebliiß  ba/n-n 
sie  ihiiin    den    iinfiedrnrlien    'l'i-il. 


HH>  I.    Ahscliiiitt.     .loluiiMi    XXIll.   und    (Ins    Konzil 

moiitt's  et  <'cuiili;i.  (jiii  Ic^atus  liabci-et  certam  polestateni  in 
miiltis  casibiis.  iic  ])i()  (|iiil)iiscim<|ii('  mininiis  oppoi-tt^rrt  ad  sodeni 
apostolicam  icciiitci-c  cum  iiia.ünis  <'xj)ensis,  lahorihiis  et  pfriciilis. 
|)i()iit  st'piiis  ♦\sl  expeitiim.  Kt  forte  miiltis  videictiir  <*xj)t'diiH. 
(pi(Ml  non  soliiin  esset  umis  talis  leiüatns,  set  plures  in  diversis 
partil)us. 

{'/.))  Fehriiar  Aiifaiij;-.  —   Dicfrirh   ron   X/chc/in. 

Tf'.rf:    r  f.   77. 

f  II 1/ (I  /  / :     .Incitanieiitinii  ad    iiiiioneiii.""').       Hiinrcis    auf   dir 

sch/iiHiuc    jXjfHiscIic    L(i(/r    (/er  eil  listen :    nffcs  (jt-hf   rn/orcii.    irciiii 

tifr  riiioii  (iHshIcibf.  Aiis/toni  dazn.  JordcixiHf  den  Kftiiruhrfrich 
zu    s/sfiririi. 

R<'v<'r«'n(lis.simi ')  patres  et  domiiii  metuendissimi  ()innes(|iie, 
(|iii  estis  in  hoc  sacro  (*(Hicili<»  coii'iie'iati.  Kxhortor  vos.  (piantuni 
valeo  et  (lel)eü,  iit  constaiiter  et  priidiMiter  a^atis  in  eodein  con- 
cilio  causam  Dei  et  katholice  iidei  eciam  puhiice  omni  timore 
seivili  et  privatis  al^ectionihns  cessaiitibus  unanimitei*  ])rosequend<) 
et  Dei  auxilium  in  omnil)ns  actibus  vestris  implorantes.  cuins  non 
est  abbreviata  manns.  (pioniam  salvare  et  in\ai«'  j^ossit.  si  in 
eins  timore  lirnnter  persislatis  nee  cunum  dicti  concilii  per 
di\isiones  vesti'as  et  timorem  servilem,  (jiiod  al)sit,  per  arriipta 
ducatis.  Per  talem  nentpe  divisionem  et  defectum  boni  consilii 
Iratrum  et  capitaneorum  chi'istiani  exercitus.  <|ni  limc  ejiit  in 
partibus  Syrie.  perdidimus  primo  Damiatam  in  Egipto  et  deinde 
totnm  rew'nnni  Jerosolimitanum,  (juod  fuit  ereptnm  infra  panca 
tenjpora  postea  de  nianibns  chi-istianorum  per  ipsos  San-acenos. 
post  bec  annsimus  Armeniam  maiorem  et  minorem  et  alia  nudta 
reuna  et  provincias  chi-istianoi'um  in  nitramarinis  partibus  con- 
sistencia  et  hoc  inl'ra  ('et  I-  aimos.  .  .  .  (jue  nunc  in  omnibus 
et  |)ei'  omnia  procli  dolor  in  |)artil)us  Asie  et  iMirope.  (piedam  a 
Turcis  et  reli(|ua  a  Tartaris,  occui)antur.  Set  (pie  et  quaiiter 
|>ericula  et  dispendia  iterum  subse(|ui  poterunt  in  tota  christi- 
anitate  et  forsan  iam  |)atent  aliipialiter.  si  non  fiat  diu  desiderata 
pei'l'ecfa  unio  uni\'ersalis  ecciesie  et  illa  reformetur.  (piantum 
Dens   annuerit    in   capite  et    in   menbris   in  eodem   concilio.   (piilibet 

a)   .S'o    Z/n    r„„   .<i„ilrrrr    Ihniil. 

';  I'  hr  rsc  li  r  i  ff :  l'cr  m;ii:ist  riiin  'riiiMiflcrictmi  Xyrm  fl.  iu-clii(>|>isc(i|>(»  et 
•jui.s  .suttiagaiK'is  missa. 


1415   F.-htiiiir  Aiifani;-.  107 

|)rii(I(Mis  (l(>  |)r»*l(>i'His  (lispciidiis  aiitpdictis  coiiifctiirarc  polest 
t'vidciilrr.  \'irliis  eiiim  imica  forcior  est.  imde  salvator  dicil : 
Oinnc  i'ciiiuim  in  sc  divisiiiii  (l('S()lal)itiii' ')  et  hoc  cxperiencia 
scp«'  dociiit.  iil  alicpialitcr  laiiüiliii'  in  preniissis.  Cum  antoii 
refoiMiiacio  ista  prcscncialitcr  |)('n<l('al  in  vobis  i'everondissimis 
pati'ibns  et  Üeo  aniai)ilibus  eeclesiastiris  prelatis,  (|iios  seciuuiitur, 
iit  inerito,  in  lioc  nienibia.  videlicet  infei-iores  eccl(>siastici  jii-adus 
et  Status  necnon  rciani  seculares  potestates  a  niaiore  uscpie  ad 
niinimuni,  ijiilm-  oinnes  in  hoc  sancto  et  boiio  |)ro|josit()  intrepich* 
concurratis").  (hves  cum  paujxTe.  clericus  cum  hiico.  (h»ctus  cum 
jn(h)cto,  omnes  a|)ponentes  manus  acHutrices  ad  ai'atium  eiusch-m 
unionis,  ut  i'ecte  ad  suh-amhim  teiiam,  quam  aramus.  et  iKni  per 
aiTupta  dii'igatur.  (»)uod  enim  omnes  tanjLiit,  ab  omiiibus  appro- 
baiidum  est,  <|uod  ad  vos  d.  piehitos  pi'iiK-ipah'tei-  pei'tiiiet,  ut 
prechxi.  de  (|uibus  Neritas  ait  dicens:  \'os  estis  sai  terre")  etc. 
et  ne  \-obis  ascribi  |)()ssit  ilhid  i)i"ophete'):  Deum  non  invocave- 
runt,  ilhc  ti'epi(hi\-eiunt  timorc  id)i  non  ci-al  timor.  (pioniam 
Dens  (Hssipabit  ossa  eoiiim.  (|ui  hominibus  phu-ent;  conlusi  sunt, 
«juoiiiam  Dens  sprevit  eos,  ut  hec  omnia  vesti'e  revereiidissime 
doniiiiaciones  inehus  nie  noveiint.  VA  utinam  possem  spiritum 
timoris  a  nobis  exchKh'i-c  et  s|)irittnn  lihahs  anioris  et  forti- 
tucMnis  in(hicei-e. 

Carissimi,  (piid  timetls,  Deum  \'ei  homin«'m  in  hoc  lacto  scu 
ne^ocio  Dei?  Si  chi'istianus  Christian  um  non  |)resumit  de  suis 
excessil)us  arjiuere  saltem  notoriis  et  ad  bonum  suum  et  ah'oi'um 
saUitaribus  monitis  inchicere.  (piomoih)  ij^itui"  \eri)um  Dei  inHcieh- 
bus  ])i'edical)unt '')  et  errores  pul»h'cos.  pei'  (pios  ollemhmt  Deum 
et  M(h^m  catlioh'cam.  ar^uent  eorumh'm  V  l^itur.  (pn'  habet  aures 
audiendi.  au(Mat  etc.  ')  .  .  .  l'n(h'  (|uam  phu-a  ueiieraUa  conciha  .  .  . 
Home  et  ah'i)i  in  (h"\('rsis  re^nis  et  proxinciis  celfbrata.  in  (pu'l)us 
scmper  rejieri  ah'(pia  sinj>idaria  et  vahh'  utiha  pro  bono  statu 
universaMs  ecciesie  et  eins  menl)rorum  statuta  et  orchnata,  que 
sppe  pi'otulcrunt  sahitai'es  efl'ectus.  set  non  repcri,  cpiod  un(|uam 
l'uit  ah(|uod  concihum  j^enerah'  con\(»catum  ita  necessai'io  |)ro 
retoi'macione    ccch'sie    et     morum     necnon     IJomani    impcrii.    siciid 

.1)   !!.■<   cfPiHiii  Tciilcs.       li)    Us    luiMliciirc. 

')  Mnffh.    12.  L>r,. 
-I  Maffh.  .-,,   /.;. 

'y  r.s.  öl:  (i. 

*l    Luc.  S.  S. 


n>S  1.   Aliscliiiill,     .Idhiiiiii    XXIII.   1111(1   (iiis    Koii/.il. 

neeessjui;»  luit  et  est  coiivocacii)  et  cftu-ax  cclHhi-acio  concilii 
|)resentis.  (|ii(mI  tanioii.  si  plias  est  diccic.  \ crmii  inii-abiliter  dii-i- 
yitiir.  X'idetiir  ciiim.  ([iiod  (|iiililt('t  hiic  vciiit  proptor  alicpiod 
privatum  eins  commodiim  impctiaudum  et  noii  alia  d«'  causa  et 
sie  fartuui  Dci  et  publica  ulilitas.  scilicct  uuio  icalis  ipsius  ecc- 
U'sie  neg'ligitui*  et  pri\ata  conuxlilas  ali  (iiuuii)us  paucis  exceptis 
sollicite  iutentat ur.  N'oluiit  ei'go  isti  unioueuv  et  uoluut  unioueni. 
quia  facile  contcuipuit,  (piod  quis  iiou  dilinit.  (^ualit^^r  iüitur  ad 
istain  uuioiicui  (Nnenienduiu  sit  discivpantihus  sie  ah  invicein 
nienil)ris  et  ducloriinis  dicti  cunus,  luui  videiuus.  Dicitui'  eciani, 
(piod  d.  n.  |)apa  sit  houc  \oluiitatis  facipudi  ouinia  iuxta  detei"- 
uiinacioneui  dicti  coucilii  hie  cougi  e^ati.  (piod  cito  tiat.  si 
al)  CO  proMiissuui  pst.  uuio  ipsa  rt  pi'pcipuc  per  cessioiieni  eius 
spoutaneaui.  (|ue  est  i)i-evi()i'  via  rcvcia.  (^)u()(l  ipsa  unio  fiat, 
(|uai"e  er^ct  nou  cuuveuiunt  siuiul  ouincs.  pr<'ci|)ut'  isti  d.  |)relati 
hie  existentes,  puta  iwereiidissiiui  patifs  d.  cai-dinales,  arehi- 
episcopi,  episcopi  et  abhates  pi-iuio.  et  si  nou  oiiines.  tanien 
prestanciores  px  eis.  (|uia  lacio  iu  uiuititmliue  drest,  confusio 
[adestj.  ad  ali(|ueni  locuui  lioiu'stum  et  sccictuui  ad  ti'actauduui 
vi  cousuleu<luni  [jIciic.  {\u\(\  «'xpediat.  ur  (hu  hie  stando  temjjus 
iuutiht«'!-  Hxpen(hiuuis  et  (h-uiuui  (-(Uifusi  et  rt'veriti  sine  tine  ad 
pro|)ria  i'edeamus.  Xocuit  eniui  sruiper  et  nocet  uioi'a  |)acis  et 
(hiui  satis  est  caiiduui.  debeuius  |)ei'cutei"e  t'eiTuui.  Hie  enini 
iani  stetimus  prr  Ires  inenses  (^t  ultra  .  .  .  set  ((ueiu  eftectuni 
salteni  utileni  j)roduxerinius,  nou  videtur.  Credatis.  patres  metu- 
tMHJissinii.  (piod  Petrus  de  Luua  siln'ciuc  adherentes  potenciores 
nou  (h>ruiiuiit.  set  foi'san.  ut  sech'ui  iV'tri  et  IMas  partes  occu|)ent. 
ut  alitpiahs  fauia  est'),  vi^^ihiut  et  laboraut.  Kt  cpiia  dicitui': 
Priucipiis  ol)sta.  sero  niedicina  paratur-).  iizitur  laborate  cou- 
stautcr  ac  concurritc  et  considite  insiniul  iu  tempore  oportuno. 
ita  (nnu\  ad  (»ptatuiu  lincui  eo  cicius  et  comuntdius  possumus. 
si  l)(uuiuo  placeat.  pei\euire.  Cesseiit  ibi  omnis  ari'ogancia  et 
extolleiicia  oculorum.  raucor  et  odia  iuter  naciones.  "set  onnn's 
IVateriiitas.  luiuiauitas  et  Inmiilitas  ibi  \iudiceut  sii)i  locum.  Sic 
ille.  (|ui  habitaie  lacit  uuauiuu'S  iu  domo,  ei'it  \-obiscum  et  ad 
perfectiouem.  ut  speraudum  est.  i)ei'ducet  suaviter  opus  \estrum. 
Set.    uisi    susjx'udatur    curia    R(unaua "')    totaliter    et    eius    otTicia 


I 


')  Er  haf  ulsn    Kiunifuis  mii   dru    rinni'n    Itrm'dikfs   XIII. 
-I   Ihiil.    Rcmcfli;!    iiiiioi'is       Vi'isUI. 
^1   Si'Hf   A  iiffindi'iniKi    I lirfrirlis. 


1415   K<.iiiiijir   vor    lä.  KH) 

(•t^ssent(iii('  istr  iiiiiiclracioiics  de.  iil  timciKliiiii  est.  iiiiiKitiaiii  ad 
istud  boniim  fomimine.  cciam  si  per  plui'es  annos  hie  slarnmis. 
potei'imus  peiveniiv.  \iiii(|iiam  t-niin  i*('p*'ii  \«'l  U'üi.  (piod  in 
ali(|ii()  loco.  ul)i  fiiit  ^eiieiale  conciliiini  cflehiatiiin.  interim.  tpiod 
cplehratiii-.  ad  aliud  tendcretiii'  pei-  oinnes  ihi  coiifirp'ialos  nisi  ad 
illa  (lirijienda  dunitaxat  (•onsiliis  et  aiixiiiis  oportiinis.  proplrr 
(pic  ilhid  conciliimi  iilif  fiuM-at  (•(»ii'iicualimi.  Hoc  cDim  lacio 
swadnl.  natural«'  <'st  (luodaniinodo.  ut  (piililx't  uia;:is  appftil  pri- 
\atuiM  coMiniodum  (piani  (•(»nniiun«'  et  plurihus  inlnifus  luinoi-  t\sl 
ad  siii<iula  sensus.  Indr  «•(»n<-hi(lit  ur :  (^ui  biliös  U'poit's  uiia 
sectabitur  hora,  uno  (piaiido(pie.  «piandocpif^'^)  (•ai'el)it  utrcxpic  l^( 
sie  sit,  pi'och  dolor,  de  uuionc  liuiusiiiodi.  (piani  tractaiiuis.  cumi 
qullibet  nosti'um  se(»i-siin  iinpedltus  in  suis  pi-opriis  nc^ociis  et 
ad  illa  ajivnda  et  consecpipnda  niajiis  intentus  ipsani  uinoncm 
adeo  fcrvpntpr  «»t  solifit»',  ut  debeivt.  non  |)i"ocurat.  l'ndc  lorsan 
sequitur.  (piod  privatis.  (pH'  |)rocural)it.  coniiiiodis  non  yaudebit 
et  ipsani  unioneni  elTiracitpr  non  videbit  et  sie  male'dictus  erit. 
qui  causam  Dei.  cum  potuit.  non  promovit.  st^t   ncfilexit  etc. 

Sic  michi  Theoderico  de  Nyem.  niinimo  inter  omnes  liic  con- 
fi'resatüs,  visum  est  et  idco  iiic  manu  |)ropi-ia  mr  subscripsi  el. 
si  utiiia  sint  (piamvis  rudia.  (pic  dixi.  cciam  «'t  iiublicc  predi- 
centur  inter  naciones  de   omni   po|)ulo   conjireiiatas. 

(()())  Februar  14.  —  F i  1 1  <i  x  /  /•  r  r  a  ,■  tl. 

Ti-xf:  l'diis  <>.;I4  f.  SI. 
hriuk :  IUI.   II   -löU. 

I  u  It  (I  If :  Die  Zc.s.sioii  aller  tlni  iVi/isfc  isl  iiolininlin.  \'n- 
iKnKlhitKjru  niil  J>(>np(lil,i  XIII.  in  Aranon.  Modus  ((er  \'cr/f(/ini// 
des  Konzils  nacli  Ariffiioii. 

Beatissime  |)ater.    A  d  ji'  I  o  r  1  a  m.  I  a  u  d  <■  m  .  .  .  sibi  ac(|uiret. 

(Ol)  Februar  vor   15.  —  Unplmc/  J'  r  r  (/ o  so^j. 

Tr.it:    W  .-)IHt7  f.  24!);  .'ttilil  f.  24U.     1'  f.   TS. 

/  II  li  (1  1 1 :  (liiiiidr  fiir  und  (/<'{/i'n  .Ihdonl.niKj.  .\(itlnr<is  der 
]-'ol{f('niii(feii.  ircini  iikui  ■lohonn  zirdiu/c  'Jolniiin  l.iiini  ~iir  Zr.^sion 
iiirld   (ji'zn-ifii(/('ii    trcrdcii. 

In  nomine  Domini  nostri  Jliesu  ( "brist  i.  Amen.  In  concilio 
Constanciensi    pro')    .Joliannc    .Will.,    (piod    tion    tenetur    cedere. 

.■i)    .So    Ih.      1))    l'n,    .   .   .    .•■•.I.TC    ,/„,•  ,„    -/)!)7    r,.„    .l,,l,     V.;,>us    IIa,,,/. 

')  J'  lud  Raphafli.s  de   Kiiij^osio  am   L'niiil, 


llO  I.   Ahscliiiiu.     .I.ilianii    XXIII.   iiiul    das    Konzil. 

(,)  II  (I II  i  a  MI  I»  f  r  II  (»  II  n  u  I  I  o  s  diihitatiir.  an  xcriis  apostolicus 
|)i'()|)ti'f  scisina  tollpiidiim  iiuitiis  (t'dt'i-e  cDiiippIlcndiis  sit.  tipeip 
pivciiiin  t'xistiinavi  bivx  i  (lispiilacioiic  proposita  .  .  .  liiinc  Irac- 
tafiiin  attiiiiier«'  eoipie  ampliiis.  (piod  in  pipsciicia  id  ipsimi  in') 
.lohannem    papain    Will,   piociiialiir  ... 

l-^t  (piod  (Hnnpelli  posset.  ar/iuitur.  Xam  t'|)isc(t|)iis  \)vo  araxi 
scandald  lollendo  ad  cpssionpin  adijiitiir  .  .  .  (liax«'  nanupie 
."Jcandalnin  ita  ui'and»'  scisina  ita  tpioijiu'  \>'Iiistiiin  in  ccclesia 
sancta  Del  et  populo  clnistiano  a  suhscciitis  effectil)us  coinpro- 
l»atur.  Va  (piod  in  <'pisc(»|)()  rccipitiir.  pari  racione  in  «^piscopo 
nihis  Ixomaiip.  (pii  ccteios  sola  adininistracione.  non  online  vel 
(ilffnitate  pi'ecrilit.  nnde  et  se  episcoi)nin  noininat.  adinitteiidiiin 
\  idetiir. 

( "onlirmatiir'')  2"  per  ea.  (pie  le<riintiir  KXIII  di.  Si  forte'),  uhi 
flii(d)ns  electis  in  discordia  is  met ropolitani  indicio  alteri  prefe- 
i'endns  est.  (|iii  inaidrihiis  iuxatur  stndiis  et  meritis:  iit  tainen 
nulhis  detiii'  episeo[)US  invitis  et  non  i)etentiljns.  ne  plehs  invita 
episcopum  non  o|)tatiiin  conteinpnat  ant  odiat.  et  i»lossa  il)i  posita 
(|uasi  dicaf.  si  tiinetnr  scandaluin.  tnnc  ntriusjpie  c-assatnr 
eltM-tio  .  .  .  Propter  scandahim  nain(|iie  detraliendnin  est  sevei'i- 
lati  ,  .  .  ut  (-(nistitneietnr  seciindum  hoc.  itaipie  eciaiii  canonice 
electns  et  (pii  stndio  invatnr  et  meritis.  propter  scandaluin  evi- 
tandnin  et  ne  invitis  detiir  episco|)iis.  suo  iure  |)ri\atur.  (|Uod 
sihi  luerit  »'x  electione  (jnesituin.  Sic  i^itur  erit  in  re  proj)osita 
|)ropter  e\itan<luin  scandaluin.  quod  vi^iet  in  j)opulo  christiano. 
et  ne  invitussit  i)ontitVx  et  conspiinenter  ah  eisdeni  conteinptibilis' ) 
et  odihilis. 

Adiuvatnr  et'')  tercio  liec')  sentencia  racictne:  Xam.  ut  scrip- 
luin  est.  omnis  Christi  actio  nostra  est  instrnctio.  Filius  auteiii 
(umiipotentis  Dei.  cuiiis  j)apa  vicarius  est  in  teri'is.  \)vo  huinani 
li'eneris  redempcione  Dei  tiourain  exiiens  secundain  forinam  assump- 
sit.  I'actus  inter  hoinines.  seipie  exinaniens  usqne  ad  mortem, 
mortem  antem  crucis.  ut  scisma.  (jnod  ex  inoijediencia  protho- 
plasti  Ciierat  exortum  inter  Deuin  et  honiines.  sublevaret.  Quanto 
inaiiis  iiiitur  apostolicus  .Ihesn  Christi  vicarius  IVtricpie  successor 
pro  Salute  periclitancinm  animorum  huins  nephandissinii  scisma- 
tis    occasione    .    .    .    solnm    sue   administraci(mis   preheminenciam. 

al    /'  .liiliimiif    pHpa.      I>i     W  curisipiia  t  iir.       c )    /'   i- Iciiipa  ljili>.       ill    /'   ilf.       i-)    /'  e\. 

'i  ])isf.  ii:i  r.  :iii. 


Ulf)   Krl.riiiir  vor  lä.  111 

non  diiiiiitatis.  iion  oidinis.  iioii  (M-iain  \ilani  dcbcbit  cxiiric.  iit 
|)r()  tpiii|)(>i-ali  et  ati^^iislissimo  pn-pctiniin  et  tran(|iiilliiiii  pioiiit'- 
ivatur  saceidociuiii. 

Riirsuin  et  (iiiarto:  dicit  \eiitas  in  t'waiiü'elid.  (|ii(»(l  honiis 
pastor  (lehet  animaiii  pro  onükis  poiicrc ')■  l'^sl  aiitcm  pa|)a 
pastor  aniniai'iim  iiosiraiiim  pahulis  spiriliialihiis  tactiis,  per  illtid 
dictum  sibi  in  Pctro-):  Tascf  ows  nieas.  pascr  auiios  nicos  .  .  . 
Deliet  i^itiir  \  criis  |)apa  diiiiiitatis  siu^  pivrojiatixani  pro  silii 
coniMiissis  ovibiis  [pt]   aiiimain   ponc^'p.  lU'  jjeivant. 

Postrenio.  lllo  (puHpie  exeinplo  dehet  a|)ost(diciis  iiiri  siio 
cedere,  (luo  iiiater  liliiini  siiuiii  verum  pocius  adversarie  mulieii 
medium  pei-  mendacium  vendicanti  vivum  adludirai-i  cousensit. 
quam  Hlium  suum  dividi  vel  secari.  I*er  hoc  uauKpic  deteuitur 
verum  apostcdatum  apud  «'um  consistere  Nerumcpic  t^cclesie  spon- 
suui  |tMim  «•sse|.  (|ui  iiou  patitur  |eam|  dividi.  sefun<hmj  (]uotl  habt'- 
tiir  in   111.   Heyum  capitulo  .  .  . 

In  oppositam  j)aitem  arguitur.  (|Uod  vei'us  j)apa  pr(tpter 
scisma  tollendum  nou  potest  cogi  cedere.  f^alam  est.  papam  nun 
|)Osse  ex  ulla  causa  vel  crimine  deici,  nisi  cum  sit  a  Hde  devius 
XI.  di.')  Si  papa.  Licet  enim  electioneni  summi  pontiiicis  Dens 
commiserit  clericis  relifiiosis.  eiectionem  tarnen  suo  dumtaxat 
iudicio  i'eservavit  ...  Si  ita(|ue  j)ro|)tcr  crimen  suum  excepta 
heresi,  quannpiam  magniun  et  (Intestabile.  non  potest  papa  (h'poni. 
eciam  si  foret  ecciesie  inutilis.  ne*ilij:ens  et  remissus.  ut  notatur 
De  renunc.  c.  1.  li  \'I.  in  gio.  ordinaiia.  «pia  fronte  cons«^nciendum 
ei'it  ipsum,  (jui  sit  innocens.  |)roptt'r  alioi'um  crimina.  hoc  est 
scismaticorum  proterxam  |)ertinaciam.   dcberc  (b'ici   de   papatii  .  .  . 

2'^  conlirmatur:  Xam  apud  \eteres  iuris  et  canomnn  interpretes 
ad  |)i"imum  dubitatum")  fuit,  an  i)apa  volens  sponte  ex  causa, 
puta  (|uia  esset  insuft"iciens  et  inutilis  ad  re<iimen  Romane  at(|ue 
universalis  ecciesie.  papatui  renunciare.  foi'et  admittendus  ad 
renunciacionem.  Cuius  rei  disputacio  cum  fortissimis  ex  utraque 
parte  lacionibus'')  satis  habunde  et  eleganter  recitata  est  per 
Jo|liannemJ  An|dree|  .  .  .  li.  \'l  in  giosa  ...  Si  iure  iam 
fuisset  dift'initun)  papam  |)ropter  iustam  causam  tollendi  scismatis 
aut  gravis  evitandi  scandali  nun    tantum   volentem,   verum    eciam 


a)  7'  (lubiuiii.     I))  /'  iiiriluis. 

'j  .loh.  in. 
-'/  .loh.  21. 
■n  Bist.  4(1  r.  li. 


112  1.    Ahscliiiitt.     .loliiimi    XXIII.   und   das    Kniizil. 

iii\itiim    potiiisH«'   comix'lli  cedf^re.   (jueiiam    liiisset   dubitacio  apiid 
lanlits  et    tot    iuris  sapiontes  .  .  . 

Sexto")  principaliter  in  causa.  (|ue  nunc  pei-  inanus  versatiu'. 
hoc  est  in  i)apa  Jolianno  XXIII..  nianif'estissinie  et  inefVaftahiliter 
denionstiatui'.  Cum  nanKpie  per  üenei'ale  conciliuni  ex  universo 
l*isis'')  Christ iano  |)opulo  coniireuatuui  de  scisinatis  causa  plene 
coünituni  et  cum  tanta  maturitate  at(|ue  i>ravitate  ac  sancti 
s|)ii'itus  ji'racia  fuit  dillinltum.  iam  scisinatis  causa  finita  est  .  .  . 
A  cuius  concilii  sentencia  non  h'cet  |)rovocare.  (juia  nulius  .  .  . 
l'uit  in  iurisdictione  superior  .  .  .  Non  est  ijiitur  aniplius  scisma 
respectu  duorum  eiectorum  nisi  de  facto  et  pi'opter  jjotenciam 
violentam  et  defectum  execucionis.  noii  ex  iuie  set  ex  facti 
potencia.  Xon  est  isitur  cüni|)ellendus  Johannes  cedere  .  .  . 
post  rem  iudicatam.  Aliotpiin')  res  al)il)it  in  inlinitum.  Xam  si 
<|uis  forte  putaverit  Johaimem.  si  non  cechit.  posse  j)er  ;y;eneraie 
concilium  Constanciense  depcmi:  quid  tiet?'')  An  nemo  alius  eligetur 
a  conciho  doniinorum  car(nnalium  V  An  non  alius  elioetur.  ut.  cum 
electus  fueiit.  et  ipse  cedere  compeilatur  |)ropter  scisma.  (juod  de 
facto  lemansit,  ([uia  videlicet  Johannes  cedere  recusaverit  et  adhuc 
sibi  apostolatuni  vendicet  et  si  non  cedat  et  adhuc  ipse  danipnetur'') 
et  sie  i'es  in  infinitum  aheat.  (,)uoi'um  utrunuiue  videlicet  Romanam 
ecclesiam  vaccare  et  ali(|Uos  in  inlinitum  eliüi  et  cum  electi  sint.  si 
noiunt  cedeie.  deici.  (piante  sit  absurditatis  et  impo.ssibilitatis.  nemo 
est.  qui  non  intelli^at.  Maneat  ita<|ue.  (|ui  post  concilii  jieneralis. 
de  scismate  rectissime  cojinitoris.  diftinicione  deiectos  canonice  sit 
electus  .  .  .  Xec  (|uic(|uam  maius  est.  unde  Deo  sacriticium 
possit  offerri,  (piam  si  id  ordinetur.  ut  hü.  «pii  in  suam  et  ahorum 
perniciein    detfahantiu'.    competenti    dei)eant    rijäore  compesci  .  .  . 

Xovissime.  si  inemoiata  sentencia.  quod  papa  verus  propter 
scisma  tollendum  cedere  compeilatur.  prevalet.  (piod  absit.  res 
inticietin-  exemj)lo  perniciosissimo  et  potentatibus  laicoi'um  in 
futuris  temporibus  via  parabitur.  ipia  sanctum  apostolatui  presi- 
(lentem  invitum  et  reluctantem  suis  pravis  i'equisicionibus  renun- 
ciacioni  subiciant.  ("onfingent  quandam  heresim  contra  papam  vel 
minus  canonicam  electionem  criminabunt  et  apostaticum  eriü'ent  .  .  . 
I'reterea  de  coniuracione  foitasse  cardinalium  ali(|Uoruin.  (piibus 
pei'  eandem  exempii  peiniciem  via  consimilis  a])ei'itur  et  apostolici 
deponendi  facultas  pai-i  conse<|uencia  tribnetui'. 


:i)  Sextu  .  .  .  lioti-ii.ia   /»■/,//    11'.     1))   //;-■   l'isjiini.     >■)    f   iilias.     >\)  P  liat.     <•)    \\    il.niiiiiplur. 


1415  Kebiiiiir  .'isti-   Hälfte.  11;{ 

Qiiod''')  sacrosancte  sfdis  apostolice  per  tot  secula  seciiloiuin 
veiieiaiule  super  onines  auctoiitates  et  toeiiis  popiili  chiistiani 
ac  (nthodoxe  lidei  religionem  «lenecfat,  iit  scili(M't  maloiiim 
ail)itri<>  sedis  eins  j)iincipatiis  (lr|jeiidfat,  nemo  est.  (pii  iu»n 
oculis  cordis  ins|)iciat.  Xon  compeii  nee  le^isse  m»'  meiiiiiii.  iil 
\eriis  apostolicus  pi'opter  pi(itpi\iani  et  indiii'atam  scismaticormii 
et   (•♦•rvicis  pei'tinaciam   papatiii  ct'dei'e  co^eivt  iir  .  .  . ') 

(02)   FeluMiai*   Mitte.   —  A  n  o  n  i/ iti  h  s    u  a  I  i  <ni  I  s   J  ( a  /  i  r  a  c 

Ti'.if:   llss.  Andnuis  ron    /,'ctft'iishiini. 

I)  tue  /.' ;    Lfidiiiifi-r  214. 

I II  li  ((  I  f :  (Ji(faiiif<afionsj)l(iH  für  <lic  Hnli(iiis<lic  yiiliaii.  Sit- 
rcrpflic/ifc/  sich  für  Joliniiii  XXfl/..  <h'ii  staliis  poiitilicatiis  und 
(h'ii   Status   linjiuc  .Jtalice   c/iiztifrcfcii. 

Int'ra  scri|)ta  sunt,  (pie  niiclii  Nidmtiir  iitilia  el  (»rdinantia 
pi'o  utilitat»'  oniniuni  pidatoi  um  de  ^'talia  .  .  .  redi^al  in  scrip- 
tis  etc. 

(().'})  Februar  erste  Hälfte.   —   A  n  o  n  i/  m  ii  s  .   A  u  h  ü  u  r/  e  r 

J  <,li(,  II  II  s  XXI II. 

Tr.rt:  P  f.   Sil. 

I II  Im  I  f :  I  hcrsirli/  iihrr  dir  IlcsfrchiiiHfcii  zur  UriJcfjuun  drs 
Schisina.s. 

A  ([')  li  n  e  m  p  a  c  i  s  ecelesie  ac  tranquillitatisipopuli  ciistianl, 
ad  (pieni  presens  concillum  est  principaiiter  conxocatnm.  sohim 
IUI  vie  ab  ali<|inl)us  sunt  aj)eite  :  l*rima  inrisdice  condemj)- 
nacionis.  secunda  pacitice  composicionis.  tei-cia  bellice  inpun^na- 
cionis.  quaita  e\  antieJice  perfectionis. 

Prima  via.  (pie  dicitui'  esse  inrisdice  condempnacionis.  pi-jmo 
apeita  l'uit  pei-  nacionem  Ytalicam,  videlicet  «piod  concilium 
Pisanum  deberet  conürmari  et  sentencie  condenipnacionis  ac  pene 
in  eodem  late  ami)lins  aygravai-i.  Licet  hec  via  ab  aliqnibns 
dicatur  inrisdica.  ab  ali(|uibiis  tainen  videtur  iui'i  contrai'ia.  nisi 
pi'iiis  ali([nibus  condici()nil)ns  adhibitis.  (|uia  dicunt.  (piod  omnis 
via  (lebet  i'eputari  nun  inrisdica.  (pie  non  est  ini'i  naturali  el 
divino  consona.  set  pronnnc  bniusmodi  via  sie  simjjliciter  pi-oposita 
est    naturali    ac   divino    inri   dissona;    maior   patet.    qnia.  (pud(|uid 


a)  Do.«  FiiliiPiiil,-  mir  In   /'.     1.)    i:.<  t'nl<lf  'l'uni   <li>-  s<,\ut\<<  ,1,-r  zu  Jlr,ii,iii  ."Irlinnlrn   l'nnh/f 
!•)    Iliizii    riiii    ^jKitfrcr   llniiil    SMiiiiii;ii-iiis    imxlus. 

K  i  II  k  e  ,   .\ci;i    i-(iii(ilii   (■(Piistiiiu-iciisis.      MI.  O 


114  I.   Ahscluiitl.      .Idliami    Will,   iirnl    (Ins    Kon/.il. 

iuri  naiurali  et  divino  iion  coiisonat  (aiii(|iinm  siic  reyiilc  princi- 
paJi.  non  delx't  ins.  sft  inaiiis  iniuria  rcpiitai'i.  Set  miiioi'  patet 
ex  quihusdam  (pdiilis  conlia  predictam  viani  in  pivseiiti  concilio 
pi-(\spii(atis.  (]iiariiin  prima,  \'lll  coiirliisioiies  continens.  incipit  : 
S  (' (•  II 11  t  iir  a  I  i  (|  u  »'  co  ii  c  I  ii  s  i  o  ii  c  s.  ad  (|  ii  a  s  p  i'o  I)  a  ii  (J  a  s ') 
i'ir..  seciinda  incii)il :  Sei  r  ii  d  u  in  .  (|  n  o  d  p  r  c  s  c  ii  s  c  o  ii  c  i  I  i  n  in  -) 
etc..  tereia  :  Qnia  s  c  c  n  ii  d  n  in  d  i  v  i  n  a  in  s  c  r  i  |)  t  u  r  a  in  ■') 
et  est  i'esponsiva  ad  (piandam  cedulain  contrariani,  que  ineipit : 
(>)  11  i  a     s  e  c  n  n  d  ii  in     T  n  I  I  i  ii  ni  *). 

Secunda  via.  <pi(^  est  pacifice  (•()ni|)()sieionis,  id  est  traetatiis 
amicahilis  |)ei-  viain  rednetionis  ainhoiiiin  contendenciiiin  ad 
oht'dienciain  nostiain  non  rxcindeiido  alias  \  ias  racionaliiles,  non 
videtur  |)enitiis  rcspiieiida  et  alicpiihns  \idetiii'.  ipiod  esset  prinio 
teniptanda.  (piantum  coinode  tieri  posset  ai)S(|ii('  preindicio  tinis 
principaliter  intenti  in  presenti  concilio.  Kt  ad  hoc  fiierunt  (iiiedani 
cedule  presentate  :  nna.  (pie  incipit:  (^)  n  i  a  in  presenti  c  o  n- 
c  i  J  i  o  •"').  alia :  A  d  li  u  m  i  ]  e  in  i  n  s  t  a  n  c  i  a  in  s  a  c  r  i  c  o  n  c  i  I  i  i **), 
tereia:  Quia  c  h  r  i  s  t  i  f  i  d  f>  I  i  h  n  s  etc.').  (piaita  :  Secnntnr 
a  I  i  q  u  a,  q  \i  e  v  i  d  e  n  t  u  r  c  x  p  e  d  i  e  n  c  i  a  p  r  o  t  r  a  c  t  a  t  u  etc.'*) 
Kt  ad  hoc  Inernnt  cediile  per  oiatores  i'ejiis  Arragonuin  et  Petri 
de  l.nna  et  per  dominnin  dncein  P)avarie  et  per  amhasiatores  et 
oratoi'es  Anyeli  dcCorario  presentate.  |)r()  (pio  eciain  fnit  cedula, 
(|tie  inci|)i(  :  (' ii  in    o  r  a  t  o  r  e  s    Petri    de    L  u  n  a    etc.") 

Tereia  via  est  bellice  persecucionis  vel  inipnnjS-nacionis.  Et 
(piodaininodo  hec  secpiitnr  ex  prima  via  et  licet  in  casn  observatis 
ali(|nil)us  circnmstanciis  esset  prose(pienda.  tamen  contra  eam 
tanKpiam  sediciosam  liierimt  cedule  superins  indncte  contra 
primam  viain  et  eciam  illa.  (pie  incij)it :  Quia  in  presenti 
concilio'")  et  illa.  que  incipit:  S  c  i  e  n  d  u  m  est,  quod 
p  r  e  s  e  n  s  c  o  n  c  i  I  i  ii  m  ^^). 

(Quarta  via  evangelice  |)ertectionis  est  via  voluntarie  cessionis 
non  soliim  dominorum  contendencium.  set  eciain  domini  nostri 
pape  Johannis  XXIII.  Kt  modus,  ([iio  hec  via  licite  et  honeste 
potest  oilerri,  tanffitur  in  cedula.  (|ue  inci|)it:  Licet  sanctis- 
s  i  m  US  d  o  in  i  n  u  s  n  o  s  ter  etc.'-)  et  alia,  (pie  inci|)it :  A  d  li  on  o  re  in 
Dei'"').  Kt  pro  hac  oblacione  fuit  c<Mlula.  ([iie  inci])it  :  Dominus 
n  OS  t  <•]•  pa  pa  t  en  e  t  u  r  etc.")  et  alia,  que  incipit:  (^  u  i  a  possun  t 

')  Viih  iVy.  7.  —  ■-')  \ij}.  Nr.:^.',.  ■',  y,,J.  iVr.  14.  —  ')  \'uL  Nr.  /.?.  —  •)  Nr.  IL 
—  *;  Nr.  12.  —  'I  Nr.  22.  —  ^  Nr.  Hd.  -  ")  Nr.  r,().  ~  "'i  Nr.  IL  -  ")  Nr.  2r>.  — 
'■-')   Nr.  :iS.    —    '-'i   Nr.  :iU.  —    '^)   Nr.  47. 


Ul.")   K.-l)ni:w   IS.  115 

veri  s  i  lu  i  I  i  t  p  r  d  u  b  i  t  a  r  c  «'tc.')  Kt  de  modo  procedendi  ad 
haue  \  iam  ta'ii^itur  in  cedula,  que  incij)it:  (^  ii  ei"  i  t  ii  r.  ii  t  r  u  in 
s  e  (j  u  e  n  1  ('  s  c  o  n  c  I  ii  s  i  o  ii  e  s  etc.^)  et  i)leniiis  in  alia.  (iiic  incipit : 
In  jienei'ali  c  o  n  c  i  I  i  o  (' o  n  s  t  a  n  c  i  »•  n  s  i  ♦'((•.•')  et  nudte  alie 
a  plui'ibus  j)i'('sentatf'. 

Ad  disonciendum  auteni.  (pie  piedictaruni  viaruni  sit  niag'is 
eligenda,  expedit  predictas  cedulas  exanniiare  et  ex  onjnil)us 
unain  colligere  et  pro  electione  conveniencioiem  dilij^entei"  atten- 
dere  cedulani.  que  incipit:  Ad  i  n  f  o  r  ni  a  c  i  o  n  e  ni  p  i*  i  n  c  i  p  u  ni 
etc.*) 

Supplicatur  ij»itui"  huniiliter  et  instanter  requii'itur.  (jualiter 
ad  pieniissa  bi'evitei*  facienda  dentur  notabiles  deputati  a  paite 
IUI  nacionuni.  (jui  eciani  bab»*ant  videre  cedidas  in  contiaiinni 
pi'en)issaruni  cedulanini  scriptas  et  iiotare.  a  (|iiibiis  n-eihnitin' 
processisse  etc. 

(()4)  Februar  Mitte.  —  Ana  ii  i/  ui  ii  .s-. 

Text:  Hss  Andreas  ron   ItfijfhshHrii. 
D  r  n  c  k :  Leidruffer  'Jd.',. 

Inh  alt :.  (AmcWmm  g^enerale,  t'  (|iiibiis  personis  constituitnr, 
qiiei'itur.  ")^). 

Et  V  i  d  e  t  n  r .    (piod    ex    persona    pape    .    .    .    vel    provlncias. 

((55)  Februar  16.  —  Joh  a  ii  n  es  XXIII. 

Text:  Fifla.sfrc  Hss. 

Druck:  Bd.  TI  2U. 

Inhalt:  Zossionsfonnc/  -lolat uns.  rt'iüutaßf  (hirrh  (tic  (><fnla 
Lndicif/s  i'0}i  der  Pfalz  und  des  Bischofs  L'alxnt  coii  Spetjer 
(Flehiii  statu).  Hardf  IT  2S0.  Mansi  XXVII  öf;4. 

S  a  n  c  t  i  s  s  i  m  u  s  d  o  ni  i  n  u  s  n  o  s  t  e  r  .  .  .  tenendo. 

(66)  Februar  18.  —  Hex  et  }»ationps. 

Text:  Ci'rretau  Ifss. 
Druck:  Bd.  II  2 IX 

Inhalt:  Zession s f Ol- mrl.  dew  Pajtste  -lohann  durch  (h.-n  König 
lind  die  Natio}ten   ror(jele(/t. 

Ad  lau  dem  et   honorem  .  .  .  concedendo. 


a)  So  rberschriff  <hr  //.-■,-. 

')  Nr.  52.  —  -I  i\r.  Ö-V.  —  "i  Nr.  37.  —  *)  Nr.  27. 

■'i  Handln  ancji   roii   dfr   BfnifiHKj  des  Konzils 

8* 


llü  1-   Altx'liiiitt.     .Inlijiiiii    WIM.   1111(1    (las    Kotizil. 

((i7)  Fe]>ruar  21.  —  ./  o  h  a  n  n  c  s  A'A7//. 

/V,,/;    l-'ilh,sfrr    Ifss. 

I>  I-  iick:    11(1.    II   L'll. 

I  II  h  (t  1 1 :   Zirrih'    '/rssionsfoiiitcl   Jo/id  Ulis. 

S  ;i  n  (•  1  i  s  s  i  IM  u  s  .  .  .  iiuxiliis. 

(()S)  Fe})ruai'  kurz  iiaoh  21.    —    Ifirhicli    roii    M  i'i  u  sl  ^  r. 

Text:  CikI.   I'al.  hit.  ■',!!.',  f.  4li. 

I  II  li  (I  11  :  SiijH-iioii/äl  des  Koiizi/s:  hi-i/iiii/iiiii/s/o.'^c  Ahi/iuikiiinj 
Jo/imiiis. 

|{»'v»Mvii(lissimi  |)atres  et  domini.  (^  ii  i  d  a  m  v  c  s  t  r  a  r  ii  in 
(lominaciommi  Iminilliiniis.  anioi'c  vei'itatis  instifiatiis.  sciiv  clesi- 
(Irrat  hiiiiis  sacri  concilii  ^t'iieralis.  scilicct  ('(»nslanci«'nsis.  aiictori- 
tafciii  al(|ii('  |)()t('stat«'in.  Kt  ob  hoc  inlVascriptam  (iiicslioneiii 
(•Ulli  rcsponsioiu',  (|iu'  sibi  vidpbitur  posse  dari  ad  caiKh'm.  coram 
vestris  d()iiiinac-ionil)iis  pi'o])oni  disposuit  in  presenti  cedula. 
vestrariiin  Paternität  um  tociuscpic  saci'i  concilii  beniüne  coirectioni 
se  subinittens. 

Majiistei'  Theodericus  de   Monasterio.M 

(^)u*'sti() -)  esl  ista  :  rtiuin  ecrlesia  militans.  (|uam  hoc  sacrum 
concilium  ^encrah'  ivprcsentat  in  (h'flinicnch).  iudicando.  senten- 
cian(h>  su|)ei'  illis.  cpie  ivs|)iciunt  piain  ivfonnacionein  in  capitc 
et  in  inenil)ris.  sit  maioi'is  auctoi'itatis  et  potestatis  iudiciarie 
<|uain    papa. 

Concdusio  |)i'iina  ad  questionem  responsiva.  Ecciesia  militans. 
(luain  hoc  ^ienei'ale  coiicihum  representat  in  difliniendo.  iu(h'cando. 
sentenciando  supei'  iilis.  (|ue  cespiciunt  lefonnacionem  eccdesie  in 
capite  et  in  meinbi'is,  est  maioi'is  auctoi'itatis  et  iudiciarie  potestatis 
tpiain  papa.  IN'i'suadetur  sie.  (|uoniain  inaioi*  auctoi'itas  et  potestas 
in  pi(Mnissis  racionahilitei*  attribuitur  inelioi-i.  sanioi'i.  potenciori, 
sapienciori  ac  Ihesu  Christo  maji'is  dilecto  et  nia^'is^  coniuncto.  Set 
si  e.st,  (piod  ecciesia  militans  est  inelior.  di<>nioi'.  honestior.  |)oten- 
clor.  sapiencioi'.  Christo  dilectior  ac  coniunctior  (piam  papa.  ergo  sibi 
attribuitur  racionaliiliter  maior  auctoi'itas  ac  indiciaria  potestas 
(|uain  pape  super  illis.  cpu'  respiciunt  refoi'inacionem  ecciesie.  Conse- 
(juencia  nota.  Et  |)i-ima  pars  patet  ex  eo,  quod  quia  ad  iudicein  per- 
tinet  habere  sapienciam.  potenciani,  dig:nitateni  et  iiisticiam,  igitur  illi 


')   dcsdiii/fcr  ihr    litimslfüf  Köln. 

-)  Aiixznu   Fiiikc.   Fiii.scliiiniji'ii    ii,   (hu-JIcn  .S'.  .'Uli, 


4 


UIT)   Kcl)i-iiar  ktit/.    ii;ii-li   21.  117 

racioiiahilifcr  (N^ltt't  atliil)ui  stipicma  potcslas  iiidiciaiia  in  IciTJs, 
(luoiiiam  in  prcniissis  cxccllit.  Set  |)r(>  pi'ohacion»'  (|ii(»a(l  sccmi- 
(lain  eins  partcni   |)(»nani   ali(|iias  ijioposiciones  \  Hrisiniiles. 

Prima,  proposicio :  Iv-cU'sia  niilitans.  (piani  hoc  sacrinn  con- 
ciliuni  iTpivsentat.  est  nielior  (piani  papa.  Piohatur  sie.  (piia 
|)apa  est  proptcr  eccicsiani  ad  ilUnn  lincni.  nt  (-(msf r\"<'l  cani  in 
unitatc  et  sanctis  nioi'ihiis  et  nl  ccclcsia  halx^rct  nnnn)  princi- 
|)aleni  ("iii-jsti  NJrariunK  ad  (|U<'ni  dixcrsa  nienihra  cccifsi»'  rccnr- 
rerent,  si   forte  intcr  sc  disscnt iicnt  .  .  . 

Item  iuxta  i'egulam  topicani  illiid  est  melius,  cuius  piivacio 
seil  11011  existencia  est  |)eyur.  Set  claruin  est.  (piod  piivacio  sen 
iioii  existencia  ecciesie  esset  Nnij^-e  jjeyor  (jiiam  non  existencia 
pape.  Quoniam.  si  non  esset  ecciesia  niililans.  nemo*)  sal\ai<^tur. 
Set  licet  non  esset  |)apa.  nichilominns  multi  sal\  aientur.  (,)ii(»d 
eciam  eccJesia  sit  melior  secmidum  speciem  l)oni  delectabilis. 
patet  per  hoc.  cpiia  est  valde  pulchia  ]>ioptei'  pMl(  hiitndinem 
(h" villi  cnltiis,  propter  sacramenta,  propter  (h)iia  spiiiliis  sancti 
et    varias  virtutes  mirabiliter  ecclesiam   ornantes. 

Kst  «'ciam  valde  delectabilis  eo.  (piia  est  virj^o  per  tidelitatem 
incorruptani  uniiis  ciibictdi.  sanclitatem  casto  piuiore  ciistodiens. 
De  cuius  |)ulcliritiidiiie  scribit  ])eatus  .Au^iustinus  late  super 
psalmiim  Kructavit')  supei-  isto  veibo  Astitit  rejiina  a  dextris  tuis 
in  vestitu  deaurato"-).  VA  ex  eodein  arjiuitur.  <|Uo(l  ecciesia  sit 
maioris  honestatis  (|uam   papa. 

Seciinda  i)ro|)()sicio  :  Kcciesia  niilitans.  (|uam  saci'um  concilium 
representat,  est  di^iiiior  (piain  |)a|)a.  (|uia  est  sponsa  Christi  rejiis 
eterni  sibi  iiulissoliibiliter  miifa  et  cum  Christo  quasi  iinam  per- 
soiiain  constitiiens.  ut  siiit  duo  in  cariie  uiia.  Ad  Kplie.  \'.  partim 
in  textu  et  |)artim  in  «^losa  et  secundum  apostolum  ad  Colloceiis. 
priiiio  :  ("hri.stus  est  caput   et  ecciesia   corpus  eins.') 

Tercia  proposicio  :  Ecciesia  militans.  <piam  sacrtim  concilium 
representat,  est  liabimdancior  in  sanctitate  et  doiiis  spii-itiis 
sancti  et  virtiitil)us  moralibus  infusis  ac  theolojiicis  (piaiii  papa. 
Probatur  sie.  (pioniam  \i.\  uii(|uain  inventus  est  papa.  (pii  habeict 
in  se  omiiia  jivnera  saiictitatis.  \ii-tutis  et  donoi-um.  (pie  inxcni- 
untnr  in  memijris  ecciesie  per  spiritum  sanctum  distribiita.  (|ui 
dividit  siu^ulis,   prout  vuit.     (Quarta  j)roposicio  :   Kcciesia   niilitans. 


a)  Hs  non. 

')  Ps.  44.  ~  -)  V'.s.  44.   10.         '■'■!  .\<l  (.Ol.    /,   y.S'. 


118  1.   Ahschiiitt.     .Idhann    XXIll.   und   rins   Konzil. 

(|nam  saciuiii  conciliuni  reprcsentat.  est  imilto  i)oteiiri(>r  quaiii 
papa.  Prohatiir  sie.  (|uia  testimonio  Christi  porte  iiiferi  iioii 
prevaU'hiiiit  advei'sus  eani  ^,  (\iw  porte  infeii  sepe  |)ievaliieiiml 
et  pi-evaleie  possniit  pape.  item  ecciesia  est  fuiulata  sii|)ia 
|)etrain.  (|iie  est  Chiistiis,  cpiod  millis  pertiirbaciünil)us.  nullis 
inipusnacionibiis  al)  ea  evelli  polest.  Set  certiiiii  est,  «piod 
papa  HÖH  sie  linniter  adliei-et  dirte  peti'e.  (pie  Cliristiis  est. 
Eciam  niaj:na  loititiido  ecciesie  patet  per  jilosaiii  1).  Aiijiustini 
super  psalino:  Se])e  expiignaveiiint  me.-)  id)i  pliita  de  liac  foi- 
titndine  s{-ril)it   etc. 

Quinta  |)roposicio  :  EccJesia  niilitaiis.  (|iiani  sacniiii  conciliuni 
representat,  est  sapiencior  quam  papa.  Pi'obatur  sie.  (pioniam 
omnis  sapiencia.  (pie  est  in  papa,  est  in  ecciesia,  cuius  ipse  est 
memhrnm  et   mnito  amplior.     Ii2:itur  etc. 

Sexta  proposicio:  P>cclesia  miJitans  est  Christo  coniunctior 
(piam  papa.  I'atet  ex  precedentibus.  (piia  Christus  est  principale 
Caput  ecclesie  et  ipsa  est  corpus  sibi  indissolubihter  unitum.  Ipse 
est  sponsus  et  ecciesia  sponsa  sua  et  sie  sunt  velud  duo  in 
carne  una. 

Septima  proposicio:  Ecciesia  militans.  (|uain  sacrum  con- 
ciliuni representat,  est  Christo  dilectior  (piani  pa])a.  Trobatur 
sie,  (|uia  inelior  est  et  sanctior  et  sibi  coniunctior  et  ab  eins 
amore  evelli  noii  potest.  (^ue  eciam  dilectio  arguitur  per  lila 
inumerabilia  doiia.  (piibus  sponsus  iste  dotavit  ecclesiam  spon- 
sam  suam. 

Octava  proposicio:  Papa  suam  auctoritatem  et  potestatein, 
(|uam  habet,  habet  ab  ecciesia  taimiuam  a  causa  instrumentali. 
»luamvis  lial)eat  eam  a  Deo  tam(|uain  a  causa  princi])ali.  Prima 
pars  patet.  (|uia  |)apa  habet  huiiismodi  auctoritatem  et  potestatem 
per  electionem  lad  am  per  cardinales  vice  et  nomine  ecclesie. 
Secunda  pars  patet  per  hoc.  (piia  omnis  potestas  sive  pape  sive 
cuiuscuiKiue  alterius  est  a  Deo  princij)aliter  secundum  illud  appos- 
toli :   Non  est  potestas  nisi  a  Deo.'') 

Nona  proposicio:  lllam  auctoritatem  et  potestatem.  (|uam  habet 
papa  ab  ecciesia  militante.  Christus  dedit  ecclesie,  dum  dixit  a<l  Pe- 
truni  personam  ecclesie  gestautem:  Tibi  dabo  claves  i'egni  celorum. 
Et  (|uecun(iue  ligaveris  super  terrani.  erit  ligatum  et  in  celis^).  Pasce 
oves  meas  ^).     Piohalm-  ex  dictis  b.  Aimustini  su|)er  Johannem,   ubi 


'i  Mfitfh.   in.    IS.     -    -;  Ps.   VJbt.    —    ■';  A<l   h'om.   Ul.    I.    —    *i   Maffh.    Ui.    lU, 
Job.  21.  J7. 


I41Ö   F.'hrinir  Um/,   iindi   21  HD 

flicit,  ([iRMJ  Fetro  (lictimi  «'st :  Tibi  (l;il»()  claves  ipj:ni  c-eloiuni 
et  «iiiodcunqiie  li^averis  super  t«Miam.  iiniversaiu  sijiiiat  ecclp- 
siani.  Et  intVa:  Efclesia.  i|ue  fuiulatui-  in  Christo,  claves  lejjni 
celoniin  ab  eo  lecepit  in  P^'tro.  ifl  est  |)(»testatem  iigandi  et 
Sülvendi.  Subdit  ibi  b.  August iiius:  Quod  eiiim  est  pei-  pro- 
prietateni  in  Christi  eeclesia.  iioc  est  per  sigiiit1ca('ion«'ni  l^etrus 
ii)  i)etra.  (pia  signilica<-i(»nc  intolligitur  Christus  j)etra.  Petrus 
ecciesia. 

Decinia  proposieio:  Licet  liuius  sacri  concilii  congregacio  sit 
facta  auct(U"itate  pape.  nun  tainen  hoc  saciuiu  conciliuu)  habet 
auctoritateiu  iudicandi  ab  eodeiu  :  et  (|uaui(|uani  |)a|)a  posset 
sessionil)US  sacri  concilii  tainquam  supi'enius  in  ecciesia  Dei  inter- 
esse.  non  tanien  habet  ibidem  ut  iudex  piesidere.  Patet  ista 
proposicio  ex   i)ieniissis. 

Kx  istis  proposicionibus  |)ossunt  elici  niulta  corielaria.  Pri- 
uiuui  correlariuin:  Ecciesia  inilitaus  est  a  (|uolibet.  cuiuscunque 
Status  vel  condicionis  existat.  inag:is  diligenda  quam  papa:  tum 
(|uia  melior.  tum  (piia  dig^nior.  tum  (piia  sanctior.  tum  (juia 
Christo  diJectior.  ut  patet  ex  supra  dictis.  Item  bonum  (pianto 
divinius.  tanto  diligü)ilius.  Set  ecciesia  est  bonum.  (piod  divinius 
(|uam  papa.  (juoniam  secnndum  |)hiIosophum  bonum  (pianto  co- 
munius  (V).  tanto  divinius. 

Secundum  correlai'ium :  (Quodlibet  inembrum  ecciesie  militan- 
tis.  sive  papa,  sive  inferior  papa.  tenetur  magns  laboi-are  pro 
sancta  unione  ecciesie  et  pro  aliis  reformacionibus  eiusdem  (|uam 
ad  asservandum  personam  papp  in  statu  suo  papali.  (|Uoniam 
|)ro  constitucione  et  reformacionc  mclioris  pt  dignioiis  mag^is  est 
laborandum. 

Terciuin  conplarium  :  Sj  |)a|)a  vplit  se  magis  servare  in 
papatu  quam  per  lenunciacionem  dare  celei'eu)  pacem  ecciesie 
tanto  tempore  atllicte.  non  facit.  sicud  tenetur  secundum  divinam 
leg:em.  secundum  quam  tenetur  magis  diligere  pacem  ecciesie 
<|uam  statum   |)apalem  in  sua   peisona. 

<^uartum  correlariuin :  Si  ali(|uis  suadet  aut  consulit  pape  aut 
sibi  in  hoc  assistit.  (|Uod  magis  (sej  conservpt  in  papatu  (piam  pei" 
renunciacionem  det  pacem  ecciesie.  ille  odit  i)ersonam  |)ape.  quia 
vult  slbi  malum  culpe.  Odit  ecciesiam  Dei,  cuius  |)acpm  impedit, 
odit  honorem  |)app.  ([uem  retrahit  a  maximo  lionorp.  (|upni  habe- 
ret    in    i'puunciando.    odit    Üpum.    cuius    populum    in    dispprsioup 


120  I.   Ahsclmitt.     .lolinim    XXIII.   iiiifl   das    Konzil. 

tPiK't.  odit  sr  ipstim.  (|ii(tiii;im,  (iiii  diligit  iniqiiitatcin,  oclil  ani- 
innni   siiaiii  '). 

Quiiitiim  coi  Tclaiium :  Uli.  (|iii  iiidiiciint  papani  ad  iciumcian- 
dum  |)apatui.  dilijj;imt  cum.  (|uia  xolimt  sibi  ma^nuni  honum. 
\'oliint  «'iiim  sil)i  magnimi  houoiem  apud  lioiiiiiies  virtuosos  et 
sapientcs  rt  ct'lebeminam  iiieiiioiiaiu  iisquc  ad  tiiiem  miindi 
lUMi  dciciidam.  si  scilicet  .lolianin^s  XXIII.  ipse  iiondiim  seiiio 
coiilractus.  set  robustus  at(iiie  in  optimo  statu  corpoialis  sue 
peryodi  constitutus  talia  fecerit,  (lue  scilicet  Gregorius  et  Bene- 
dictus  iauj  senio  eontVacti  ante  hec  teinpoi'a  facere  ivcusa- 
runt  etc. 

SextuMi  (•(ii'iclariuiu :  Uli.  (|ui  suadenl  pape.  ne  renunciet,  sunt 
cause  oniniuMi  illoiiiin  maloruni.  cpie  contingent  ex  duracioile 
scismatis  et  videiitur  peyures  (|uani  fui'es  et  latrones  aut  alii 
lacinoi'osi  (|ualescun(|ue.  Quapi'opter  expedit  cuilil)et.  sive  sit 
niagiuis  sive  |)ar\us  diligeiitei'  cavere.  «luod  nun  sit  aliquoniodo 
causa  seu  occasio  prolongacionis  tanti  niali. 

Septimuni  coi-relarium  :  Inpia  gestaut  viscera,  qui  ecciesie  Dei 
afllicte  tanto  tempore  nou  ci)n])aciuntui'  nee  laborant,  ut  sibi 
pec  celerem  medicinam  succui'ratur ;  set  uiagis  suadent  vias 
difticiles  tendentes  ad  aftlictionem  populi  tidelis  simplicis  et  in- 
nocentis.  sine  cuiiis  Iculpa]  scisma  inti'avit  in  ecciesiam  Dei.  quas 
vias  tam(|uam  cNangelio  Cliiisti  in  hoc  casu  contrarias  merito 
abboi'rere  deb«'nt    pie   aui'es. 

Octavum  cori>'lai'iuni :  Felix  est  ille.  (|ui  sincei'o  corde  laborat 
pro  celeii  ecciesie  unione  et  solum  Deum  pre  oculis  habet,  qui 
nee  pronn'ssis  llectitui'  nee  minis  .  .  .")  attendens.  (piod  beati  sunt. 
(|ui  persecucioncm  paciuntur  propter  inst iciam'"  ).  .\d  (pieni  moduni 
laborandi  celsitudo  i'egic  maicstatis  tam(|Mam  nobile  ocganum 
sancti    spiritus    nostram    nacionem   (lermanicam    se|)e    invitavit.  '') 

Novum  coiielaiium  :  Infelix  est  ille.  (jui  minis  tei'retui'')  a 
tain  sancti  laboris  prosecucione.  Talis  nannpu'  magis  homines 
«piam   Deum   timece  convincitur. 

Decimum  con-elarium  :  Inrelicior  est  ille.  ipii  muncribus  aut 
pi'omissis  a   tani   sancto   iabocf    i'ctrahitur.    (pioniam    ccrtum     est 


:i)  liier  fi'Ulf   rh,    .«Inrn-   Ir^rrli'-I,,'^     Wnrt.      Sinn:    i/rhrnul    "-ii-'l.         h)    Inlift    lihrrfiiissiil   r\. 

\)  Ps.    U).   IL 

-)  Maffh.  ■',.   Ut. 

■^  Das  Sfiirh    /.sV   tilsn   imlil  der  (Inifsclii'it    ^idfioii    rtttijt'Ji'nt. 


1415  K<'l)ni:ir  km/,   nach   21.  121 

ilhim  niayis  tpnii)(>r;»li;i  (|ii;im  ('lt'ni;i  et  ma^^is  smim  pcrsoiialo 
comiiiodiiiii  (|iiam  comimmcm  iitilitalnii  (|iH'ivr<'.  Rt  melius  illi 
esset,  si  ad   lioc  sacruin   ((mciliiim  iioii  veiiisset. 

l^ndecumim  coj'ielaiiiiin :  liifelicissiinus  et  pessiinus  est  ille, 
(|ui  se  vere  labocantlbiis  ticte  et  dolose  iiiiniscet.  iit  occasioneni 
pertiii'ltandi  inveiiiat  aiit  \ere  laboiaiites  |)r()dat.  Kt  contra  talem 
tam(|iiani  iie(|ui.ssiimmi  liomiiieni  foi'et  per,  sacriim  coiiciliiiin 
ii;:^orüsissinie  piocedeiidimi,  (luoniaiii  siinulata  e(|iiitas  duplex  est 
iniquitas. 

Duodeciinuiu  coj-i'elaiiuiu  :  X'idetur  ali(|uibus,  (juod  universalis 
niilitaiis  ecclesia.  si)()nsa  ("hiisti.  illani  a  suo  sjjonso  liabeat  auc- 
toritateni  et  potestateni.  (luod.  si  sub  ali(pu)  capite  seu  pa|)a 
non  |)()sset  |)ervenire  ad  unilaleni.  Ideo  forte.  (|uia  alii  noiunt  se 
oniidno  illi  capiti  subdere,  (piod  i])sa  ecriesia  p(»ssit  illud  caput 
destituere  et  se  sub  alio  novo  capite  peidecte  i'eunire.  Palet 
coirelariuiii  ex  eo.  naui  auctoritate")  Christi  sponse  non  foret  snfti- 
eienter  provisuni  de  reniedio  contra  letalem  süani  divisionem  et  sie 
non  esset  a  suo  sponso  in  sibi  necessariis  suff'icienter  dotata, 
(piod  dicere  non  conjiruit.  (pioniani  ditissinius  et  liberalissinius 
sponsus  eins.  Christus,  utiipie  voluit  dilecte  sue  sponse  de  neces- 
sariis providei'e. 

Terciuni  decinunn  correlarimn  :  (^uid  prcdiibet  dicere.  (|Uod 
ecciesia,  (|ue  dedit  pape  i)er  electioneui  auctoi'itateni  et  potestatem, 
(piani  habet  ad  hunc  tineni.  (piod  |)ei'  illani  potestateni  consti-ue- 
i'et  ecclesiani  in  unitate  et  saiictis  moi-ibus.  |)ossit  illani  auctori- 
tatein  et  p(destatein  ab  eo  aul'erre.  tunc  presertiin,  (|uando  liuius- 
niodi  sua  auctoritas  et  jxdestas  propter  eins  ai)Usionem  est  unioiii 
et  sanctis  inoi'ibus  iiotorie  contraria. 

(^iiartuni  decinunn  correlariuin :  .Atteiita  illa  corruptela  et 
e.xorbitacioiie  a  sanctis  uioribus.  (pie  hiis  diebus  male  invente 
sunt  et  inveniuntur.  et  procli  dolor  continue  aufieiitur  in  cor- 
pore ecciesie  inilitantis  sie.  (piod  nee  in  capite  iiec  in  membris  in- 
venitur  sanitas.  et  attento  eciain.  (piod  consnetudo  pessima  onines 
sie  excecavit.  cpiod  mala  pessima.  (pie  ^ieruntur.  tam(|uam  iicita 
existant.  dui'inn  est  asserere.  (pu»d  papa  non  possit  (le))oui  iiisi 
pro|)ter  liei'esim.  Patet  hoc.  cpiia  si  eccdesia  liabuerit  ca|)ud  ini- 
(pium.  maium.  notorie  criminosum.  (piomodo  poterit  ec(desia  illiiis 
capitis   malicie   resisteic.    si   non    polest    ipsuin    depc^nere.    (pumiam 

a)   //.■■•   auctdritas. 


12l'  I.   Al.scliiiill.     .loliHiiii    will.   1111(1   (Ins    Konzil. 

ilU'.  qni  tyraiimis  <'sl.  hoiios  sihi  rcsisteiilcs  e.\t<'riniiialiit  diret-to 
v»'l  iiulirectp.  sivc  siiit  cardiiuilcs.  sivc  pivlati  inlVriorps  ot  r-rpa- 
Itil  cardinalcs  sil)i  simiics.  I^'t  post  eins  (Icccssiim  cliyitiir  vori- 
siniilitcf  papa  siniilis  pi-iori  et  mala  iiiiiltiplicalxintiir  in  ccclcsia 
[h'\.  (pi()iis(|iH' Status  ecciesiasticus  Hat  toti  mundo  i^nominiosus  etc. 

1)(M)  ^racias. 
Isfi   ultimo  convlario  coiu-oi'dat   jilo.  c.     Si  i)apa  XL.  di.  |)apa. 
I'^ciam  .loliaiUH's    XII.    dcposifus    fuit.    iit    cronic«'    dicunt,    propter 
vonacionem  pt  coucuhiuatum  spu  j)ultlicum   uiulicrum  suspectariuii 
accessum.  (|iiorum   iiullum  est  heresis  otc. 

(0!))  Februar  21 — 27  J)  —   Dir!  rieh   roii  .\irhclui. 

Te.rf:  P  f.   '"^• 

/  n  h  (I  f  / :  Inti'odiu-lio  ad  pacciu  ot  uuiouonr").  ScJiihlrrtni(j 
th'r  scltrciciu/cn  Mißxläudr  <ni  der  l\nn'r:  allrs  irinf  m-f.dnf/. 
Jjrr  rm'on.srcrüitch  Jo/i(tiiii.s  zti  diirffii/ :  Vcrhatgcn  nuili  l.farri- 
Enfschcfffmuf :  BoforiHpkiiif. 

Oblata  p<'r  majiistruui  T.  Xycui  duuiiiiis  ai'cliio|)isc(tp()  (Inos- 
uonsi  ot  suis  sulTrajuanois. 

Hopoto  ot  ad  uiouioiiam  duco  istiid  uuixcrsis  uaviculo 
Potri  jiubornacula  iutcr  uiidosi  uiaris  procollas  )(^<ioutibus  coto- 
ris(|uo  occiosio  ortliodoxis  rofoiiuaudo  ipsius  occiesio  ininistorio 
(luouiod(»lil)ot  astrictis.  Iiic  diri^cuto  Domiuo  |)roptoi-oa  iusimul 
congi'OjLi'at is.  su|)plicans.  ut  solicito  oxco^itaro  ot  cum  bouo  nui- 
dei'aniiiu»  oxo(|ui  voliut.  (piia  ocoo')  nuuc  tompus  acco|)tal)ilo  est 
ad  hoc.  (|ii»'  ad  pacom  sunt  .Icriisalom.  por  (pu'  scismata  ot  horosos. 
(juautum  pcrmissum  a  I  )o()  fuoi-it.  ab  uuivoi'sis.  cloro  ot  |)opul(). 
oxtiipontur  iicc  uuionom  noii  Ncndoutos  ot  omontos  ^raciam  ot 
iiisticiam  al)  occiosia  oxomplo  Domini.  ipii  talos  llayollas  it  ot  oiocil 
a  tomplo.  propcllant nr  ot  alia  tiani  instanlor  pio  Ikhk»  et  salubri 
statu   ipsius  (pimnodolibot   opoi'tuna. 

K(t(pioro  ad  |)()pulum  et  cunctis  andiontibus  |)i-odica:  (pii  loi- 
niidolosus  rt  timidus  ost.  i-o\  oitatur.  Hocesserunt  de  montc 
dalaad'')  ot  icvoisi  smit  ox  popnio  XXir)milia  viroi'um  ot  tantum 
IdocomJ   milia   roniansorunt.    (Judicum   \'ll).'')    Libontoi'  bxiuoror  ot 


ii)  .S'o   //.-    roll    rliriis  .-^iiflfrrrr   IIiiikI.      U)    Ih   Cal.it.      .)    //.s    Xn. 

';  Zur   Dfiiicnnin  Kiitli'ihncli   N.  .SV;  Ahm. 
-1  L>  Cor.  Ii. 

•'/  .iiui.  7.  .•;. 


1415  F.'hniiir  21—27.  12o 

niulta  (licerein.  set  i(\  \)\-vt(H-  iniiiiiaiii  t*l  inlamiain  aliciiioiimi  noii 
procndfret.  eciain  siiiiplicitcr  dicpiido  notoi'iani  \  fiitatrm.  (^)iii(l 
i^itnr  plij^iam.  |)!'()rsiKs  ijufiioio.  an  hxnii  vcl  ta(MM'e  debeani.  <niia 
si  l(H|iiar;  prccipitacio  Status  inci  pioxiina  est  et  imminebit  miclii 
pfMseciicio  magna,  et  si  tacuero.  danipnabo  animam  nieani  ft 
infpiniis  (lomus  iiiea  erit  sempei'  et  perplexitas  iniinanis.  Set 
srriptimi  est:')  Scientes  itaipie  ex  hiis.  (piia  iioii  simt  dii.  i)e 
tiiiieatis  eos  etc.  Loquar  ijiitur  aliqua  de  niultis  valde.  (pie 
tanien  merito  loquenda  et  predicanda  esseiit,  per  (pie  tota  uni- 
versalis ecciesia  scandalizatur,  nudtoruni  decipiuntur  aninie.  regna 
et  provincie  ci'istianoruni  eoruni  peccuniis  in  einix-ionibus  et 
vendici()nil)us  arcliie|)isc(»patuuni.  epist-opatuuni.  al)ba(iaiuni  et 
aliaruni  int'erioiuin  (hjijnitatuni  et  beiieficioruin  ecclesiasticorum 
(|U()runilibet  et  annatis  .  .  .  passini  ex(|uisitis  IVaudibus  depau- 
|)ei'antur.  Et  quia  maxiina  est  niultitudo  illoium.  (|ul  cateivatini 
ecciesiasticos  gradus  et  apices  ac  titub)s  tab'ter  ()ccu|)ant.  hü 
l'orsan  invident  aliis.  ne  illi  cathedras  pastorales  et  alioi'uni  dig- 
nitatuni,  ecclesiarum  cuhnina.  |)r()ut  fiei-i  deberet  iel)us  ordinate 
|)i'()cedentibns.  ))ure  et  gTatis  aseendant.  Kt  in  hoc  salteni  Hat 
refoi'inacio  in  ecciesia  genei-aii.  Apeiite  igitui-.  (pieso.  diiectissimi 
pati'es  In'c  existentes.  ocuh)s  xestros  et  videte  diliaenter  niorbuni 
generaleni,  imniinenteni  chiisticolis  et  conipatiniini  ecciesie  lan- 
i2:uenti.  Videatis  bene,  inininetne  .  .  .  illa  vetus  plag'a  ecciesie  .  .  . 
intei'  nos.  doniina  synionia  exaltans  capud  suuin  us<|u<'  ad  sych'ra. 
pedes  habens  in  terra  .  .  . 

Kursus  dico:  levate  (icub)s  Nestros  et  videte.  (pionuxb)  nunc 
ecciesia  per  synioniace  heresis  tra|)e/itas  i'e|)etitis  niallei  (•rei)ris 
tonsionibus  subiacet  a(h'(».  ut  columpna  l)ei  iani  ])ene  videatur 
nutare  .  .  .  Nonne  videtis  apud  vos.  (piot  sunt  hodie  x'endentes 
indifferenter  oninem  gi-aciani  et  iusticiam  (unnibus  volentii»us 
peccuniaui  exponere,  nee  (|uid(piani.  dunnnodo  illa  (-(u-respondeant 
petentibus  et  solventibus.  realiter  deiiegatur.  Kt  pene,  quot  sunt 
secretarii  et  cubicularii  necnon  referendai'ii  papales.  tot  sunt 
pape.  nee  expedit  talia  eniere  voleiiteni  |)ropter<'a  i)a|)ani  accedere. 
set  sohnn  cum  illis  mediatoribus  stipulai'i.  Illi  enim  concedunt 
gracias  (juascunque,  set  tpiid  |)i-o  (|Uo  i-ecipientes  sicud  medici 
faciunt  medelis  et  antidotis  medicinalibus  eorundem.  Quid  igitur 
ainniii-amini.   viri   (iaiilei.    jiic  existentes  et   aspicientes  in   celum,-) 


V  Bnnich  (i.  (i4.  —   '/    VuL  Ad.    I.   11, 


llU  I.   Ahschnilt.     .lolumii    XXIII.    und   (ins    Koii/.il. 

ci'edenU'S  lofsaii.  iit  illi  uoslri  linpc/ilc  resipiscaiil  ex  (alihusV 
Nequaquam  Iioc  credatis.  A'olo  ciiim  vos  ijjj'norare.  IVatics.  (iiiia 
(lifficilc  csl  coiisueta  reliiKiucrc  Idco  isti  iiosti-i  nKM'catofcs  lum- 
(|tiaiii    iiisi   compidsi   in   hoc   facienl    \irlutem   ... 

Interim,  (iiiod  xos.  siniplices.  (•()nliiiiiai)itis  (•(»laiii  i5alaani 
flectere  g'^Mina  vestia.  \(»s  taiiKpiaiii  slolidos  trapezite  (U'i'idpimiit. 
dicentes  intra  .sc:  Xini(|nid  isti  sunt  l)enp  ceci  et  stolidi,  tpiod 
nos  instiM'aiil  ad  \endendum  ipsis  ea,  (|ue  a  nobis,  si  |)i"udentes 
essent,  giatis  haberent'?  Et  ideo  isti  tiapezite  auruni  a  bursis 
vestris  exhaiiriunt  et  vasa  vestra  abs(|ue  oieo  reinanei)unt.  Et 
tunc  videntes  lioc  ipsi  tra|)ezite  dicere  consnevernnt  in  vnigari 
\'talic():  sie  castijiatur  insipiens.  (piia  aurnni.  (piod  repefit  sinitus. 
discretns  habehit.  Xnnc  iuitnr  attendite  et  videte.  nuiuinid  iani 
<b"u  ista  liei-i  pabnn  (•()nsi)exernnt  et  consijicinnt  ocnli  vestri, 
videlicet  (luoiimdo  nostris  pontiticilms.  ipii  liieiiint  noviter,  et 
poi'uiii  asseclis.  si  phas  est  dicere  \(*rnni.  sapnit  niundus,  displi- 
cuit  Dens,  insurrexit  dyabohis  et  virtiitil)us  pr()scri|)tis  succre- 
vernnt  vicia.  semitani  patrnni  reiincput  })()stei-itas,  nialicia  violata 
sunt  ecciesiaslica  decreta.  (|uan(b)  Cristi  ecciesia  in  saniiuiin'itus 
editicabatur.  saiicluariuni  l)ei  (piasi  liereditarie  possidebatur.  ^i-ex 
Doniini  presencia  pastoris  veri  scih'cet  prival»atur,  patrinioniuni 
("risti  in  vanitatii)us  |)()ni|)is(|ue  c(»nsuniei)atur.  ecciesie  divini 
cultus  ruinani  paciebantur.  (b'^ni  post pon<'bantur.  indigids  beueticia 
reservabantui'.  indiüni  di^nitatibus  extollebantur.  di^nis  et  indifieii- 
til)us  denejiabani  ur.  viri  ecciesiastici  uiundana  cupiebaiit.  spiritu- 
alia  fasti(h'ebant  .  .  .  divina  eiocpiia  pro  ain'inaruin  incen(h"is  (euere 
uon  curaitant  rl  plurlnia  obserxanda  diiiiiissinia.  veteruni  splri- 
tiialiuni  re<iule  carnaliuin  nejiüjiciicia  |)osteroruni  t'ei'e  onuies  iabe- 
lacte  sunt,  (piibus  patruni  aiiliipnlas.  operibiis  tenebraruni  (b'ssona. 
disph'cuit  et  suaruni  adinvencionuni  et  di\ine  leiiis  <*niula  |)lacuil. 
(pia  lites  pei'petuantur.  niiJle  IVaucb'S  in  civitate  Dei  couiniitte- 
bantui".  synionia  beneticia  xt^ndebat.  episcopatus  conlerebat.  in- 
duiü'encias.  peccaunnuni  absoluciones.  (Mspensaciones,  incorpora- 
ciones  et  coidirniaciones  pecciinia  inipetrabat  .  .  .  episcopatus 
et  nuuiasteria  depau|)t'rabat  ct.  ut  verum  fateai*.  avai'icia  onuiia 
i'aciebat  et  l)omines  pei'\ crtcital.  iuxui'ia  ai'(lel)at  .  .  .  civitatem 
Dei  uni\('i'sam.  hoc  est  lith-bum  imi\ersalem  ecciesiam  discordia 
conl"undei)al.      lüde    \-erilicat inn    est     illud    |)rophete^)    l(Mnporibus 

\i  Ps.  04.  in. 


Ulf)   iM'hniar  21      27.  12.") 

nostris:  vide  ini(|iiil;itnn  et  (•(tiitiadictioiu-m  in  civitatc.  rndi^ 
aiitHDi  lioc  piocHssil.  Moliim  est  ^'t  torsan  ah  ali(|uii)iis.  (|iii  popiiliim 
l)ei  ivjiei'f^  vi(lel)antiir.  sedfiitihus  in  tahciiiafnlis  lidiicir  et  in 
iv(|iiie  (»|)ulenta  inciassatis.  ini|)in.üiiati8  rt  dilatatis.  in  (jnihiis  caro 
incaluit,  spii'itns  iniVijinit  et  ah  »ms  Caritas  evanuit  etc.  VA  hec 
sunt  verba  illius  recolonde  nn^noric  niajzistri  Henrici  de  Hassia') 
in  saci'a  theolo^'ia  excellentissinii  proIVssoris.  Nunipiid  lieo  oniiiia 
adliuc  vijipnt  ad  oculuni.  ut  videnius  ex  hoc  scismateV  Quid  ij^itur 
restat  a^enduni.  ut  tot  et  aliis  intinitis  niahs.  (pie  ex  hoc  scis- 
niate  insun'ex<n'unt  in  tota  cliiist  innitate  et  extunc  lani  diu 
continuata  viiiiierunt  <•!  de  niaht  in  jx-ius  excreverunt.  provide 
occuri'aturV  Quii)pe  illud  scisnia.  neipiani  contradictionis  proles. 
Mionsti'inn  inonstroruni.  ipiod  contiacHctoria  ^inunit  stia  inon- 
sti'uosifate.  rel)us  oninihus  iniciuni  maus  civitatis  lejiitima  con- 
liindit.  Miulta  ainl)i<>'uitate  i)ei-piexuni  et  scrupuk)sitate  anxiuni, 
Chi'isti  tunice  inconsutilis  lacei-um.  ecciesie  ordinis  cont'usivuni, 
heresuui  et  ei-roruni  |)ropag'ativuni  et  jxtpiduin  J)ei  niille  scandaMs 
(tffensivuni  et.  (piod  horrenduni  est.  sua  turpi  nionsti-uositate 
defonnativuni  sponse  Christi,  cpie  iani  divisa  in  capite.  ut  ita 
lor|uar.  facta  est  (piasi  acepliahi  et  vehid  nionstiann  ti'ice|)s. 
(pu»niani  de  utei'o  eins  partus  vip|)ei'ina  erupit  ace])hahi(pie. 
niaternis  (piassatis  viscerihus  niatreni  diniisit  Dei.  scih'cet  in 
<h>h>rihus  usque  adhuc  diniisit  et  ieüitinias  unionis  nie(h'las  non 
(pierit.  (pianivis  conspiciat  (h'  nialo  in  peius  niateniuni  |)utrescere 
\uhius.  Inde  est,  (piod  caput  ecciesie  lanjiuet  el  xiscei'uni  (hdor 
\entreni  (Hstoi'(|uet.  nienii)i'a  eccdesie  \enenata  \uineiinn  i'efhin- 
(hmcia  (h)lorose  a|)osteniantur  et  lehiicilant.  linh'  ecch'sia  iKHÜe 
ex(daniare  cojiitur:  capud  nieuni  (hdeo.  capud  nieum  (hdeo.  ventreni 
nieuin  doleo,  ventrein  nieuni  (h)leo.  conipages  aituuni  ineoruni 
solvantur  et  ultra  non  haheant  spirituni.  Quis  de  hoc  clainore 
non  niiratur.  (pii  \  idet  in  patuh)  ex  hoc  scisniate  niille  pericula 
ininiinere  cor|)oruni  et  animarum.  corru|)cioiu'in  inoruin.  depres- 
sioneni  huinih'uin  [et]  devotoruni  et  exaltacioneni  \iliuin  et  repio- 
iioruin.  sinipliciuin  seductioneni.  antichristi  introductionein.  yau- 
diuni  Sarracenoruni.  tri|)udiuni  Jiideorinn  et  leticiani  paiianoruin, 
coniinocionem  uwerraruni.  per  (piod  ((uideni  scisina  teinpla  dissi- 
pata  sunt,  ecciesie  cultus  et  i-itus  diininutiis  est  et  niinuentur  ac 
diniinuentur  divine  honoriticeiicie  piis  oracionihus.  defraudantur 
aninie;    set    cessante    sacroruin    minist racione   et   (h'votoi'um    ora- 


')   Heinrich   roit    l.dinjciistein. 


12()  I.   Aliscliiiitt.     .)(ili;imi    XXIIl.   und   (l;is    Konzil. 

ciomiin  (»hiacionc  siir,i>pnt  in  |)i('la(()s  et  ccclesiasticas  pcrsoiias, 
tit  liiiKMidimi  est.  principes  seciilaros  ft  populi  eis  suhiecti  soan- 
(lalizati  a  cUto.  layci  clericis  reddenliir  iiilV'sti.  (leti'aclioiies  imilti- 
plical>imtiii'.  conscicncic  iii(|iii('tantiir.  in  vicai'iiiui  Cristi  (lani|)- 
nahiles  inl'eientur  l)laspliemi('.  (|ii(Mn  appellant  vei  anticlii'istiim  et 
serpeiitein  tortnosiiin  \el  Macliinnetuni  et  ydolmn  innoniiniosuni 
etc..  (|ue  chi'istianis  aiii'il)iis  et  labiis  iiiniiiim  hon-enda  sunt  et  esse 
debent  terrente  verbo  Salvatoris '):  .Qui  dixit  tVatri  sikk  fatiie. 
i'eus  erit  jo-ehenne  ignis'.     Hec  ille  etc. 

Cum  autem  iani  a]i(|U()d  iu(hciuin  et  iniciuni  datuni  sit  in 
eoden»  c()ncili(),(|U()d  actu  liic  ceiebi-atur.  |)i*(»  extirpacione  presen- 
tis  scisinatis.  ipnxl  tanien  iniciinn  debile  est.  in"si  ulterius  ad 
lineni  (»plaluni  |)riidentei-  et  solicile  dirijialnr.  verbi  «iracia:  tces 
sinit  conteiidentes  de  ali(|ua  re.  (|U(>runi  ([uilibet  dicat  et  se 
obli^iel  (|uahtej'cun(iue  scriptis  et  dictis.  cpiod  sini])licitei'  cedere 
velit  liti  et  cause  ac  omni  iuri  sibi  in  illa  re  vel  ad  illain  quo- 
rnodolibet  conipetenti,  si  et  (piando  alii  sinipliciter  cedant-);  sint 
ergo  isti  tres  contendentes  in  diversis  dominus  ac  ninndi  parti- 
bus  vel  eciam  in  eodem  loco  insimul  constituti  et  nuihis  prius 
altero  cedere  velit  nee  eos  ad  hoc  aiicjuis  vi  conipellere  potest 
aiit  velit  aut  vult :  Rx  hoc  nicliil  se(|uitur.  set  sunt  verba  inntilia 
et  sine  IVuctu.  iit  eciam  (piilibet  industrius  ex  se  ipso  capere 
potest,  ipsi  tainen  ad  id  de  iiu'e  conipelli  tam(|uam  turbatores 
tenierai'ii  tocins  cln'istianitatis  licite  possent.  Set  «|Uo  ad  hoc 
noio  nie  ad  |)resens  dilatare  causa  abbreviandi  sennoneni.  (^ui- 
bus  tarnen  talia  i)roinittentibus  effectu  cessante  responderi  potest 
per  concilium :  Callida  (juidem  et  multiplici  argrunientacione  nostra 
iura  auft'ei'i'e  contenditis  ita.  ut.  si  tides  verbis  adhiberetur,  non 
vei'ba  j)i'o  verbis.  set  i'es  pro  verbis  reportaretis;  velletis  eciam 
libencius  sie  nos  in  divisione  maneiv  (piam  veram  nnionem  nobis- 
cum  facere.  dummodo  nichil  in  tali  statu  vestro  honoris  et 
comodi  deperiiet.  ([uantundibet  sit  j)ericulüsus  ille  statiis  com- 
miinitati.  Set  non  >;ic,  impii,  non  sie.  set  Deo  propicio  j)i()  verbis 
verba  repoitaretis.  Arguitis  nos.  qiiod  ea.  que  nobis  debentur, 
surripere  cpierimus  etc.  Sapientis  (piidem  philosophico  (?)  ore 
j))-olata  sentencia  :  Suuni  prose(|ui  non  est  aliena  lapere.  unde  ad 
vos  hec  sentencia  manavit.  (|uia  (pianto  ardore  nosti'a  concupis- 
citis  et  vesti-a   |)utetis  vobis  auftei-i-i.  cum  nos  nostra  consequimui'. 


')  Matfh.  ö,  2-J. 

-}  Bezieht  sich  (tiif  dir  2.  Z>'ssi<)iis('(>niit'l  roiii  21.  Februar  {Nr.  (ilj. 


1410   Fchniar  21—27.  127 

(|iiia  oinniiiin  cliristiaiionim  intfrost.  iit  liat  v^ra  imin  in  iinivor- 
sali  ecclf-sia,  nt  (|iii  istam  iiiippdit.  pro  incredulo  seil  luMclico  est 
censendus.  Jura  siml  iiola  et  raci(»iiil)iis  Neridicis  t'I  iiistissiinis 
tidcliiiitiir.  (|iiippe  notoiium  iiiif  et  necessai'ium  est.  (piod.  si 
dehet  esse  i)a|)a,  tunc  dehet  esse  iinus  et  indul)itatiis  et  nun 
plures  eodeiii  tempoie.  (|uia  seciindimi  jii'aimiiaticos  iste  terminiis 
,papa'  est  singidaris  mimeri  et  Nerilicatiir  taut  um  dt'  uiio.  Alias 
set|uei'etur  ahsurduni.  (piod  eadeiii  i-aei(Hie.  (|ua  possent  esse  duo 
vel  tres,  pari  racione  jxisseiit  esse  Uli.  \'.  \'l  et  sie  in  iiilinituni. 
Et  sie  ista  dictio  .papa".  (pie  nisi  \)V(\  uik»  sup|)()iiil.  si  a|)plicaretui- 
pliM'ibus.  uti(|ue  rejiulis  liraniiuat icalihus  niaiiüeste  (-(»ntraria  loiel. 
ut  oinnibus  patet.  Quia  i*iitur  isti  suuiii.  alii  suum,  ceteri  suum 
sul)  diversis  obedienciis  et  adliei'enciis  liahent  et  noniinaiit  papaiii 
eoruin.  eri'ant  uti(|ue  in  hoc  tani  in  racione  (piani  in  iiM*e  nec- 
non  i-eo-uljs  antedictis  etc. 

Iinniinent  aiitein  et  restaiit  niulta  valde  in  eodeni  saci-o  concilio 
in  capitibus  et  in  niembris  instante!'  refonnanda.  Et  super  biis 
traditi  niichi  fueiunt  in  sci'iptis  LV  articuli.  non  tainen  sut'ticientei', 
prout  ex])edit.  declarati  et  Ulis  eciani  XX^'  aiit  i)luies  addere 
possuni  alios  articulos  \)vo  tanta  i'efonnacione  huiusniodi  utiles 
et  necessai'ios  evidenter.  Set  ut  hoc  hat.  re(|uiritur  doniini 
nostri  pape  et  sui  saci'i  colieüü  «jssistencia  et  |)i*esencia  corporalis 
nee  est  de  hoc  loco  ali(|uantei-  diverteiKhiin.  nisi  deterniinalis  et 
decisis  dictis  ai'ticuiis  \el  salteni  niaiori  parte  ipsoruni  in  eodeni 
sacro  concilio  et  (|uid(|ui(l  hie  super  illis  linalitei'  concludetur.  |)ro 
lefi'e  iustissijna  irrevocahiliter  et  perpetue  eciani  per  doniinuin 
papaiii  existentem  pro  tein])ore  conservetur.  (^uidnam  expedit 
laboriose  et  sumptuose  generale  conciliuni  convocare  ac  cimvoca- 
tum  celebrare,  nisi  ea,  que  salubriter  et  provide  statuuntur  in 
illo,  postea  hrmitei'  obseiventur.  Set  non  est  dubium.  (|uoniam 
forte  sint  ali<|ui,  ne  dicam  sibi  ipsis  male  conscii  aut  alias  de  se 
dubitantes  in  tanta  multitudine  con<ire*iati,  (|ui  diversis  vellent 
i'espectibus  tantum  i>onum  (pioniodolil)et  imi)e(lire.  Multi  enini 
dicunt  et  non  faciunt  et  plures  ali(|uid  noiunt  et  idem  voinnt, 
(|uia  (|Uot  capita.  tot  sensus.  Set  istud  non  est  ali(|ualiter  atten- 
dendum.  set  semper  ad  decisioneni  ipsorum  articulorum  et  refor- 
macionem  luiiusmodi  idterius  via  regia  omni  servili  timore  post- 
posito  pi'ocedenduni.  Habet  eniin  hec  lelix  conjiteyacio  secuin 
Deuni  celi  et  eins  dono  siiiüiilari  eciani  dexotissimuni  (-t  excellen- 
tissimum    Homanorum  et    Tngarie  regem,  cpii  non  ut  rex  sublimis, 


128  I.  Al)scliiiilt.     .lohniiii    Will,   und   das    Kmi/il. 

s(H  iit  liiiinilis  (M  <iii;isi  uniis  t^x  meMli()ciil)iis  oniiiia  |)rii(l«^nter  et 
helle  hie  opitiilniite  sihi  DoiiiiiKi  in  omnihus  diriiiit  et  disponit. 
Et  sie  noii  polest  iiec  (lel)et  esse  tiinor  in  tinibus  nostris.  Set 
\e  illis  filiis  diftideiicie.  (pii  taiituni  ixtiiuin  impedire  conantiir.  et 
Hat  illis.  siciid  t'aftiini  liiit  de  illis  j)resl)iteris.  de  (piibiis  locutiis 
est  Dominus,  quia  ini(piltas  eoressa  est  de  Babilone  a  seiiioribus 
iiidicilius.  (pH  \idel)antiii-  regiere  populuin  (Danielis  XÜI.)')  et  de 
([uibiis  eciani  Iit  meiicio  Jei'eniie  XXIX.-)  seilicet  ponat  eos  Donii- 
mis  siciid  Zede<-hiani  et  sicnd  Achal).  (pios  tVixit  rex  l^)abilonis 
in  iü'ne  pi"o  ec»  (piod  Icceiunt  stultician)  in  ^'s|•ael  etc.  (j)uis  eniin 
aiidivit  iinqiiani  ncI  jeuit.  cpiod  alicpiod  generale  conciliuin  cele- 
bi'atuni  fuerit.  in  (pio  ali(pia  siiiüiilaria  |)i'o  refonnarione  univer- 
salis ecciesie  in  capitr  et  in  nienibris  statuta  et  ordinata  non 
extiterunt  V  Spt  non  Ici^itui'  ali(pio(J  tale  conciliuni  luisse  hacteiius 
celebiatuni.  in  (pio  eiant  necessai'ie  tot  rel'oiniaciones.  sifud  nunc 
occuiTunt  faciende.  et  eoce  adliuc  nicdiil  feciuuis  (pioad  illas. 
-Attanien  istiul  dissohi  (pierinuis  et  inde  fecedeie  sine  tine.  (piod 
absit.  Kt  si  imncpiani  isti  tres  contendentes  de  papatu  cedent 
aut  duo  vel  unus  eorum  cedere  vellent  aut  vellet.  estne  conveniens. 
([uod  i)r()ptereä  ipsa  universalis  ecclesia  tani  diversiniode  lacerata. 
scandab'zata  et  niaciilata  remaneat  propter  eos.  ut  superiiis  patet? 
Rfticax  reniediiini  sit  siipei'  lioc  in  isto  sacro  concilio  adbibenduni. 
antec|uain  dissolvatm'.  Sui)er  ista  i)erplexitate  duduni  consului 
diios  nia^'ne  auctoritatis  xiios.  ununi  scilicet  in  sacra  theolog^ia 
mag'isti'um  et  aliuin  deci'etorum  doctoreni.  (pii  comniuniter  dice- 
bantur  in  suis  facultatibus  esse  satis  ex])erti.  (pnd.  si  casus  iste 
accideret.  piudenter  fieri  ])osset  ad  extenninacioneni  totalitei- 
scisniatis  nienioiati.  Qui  tenebant  hanc  sentenciani.  quod.  si  duo 
ex  ipsis  ti'ibus  contendentibus  cedere  vellent  tercio  cedere  noiente. 
quod  opnerale  conciliuni  jiosset  illinu  tei-ciuni  coiistrin.üei'e  invocato 
auxiJio  l)ra(diii  sccularis  eciani  violenter.  si  intei'  eos  aut  eoruni 
|)otestateni  constitutus:  et  si  forsan  iKtn  esset  inter  eos  nee  possent 
euni  vi  constrin*ieie  ad  istud.  tunc  possent  i])sujn  et  onines  sii)i 
adlierentes  per  censuras  ecclesiasticas  et  piisaciones  diünitatuni 
etc.  et  inabilitates  ad  cedendnni  constriiiüere:  et  si  nee  istud 
curaret.  possent  se  pro  ii)so  ad  id  obliyai'e:  et  (piidtpu'd  ipsl 
t'acerent  in  eodeni  concilio.  illud  teneretur  inviolal)iliter  obser- 
vare  nee  contra  illud  facei-e  posset.  cinn  generale  conciliuni  istud 
l'aciens    et    antorizans    esset    super    istos.    nee    contra    istud  (piis- 

'/  Dan.   VI.  liJ.         -    .Irr.  L'U.  SJ. 


1415  Ft'hriiiii-   KikIc  odcf  AiiliiiiK-  März.  120 

(|Uiim  clii-istiandriiin  de  itir«'  s;ilt»'in  r;ic«'i'('  possct.  Alle^ariiiit 
racioiK^s  iuris  et  facti  pi'd  lioc  (|iiain  pliiips.  scilicct  (iiioiiiodo 
patnr  in  siiMima  iipccssitate.  iil  sihi  ipsi  siicciiii'al.  liliiim  XHiidei'p 
potest  et  excmpliiin  ix'ati  j-'^clicis.  cpiscopi  Xolani.  (pii  sc  vcndidit 
incrcdulo.  iit  liliiim  paiipcris  \idiic  Xolaiic  al>  (Mtdcm  raptiinr')  |ah| 
iiicrediilo  i'cdimcict  pro  prccio  in  liiiinsmodi  \-ciidicionc  i-cccpto.  J)ic- 
tus  autcni  Hcni-icus  de  Hassia  in  dn()i)us  lihcjlis')  per  cum  editis  pi'o 
(lecislone  ipsius  scisinatis  teilet,  (juod  inNocato  auxilio  hracliii 
seculai'is  per  conciliinii  ipsi  conteiidentes  licite  constriiijii  possint 
ad  cedendinn  (piaiitercniKpie.  rpiia  sie  recpiirat  publica  utilitas 
tociiis  christianitatis.  nt  in  ununi  caj)iid.  si  alias  lieri  coniode 
ncipieat,  i'edi,2:atiir. 

(70)  P^briiar  27,  28.  —  A'  a  /  i  o  ii  c  s  r  o  ii  r  i  I  i  i. 

Tc.,-1:   l-'ilh(sfn-   lls.s. 

Driirk:  IUI.  II  21. 

/  II  li  (I  /  f :   Zt'ssioiisfoiiiir/  ili'r  Xdfioinii. 

K  ii' ()  Johannes   papa    Will    .   .   .    preseiitis   scisinatis. 

(71)  Februar  27,  28.  —  An  oii  i/  m  n  .s  ii  <i  f  ioii  i  s  (1  f  r  iim  u  i  ra  f.'') 
Tv.ii:    W  öiKÜl  /.  !)7. 

Drnck:  llnrdt   II  lAW;   M<ii>>ii  XXVII  öliii. 

I II  li  ((  1 1 :  ■loli((iiii  ist  rciiiflichfcf  dir  Zcssioiisforiucl  der  X<(Hoin-}i 
(iiizinK'/niif'ii.  soiisf  kfriiii  das  Konzil  den  Ann  des  Kaisers  ijryfn 
Hill  (iiinifcii. 

Avisainenta,  que  secuntur.  oblata  l'uerunt  in  nacione  Geniianie 
concilii  Constanciensis  .  .  .  ("oiiclusio  prima:  Hoc  sacriiin 
(' uns  t  an  c  i  en  vS  e  c  o  n  c  i  1  i  ii  in   .  .  .  poterit    invocare. 

(72)  Februar  Ende  oder  Anfauj>   März.  —    A  u  <>  u  n  m  n  s.'i 

Ti'.rt :    \V  :i7(>4  f.  241. 

I II  li  (I  1 1 :  JU'diiKjntKjsloser  liiickfiif/  Jo/iaiiiis  riitnedfr  in 
ciiffiicr   l'crson  odrr  diircJi  Frohntdorcn. 


»)  Hg  rajiti). 

')  Tu  seiner  Kpistola  cl»^  cathedra  IVtri  i  Te.»f :  Knecr.  hie  Kiiislel, ,11111  der 
Jtoiiziliaren  Theorie.  J.  Sinjpl.  zur  Römischen  OnarfaLschrift  S.  142i  innl  Consiliuni 
pacis,     Gersoii,  Upera  11  811—815. 

'-)    Vielleicht  JJiefrich  ron   Xieheim. 
F  i  11  k  e  ,   Acta   iiincilii    Conslanciensis   III.  •' 


130  I.   Aliscliniri.     .loliiiiiii    Will,   iiiul   (Ins   Kmi/il 

InclitH  (•  o  s  a  !•  aiiausto  sanct(iriim(|ii('  |)i-t'siilnm  ot  patrum 
(*t  (loctoiiim  VHiioi'and<*  cctiis.  A  lalsis  psciMÜs  at((^ii(litt'.  (|U()s 
salvator  Dominus  iioslei'  .lliesiis  ('hi'istus  in  finc  secnli  sul)  a- 
jinina  \este  lupos  lapaces  |)r()|)h»'ti/avit  ')  ventiiros.  Doiiiini  {»Tegein 
letabilibus.  heu.  inoisibus  sine  niisericordia  dilact'i'anlps,  dico : 
attendite  i|>si  vos.  considerate.  qui  sint  hü  pseude  rapaces  lupi: 
nulluni  horuni  vobis  dico  nee  osten(b).  «pioniani  vobis  datuni  est 
per  Christi  docti'inani  dicentem-):  A  IVuctibus  eoi-uni  cognoscetis 
COS.  Hespicite  fructus.  (pu)s  pi'ochixerint  et  pseudas  a.  IVuctibus 
eoruni  coi>noscelis.  (\)ueso  ergo  .  .  .  attendite  propfer  asper- 
sioneni  sanguinis  .Ibesu  Christi  a  falsis  pi'ophetis  et  persuasio- 
nibus  e(u-uni  virulent is  non  assentite.  \on  oniui  paceni  in  eciclesia 
nee  unitaleni  in  lide.  set  lionuni  personale,  coniinoduni  proprium, 
supei'hiam  suam  manutenere  tpierunt.  Persuadent  enini.  (piod 
|)apa  ncui  tenetur  procuratores  constiiuere  ad  papatum  resignan- 
dum.  nisi  duobus  tamen  casibus,  scilicet,  quando  perstmaliter 
resignai'e  noilet  aut  |)ersonalitei-  non  ])osset.  Ecce  iam  primum 
iatens  venenum.  uam  si  lionain  bai)erent  voluntatem  ad  uni- 
tatem  et  ecciesie  pacem.  nou  curarent  inducere  huius  materie 
disputacionem.  set  <le  pui'a  consciencia  pei-  prociu'atores  papatum 
resignaie  procurarent. 

Respondendum  est  eis  ad  hoc.  ipiod  allegarunt  posse  (uäri 
inulta  dubia  ex  diversis  causis  in  constitucione  proouratorum. 
Nam  dominus  n(>ster.  si  est  hone  voluntatis  resignandi.  talitei* 
procuratores  potest  constituere.  ut  nulluni  |)ossit  tarn  ex  parte 
constituentis  (puim  c<uistiluti  et  nuxlo  et  forma  ccmstitiicionis 
lieri  dubiuiu.  renunciando  (unnibus  et  singulis  cavillacionibus  et 
excepcicmibus  .  .  .  Nec'')  j)ro  tam  sancto  negocio  est  cum  suh- 
tilitate  et  iuris  cautelis,  set  bona  tide  et  pura  caiitate  transe- 
uiulum  et  super  rigoribus  et  cautelis  iui'is  et  (|uibuscunque  ex- 
cepcionihus  pi'optei"  pacem  ecciesie  et  lidei  unitatem  per  saci'um 
concilium  dispensandum.  ynnno.  (puxl  plus  est.  dominus  nostei* 
non  soluui  debei'et  constituei'e  ad  resignandum  procuratoi-es  cum 
hac  condicione,  si  et  quando  alii  cederent.  cum  hec  clausula 
diversa  dubia  et  dilacicuu's  multas  posset  inducere,  quia  in  casu, 
(pio  ouinesti'es  contench'utes  eciam  in  una  aula  simul  convenirent''), 
(|uilil)et  eoi'uui.  eciam   non   resignando,  se  posset   per  alium  excii- 

')  Mattit.  7.  lö. 
-j  Mntfh.  6,  44. 


Uir.  Mär/.    IS.  131 

sare  et  (lic<^rr.  (iiiod  paiatiis  fsscl  ccdprc  si  <'t  (|iiaii(l(»  alter 
cedprt't  et  sie  iiniis  altci'iiis  icsiuiiacioiicm  iis(|ii('  ail  loniiiim 
anniim   l'latonis   possct   cxsopit air. 

Et  er^(».  si  viilt  cfdiM-c.  iil  tciichii-.  ccdal  simplicit«^-  per  se  vel 
))r()(*ui"at()rHin  liheraliter  sine  picdicia  condicionf'  et  iiixta  sacn' 
consilii  delihei'aciom'iii.  Xec  cri'do.  (piod  liiiiusmodi  sacii  consilii 
deliheracioiiein  recusarc  posset.  cum  ipsiim  |)ei*  spii-itimi  sanctiiui 
i-ejiatiir  et  sie.  si  delibei'acioneiii  ipsiiis  reciisaret.  recusaret  con- 
siliimi   Spiritus  saiu-ti.   (piod   sapeiet   liei-esinK 

item  persuadeut  |)apaui  debere  a])|)i'opin(piai-e  ad  locuin 
civitati  Xiciensi  viciuum.  ut  faciiius  possent  lieii  ti-actatus  iuter 
papaiu  et  Petriun   de   iama.        Kcce  caudaiii   scoi'piouis ! 

Nam  per  hanc  a|)pr(>piu(piaci(>ueui  dissidxcretur  (-(»nsiliuui 
et  continuai'etur  scisma  prout  prius.  I^t  iiiiraiidum  est  de  «m», 
(|U()(1  dicunt.  (juia.  cuui  papa  esset  in  loco  \  iciuo  cum  F^eti'o  de 
lama.  (piod  tunc  possent  tieri  tractatus  inter  papam  et  Petrum 
«le  l.una.  cum  nicliil  hal)ei'ent  tractare  invicem.  uisi  (piod  papatui 
renuncient  et  hoc  facei-e  possunt.  et  melius,  sine  ipsorum  coii- 
vencione.') 

(7;1)  März  nach  2.  —  A  ii  o  ii  i/ mu  s. 

y'c.ii:  ]lci  Aii(lr('((s   riiii    Ii'cficiisbiirfi. 

J)  r  n  (■},■ :   Lciil inner  201 . 

I II  1t  alt:  Keiner  der  ifrei  Pd/is/präfeiH/eiifni  dinf  dein  Roiizd 
ror  der   Viiioii  präsidieren. 

("oncilio  (' o  n  s  t  a  n  c  i  e  n  s  i  c  o  n  ;:•  r  e  ü' a  t  o  .  .  .  delibe- 
racionis  jnelioris. 

(74)  März   18.  —   THefr/rli   ron  Xielieim. 

Tr.rl:    1'   f.    X'>. 

I  n  h  (I  I  f :  hie  Suspension  des  /./iriiden  lle/riehes  wäre  ron 
Aufan<j  ((es  Konzils  an  irieldii/  (jeiresen.  Auffordpriiia/  das  Kon- 
zil nicht  zu   rerlassen.     Jetzt  komme  die  seliöiie    Friddiiajszeit. 

Avisamentum  majiistri  Theoderici  Xyem.  datum  domino  archi- 
ei)iscop()  (iiiesnensi. 

Si  in  principio  luiius  congregacionis  fuissent  ferie  indicte 
saltem    per    aiicpiot    menses,    ita    cpuxi    cessassent    eciam    interim 


'I   Dieser  letzte  Jbsclnn'ff  sclieinf  (fi-ncii   Fillnstrcs    Vtirschloy   rom    14.   h'flii 
iierichtet  zn  fiein.      Vyl.  Bd.  II  Hb2  f. 

9* 


132  I.   Al)scliiiitt.     .lohaiiii    Will,  imd  das   Koii/.ii. 

inipetracioiics  ;i  d.  papii.  (|iiaiimi  iniiiimprc  lalitci-  (iiialitcr  postoa 
transivei'init  et  de  die  in  diciii  ti'ansciiiit.  timc  iimis(|iiis((ii('  ctirialis 
p1  iioii  curialis  ruissel  maizis  iiiteiitus  ad  ('(»iiciincndtim  iinioni 
\(diintal('  coiisiilfiidiiKKiiU'  ad  ea.  (|iu'  Hpi'piiI  et  sunt  <'X|)edieiK-ia 
ad  hoc.  {|ii()d  pci'tVcIa  imi(>  aniiihMite  Domino  ro  cicius  snbsecula 
fnisset.  Se(.  (piia  illud  fuit  n<\ul('ctnni  et  (inilihcl  volull  inipetrare 
et  obtinei-e  ac  ali<|nas  nici-ces  secnni  de  curia  reportare.  ditali 
sunt  per  hoc  niininni  vendentes,  (piales  tainen  (piodainino(h) 
lejofinuis  Doniiinnn  de  teniplo  neduni  vei'ho  tantuni  pepulisse,  set 
eciani  UaücMa  xerhis  a(hlidisse.  reliiKpiens  per  hoc  ecciesiasticis 
|)rehitis  nienioriani.  ut.  (pii  suuni  el  apost(doiuni  tenent  h)ca, 
siinilia  lacei-e  («'iierenlur  elc.  Nunc  auteiii  ditati  sunt  HHi.  dv 
(piihus  scrihitur:  Tro  palrihiis  lin's  naii  sunt  til)i  tihi.  constitues 
♦'OS  |)rin(ipes  supei"  omneni  leri'ain').  (piia  repleverunt  per  IMas 
niei'ces  sarcinuhis  suas  et  dimiseiaint  i'eli(piias  suas.  verha  scilicet 
depicta  in  carta  .  .  .  parvulis  suis.  Sicipie  isli  honi  n]ercatores. 
(piia  eoruui  uKM-ces  iion  occupaut  h»ca  nee  per  eas  currus  aut 
bestie  onerantnr.  accincti  sunt  et  t'xullant  ut  üyjiantes  et  vere 
{iy^antes.  (piia  sustentant  niontes,  colles  et  valles  hiiius  seciili  ad 
currenduin  \iani  et  (pierenduni  noxas  iiundinas  seu  loca  no\a. 
ubi  iteruin   merces  suas  exponere  et    vendere   possint. 

VA  (piia  non  saciabitur  nee  iniplel)itur  avarus  aui'o.  ideo  et 
taUa  hicra  nostri  niercatores  pi*ecipue  (hliaiint  et  eis  sunt  dul- 
ciora  super  nie!  et  fax  um  :  nimirum  iüitui'.  si  avide  querant  talia 
loca.  in  (piibus  aui'um  a  pei'|)arxis  siibtiliter  (piei'ei-e  possint.  M()(b) 
ante  omnia  xidendum  et  impiirenchun  est  de  puro.  ad  (piem  h»cuin 
xelis  cum  tuis  mercil)us  accedere,  ut  ementes  de  hoc  axisati  xide- 
ant.  si  eum  secure  ac  commode  seipii  ])()ssint,  iiahentes  pre  ocnJis 
labulam  xuipis  et  iupi.  scihcet  (piod.  cum  oHm  leo  i'ex  anima- 
lium  brutorum  in  (piodam  monte  concaxo  rechiei-et  iu(Uciuin  eisdem 
animalibus  coi-am  se  xocatis.  superxeniens  lupus  reperit  xidpem 
loi'is  stanteju  penes  antium  dicti  montis,  per  ([uod  aUa  bruta 
huiusmocli  introierunt.  Tnch'  iupns  inquit :  Quid  bic  facis  ?  Respon- 
(h't  xulpes:  Scisne.  (piod  omnes  vocati  smnus  ad  indicium,  ego 
autem  videns  nndtos  int  rare,  svi  nulhim  exii'e.  unde  prestobn-*). 
ut  ali(piod  animai  ib'  hiis.  (pie  iiiiiressa  sunt,  i-edeat  refei-ens 
michi  ea.  cpie  xidit  et  sie  de  conting'entibus  informata.  eb^am. 
que    l'actm'a    sum     |)ariter    e^o    miseihi.     Quod    consiMum     lupus 


.-1)    //.-■    pifstiiliir. 

'y  l's.  44.   17. 


Ulf)  Miii/.   18.  133 

valde  laudavit  et  dixit  :  l'ro  cci-lo  iic.c  cl-'o  injircdiar,  iiisi  hoc 
ideni  senciaiii  tfciim;  scio  ciiim.  (|ii()d  leo  cilo  coiniiiovetur  et 
habet  execiicioiiein  paratain,  lortis  puim  est  robore  et  cito  irascitiii* 
\eheiiienter  et  (|iialecim(|iie  x'ohici'it  iraliis  de  hiis  aiiiinalibns, 
(|iu'  intraAerunt  iiitra  et  fremitii  coiiciilcabit.  et  forsaii  <'ciaiii 
MOS  habet  exosos  et  sie  iion  est  (mhuis  iudex  et  aibiter  nostrimi, 
yiiimo  nos  abs(|iie  iiidicio  male  peivh^et  et  sie  eins  iiacimdiani 
"in  nosti'o  interitii   lefreiiai-e)   i^tc. 

Preterea  indhis  ad  male  facipiidiim  eligitiir  et  nulliis  salviis 
conductus,  (|uantiimcvm(|iie  promissionibus  et  iiiramentis  vallatiis, 
ei  siiffrajiatiii-,  (|uando  evidenter  tendil  in  notam  el  dampnum 
rei  publice.  (|uia  sem|)ei'  salve  remanent  ilie  rejiule  iui'is.  (piod 
non  est  maliciis  hominum  indulgendum  nee  errores  eorum  appro- 
bandi;  error  enim,  cui  non  resistitur,  ai)probari  videtui-  et  sie  malus 
dolns  bono  dolo  vincitui'  et  licet   eciam  fraudem  fraude  repelli  etc. 

Ideo,  (|ui  venistis  luic  ad  tractandum  et  efticaciter  conclu- 
dendum  salubria  pro  ipsa  rc  |)ublica  tocius  christianitatis  in  hoc 
sacro  concilio,  non  puto,  (|Uod  ita  sitis  .  .  .  sarcinati  et  lulciti 
equis''),  vecturis  et  peccuniis,  siciit  sunt  ipsi  nostri  mej'catores, 
(|ui  quasi  omne  |)ingue  de  populo  liactenus  hie  et  alibi.  ubi  erant, 
soilicite  extorserunt  sicque  nimis  ditati.  incrassati  et  dilatati  non 
curant.  ynimo  parvipendunt  aliena  dispendia  et  (|uei'unt  alia  loca 
eis  ma^is  acconnnoda.  ul)i  ipsi  audactei'  lo(|ui  et  omnia  pro  mentis 
eoi'um  im])etn  facere  possint  et  iiulhis  Ulis  dicei-e  audeat :  Cur 
hoc  facisV  Sicud  vidimus  tieri  per  experienciam  Ronie  in  generali 
concilio  sub  nostro  |)ontilice  novissime  per  annum  et  ultra  sine 
etTectu  ali(|Uo  celebrato.  Kstote  erj^o  pi'udentes  sicud  serpentes, 
fernientum  phariseorum  lecogitantes,  ne  forsan  inti'etis  in  tenip- 
tacionem  et,  cpiod  absit,  i)er  consequens  pereatis  de  via  iusta. 
<|uia  ipsos  uti(|ue.  qui  vos  tem|)tant,  a  tVuctibus  eoi'um  ammodo 
recog'noscere  debeatis. 

Pi'eterea  non  est  mirandum.  si  hie.  scilic<4  Constancie.  vel 
in  (|uocun(|ue  alio  loco.  ubi  smit  multi  foreiises.  et  quia  ibi  diversi 
casus  sepe  c(»ntingunt.  |)ropter(^a  (piancloque  rebus  exigentibus 
poi'te  talium  locorum  ;id  tempus  claudantur.  ut  tuta  et  clara  ibi 
sint  onnna.  et  pioptcr^a  tales  porte  et  clausure  adinvenic  sunt, 
ut  temporis  iiecessitatc  iunnint^nte  claudantur  et  ista  cessantr- 
aperiantur.      S(^t    iiullus   con(|Ueri   dcbct.   (piod    propterea   tit   captus 

a)   //.s-  (■«|ii()s. 


in4  I.  Altscliiiitt.     .loliaiiii   XXlll.  lind  das   Koii/il. 

vcl  ei  per  lioc  violeiicia  seil  iiiiiii'in  irrojiatiir.  (|iiia  hoc  Ht  pro 
piihlico  lioiio.  (piod  (piilibet  maxinic,  si  l)oiiiis  est,  pro  viribus 
iiixarc  U'iietiir.  XiiiiKpiid  \i(limiis  st^piiis  l'xmonio  et  alihi  in 
Italia  in  maiiiiis  ciNitatibiis  ociaiii  per  pliii'cs  dies  i(a  clainli  portas 
cariim  cciain  pro  loxibiis  t'actis.  ([uod  iiiteriiu  sine  l)Mlleto  aiit  cum 
l)iilloto  ah'as  ikmi  ponuittebatiir  exire.  Quid  igitiir  novi  liic  factum 
est,  (piia  porto  huiiis  civitatis  clause  et  plus  solito  ad  modicum 
teuipus  custodite  fuerint  ^)V  P^stne  liic  locus  per  hoc  iuste  (|uei*ele 
de  violencia  vel  iiiiuria  sibi  illata.  quilibet  prudens  ex  se  cognoscere 
potesl.  Set  hec  sunt  exciisaciones  in  peccatis  et  palliaciones  non 
bono  fiico  vestite;  set  nimirum.  (|iiia.  (piod  (|uis  non  diligit.  de 
lacili  contempuit. 

l'rget  eciam  alia  racio  (|iio(lainmod(>  naturalis,  scilicet  duicis 
amor  patrie  etc.  VA  alia:  Tbi  est  thesauriis  tuus.  ibi  et  cor 
tunm"-).  set  absit  a  vobis  istiid,  patres  hie  coiigregati,  set  constantes 
est(»te  et  videbitis  gloriam  super  vos.  Ad  hoc  eciani  moveat  vos 
moralis  racic».  scilicet:  Omne  sohim  lorti  patria  est  velud  eiiuora 
pisci.  (j)uid  enim  voi»is  det'uit  in  hoc  loco.  (|ui  gracia  Dei  est 
paciticiis.  capax  multitudinis.  beue  et  civiliter  rectiis.  re|)letus 
\ict ualibiis  et  omnibns  bonis  sicud  agcr.  cui  benedixit  Dominus. 
Ks(  hie  aer  salubris  et  circumcirca  viridaria  et  loca  in  brevi 
llorida  et  anieiia  et  instat  vernale  tem|)iis  et  iit  sperandum  est, 
continiio  meliora  succedent.  Quorsiim  igitur  tenditis  et  (|uid 
creditis  alil)i  i'e|)erii'e  pro  vobis  utile,  (piod  hie  non  habeturV 
Cavete.  ne  nimia  libertas  forsan  \(>s  decipiat.  (pn|)pe  durum  est 
alitpiando  (piibusdam  |)osse  eis  accomoda  tollerare,  igitur  sepe 
tales  in  eorum  desideriis  detVaudantur  etc.  Hec  sufficiant  pro 
iiac   vice,  (piia  scriptum  est:  Die  pauca  sapieiiti  et  intelliget  niulta. 

Lecta  die   Linie  Will   meiisis  Marcii. 

(7ö)  iNIäi'z   19.''')      -    r II  i  I- (' I- s  i  t  (I  s   I'ii  r  i  s  /  f  II  s  i  s. 

Text:    r.rcshm    /■'   //  l',S'  /•.    U'J. 

I  n  li  (I  1 1 :  \'<>rsc/i/(i(/('  Ix'lr.  Zession.  Ij'iii</iiii(/  .tir/sclicii  Knii'nj 
iiikI  I'(i/)s/.  /'rocnid/oi/inii.  .\ir/i/n-r/('(j/iii(/  des  Konzils.  Ahs/iniiinnKj 
per    \(>ta    Hin/   iiidif   inic/i    l'rorinzcn . 

S  e  (|  u  II  n  t  II  r  c  o  n  c  I  u  s  i  o  n  e  s   iini\ersitatis   Parisiensis. 


'j    Vijl.    I><l     II   -■'•    i'fhiT   die    l\hi<ic   des    Karil i iKils  s.    Ainicli. 

-)  Maffli.  (i.  L'l. 

■')  (icflnirhi  iilnif  ilfii  Schlnfl  l'orsrhitii<icn  iiiiil  (hicllrn  S.  :',(>:',  inis  <uiilrii-r 
l!s.  Viil.  zinii  sflhcii  Tatic  \'<>rscliläiic  ilcr  ktjl.  (irsoiKUru.  I'niikf  (i  hi'tiifff 
irnlil    MiKfiiinuiuiiisfonu     i inicrliolh   der   fra iizfisisclicn    XiiHoii.    in'clif    im    Koiixil. 


.1415  März   19.  l.Sö 

Prinio  ♦^xpediciis  est  «M  decoiis  lal)(ti"n«'  a|)ii(l  sacriini  roii- 
ciliuin.  (]UO(l  llet  siifficiciis  pi'ovisio  domiiio  iiostro.  si  inipleatur 
cessift.  pro  se  et  statu  siioiiun.  yiniiKi  ad  ordiiiacioiiem  eiusdcin 
domiiii  nostri  et  sacri  concMii:  Srcimdo  cxpediens  videtur  salvare 
per  revereiiciani  et  himiilitatein  iiiiloueni  inter  d.  n.  papani  et 
imperatoreiii  in  bima  coiicordia  et  ad  lioc  lahoiare  siiiiiliter.  iit 
servetiir  coiicordia   Haci(»iuiiii   ad   iuvicein. 

Tercia  conclusio:  Placet  acceptai'e  ohlacionem  siie  assecura- 
cionis  doniini  nostri  ad  priimiiii  punctuin  cum  graciai'um  actione 
et  euni  visitare;  (pie  si  siifticiens  videatur,  acceptetni-  et  si  dinii- 
nuta  in  aliqiio.  seciindiim  ordinacioneni  domini  nostri.  ut  proinittit. 
eniendetuf. 

Quarta  conclusio:  Placet  i-everenter  et  huniiliter  instare  apud 
dominum  n(KStrum.  ut  concedatur  pi'ocuratorium  sufficiens  secun- 
dum  tenorem  cedule.  quam  vovit  et  promisit  ad  cedendum, 
ponendum  in  manus  luiius  sacri  concilii.  (|Uo  noii  utantur  con- 
stituendi  pj-ocuratores,  qui  nominandi  sunt  per  concilium.  nisi 
emerg-entibus  difticultatibus.  propter  cpias  lioc  sacrum  concilium 
determinavit  huiusmodi  procuratorio  utendum   foi'e. 

Quinta  conclusio:  Xon  videtui'  causa  pro  nunc,  propter  (|uam 
hoc  sacrum  concilium  sit  de  hoc  loco  ti'ansferendum.  Set  si 
eveniat  pestis  aul  aii(|ua  evidens  neeessitas  aut  alia  cii'ca  tempus 
convencionis  iinperatoris  cum  rege  Ari'agonum.  jnopter  quam 
videtur  concilium  sacruiu  (onstanciense  transfei'endum.  tunc 
stetur  determinacioni   huius  sacri  concilii. 

Sexta  conclusio.  (|ue  fuit  addita,  ut  tiat  scrutinium  per  vota 
et  non  per  i)ro\iucias.  Item  tiat  uua  proposicio  vel  proposiciones 
ad  coi'i'oborandum  et  declaranduui  auct(»ritatem  concilii  generalis 
super  singulos  in  suis  edictis  et    legibus. 

Sequitur  subscripcio  dominorum  Universität is  l'arisiensis:  Hec 
est   delibei'acio  universitatis  studii   Parisiensis. 

Sequitui-  subscripcio  notarii:  Presentem  cedulam  dederuut 
domini  ambasiatores  universitatis  Parisiensis  die  XIX.  \Jarcii  anno 
a  nativitate  Domini  M('('('(  "X\' ')  doniinis  deputatis  ad  recipiendum 
cedulas. 

(76)  März    19.    —    J  m  h  <{  s s  i <i  t  o  /•  r  s    /■  r  //  /  N    J' r  a  ii  c  i (I  <'. 
Tr.it:    l'.irshni    /•'   //  2S  f.    142. 
Druck:  Mansi  XXVIf  '>7(i  inncli    (Od.    V irfoiiiiiis). 


;i)  /A.s  vrrrrxiiji. 


l.")()  I.  Abschnitt.     Joliaiin  XXIIF.   iiiid  das   Konzil. 

I II  li  ((  1 1 :  1)  J)(is  Konzil  darf  inir/i  der  i-cfonnacio  pcflesie 
und  cxtirpacio  erfoniiii  (tuff/c/ösf  ircrdcii.  2)  An  Hmcdikt  und 
(irc<i<tr  sind  Konzi/sifcsdndff  .zu  senden.  .7)  Das  Konzil  darf  nur 
((HS  (/en'icldi(/en  drihiden  im  Kinreriielnnen  ron  l'apsf  nnd  Kaiser 
naeli  einer  anderen  znni  Jleiche  (fe/iörigeii  Sfadf  rerl('(/f  n-erden. 
4i   l-lhren rolle   Prorisio  für  alle  drei  Präfendeufen. 

S  r  (|  II  II  II  t  II  )•  (|  II  ed  n  m  li  a  v  i  s  a  ni  p  n  t  a  siipci-  cediila  iiovilcr 
t'x  paitp  (I.  11.  papc  |tra(lita|.  (|ii('  postea  tradita  fiierunt  pnr 
inodum  concliisioiiis  iiotario  et  dej)utatis  naciomini  ad  reci])iendiim 
cediilas. ') 

PriiiKt  videtiir  .  .  . 

Seciuitiii-"-)  siibscripcio  iiotai'ii :  Presenteiii  (•cdiilain  doderunl 
ambasiatores  Krancorimi  regis  die  XIX.  Marcii  aiiiio  a  iiativitate 
Domini  M('('('('  quiiito  deciino. 

Ita  est  .J.  Ginardi. 

(77)  Mäi'z  24.'')  I' r  i d  e  r  i r  II  s    l'o  r  s  h  e  r  (/ e  r .    e  n  n  o  n  i <■  n  s 

e  I   s  e  o  I  a  s  I  i  e  ii  s  J,'  a  I  i  s  />  o  n  e  n  s  i  s   e  e  r  I  e  s  i  e. 

Text:    \V  öl  OD  f.    IUI. 

hrnck:    Itfidiinicr  S.    'J7il   kih.s  (iiHlrrrr    lls.i 

I  n  h  a  1 1 :  1)  SHjterioriUV  des  Konzils  iiher  den  I'ajisl.  21  Im- 
perator est   pars  concilii. 

Kevereiidissiiiii  patres  ')  .  .  .  P  i'  i  in  o  ii  a  in  (i  ii  e  d  ti  h  i  t  a  t  ti  in 
«'st    .  .  .  si  opus  fiierit  etc. 

Item'')  prescriptnm  avisameiitiim  (dtlatiim  est  in  coiicilio  Coii- 
staiiciensi  per  Fridericiim  Parsperjjfer.  licenciatnm  decretormn, 
caiionlciim    et     scolasticiim     F\atis|)onensis    ecclesie.     postea     xcro 

''  lli'i  .Mdiisi  (iiiihri'  I  hcrsclnljt  ^nf.sCod.  N'ictorinn.s.  (ms  der  iiiffii  srhlii-pcii 
müßte.  (I'(ß  die  ('('dnld  rr.sf  fiiii  'J(l.  den  Xiifarcii  ziKickonitiicu .  !)>('  Ari.saiiicnlr 
hcfdifiroiii'ii  .l(>h(n/ii.s  l,'cd<'  i-iiiii  Hl.  März  ifiid  dic.'^c  iricdcr  ist  Jiitirorf  (di/  die 
llittcii  sOiiitlirlicr   Xtdioiicii   roni    l'>.    März  (riinui   (|nod    placcat). 

-I    Das   Fotiiciidr  f'i'litt  Ix'i   Miiiisi. 

■'i  Zur  l)(tt  iciHiHi  dind  folijciKtc  Strilc  im  KiunaiKjc :  yuani(|iian\  .safis 
iiicnicMtci- |)('i-  maxist  iiini  dcvotiini  stndii  i'a  risi('iisi.s  licri  rt  pciani  ])t'r  prinunn 
(Lciiliiiifcr :  priiii-t'in  il.  Ii.  Liidn-iii  mii  Hd/irru)  dr  conciiio  regis  Fraiicic  pro- 
ponontt'in  sit  d<'dnctiiin,  (piod  concilii  .saci'i  potcsta.s  est  su|)ra  papani.  I  t>rr 
diese    Tütiiikeit    /jidirif/s    irisseii    irir   uicids. 

'i  Die  Stctte :  l'",l  (|ni  cont ra  cinui  «liciint  .  .  .  (picni  cüo  liabco.  Leid in^jer 
S.   1'7,'y   Z.    -Ji).  .stellt   in    :,l(l()  (ds   (Ittt.'^.se   .1.    r.    I!eiieii.sl)ii nj. 

■' I  Der  fdliieiide  .lliseiiiidt.  roll  der  Ihnid  des  .liidreas  riiii  I,'.  ijcseli  rielieii . 
steht  /lei    Leidiiiijer  ähniieli   als    Untirieii    niliiie   den    Selitnßscitzi. 


1415  März   inuli  21.  137 

prefatc    Hatispoiioiisis    kath«'(li'alis    (m-cIpsjh  disp(?nsaiit«'    Domino 

hononim   oniiiiiim  larjiitore  eciam  (lecamim.  So-ipta   sunt    hcc   p»'r 

nie  Andi'eam    ad    sanctnni   Ma^innn   in    pcdc  |)oinis   Ratispon^nsis 
anno   Doniini   \i("('('('X\'   fcria   \'.   pasche. 

(78)  März  nach  21.')  —  liirfrirh   roii   Xidifiiu. 

Te.rt:  dxl.   Ihniiiorcr  f.  S7 :  P  f.   122. 

TifJinlf:  Mir  ciitsf  Jo/ifiiiii  Xff.  knini  Jcfzf  anch  Jol/dini  XX/f/. 
fih(/csrfz/   irrn/cn. 

N  0  t  i  fi  (•  a  t  n  1-")  o  in  n  i  b  u  s  et  singulis  hie  existentibiis  in 
i-eneraü  concilio  conjiTegatis,  illis  presei'tiin.  (pii  forte  vetera 
Ronianoi'um   pontitlcnni  et  inii)ei'atoruni  g'esta  non  legernnt. 

.Johainies  papa  Xil..  (pii  tiiit  nnicus  et  indnbitatus  papa,  set 
(|iii  erat  venatoi-,  lornicatoi*  et  incoiTigibiJis  et  qnia  |)ei"  liec  et 
ah'a'')  eins  facinora  nia(*niai)at  et  scandalizabat  Ixonnunun  eec- 
lesiani.  anctoi'izante  felicis')  nieinorie  Ottone  pi'iiiH)  ina^iio  angusto. 
(|ui  fnit  iKicione  Saxo,  in  concilio  |)ei'  cleruni  Koniannni  et  ab- 
(pios  episcopos  conprovinciales  Home  in  basibca  salvatoris  apud 
liateranuni  celebrato  snnnnai'ie,  simpliciter  et  de  piano  depositus 
est  de  papatu  et  ei  vii'  venerabilis  Leo  papa  \'ill.  ibidem  in  sede 
apostolica  suirogatus  exstitit.  eciam  diu.  postquani  c.  Si  papa 
XL  di.  et  oinnia  inra  ioipiencia.  »piod  ad  sohnn  papam  i)ei*tinet 
convocare  et  ceiebi-ai'e  genei'ale  conciHum.  emanarnnt.  (|nibus 
tnnc.  qnia  racio  sie  postidabat.  deroji'atum  iuit.  (|Uod  liacteniis 
ecciesia  approbavit  et  qnia  (h'citnr:  Distinyiie  tempoi'a  et  con- 
coi'dabis  scriptnras.  Nee  est  pntanchnn,  (piod  ipse  Joliannes 
contra  se  ipsuin  iliud  concilinm  convocasset.  aiit  (piod  in  eo 
tainquam  papa  presedisset.  (|nod  eciajn  ostendit  lacto:  (|uia, 
cum  au(b'i-et.  (|UO(l  idem  auüustus  ])ropin(|uaret  |)artibns  Tnscie. 
il)se  (I.  .bdiannes  taim|uam  sibi  ipsi  nude  conscius  et  timens 
aufiiistum.  nam  iia  i'euis  mmcius  mortis  est,  nt  dicit  S;ilonn)n '-), 
(dam  aulunit  de  l'rix'  ad  aUiiua  loca  silvestria  in  Homana  Cam- 
pam"a.  in  (juibus.  i)os((|uam  per  ali(|Uol  menses  |)ost  eins  deposi- 
cionem  inter  feras  bititai)at.  omnimn  misei'rimus  ipse  decessit 
ingiorius.  et  forte  asiinnam  halniil  sepulturam:  iius(|nain  em'm 
leg-itur,  ubi  sepultns  existat. 


;i)  Diizu  ]':  Item  sc(|iiitur  (•cdulii.  i|iiiiin  iii;it;isti'r  'I'liinrliM-iriis  de  .\\ctii  IVcil  c';h|ciii 
ilir  alTififi.  Hau.  Intiinacio  (lUDruiHlain  de  ^estis  lidin.i  nuniiii  imiit  iticii  in.  Dii'ii  "in  lininl 
1)1)1111111  avisamcntiim.     li)  //  illa.     c)    //  saiictc. 

'y   (ji'dr.    J'orscliii iHicii    ii.    Oiwllm   S.   .'1(12  oliin-   .linjahf   difs    VcrfUssrrs. 

-/    IV-   J'rnr.    Hi.    14. 


138  I.   Al)scliiiitt.     JdliMiiM    will,   und   (la.s    Konzil. 

Kl  li(M'.  si  tiiiic  Ix'iif  valiiit.  mii'.-uulnin  psi.  cui"  de  coiirilii. 
(liKxl  hie  (•('Ichriitiir.  potestate  liodic  diihitatur.  Hec  hene  con- 
liiiiiml  proposito.  (|iiia  ar;nii('iidmii  est  al»  ('Xf'iii|)lis  alirniaiido  et 
in  (hd>iis  ad  ca  recunviuliim  rst  .  .  .  Sic.  patres  carissimi.  vei-itas 
iuvaiida  est  ac  dolus  et  initpiitas  coiifiitaiuli.  Ki  (piia  sie  iiiiminet 
(pioad  pi'eseiis.  in  hoc  coiicilio  constaiitf^r  aaatis.  (piia.  ii(  sie 
liat    cito,   iiecessitas   iirj^et. 

r 

(7!))  März   21 — IM.   —  J  n  o  u  //  n>  n  s. 

Teil:    Wim,  Sia(ifs<frcliir    ('(><l.    7S:i  f.    Ki. 

I  )i  h  (i  1 1 :  l'iiiffichc  ■/oIkihiis:  das  Konzil  iiih/J  (ji'f/cn  Uni  ror- 
(fi'hcii . 

Kaclunr').  (|  ii  o  d  nunc  in\  cniot  m' iüscuciendinn.  super  (juo 
procedeiiduni  est  instanter  in  hoc  sacro  conciho.  cpiod  ( 'onstancie 
celehratnr.  est   tale. 

DoiiiiiHis  Johannes  papa  XXIII.  diuluni  una  cum  cxcellentis- 
siiiio  pi'inci|)e  d.  lege  Honiaiiormu  presente  convocavit  istud  sacruin 
conriliuni,  ad  (|uod  ipse  accessit  et  illic  statuto  terjiiino  pei'venit, 
in  hoc  |)i'e\  eniendo  A.  Coraiio  et  Petro  de  Luna  secum  couten- 
dentibus  de  papatu.  (pii.  (piani\is  illic  non  venerint  in  propriis 
personis.  niisei'unt  tarnen  tenipestivt'  solenipnes  nuncios  seil 
oratores  ad  i|)suni  concilinni.  (|ui  ibidem  ex  tunc  continuo 
reinanseriuit  et  remanent  de  proscnti.  Kt  sie  non  videntur  omnino 
fuisse  nee  esse  contumaces.  Modo  ipse  d.  papa  Johannes,  ut 
seniper  regnaret.  vehementer  institit  modis  omnibus.  (piibiis 
potiiit,  (|UO(l  risannm  concilinni  in  contumaciam,  ut  dicebat.  An- 
geJi  et  l'etri  ipsis(pie  adhereiicium  in  citisdem  d.  J(diaiiiiis  laNorem 
per  ipsum  sacruni  (•oncilium  simplicitcr  npprobarct ui'  d  licrent 
et  continuarentur  in  eodem  concilio  ( 'onstancicMisi  |)rocessus 
penales  contra  eosdein  domiiios  Anjielum  et  Petrum  ipsisipie 
iiotorie  adherentes  et  laveiites.  ut  aperte  videtur  cum  excusacioiie 
saltem  iusta  et  racionabili.  (^uo  facto  credidit  ipse  d.  noster 
Johannes  papa  dictum  concilinni  dissohere  ipso(|Ue  dissoluto 
taiiupiam  ambiciosus  et  pompaticus  in  illo  statu  ad  Italiam  redire. 
in  (|Uo  ad  <  "onstanciam.  iil  premittitur.  venit  eciain  non  resectis 
prius  in  eodem  concilio  ( diistancieiisi  multis  valde  notcn'iis  ex- 
cessibus.  (|uibus  iaiii  diu  universalis  ecclesia  inaxima  culpa  et 
negliisreneia  dicti  d.  Johannis  lacerata  est  in  capitibus  et  in  mem- 
bi'is.     Et    (|uia    in   hiis  ei   mm   consenserant    |jro  inaiori   venerabiies 

M  )   ilfr^ilirill :    A  \  i>;i  iiiciil  ;i    in    iii.i  1ri-i;i    miiuiiis. 


1415  März  21— :]1.  139 

patres  arcliiepiscopi.  cpiscopi  et  inlVriorcs  fcclosiasf ici  prclali 
atqii»^  (lixci-soiMim  le^uui  e(  i)rincipimi  et  aliaJMim  scctilaiiuin 
potestatum  mmcii  et  oratorrs  hie  präsentes.  <)iii  de  (lixcfsis  i-«^<4iiis 
et  proviiiciis  ap|)liciKMimt.  idciii  d.  JoliaiiiK's  id  eurr  fereiis  coti- 
cepit  odiuni  el  i-ancorem  contra  (|iu).s(lain  ipsornm  pi-elatoruni 
11011  iiiodice  auetoritatis  de  ipso  concilio.  (luod  iiniic  celebiatur. 
(|iios  ad  eiiiii  huiiiiliter  venientes,  presentiijiLs  «M-iam  alioiuiii 
prelatonim  et  xii'onini  diversormii  statuuiii  siiiiiliter  magiie  aueto- 
ritatis iiuiltitudiiie  eopiosa.  irato  animo.  si  iiiste  vel  iniiiste  faeeret. 
ac  omni  pontificali  seu,  ut  sie  dicam.  papaJi  gravitate").  (piod  nien- 
dacia  ipsi  lociiti  fuissent  in  eodeni  coneilio  ("onstanciensi.  turpiler 
ac  publice  lepreliendit.  ad  tarn  veiierandos  patres,  ad  episcopalein 
j^iadum.  (pio  subliiiiantur.  ac  litteraruni  scienciaiii.  (jua  precellunt 
nee  noii  ad  alia,  que  iiierito  addenda  erant  iion  habendi)  respectum, 
volens  per  hoc  unum.  ut  ipsius  teiTore  ceteri  contra  euni  non 
presuinerent  in  i|>so  concilio  experiendo  pertractare.  Kt  (piia 
omni  astucia  et  dolositate  vulpina  celeiis  (unnibus  idem  d. 
Johannes  nullus  est  secundus.  ymnio  in  ordine  primus  et  credens 
sie  scire  sciscitari  secreta.  (|Ue  tractabantur  cl  tiebant  in  ipso 
concilio.  muneribus  et  |)roinissis  aiil  coiiii|)it  aut  induxil  (^ciam 
dolo  et  tVaude  ad  re\elanduni  ei  ipsa  secreta.  |)resertim  (|ue 
pro  eadem  reformacione  universalis  ecciesic  in  capite  etc.  iain 
tunc  imininebant  et  imminent  in  eodem  concilio  opere  adimplenda. 
ordinanda  et  statuenda.  Kl  peiie  sinjiulis  noctibus  aliis  tunc 
c|uiescentil)us  in  lecfulis^')  convocavit  ad  se  (|Uos(lam  Torenses  de 
ipsa  conjirefiacione  vel  sinodo.  (|iii  erant  et  sunt  sccuiii  eiusdem 
male  xoluntatis  el  (M-iaiii  |(iiiii|  ccrtis  sui  palacii  iiKpiilinis  et 
domesticis  et  cum  liiis  liabiiit  nocturna  concilia  et  sepe  hora  XU. 
|)ost  mediam  us(pu'  ad  terciam  boram  noctis.  Set.  (|ue  et  (pialia 
cum  Ulis  consuluil  el  pertractavil.  postea  repentina  et  turpi  sua 
ru»a  docuit  <'t  (Ictexit.  Xcc  liiis  contentus  temptaxit  cciam 
pleros(|ue  omiiis  slatus  et  aradus  in  (mkIpiii  concilio  conyrejiato. 
(|Uosdam  \ariis  izradibus  conumpcrc  pritmissis ' ).  (piosdam  iiiinis 
obterrere.  iil  in  »mmUmu  concilio  partim  siiam  loverenl  aliosciu*' 
sue  o|)inioni  in  lioc  vero  consencientes  aut  obvios  eciaiii  ad  id 
pro  ipso  flectereiil.  Et  per  talps  modos  ali(|Uos.  set  debiles  sibi 
attraxit  et  tiexil.  (|iioiiim  taiuen  |)lures  prius  \idel)antur  valde 
fore  stabiles  ad   id.   ut    dicta   rcrormacio  lieret.  ul    videbatur.    X»m- 


:i)   Hill     Wort,  rtirii   c.hinissii    u.Irr   pi.sl  pcsil.i.   -ii   r,<j.      I.)    //.<  {'./{/I  .>.,i-uiii.     <)    //.-   /<,/<//   il< 
iHistris   vcrc. 


140  I.    Alisclinilt.     .lohanii    Will,   und    flii>    Koii/il. 

Iiiis  content  US.  sct  continuc  ;ul  peyoia  dcclinans  seni})ci-  suis 
(•(»II  iipcionibus  inherendo  eas(|ue  iiiodis  oninibus  continuando  pio 
\  ii'ihus  scivit  poiu'iv  dixisioiicm  int("r  nacioncs  liic  ad  ipsam 
sacrani  synoduni  coiitircüatas.  scilicct  Italicain.  (jcrinanicani. 
Aniilicam  et  (lallicain.  super  (pio  cciani  ali(pi(>s  doininos  cardinales 
et  alios  sil)i  ad  hoc  aptos  induxit  et  allexit.  ipios  taineii  credidinuis 
prius  foie  piorsus  stabiles  et  unacum  nobiscuni  ad  ipsani  refor- 
inacioiiem  |)i'ocui"andani.  si  aniiuerit  divinitas,  (uiiiiiinode  pi'eparatos. 
Set  in  contrariuin  vohintate  inutata  huniana  fragilitate  conversi 
sunt  iiec  steterunt  in  die  i)elli.  eoruni  reverencia  salva. 

Mdens  aiiteni  postreino  i|)se  Johannes  papa.  qnia  veritas 
\  incit  in  eternum  M-  quod  in  hiis  omnibus  suis  con'upcionil)us 
et  niachinacionibus  uoii  proliceret.  set  i|)si  congTegati  saltem  jh'o 
saiiiori  et  maiori  j)afte  ad  dictani  ]vf"onnaci(niein  constanter  et 
finniter  attenderunt.  valde  ]»ropteiea  ce])it  IVeniere  in  se  et  ii'asci 
nee  non  ad  alia  ')  vonienta  (?)  se  leducens.  nt  nierito  de  ipso 
(h'ci^)  possit  id  Jereniie  pi'ophete-):  Frons  niuhVris  nieretricis  facta 
est  tibi,  nohdsti  eriU)escei'e V  (luosdam  potentes  seculares  doniinos 
nobis  vicinos,  de  quibus  nos  suspicabaniur.  (piod  secuni  agere*") 
vellent  contra  plias  et  ipsuni  sacruin  conciliuin  Constanciense  at- 
(pio  in  pubb'cuni  detrinientum')  univei'salls  (M-ciesie  ac  fidei  catholice. 
lah'a  pei'petrai-e  sopiiisticax  it.  (pialitercuimpK^  per  ipsuni  factus 
est  für  sui  ipsius:  die  \icesiina  prima  curi'entis  niensis  .Marcii. 
scilicet  in  festo  sancti  Benedicti  confessoris  noctui'no  tempore 
clancuio  de  Constancia  fugit,  asserens  se  non  posse  aerem.  (piasi 
ei  non  convenientem.  Constanciensem  tollerare,  iibi  tainen  de 
gracia  Dei  non  est.  ut  vigeat  aliqua  pestis;  licet  stant  ibidem 
eciani  d.  rex  Homanorum  et  pene  innumeri'')  ecciesiastici  pi'elati 
et  alii  excellentissinii  viri  talia  non  sem-ientes.  Set  iste  pater 
bomis  .  .  ..  (pii  ineiito  deberet  aiiimam  suam  i)ro  ovibus 
suis  ponere.  non  contentus  nee  erubescens  de  tui'pi  fuga.  (|uam 
alias  fecit  de  Crbe"').  (piam  tunc  in  spiritualibus  et  temporalibus 
in  suis  manibus  et  ad  eins  nutiim  liabuit  et  possedit.  ipsani  et 
suos  curiales  i"eli(|uit  in  manilnis  persequencium  et  j^ermisit  eosdem 
curiales  in  pei'sonis  et  bonis  male  tractai'i  et  spoliari.  ut  toti 
mundo  notuin  est.  tpiin  iterum  suam  ])essimam  timiditatem  et 
miseriam  osteiideret  in  piil)lico.  Dei  timoi'c  et  hoininum    xcrecundia 

a)  Dan  foliiriKlr  W'i. rt  'tjnh'iitlrh.  1.)  //.-  ilri.-i.  .■)  IL-  ili'InTcMl.  .1 1  //>  fn/,,t  cMlii. 
e)  Hs  in  nuniei-<i. 

'i  P.S.     I  lli :    \.    (louiiui     iiiaiK't     in     etpciimn.  -'-    .Iit.    .'.'.    o.  '     Im 


141")  Miiiz  21-:51.  141 

;tc   |)r()j)i-ii  statns  siii  ('xistiin;ici(>ii(\  iic  dicam   hoiiestat«'.  stMiiotis. 
(^iiid  piitas.  (|iiam  conslaiis  istc  |iatei-  coram  Xjm-oih'  et  Dioccipciano 
fiiisset.  si   vixisset    ho    Icmixtrc    ad    (U'tViuleiidam    et     liiinaiidam 
lidem   catliolicain,  (|ui   intei-  christianos  taiii   Icxitcr  et    sepe    \'u^\t 
ca.    (iiu'  noii    cssfnt   fuuieiida.     Kl   ^'vc(\    (juaiii   fortis  et    constaiis 
miles     i]i   Ixdlo.   (|iii   pliires   scciim    invita\  it    ad    prcliaiidiim.  (pnl)iis 
adveiiieiitihus    .     .     .    nee    adhuc    ai)pareiitil)i(s    econverso    timuit 
iiiiir  ccitaiiipn  (d    iil   descrtor   et    vilis  et   tiniidiis  (•a|)itanpiis    tarn 
tiirpit»M'  aiifiiiiit.   totiim   exercitiiin   siiimi   al)s<pie   liitore    seii    diice 
relinqiiens.   Presiipposito  iiiitiir  tliemate  petitis  a  nie.  cafissime"'). .  .  . 
(pialitei-  ultei-iiis  sit  pi'ocedeiidnm  coufia  istum  doinimim  Johaiiiiem 
per     coiiciliimi   ita.   ut   ahscpie  majiiia  dilticidtate  at(pie  iiidiciorimi 
obinlsso    strei)itu   id    procedat,    presiipposito')    eciam.    (piod    idem 
.Johannes    plui'a    lioinicidia   voluntaria    diidiini    coniMiiserit     pei-    se 
et   alios.    antecpiani    elijieretur    in    papain    eciam    notorie.   (piodque 
ab    anti(pio    fuit    et    sit    incorrijiibilis    simoniaciis  et     pei-    hoc    et 
alia  eins  nialefacta  ipse  universalem  ec(desiam  enormitei"  scanda- 
lizavit  et  alios  enoi-missimos  excessus  commisei'it.  <le  ([uil)iis  apud 
bonos  et  <ii*aves  ac  omni  excepcione  maiores  est    |)nblica   vox    et 
fama,  (piormn   uno.  si  saltem  opus  liierit.  i)robato   merei'etur  ipse 
d.  .Johannes,  neduin   (piod   cadat    a  statu  suo  taliter.  ne    resuro-at. 
sed  eciam  carcei'em.    in    (pio    perpetno  in  acpia   anjiustie   et    pane 
(bdoris  defleat   |)eccata  sua  et   hoc  de  «i'racia  si)eciali.  (pios  (piidein 
excessus  propter  nimiam    eorum    detestacionem    et    turpitudinem 
Uidui   presentibus  amiotare.     (,)(nlius  sie  taliter  (pialiter  introductis 
respondeo   vobis.  amantissime  pater  et  d(>nnne.    tarnen    non    sen- 
tenciaJiter,    set  ut  pi'ima   facie  mi(dii    videtur,  esse    procedenduin; 
et  duplex    est    modus    piocedendi    et     utenpie    summarius.    unus 
scilicet  iuridicus  et  alter  exemplaris  inhei-ens  exemplis    in    consi- 
milibus  vel  (piasi.  ymo  in    minus    ui'üentibus    necessitatibus    olim 
laudabiJiter  anti(pioium    patium    censura    |)eractis.    (piorum    alter 
sufticit,  (pii   majiis  perajii  seu  periici  poterit  in  hac  parte,  ut   conti'a 
nott)rie  contumacem  et   latitantem,    ([ui    pei-    eins    novam    turjjein 
lugam    iterum    totani    scandaliza\  it   ecclesiam    ipsam.    \i(l<dicet   d. 
.Johamiem   papani  sinodus  ipsa  vult  procedere  ;  et  potest  simpliciler 
et  sunnnarie  illud  heri  onmi'')  eciam  iuris  solem|)intate. 


■■1)   /-o/i// (lyabcc    )(///  AhkürsinKj.  u<i^  irli  iu<I(l  <lrntr„  hnni.    Spiih-r  lirifM 
piitfi-.      1))  i/s   prosiipposilis.      i-)    Oli   <:■<  sim iiii   lirißrii    iiinß'r 


142  1.   Al)sclinitt.     .loluiim    Will,   und   diis    Koii/.il. 

(HO)  März  29.  —   I)  ic  I  r  i  r  h    ron    .\  Ich  rhu. 

Tr.rf:    J'  f.   121. 

I II  li  (I  1 1 :    f)<(x  iiKindiit  um  Jo/hiiiiis  <iii  i/ic  Kiiiia/fii  h  liaf  f.ciiti' 

(r('/hni(/. 

Kccc  ()(•(•  II  !•  r  i  t  illii(l-).  (|ii(»(l  minc  Ic^itiir  rl  iiohis  hilio- 
i'ajitibus  pro  miionc  applicaii  potest,  illud :  Kccc  nos  veniimis  ad 
tc,  tu  eniin  es  Deus  iiostei*.  \>ie  jiiendares  eiant  .  .  .  potentes 
ecflesiastlci  prelati  et  eoi-um  se{pia('es.  (|iii  dictaiii  unioiiein,  ne 
lial.  iMipediel)aiit  ■')  pro  \  iiihus  et  inipediuiit.  set  nos  (dainaiiius 
ad  DomiuiMU  (li<-eiites:  Wie  in  Doiuiuo  Deo  nostro  salus  Israel') 
etc..  (pii  in  paucis  \  iiicei'e  potest  et  dare  nohis  auxiliuni  d«'  sancto. 
si  |)rol)itate  pei"se\-ei'enius  lirinitt'i'  in  eius  opere.  (piod  trac- 
tanius.  Noti  eniui  ita  ai)re\iata  est  inanus  eius').  (piin  salvare 
possit  huiniles  et  constaiites  eciain  paucos  in  euni  s|)erantes 
contra  niultitudineni  inipuitiiianteni  \eritatein  et  leddei-e  i'etri- 
hiicioneni  superbis.  Xon?ie  scrihitui'  IIT)  Ksdre  IUI:  lni(iuiis  rex, 
ini(|ue  niuliei'es  et  iniipii  oinnes  lilii  lioniinuin  et  iniipia'')  illoruin 
opera.  Non  est  in  ipsis  \(M-itas  et  in  sua  inicpiitate  i)eril)it  et 
veritas  nianet  et  inxaleseit  in  eternuni  et  \ivit  et  ohtinet  in  se- 
ciila  seculoiann.  Nee  est  apud  ipsuni  accijx're  personas  ne(pie 
(livifias^).')  (^iiid  iiic  pati'es  et  inferiores  existentes  aniinirainiiii, 
quod  intei'  nos.  [)rocli  d(dor.  Iiodie  apparent  tot  pseudipi'o|)lif^te, 
tot  prevaricaeiones  lejiuin  dixinaiinn  et  liumanaruni.  tot  inpuy- 
natores  in  facie.  t(tt  |)erversores  e(iiiitatis  .  .  .  NuiiKpnd  leo-istis 
ali(|uando  .)ol>  IUI:  Kcce  (pii  sei'viunt  ei.  non  sunt  stal)iles  et  in 
anj.'fdis  suis  reperit  jiravitateni ;  (pianto  maiiis  hü.  (pii  hahitant 
doinos  luteas.  <jui  terrenuin  hahent  fundainentuin.'')  Srt  audi.  (|ualis 
Mnls  illoi  um  consumetur  .  .  .  I'lura  dicei'em.  si  posseni  per  hoe 
vohis  s|)ii'ituin  foi'titudinis  inducere.  ut  constantei-  ajiatis.  (luia 
nime    opus    |est|    factis    et    |)aucis   verhis.     Ideo    ponain    ori    meo 


;i)  /As  iniix'diaiil.  Ii)  /■.'.■.■  /«/<//  driitlicli  iiioiitil  iir.  c)  Il.<  II.  d)  //.-  iiiii|iiuriim.  c)  Im 
Bihel-Tp^it  aber  (lifi'erfiici;is. 

'i    Viil.  Pxt    Jf  -^ö  imfni. 

-I  l  hciscliiift:  Farta  scssioiic  predirta  /iv;.  :i.  I4I.'>/  (■cclcsif  littcrt-  moiii- 
tcirio  contra  (tffieialos  ciirif  [loitis  aftij>untiii',  (|iiat<'iiiis  ipsimi  iiilVa  stv\  dionini 
spaciuni  sul)  pciiis;  privacionis  onicioiiim  sfqiiaiitur.  Contra  quas  m[a{ii.st<'rj  T. 
Nycni  *'y   ...  in   hiiiic   niodiini.  nt   stMpiitur. 

■'i  .ler.  :;.  L'::. 

^1  Js.  .-><),  /. 

•'/  ö*  K>i(li\  4.  .V7  //'.  I Apolr/iphi. 

"i  Job  4.  IS  /; 


141.-)   Miii/  :!(!.  143 

custüdiaiii  et  (jui;i  tciiipiis  |)liii;i  l()(|ii(Mi(li  iioii  p.ititiir  (of |  rniia  iiimis 
artiiin  est.  l'iniin  tarnen  scitolc.  (|U(>(I  isto  man«'  umis  notabilis 
(lallifus  (lixit  niichi.  ([iiod  hcii  intni-  ••♦•tei'os  aNcrsos  a  \ia  iinionis 
aversiis  est  uniis  mayiius  satrapa  (iallie^).  (|iii  iis(|ue  tiinc  fuit 
inaonus  relatdi-  iinionis  eiusdeni  et  nuilta  opeiatus  i'nit  in  niedio 
vesti'uni.  Kx  quo  couitate.  unde  \eneiiint  lalia  iacula  nobis. 
Dico  \(»l)is.  quud  Jndas  nierrator  pessinius  nun  doi'niit,  set  jjro- 
perat  .Jhesmn  tradere  .iiideis  l<:itnr  visilate  et  estote  constantes 
et  videbitis  anxiliuni  Doniini  super  vos.  \'if>ilantibns  enini  et  non 
doi'inientibiis  iura  snhxeniunt  et  niora  semper  Init  et  est  no<-i\:i 
paratis.  (^iiibus  pi-einissis  venio  ad  istnd  niandatnni  novuni 
contra  cnriales  liic  liei-i  affixuni  ')  et  ennssnni  de  pharetra 
Pharaonis.  Ideni.  «piantuni  est  iniipunn  et  iin'nstuni.  omni  carens 
equitate  et  racione.  •usti<-ia  et  iui'e  i)er  se  pat**t.  nt  merito  id 
dici  possit  de  ipso,  (piod  non  a  disfrecione,  matie  virtutuni.  set 
a  noverca  insticie,  voluntai-ia  iilnd  emittente  j))-ec'ipitacione  pi'o- 
CBSSit    .    .    , 

Freterea  ini'e  cavetnr  humano  et  divino.  (piod.  siciid  ad 
honures  j»radatiin  ascendendnm  est.  sie  eciam  ad  penas  gradatim 
exigente  contumaeia  cuiuscuiKpie  pi'oeedenduni  est  .  .  .  «piia  Dens 
non  |)unit  l)is  in  id  et  i|)sum  etc.  Set  in  isto  mandato  accn- 
mulantur  |)ene  horrihiles  sine  cansa.  ymnio  conti-a  penitus  in- 
nocentes.  ut  dicere  |)ossint  :  Pater,  jjarce.  pro  hono  opere  lapi- 
daniui'  etc.  Item  non  servatur  forma  iuris  in  illo.  (pie  tiadita 
est  in  (Mem.  I.  De  indi."')  neqne  fleri  consnevit  per  summnm  ponti- 
licem  in  cena  Domini  et  sie  niehil   valet   .  .  . 

(Kl)  März  30.  —  T).  <■((  r  <l  i  im  1  r  s. 

Ti'xt:  rerrftan   Hss. .    W'ii'ii.   Staalsdrihir    Coil.    /N-V  /'.  L'l. 

Drnrk:  IUI.   11  22!). 

I  u  li  (I  1 1 :  V(>rs(h/(h/('  ilvr  in  Koiistdiiz  ircilrnilrn  /ünt/inüle 
zur  AiiasöliHHHg  mif  JoIkuiii. 

Primo.  (|  II  o  d  dominus  noster  .  .  .  pro  non  facti« 
liabeantur. 


'/  Ui-rziiii  Liidiiifi  roll  Jlai/i'iii  und  ?\iii)Itiii.-<  <lr  Ciilrilln.  dii'  fnititö- 
siNclifii  (icfiaiidfrii.  ;id  pcrsiiiulfMidiini.  i|ui)(i  ikiii  f'U)iiii;ufPt  sc  d»*  concilid. 
Ild.   II  2.-,. 

'-)  Anff'ordt'inini  ruiii   2U.  Miiiz. 

*j  Diidum  Bonita  Pins  VIII. 


144  I.   Altscliiiitt.     .Joliiiiiii    XXIIl.   1111(1   (liis    Kmi/il. 

(82)  März    Ende.')    —    A  ii  <>  ii  i/  m  n  s    n  a  I  i  <>  n  i  x    d  <>■  in  <ni  i  r<(  c. 

Tcrf:  Coli,  j',,1.  r,ur,  /.  4(>. 

/  II 1/  (I  /  f :  Mdliiniiu/  zur  Vorxirlit.  Das  ['rociiidlori/iui  ■IoIkiiiiis 
/.•^/  iiichl  (NizHUc/niifii . 

('('(Ulla   nacioiii   (Icriiiaiiicc   pi-cscntata. 

I*  r  (^  s  II  in  |)  (•  i  ()  ')  iuris  «^t  de  iure  ([iioad  procuralorium. 
(|ii(>(l  (I.  Johannes  se  otTert  huic  sacro  (•oncilio  daturuin.  dico  id 
nun  esse  adniitteiidum  luultiplici  racioiie.  (|uia  de  lacili  potest 
illud  revocare  et  immulare  ad  luituin  suiim  et  contra  illud  ad 
partein  protestare.  sicud  pluiies  ffcisse  dicitur  pul)lice  et  |)ri\"ate 
Constancie  ante  turpem  i|)sius  rujiain  et  |)08tea  Scdiafluisa  ipsa 
Inga  durante.  assei-ens.  (piod  oinnia.  (pie  lecit  l"aceret(|ue  ad  ces- 
sionein  sui  papatus.  inetii.  <pii  cadere  poliiil  in  constanteni.  et 
non  ex  lihero  aniino  nee  constitutus  in  eins  lil)era  potestate 
l'ecisset.  set  eiun  sie  fecisse  ac  lacere  oporlerel  invitum.  Siijjer 
(piibus  multos  notarios- |)ul)licos  re(piisi\  it  ac  in  rutiirmn  re(|uireret 
et  presertini  ((iiosdain  suos  doinesticos.  (pii  ad  mandatuin  eins, 
(piecunnpie  xcllet.  in  hac  parte  \ crisiiniliter  scriheiit  et  notahunt. 
(|ue  postea  \ires  dicti  procuratorii  penitus  eiiervarent.  nanuin 
est  autein.  (piod  niillus  inet us  euin  ahliinc  ad  fuüiendnm  taliter 
coartabat ;  set  noiiiit.  proul  adhuc  non  \ult.  (piod  tieret  seu  tiat 
reformacio  in  capit(^  et  in  memi)ris  saltein  in  eins  ol)e(liencia. 
([ue  tota  per  eins  pravos  actus  incorrijiii)iliter  et  notorie  niaculata 
et  scandalizata  est  per  symoiiiam  (^t  alios  (Mus  excessiis  et  vicia 
not(U-ia  et  in  oinnein  terrani  exivit  fetor  eoruni.  Xec  incoynjtuin 
(^st  \(tbis.  (|U()(1  est  j)rorsus  inutilis  ad  reu'enduin  |)a|)atuin  nec- 
non  lallax.  inendax,  instabilis  et  inconstans  in  oinnil)US  operibus 
suis  et  sie  non  dirigetur  in  terra  nee  alios  sahibriter  dirigere 
potest  et  sie  contra  enin  est  presumpcio  iuris  et  de  iure.  (|Uod. 
(|ind(|uid  |)i'oniiserit  seu  i)roinittet  in  hac  parte,  niininie  observa- 
bit,  set  talia  proinittendo  lacit  aniino  \()s  simplices  decipiendi. 
rediniendo  teinpus.  et.  cum  ei  oj)ortunitas  aderit,  recedendi  et 
ad  Avinionem  accedendi,  ubi  eins  adventus  cmn  jiaudio  civium 
expectatur.  non  propter  ipsiim  nee  eciam  i)ropter  .Jhesum  tanlum. 
set  ut  iteruin  (lallici  illic  papatum  liabeant  et  per  eum  lucra 
tempojalia  captent  et  toti  christianitati.  prout  fecerunt  oiiin 
ante  hoc  scisma  inchoatum,  iteruin   potestative  dominentur. 

a)  ,s-o  y/.s. 

'j  Ansziiii  Forscltniiii<-ii    ninl   Üiwlli'ii   S.  .'Hl.'l. 


141.")  Miii/   KiuIp.  145 

Et  f'clani  liec  vidpfiir  esse  lacio.  (|iiar*'  miilti  (lallici  liic 
fxistcMitt^s  mutant  nee  vohint  apri't«'  cidcMi  concilio  inluMvre. 
dicentt's  inlra  se:  Qiiaro  velleniiis  lantiim  Iximiiii  nostruni  iinpcdirt'. 
Et  ([uantain  s('(|nelain  in  hoc  liahcnt  eciani  inicr  nos.  vos  a|)«M"tis 
(K'ulis  non  videtis. 

Est  aiiteni  presunipcio  iui'is  ac  [de]  iuic  pioiit  benc  novistis, 
|fonti'a  euni.  (|ui]")  ins  finuit  aliciiiod  et  statiiit  super  licto  et 
hoc  non  arhnittit  prohacioneni  in  conti'ariinn.  iit.  si  (piis  seincl 
deieravit,  nunciuain  a(hnittitui'  in  testinioninin.  (piia  presuniitur, 
(piod  senipei"  deieraret  falsnni ')  lestinioniuni. 

Pi'f'tei'ea  contra  isluni  (h)Miininn  coiicurrit  presunipcio  (pialitalis 
et  facti,  (pu'  eciani  est  de  iure,  (piia  per  exteriora  coniprehcn- 
(hnitur  interiora.  Xani  (pns  sini|)h'citei',  hnniiliter  et  contincnter 
vixerit  et  cum  honestis  et  discretis  libenter  convei'satui'.  pi'esu- 
muntui'  eciam  eins  opera  bona,  recta  et  munda  et  econti-a.  si 
libenter  non  oraverit,  non  ieiunaverit  et  non  humiliter  se  habuerit, 
set  cum  perversis  se  exposuerit,  hnius  opera  pivsumi  possnnt 
inhonesta  et  mahi  et  ex  malo  (piocpie  opcre  picsumitur  malus 
animus  .  .  .  ac  imj)u(licus  oculus  impudici  cordis  est  nuncius  .  .  . 
Sed  conversacionem  ipsius  d.  .Johamiis  diu  vidistis  ipsiusque 
inconstanciam  et  inverecundiam  manu  |)alj)astis  et  adhuc  creditis 
ei  in  premissis!  Estote  (muo  prudentes  sicut  serpentes,  ne  vos 
fermentum  IMiariseorum  ')  decipiat  et  confundat  nee  curantes 
iinportunitatem  aliquorum  vos  sollicitancium,  ut  dictum  procura- 
torium  acceptetis  in  vestram  et  nostram  omnium  confusioneni. 
Res  enim  ardmi  hec  est,  qua  temptamini.  sed  iure  cavetur.  Nos 
tempore  indigemus,  ut  aliciuid  maturius  agamus,  ne  precipitemus 
consilia  et  opera  nostra  neque  oidinem  corrumpamus,  .  .  .  (pna 
pro  maioi'i  parte  corani  fJaal  fleximns  genua  nostra.  0  \  ii'i, 
advei'tite  in  tempoi'e  ilio,  ([uod  legitui'  lAice  XJX-),  sciHcet :  Noknnus 
hunc  regnare  super  nos  etc.  et  (piia  in  tempore  oportuno  eis 
incauti  non   providerunt,  ecce  quid  sequitur : '') 

Vej'um  tamen  inimicos  nieos  ilh)s.  ([ui  nohuM'unt  me  i-ei»nare 
super  se,  adducite  iuic  et  intei'licite  ante  jne  etc.  Set  J)eus  prr 
suam  graciam  nos  custodiat,  prote^at  et  defendat.  Tempora 
enim  instant  pei-iculosa  et  .Judas  adhuc  non  dormit  tiadere 
Christum. 

:i)  //.•;  iliifiir  u(    ciiiii.     I))   //,s  il,>t'iir  ilr   teste. 

')    Luc   12.   I.         -I   Luc.   10.   14.         ■')   Luc.   19,  27. 
K  i  II  k  <•     Acta    iiiiiL-ilii  Constanciensis  UI.  It) 


146  I.  Ahscliiiitt.     JolKiiiii   XXIll.   und   das  Konzil. 

Testor  Doiiiii.  qiiod  hec  non  scril)()  ex  odii  foinite  vpI  livoi'c. 
set  conipaciendo  ex  corde  hie  insiimil  coii.ii'i'^^ate  coiniminitati. 
illis  presertiin.  (|iii  puio  cordc  et  nieiite  non  ficla  hanc  sacrani 
unioneni  prosccpunilur.  Kt  videatls.  nt  cantc  ambuletis,  n*^  n()l)is. 
quüd  absit,  applicari  possit  illud  :  Pi'()i)ter  ineiciain.  ci-ednlitatein 
et  simplicitateni  nostrani.  scilicet  propler  i^noranciani.  ])(»pnlus 
mens  dnctus  est  in  captiNitaleni. 

(8H)  März  Ende.  —  ])  i et  r  i c  h  r o  it  X i r //  <>  i  in  I yi ' ;. 

Ti^.i'i:    117^'//.   Sftiiitsnrcin'r   ('ml.   7s:i  f.  22. 

I  u  h  (I  1 1 :  'IoIkuiu  irar  ircf/cii  seiner  /rrc(/n/(irif('ifi'n  uicnials 
irahrrr  J'ajtsf.  Jhi  er  den  </ro/.i/''H  AiiIkiik/  ha/,  nniß  er  zncrs/ 
zuriickfrctcii. 

\' 11  I  ü' a  !•  i  s  opinio  (piasi  (»mniuni  lioniinuni  est.  j)resertini 
in  partibns  l>()inl)ai'die  et  Tuscie,  (piod  d.  Johannes,  (pd  se  nominat 
papani  XXIII..  eciani  din,  antecpian»  eliücretni"  in  papani.  ninltas 
in-egniai'itates  sponte  contraxit.  ynio  (piani  plura  Noinntaria 
connnisit  honiicldia.  dum  leiiacionis  oriicio  Hononie  rnn.üei'etui*. 
Sed  ab")  honiicidio  voiuntario  papa  eciani  non  (lisi)ensat,  (piod 
eciani  jier  acta  |)re\  ia  in  susceptis  ordinibus  ininistrare  aut  ad 
ipsos  ordines  pi'oinov<Mi  valeat,  LXI.  di.  Miranuir  tantuin.-)  Kt 
propterea  in  Ipsa  Italia  et  (pnbiisdani  vicinis  jiai'tibus  dicti  d. 
.Johannis  opinio  est  genei'aliter  ita.  ([uod  vulgares  paucis  exce])tis 
asserunt  euni  non  esse  papani.  K\  (pio  infertnr  eciani,  (piod 
cessantibus  niullis  aliis  pessiniis  viciis.  scilicet  incestu  et  de 
(pnbiis  eciani  aput  Itonos  et  graves  perniaxinie  din'aniatiis  est 
in  eadein  Italia,  ])ost(iuain  lalein  irregularitatein  conti'axit,  non 
fuit  nee  est  liabilis  ad  altaris  ininistemini  nee  per  conseciueiis 
ad  papatinn  obtinenduin.  cui  sacer  ordo  et  consecracio  epis- 
coj)oruin  etc.  suiil  annexi  ;  ynuno  non  fuit  nee  inininii  ecciesiastiei 
tituli  habentis  ali(piein  ordineni  annexnm.  Nee  einn  talis  qualis 
electio  potest  facei-e  capaeeni  papatus,  .  .  .  non  reperitur  iuris 
tantum  titulus.  Infertur.  quotl  ipse  dominus  .lohannes  non  fuit 
nee  est  verus  papa.  esto.  (piod  per  omnes  cardinales  vel  saltein 
tics  |)artes  eorum  fiierit  eleetus  in  pa])ani.  (piia.  cum  seienter 
inliabilem  et  incapacem  eligerunt,  illa  electio  non  fuit  canonica. 
yiiio    ipse    Johannes,    (piia    ei    consensit,    et    electores,    qiiia    euiii 


a)   //s  <Mim. 

Vi   Die   Ils  hat  als   rhcisciuiff :  Avisanientum  T.   Xycni.   ut   creditni-. 

-I    ])isf.  Hl.  .').    Teil  hdf  1.  di.  .Miroi'  tanien.  .si. 


1415  Mal/.   Kiule.  147 

scientes    fecenint.    iit    piclcit iii-.    fiHMiint    pt    sunt    excoiniminicjiti 
seil   anathematizati  .  .  . 

Item  (|ii()(l  i|)se  d.  Joliaiiiics  eciain  in  siio  lali  (|iiali  papatii 
seinpei-  fiiit  et  est  insiüiiis'').  inveveciindiis  et  inci)iTij>il)ilis,  synio- 
niacus  et  per  conseciuens  liereticiis  ceiiseiuhis,  et  sie  |)()tiiit  et 
potest  accusari  et  depoiii.  eciam   si  xevo  pa|)a  esset  .  .  . 

Iteiii  (|U()(I  ipse  (1.  Johannes  per  niultos  actus  suos  nepharios 
et  pervei'sos  puhlice  non  ostendit  se  vicai'iiini  .lliesii  Christi :  (piia 
in  omni  lofo,  iihi  cum  sua  curia  residet  pi'o  tem|)()re.  ipse  simo- 
niam  inverecuiKh'  et  uotorie  (^xercuit  et  exercet  veu(len(h>  i>'raciam 
et  iusticiam  |)ecunia  mediante  pei'  se  et  suos  proseiietas  et  ti*ape- 
zitas  nee  aliquan(U)  ad    Deum    aut    homines    hahendo    respectuni. 

Ex  quibiis  inferlui'.  (piod.  cum  i(h^m  ({.Johannes  (M-iam  luerit 
et  Sit  male  tarne  (^t  fetor  illius  exiverit  in  omnem  terram.  i)er 
consefjuens  est.  (|Uod  num(|uam  per  eum  tieri  possit  salus  in  Israel, 
scilicet  (|Uod  ii)si  de  aliis  ohedienciis  i-educerentur  ad  ipsuin.  quia 
non  i)otest  arbor  mala  IVuctus  bonos  facere  et  ecoiit i'a  xeriticatur 
eciam  in  eo  illud  :  (^ue  male  fuei'unt  inchoata  priucipia.  postea 
non  convalescunt.  Kt  (pn'a  de  Roma  prius  et  dehide  a  Constancia 
l'ugit,  qui  eciam')  se  |)i()  ovibus  pocius  niorti  ti'adei-e  debuit 
injjruente  necessitate.  curiales  suos  et  oves  sibi  connnissas  tur- 
l)iter  relinquendo.  per  (piod  eciam  totam  scandalizavit  ecciesiam, 
ostendit  in  eifectu.  (piod  non  fuit  nee  est  pastoi"  ovium.  sed  fnr 
et  latro  aut  saltem  mercenai'ius  censendus,  versutus,  instabilis 
et  inconscius  in  operibus  suis  et  non  babens  in  se  verecundiam 
nee  lionoi'eni  nee  eciam  l)ei  timorem.  Sic(|ue  a  fructibus  suis 
co^noscite  ^)  et  (|ualiter  suis  ])rocuratoriis  credere  [)oteritis.  (pii 
I)eo  nee  alicui  homini  fidem  servaret,  |si]  nee  ei  placer»^  iiec  in  sui 
placituni  redundaret.  >suniquid  eciam  notum  est.  (piod  nacio 
Neapolitanensis  aliis  honiinibus  aut  ceteris  hominihus  |)resertim 
Italie  et  Germanie  satis  snspecta,  ne  dicain  exosa  est  ymo  in 
tantuni.  quod  de  ipsis  ceteris  bominibus  pauci  admodum  repeiiien- 
tur.  ([ui  essent  de  alicuius  Xeapolitani  in  papam')  aut.  cpiod  minus 
est,  cai'dinalein  promocione  contenti.  Set,  si  hoc  ex  virtutibus 
seu  viciis  eorundem  Xeapolitanoi'um  pi'ocedat.  disputaudum 
communitati.  Ij'itur  quod  |)er  talem  viruni  possit  leformai-i  et 
uniri  universalis  ecciesia  in  tot  sectis  scissa,  ut  videmus,  non  est 
vei'esiinile  nee  racio  dictat. 


a)    (llj   iiKliifiiiisV     1»)  (^iii    ciiaiii   iriri/rrlinll.     c)  lls  juii).-!. 

'i  M((ffh.   7.   Ili. 


148  I.   Abschnitt.     .].>li;iiiii    XXIll.    und    (l;is    Kdn/.il. 

I'oiijitur  iaitur  in  sc.  (|ii()(l  li;it  piocuiatoriiim  ita  lorlc  et  cuin 
lallt  is  caiitelis.  siciit  ali(|iiis  xalcat  yiiia<iiiiari :  scili('<'t  (|ii()(l  ips*^ 
(I.  Johannes  cedcic  xclit  ciiiii  coiidicioiir.  si  crtcri  de  |)a|)atii 
coiiteiulpntos  ceclerciit.  et  fsto.  (|ii()(l  similitcf ')  (M-iaiii  alii  (•ontcii- 
(lentcs  faciant.  scd  nidliis  t'oriiiii  j)riiis  alteii  cHdcff  velit.  tale 
pi'ociiratoiiiim  iiti(|ii('  nullius  est  efficacie  \el  nioiiienti  et  i)enitiis 
nichil  iinpoitat.  1^1  sidicatnr  in  procuratoi'iis.  (piod  in  casu  mor- 
tis ipsoruni  tiiinii  coiitendeiiciuni  aiit  dnorniii.  (piod  |non]  videtur 
essa  vei'isiinih^  nisi  per  miiaciilimi.  aiit  siniul  vel  eadeiii  «iie 
decedereiit.  vel  tnio  eoiiini  decedente  Hat  unio.  siiniliter  nicliil 
iMij)()rtal)it.  (piia  tnnc  ileiiim  de  noxo  pro|)tei'ea  generale  conci- 
liiini  insiniul  coniii-f'uaii  non  possit  siccpie  cardinales  illiiis  de- 
ruiicti  aliinn.  (pienicuincpie  \-elleiit.  loco  sui  pape  defuncti  ejiyerent 
et  jM'i'  consecpieiis  num<piaiii  liiiiiis  srisniatis  linis  esset  si('([iie 
tota  tiinitas  in  se  divisa  |)er  tres  contendentes  (et|  eoruin  asseclas 
ulteriiis  redderetiic.  K\  niii  imi  est.  (piod  apertis  oculis  non  videtis, 
(|iiod  i|)se  d.  Johannes  ad  resenduni  papatnin  eciani  ceteris  j)ari- 
bus  est  ])i-orsiis  iiintih"s.  Xon  lallit.  (piod  ips(^  d.  Joliannes  al)S- 
(pie  {>eiiei-ali  dis|)endio  et  scandalo  chiisl  ianitatis  catliedre  Petri 
|non|  polest  diucins  piesidere.  Credendnni  itaque  et  speranduiii 
est,  (piod.  si  diel  US  d.  Johannes  spoiite  et  libere  ac  pi'ior  ex 
eisdem  tiihtis  coiitendeiit ihiis  in  hoc  <:eiiei"di  concilio  cedat.  per 
consecpiens  eciani  ipsi  alii  diio.  \"el  sall<'in  l^irofeus.  cedant  vel 
cedat.  VA  de  tei'cio  non  cedente  poterit  ordo  dari  et  modus 
convenieiis  de  lacili  adhiheii.  (piod  siiniliter  ij)se  lacial  aiit  aliud 
(pioad  illuiii')  i-emedium  imcniat iif  oportimuni.  velit.  iiolit.  Kt 
elig'atiir  |loco|  Iriuin  aul  duorum  cedenciiim  seu.  si  ipsi  alii  duo 
aut  alter  eorum  non  \(duit  aut  \(dit  c(Mlere,  loco  dicti  JoJiannis 
ali(juis  vif  V)one  fame.  talis.  (pii  peilicere  potei'it.  ut  ad  euni  veniant 
sil)i([ue  adhei'eant  saltein  |)ro  inaiore  parte  illi.  (jui  nunc  i])sis 
contendentibus  adheient.  Aliixpiin  erit  error  novissimus  peyor 
priore  et  sinionia  in  obediencia  nostra  vires  assumeret.  ut  vix 
aliquis  nostruin   in  statu  eins  securus  reinanebit.' ) 

Sed  pauci  Kloientini  et  pauci  |)rosenete  ipsi  d.  Jolianni  assi- 
stentes.  (pKMnadmodum  fecerunt  hactenus.  sie  et  in  futurum  siib 
col(»re  siiarum  leservacionum  j^eneralium  passim  vendeiil  ecclesias 
et  alia  beiieticia  ecciesiastica  cuiciinque  inag-is  offerenti  et  mnlti- 
l)licabimtur  errores  et  mala  inier  ecclesiasticos  ubi(pie  locoi'um. 
J^^xempluin  habemus  |)roj)e  de  Coloniensi  et  Faderbuinensi  (mmJcsüs. 


imililii.l...      I.i    IL-   illiid.      (•)  .So   //.-■. 


1415  Miiiz   Knd.'.  149 

(|iialiter  per  illuiii  de  Monte')  sibiqiic  adlirMenles  destnuinlur : 
(|ui  ciiiii  iion  |)()sset "')  proinoveri  per  ipsuiii  d.  Joliannem.  ciiccui-rit 
ad  ipsuin  P^rroj'eiini,  id)i  (mus  obtimiit  inteiiliim  atcpu' siic  opinioni 
adliereiites  subito  |)lui'('s  iiivonit.  Kxcmphmi  huius  |)oiio :  ("on- 
cun-unt'')  ti'es  iniiiinilatcs  simul  in  iino  homiiie.  scilicet  inania  vel 
letarg-ia  in  capite,  eyrojiia  in  nianibus  et  podegra  in  pedibus  ef") 
()innt\s  isti  nioi'])!  .yi-avitei'  j)un;4vntes  i|)suni  lioniineni  sinnd  cui-ari 
necjueunt ').  sed  pauiatine  arte  experti  jnedici,  puto.  nunc  caput, 
postea  nianus,  postrenio  vero  pedes,  estne  melius,  quod  caput 
prinio,  quod  habet  intluei-e  aliis  membi'is,  et  subsequenter  manus, 
postrenio  vei'o  pedes  huiusiiiodi  cui-entui',  quam  ipsis  tribus  in- 
tirmitatibus  homo  ipse  continue  at'fligatui-.  Et  constat,  quod  d. 
Joliamies  habet  maioreni.  1*.  de  i.una  niediocrem  et  Erroreus 
minorem  obediencias  haben!  :  et  a  ca])ite  edenda  est  i'acio  lege 
dicente.  Igitur  ab  ipso  d.  Johanne  tamquam  a  capite  cura'  ipsa 
cedendi  suo  papatui  •")  edenda  est. 

(84)  März   Ende.    —    ('asj)nr   Ma  u  sc  ist  (i  i  ii  .    Professor   nii 

(Irr   Wiener   Uiiiversitäf. 
Text:  Breslau  F  II  28  f.  143. 

Inhalt:  Frage  der  Stiperioritüf  des  Konzils,  Frdsidioreuder 
nicht  der  Papst;  Berechtigung  gegen  Johann   vorzugehen. 

Scribit  dominus  ('aspar  Ordinarius  Wyenensis/) 

Utruni  papa  sit  supra  conciliuni  vpI  infra.  videtur  ex  canone 
Multis  X\ll.  di")  et  (piasi  per  totani  distinctionein.  Ad  hoc  c.  Signi- 
ficasti  De  elec.^)  \n  contrai'ium:  XL.  di  Si  papa^)  .  .  .  ÜupJiciter 
capi  potest:  uno  modo  pro  potestate  conciliuni  tollendi  et  immu- 
tandi,  alio  modo  |)ro  (piadam  presidencia  in  coinmuni  tractatu, 
qui    per    conciliuni    vel    aliud    corpus    repi-esentativuin    celebi'atur. 

Ex  ((uibus  satis  manifeste  patet,  (piod  in  presenti  negocio 
unionis  ecciesie  nulli  contendencium  de  jiapatu  presidere  debent, 
cum  agatui"  de  statu  ipsoium  et  eciam  ex  eo.  (piia.  ex  (|uo  non 
sciunt  dihg-enciam  nee  dant  operani  deveniendi  in  unionem  ecciesie, 
per  consequens  videiitur  esse  neiiiiu'entes  salutis  pi-oprie  et  tVa- 
terne  et  sie  per  conciliuni  iudicandi  tani(|uam  statum  tocius 
ecciesie   subvertentes   ...   et  maxinie  ex  eo.    quia    videtur.    ([uod 

a)  7/t:  ]K>ssfiit.  1>;  //>■  iiiiiciiri-.iMl.  i)  7V;/(//  si.  d)  lls  ikm|1ic;iii|  .  «•)  //.-  papiilu.  f)  ll.-i  Wvncii. 

';  Vgl.  EiiM.  liiaranhia  H.  206. 

-)  Text  Malt.  a.  d.  XVII.  di.     Es  ist  iJi.sf.  17.  6  Multis. 

■'/  4x1,  (i. 

*j  Dist.  40,  5  Si  papa. 


löO  I.   Abscliiiitt.     .Inliiiiiii    XXIII.    und   (his    Konzil. 

iiiilliis  coiiim  Sit  |);ii);r.  iinm  milliis  coi'imi  |)ai)a  iiiiixcrsalis  ('cclcsic, 
s«'l  pnrliculai'is.  (|ii()(l  ivpun<:;nat  papatui,  ut  in  cxtravajianti 
riiaiii  saiiclam.  Xfc  obstat,  (piod  doniimis  [.Johaiincsl  potest 
habere  boiiam  lideiii  |)r()pter  coiicilium  Pisaiuini.  (piia  eaiidem 
l)()ssimt  balx'iT  aii<'  (lue  obedieiicie.  cuin  sit  ])()S8il)il('  (•(»iiciliimi 
Pisanuin  errasse  in  facto.  Potest  enini  eonciJiuni  enaic  in  facto, 
sicnt  et   |)a|)a   .   .  . 

\'el  dici  |)otest  ah'ter  i)i'e\ius  et  clariiis.  (piod  attenta  diuiii- 
tate,  (piani  habet  coi-pns  respectu  nienibroiuni  suoruin  et  tunc 
ecclesia  est  sn|)ra  papani.  sicnt  coi-pus  super  sua  )nend)ia  .  .  . 
Set  attenta  di^iiitate  nieinbi'oiuni  ad  invicem.  .  .  .  si  papa  in  suo 
officio  noii  d('\iat.  (h'cenduni  est  ipsuni  esse  super  ec(desiani. 
sicnt   capnd   dicitur  t^sse  supei'  coi'pus  .  .  . 

Eciani  si  nuMuni  esset  scisnia.  nichiloniinus  ecclesia  contra 
eundeni^)  insin-yere  del)eret  ])i'o|)ter  ipsius  exorbitans  et  pessiniuni 
re;uinien   ('C(desie   ... 

(85)  März  2(5.  -)  —  l^a  r  i  .s-  /  c  n  s  i  s  n  o  /  a  h  i  I  i  s  (ep.  Tolonensis  V). 
Trxt:   llrrsIdH  F  II  2H  f.    141. 
Druck:   l'iiidf    TV  72  imis    \\' .Klli'h. 

/  II  1/ (I  /  / :  hie  Aii/on'fä/  (/es  KoiLzi/s  ist  für  I  iiioii  itiid  (l/diihcii 
s(i  ii<i/ir('iif/i(/.  (Infi  (/er  \\('<j(/tiii(/  des  raps/cs  als  scandalosns.  de 
fautoria  scisniatis  et  heretice  |)i'a\itatis  \-ehenienter  suspectus 
(iikji'si'Ih'ii    ircrdcii    muß. 

A  u  c  t  o  r  i  t  a  s  h  u  i  u  s  s  a  c  r  i   c  o  n  c  i  I  i  i   .   .  .  s'reg'is. 

(8())  Aj>i*il   S.   —   ,1  ;/  0  //  //  III  II  s   II  (I  t  i  0  II  i  s   (r  ('  r  iii  (i  ii  i  c  (i  c 
^rr.rl:    l'nl.   .",.'/.")  /•.  (i.-,:    W  .11  Ulf.    I<>~ :  öOV  I  f.   L'!>S-'i. 
Ilinri,-:    IIa  rill    II   L'7!l :    Mnrfriif   et    Diudinl.    Tlirs.    iior.    II    KiL'd'i. 

I II  li  (I  1 1 :  l'd/isf  1111(1  Kardiiiülr  lidhcii  sich  iiinriirdin  (/''Z('i(/f. 
Ihis    Konzil    iiiii/J    i'cisd iiiiiiflf   hicihcii    und   Innidclii. 

Audite'').  (|  u  i   s<M|iiiniini   .  .  .   utilitateni.     Amen. 

';  .lohauu    Will. 

-I  yacii  Ihirill  /r  7'J  irar  '■.■^  ilcr  ll/s<li<if  V iUilis  rmi  TiimIdii.  ilrr  ilrii 
.liilrtfif  Ulli  'ja.  .M<ir.-J  ri lihrdcittr.  I'iisfi'c  lls  sdifl :  Sp(|1ipii:>  coiiclii.sio  datn  liiit 
iiiicioiiihus   per   l'a  risiciiscin   (nieiulain   notahilciii. 

■'/  .1///  iiriijcr  I  h('r.-<clirift.  die  roii  Ihtrilt  iilti'riiininui'ii  iriirilr;  njl.  Fiiihc 
l''()n<cliiniiii'ii    null    (lud hui    S.   S7 . 

',)  llifr  in  I  lirrarlirihi inj.  in  ilcr  das  iiiipcrator  nir  Siiii.-<iinnnl  stäiidiij 
und  i'iniinil  ein    Snjrn.'^irini.^cli   J'i'ir  Sinisin ii nd   ii nlrrdniilit   isl. 

■■i  r/)i'i:silirifl:  Sccdiila  attixa  et  picsciitata  conrilio  ( '(Uis1aiK'i(Misi  ])('r 
iiiaüiiimi   viiuiii   et   nractii-uin   iiiiLs  dictata. 


141.")   April  S.  151 

(87)  April  8.  —  A  n  o  n  i/  in  m  s. 

Te.rt:   Wieit.  Sfadfs/ucliir   Cnd.   7S:i  f.   -JU. 

Tu  Unit:  Vor  iilhni  lun/J  das  Konzil  fJii'  Hcsrirdfioiii'u  der 
rfiiiiidt'U   suspendieren . 

S  i ')  d  e  b  e  a  t  fi  f  i-  i  |)  e  r  fe  c  t  a  uiiio  in  Roiiiana  ecciesia. 
tiinc.  ])i'()iit  imilti  j)r()l)i  et  pi'iidentes  eciam  scribendo  consuhieriint, 
necesse  est  ante  onniia.  (|U()d  per  g'enerale  conciliuni  ant  oninino 
tollantui-  aut  ad  aliquod  teni])us  congi'uiini.  de  (|U<)  ipsi  concih'o 
videbitiir.  siispenderentiir  onines  generales  reservaciones,  qiiibiis 
per  octoginta  annos  vel  cii'citer  suninii  pontitices  vel  eoruni  cai'di- 
nales  atqiie  curiales  totuni  orljeni  christianoruni  niiris  niodis  actenus 
afflixenint  suisqiie  lej^ibus  onines  ecclesiasticos  prelatos  et  in- 
feriores collatoi'es  paulatini  subdiderunt,  collectoi'es  fructuuni 
caniere  apostolice  et  subcollectoirs  in  onniibus  proA'inciis  et 
diocesibns  ad  extorquendnni  eciam  (tinnc  ijinuwe  de  christiano 
populo,  cJero  presertiin.  posnenmt.  Et  sie  alioruni  substanciis 
abs(|iie  laboribus  in|jiniiwati.  incrassati.  dilatati  iam  infi'a  XXXVli 
annos  et  ultra  viani  pacis  et  perfecte  nnionis  cliristianoruni  illi, 
(|ui  prefiierunt  et  presimt  in  cuhnine.  noliieiunt  et  nolnnt  aniplecti, 
ynio  illam  viain  impedivernnt,  et  nostii  modeini  pontitices  iin- 
pedinnt  et  id  ad  oculuin  evidenter. 

Item,  (pianto  cicius  tieri  possit  in  prima  sessione.  si  placet.  so- 
Icmpniter  Hat.  iit  predictum  est.  Timc  snhtialietis  alimenta  istis 
Iribns,  qui  eoruni  capitibus  ipsain  ecclesiani  nionstruose  delor- 
niant.  Quia  interiin,  quod  id  non  feceritis.  ipsi  seinper  habebunt 
luci'oi'uni  subsidia.  propter  que  a  inagnatibus  defenduntur.  et 
(juibus  ipsani  christianitatem  in  abusi()nii)us  multis  et  perniciosis 
olTen(hint  et  tunc  primuni  videi)unt.  si  prosint  illis  soinnia  sua. 
Expedit  eciam.  (piod  |ad]  tenq)us  conjiruinn  reducantur  ad  ins  com- 
mune scilicet  deci'eti  et  decretah'um  tamcn  omnes  provisiones 
archiepisc.opatuum  atque  canonlcoi'uni.  doiiec  aliud  })er  i|)sum  con- 
ciliuni oidinetui'.  quod  est  omnino  utile  et  necessarium  ac  nulla- 
tenus  negliüendum.  Ad  (|uid  enim  \iiltis  inipiiiguare  et  fovere 
impinguai'i  in  publicimi  dctriment um  uwiversalis  ecciesie  ista 
monstruosa  capita  et  ([uosdam  priiicijjales  se(piaces  et  fautores 
poruni.  nescio.  Tamen  i|)si  virtutem  lunnjuam  de  se  facturi  sunt, 
nisi  disciplinati   debile  faciant   illam. 

'' I  r//cisi-liriff :  A\  i.suiiieiitnui  super  iiiatcriii  iiiiiouiö  die  \'1I1.  luun.si.s 
Api-ili.s. 


152  I.   Absclniitt.     Joliaim   XXIIl.   und  dii.s   Koii/il. 

rictcica  sciciidimi  est  nee  opposidim  crfMlendiim.  sicnl  eciain 
scciiiKlum  cNanuclium  ci'cditiir.  (luod  min(|iiam  potei'it  corrcctio 
licii  in  capite  et  in  nienibris.  proch  dolor.  .  .  .  jiisi  onuiiiio  tollan- 
hir  aut  suspendaiitui'  ante  onniia  ipsc  yenerales  reservaciones 
et  rcdncantur  ad  ins  coniimini'  provisiones  et  disposifiones  archi- 
episcopatnuni  etc..  ut  piedictuni  est,  qiiia,  dum  caput  egrotat. 
cetera  menibra  doleiit  .  .  .  VA  pro  istis  .sunt  eflicatissinie  raciones 
el   ai'Liiinienta   pliiiima   hie  j^'i'acia   hrevitatis  oltniissa. 

((ScS)  April  Mitte.  —   CoJ  l  r  (/  i  hin  r  n  rd  i  h  a  /  i  n  iu^/. 

I)r  II  (■},■:   II  an  ff   II  2S7. 

I II  1/(1  /f:  V('r/('i(/i(/Hii(/  fir.s  f\(ir(liii((Jshol/('(/iinns  inul  ilrr  Miirhf- 
sfrfhuHf  <lrs  r<t/)sfcs.  Iktzii  (fic  Aiifirorfcn  c/iics  Koiizi/idiisfru  : 
l'iifrr<lii'irlnni(j  (Irr  i)äpsflichni   SfcJfniKj. 

("()!•  a  ni  -)     li  o  c  s  a  c  r  o  c  o  n  c  i  I  i  o  .  .  .  ad  ])i'oposituni. 

(H9)  April    17.  —   I' ra  c  / a  f  n  s   n  a  f  i o  ii  i  s  d  r  r  ina  ii  i r  n  c'^). 

Trxf :    W  r>ii-,<i  f.    tfj. 

Druck:  llariff  11  L'S.') ;  (ii>f>i'liin  I'cisdii  ('osiiiiifioiiiiiis :  icif.  .laiisrii 
S.  212 'i. 

I II  h  a  1 1 :  l'ii/i.sf  Hilf/  Kardinä/c  /nihni  ihis  L'cr/if  ih-r  irci/crni 
7'ri/ii(i/iiiic  (III   den   K()iizilshcr(ifiiii(/('ii    rcnrirkl. 

Pi'inia*)  veritas  est  .  .  .  coiiciliuni  deiidebiint. 

(90)  April  Ende'')  —  .1  n  o  n // in  n  s. 

Tr.rf:    l'nf.    r,!).',   /.    6V;. 

/  II  li  (f  / 1 :  Sc//(irfc  AnkhHjcii  (/('(jcii  ■IoIkiiiii.  Ij'iic  l'rovisio 
iriid  (ilxjcicliiil . 


'/    f'f)i-r  ifcii    Vcifiisxri-   rill.    I'iiikr.    l-'urscinniiirn    iiinf   (liirffni   S.   !l'>. 

-I  f  fti'  r  sc  fi  r  i  f  f :  < 'oiiclii.sioiu's  prcsciitatp  pci-  (•(illciiiuiii  (•anlinaiium  in 
|)i('sciicia  scrciiissiini  |)rinci])i.s  d.  Siü-isinuiidi.  tJoinanoruni  reg^is'  cum  respoii- 
sidiic  concilii. 

■'y    \'.(//.    l-'iiiki\    Fitisvlnuiiicn    iniif   (iiirllrii    S.  tll. 

*l    Hin     mir   im    Aiisziuj. 

■';  11 '•  Conclusidiics  et  viM'itatcs  contra  |)apani  et  ca  idinalcs.  .scilicct. 
(|nt>d  non  dchcnt  intcre.s.sc  tractatihii.s  concilii.  Daiji'ijpn  (iiifirfiu.  I'i'rs.:  Per 
iiniini  de  i)relatis  avisanuMita   ista  proposita  sunt. 

'•/  Dil'  (li'sdiiiffcii  siiiif  (IUI  2il.  Aprif  iinrli  Kimsfiniz  ziirückijrki'lirf.  Diir- 
niif    iriiriff    ifii-s:r    f lirrrfi n-    ilflijrfilßf. 


141  ö   April    Knrlc  1  öo 

H  e  (•  ^)  t'-  s  t  s  u  Hl  II)  a  y  i  a  c  a  ii  o  ii  i  /.  a  c  i  o  .luhaiiiiis  papo 
XXIII.,    per    (inam    poiuleraiv    |)()ssiimis.    quam  talj)an]    adoramus. 

Tot  iiu'iHlacia  et  aniimmi  ita  instabilem  et  tam  iiiverecimdiam 
re|}ei"ierunt  nostri  nimctii  in  papa  Joiianne.  |)lus  (piam  .  .  .  |)(>ssiiii 
lin^iia  dicere  et  calamo  exarare.  Kt  opposueiimt  süii  miiirtii 
l^redieti  ()mm'i)us  jn'esentibus  nunctiis  per  Organum  vocis  doinini 
episcopi  ("arcassonensis  (|nin(|ue  seelei'a  maxiina.  qiiorum  tria 
contineiit  heresim  dampnatam. 

Prinid.  (piia   non  credit   articulum     resiin-t'xictiiis    moi-tiKH'iim  : 

2.  quia  non  credit   vitam  ventuii  seculi: 

8.  (|uia  est  symoniacus  et  incoriM'rribilis.  rpiod  transit  in  heresim 
secundnm  iuris  canonici  doctores  : 

4.  fuit  iireg'ularitas  manifesta.  quia  pluies  inlerfecit  et  valde 
multos  intei'fici  fecit : 

5.  quia  est  sodoniita  : 

6.  quia  ei'at  corruptor  virginum  et  matronarnm  valde  multaium. 
Et  miroi".  quod  sibi  non  iniposuerunt  honendum  incestum.  (|Uod 
tenuit  Kathei'inam.  uxoreni  fiatiis  sui  et  quondam  cardinalis 
Neapolitani  ■-)  sororem  carnalem  in  eins  pubJicam  concubinam.  VA 
obtulerunt  se  ])redicti  lumctii  paratos  jn-obare  ii)Sos  ol)iect()s'').  si 
negaret.  Et  per  hoc  flexerunt  animuin  suiim  indniatum  vix  ad 
benefaciendum.  quod  consternatus  in  inente  jjioinisit.  quod  vellet 
cedere  per  procuratores.  dumtamen  duci  Austrie  i-estitnerent 
ablata  et  d.  rex  daret  sibi  pacem  ipsique  d.  .Johanni  ])i()videretur 
per  concilium  pro  decenti  eins  statu.  Sed  quomodo  |)osset  hoc 
fieri !  Natura  abhorreret.  (|Uod  tarn  infideli  et  scelei-ato  viro  posset 
dari  provisio  etc.  ipsum(|ne  in  tanta  pertidia  sustineri.  cum  sit 
onnn"  pag'ano  detei'ior.  Sed  |)i-iiis  dixit  et  promisit  eis.  (juod  ad 
honorem  dicti  d.  re^^is  »M  ipsorum  d.  cardinalium.  (pii  ad  t'um 
missi  fuerunt  nee  non  pi'edicti  episcopi  iibere  \el]e(  cedere.  (piod 
tanien  infra  sex  horas  postea  muia\il  pcrtidus  et  inconstans  in 
omm'bus  factis  suis. 

a)  So  //*.-.     Zk  i'rij.  articirliis? 

V  Dnztt  niii  I'nii'h':  Cfdiila  hec  a  (|iif)claiii  est  riata  icui  jjost  l(v<ra<Mniiem 
factain  pape  .Johanni  a   coiicilio  CoiistancifMisi. 

-')  Henricus   cli'   Miimtulis.   f   1412.      Enlid.    II iii n rchia  S.  J4. 


104 


Altscliiiill.     .Idliiiiin    XXIII.   iiihI   (Ins    Konzil. 


Initienverzeichnis. 


Afl  tint'iii   pacis    . 
Ad   iilori.'iin  . 
Ad   lioiiorciii   Df'i 
Ad   liinnile'in   iiistiiiiiMi 
Ad  iiit'onnacioiipni 
Ad   iaiidem  et  lionoic 
Ad  obvianduin 
Auctoritas  hu  ins. 
Audite,  (jui   . 

Ca.su,s  est  iste 
Casus,  su])er  i\\u) 
Circa  pi'inuini  . 
Coucilio  Constaucien.s 
Corani  lioo  sacro 
('Uni  lioc  sacruni  et  <. 

Doinini   inej 
Dominus   noster   . 
Dum   ex   certa 

Eece   occnrrit 

Edler,  lieber 

Ego  Johannes 

Et  primo   cum   lides 

Et  ])rimo  disponit 

Et   primo   ])rotitemnr 

Et  videtnr    . 

Exhortor  vos 

Ex   ])arte   nacionis 

Factum,  (jiiod   nunc 

Hec   est   summaria 
Hoc   primo   mii-iii 
Hoc  sacrum 
Humiliter 

Inciite  Cesar 
lnl'rascrij)ta  sunt 
In  generali   concülio 
In  hac  Sacra  s.vnodo 
Inpriniis  Romanus 


Nr 

1415  Fei). 

bis   15. 

(i:5 

r            r 

14. 

()() 

„      .Jan. 

Ende. 

:]<» 

1414  Dez. 

7—17. 

12 

1415  Jan. 

vor  12. 

27 

„      Feb. 

18. 

m 

V                   ■!■> 

vor  7. 

55 

„     März 

Ende. 

85 

„     April 

8. 

8(i 

,.     Jan. 

lach    1*2. 

2(i 

1414  Dez. 

nach  15. 

15 

1415  Jan. 

nach  10. 

23 

1415  Märj 

nach  2. 

73 

„     April 

Mitte. 

88 

1414  Dez. 

mber  (?). 

19 

1414  Dez. 

nach  15. 

17 

1415  Feb. 

Anfang". 

47 

T>                   V 

43 

„     :SIärz 

29. 

80 

..     Jan. 

vor  11. 

21 

,.      Feh. 

27  28. 

70 

1414   Dez. 

zw.  4  u.  17 

3 

17           ?: 

»         >j 

2 

)5              « 

V                   '5 

4 

1415     Feb 

.   Mitte 

()4 

„            „ 

An  lang. 

50 

1414  Dez. 

7. 

10 

1415  März  21—31. 


7!) 


,.     Apri 

Fnde. 

00 

„     Jan. 

pjude. 

35 

.,     Feb. 

27/28. 

71 

Anfang. 

5() 

»                 V 

Ende. 

72 

„ 

Mitte. 

02 

1415  Jan. 

30. 

37 

1414  Nov. 

od.Aiif.  I)( 

'/,.    5 

1414  Nov 

1 

Iiiiticin  cr/i'iclin 


Licet  JKT  doctriiiain    . 
Licet   .saiiclis.siinus 
Licet   via    execucioiiis  . 

Nee  (ireyoriimi    . 
XotiHcatur    . 

0|)<)rtet  aiiquid  esse   . 
()  quam   lelicissiiua. 

Papa,  cardiiiale.s 
Presumpcio   iuris 
Tresupposita  mateiia 
Prima  veritas 
Prinio,  cum  .saiictissimus 
Primo  ex])edien.s 
Primo   iiaiiH[ue 
l'rinio,   (juia  potestas  . 
Primo,   quod   doni.  n.  . 
Primo,  quod  d.  rex 
Pro  responsione  . 
Pro  responsione  . 

Quedani  apostilie 
(^)ueritur,   utrum  secpientes 
t^)uia  cliristifidelihus    . 
Quia  iiuminet  disputacio 
t^uia  in  presenti  . 
Quia  ])ossunt  verisimilitei- 
Quia  secundum  div.  script 
C^iiia  secundum  Tuliuni 
t^uia  vestra  celsitudo 
Quidam  vestrarum 
(^)uoniani  i)er   noniinilos 

Ref»'ie  niaiestati  . 
Rej)eto  .... 

Sacra  rej^ia   niaiestas 
Sanctissinuis  dorn.   n.  . 
Sanctissinuis  doni.  u.  . 
Sciendum  i\st   . 
Secuntur  alicjua,  (pie   videntnr 
Secuntur  alique  conclusiones 
Se(|nuiitnr  conclusioiu>s 
Sequuiitui'  ([uedam  havisament 
Si  debeat  fieri 
Si  in  princijjio 
Si  placet   i'ei>ie   niaiestati 
Sumniopere  caveant    . 
Super  eo,  quod  dux     . 


1 ; ); ) 


1415  Ft'l).  Anlniiii-. 

41 

„      Jan.  31. 

38 

Fei).  Anfanji'. 

45 

., 

4() 

Mäiv,   nacii   21. 

7S 

,,      .Jan.   Knde. 

32 

„      Mitte. 

30 

Jan.   vor   12. 

24 

„      Mär/.   Knde. 

82 

1414  De/..  7. 

8 

141Ö  .\prii   17. 

80 

„      Feb.  Anfany-. 

40 

„      Jan.  ?]nde. 

3(i 

„      März  24. 

77 

1414  Dez.  nacii  15. 

18 

1415  März  30. 

81 

,,      Jan.  Ende. 

31 

1414  Dez.  nach   15. 

1() 

1415  Feb.  Anlanii-. 

51 

1414  Dez.  7. 

9 

1415  Antaiif>-. 

53 

„      Jan.  10. 

22 

1415  Fei).  Anlanji'. 

54 

1414  Dez.  7—17 

11 

1415  Feb.  Anl'any,-. 

52 

1414  Dez. 

14 

»1                     T> 

13 

1415  Jan.   12. 

28 

„      Feb.   nach   21. 

08 

,,         ,,      vor    15. 

(;i 

,,         „      Anianji-. 

50 

„      21—27. 

m 

„      Jan.  Mitte. 

20 

1415   Feb.    10. 

05 

„      21. 

07 

Jan.   vor   12. 

25 

..       Knde. 

3() 

1414   Dez.   7. 

7 

1415  März  1!). 

75 

7K 

,.      April  8. 

11) 

87 

„      März  18. 

74 

„      Jan.  26. 

33 

„      Feb.  Anlanji'. 

44 

,,    Jan.  27. 

34 

Tu  (jiiif.(|uis  fs 

Ut  ait  Tullius 
l'tiurn   |):i|)a 

Via  c-essioiiis 
Videtur  multis 
V^ulgaiis  (ipiiiio 


Alisclinil  I.     Joliaiiii   XXIII.   mul   (Ins   Konzil. 

141")   |'"cl).   vt)i'  7. 


„     Aiifauii'. 
März   Kiulc. 


Kob.  Aiiraiii;-. 
Keb.  Aiii'aiiy. 
März  Kiul.' 


40 
84 

42 

r),s 


Ihizii    .\y.   (i  . 
Xi:  20 


UU   Dt'z.  7. 
„      Dt'z.od.  1415.)iui. 


B.  Aiiklafteartikel  und  Zeiigeiiaiissaften  ftegen 
Johann  XXIII. 


(91)  Artifiili  flati  per  pi-omofoivs 
coiicilii  colli  la  Johanncni 
papam  XXIII. 

Coraiii  vol)is.  sancta  synodo 
Constanciensi  imivei'salöiii  ec- 
ciesiani  i'epi'esentante.  hie  in 
spiritii  sancto  iegitinie  con^rf- 
gata''),  Henricus  de  Piro  licenci- 
atus  in  decretis  et  Johannes  de 
Sci-ibanis  de  Placenria.  pi'omo- 
tores  et  piocui'atores  eiusdeni 
sancte  synodi,  dant  et  exhibent 
capitiila.  posieiones  et  artieuios 
infrasci'iptos.  Ad')  (pios  pro- 
bandum  se  admitti  petunt  citia 
tarnen  onus  superlhie  proba- 
cionis. 

I.  Inpriniis  dennnciant.  .  .  . 
(piod  d.  .Johannes  |)apa  Will, 
a  tenii)ore  iuventutis  sue  .  .  . 
i'uit  honio  male  indolis.  invei'e- 
f'undus,  inipudicns,  mcndax. 
|)arentibiis  suis  rebeilis  et  ino- 
bediens,  pJej'isque  viciis  deditus. 
Ac  talis  et  pro  tali  fuit  comniu- 
niter  .  .  .  reputatus  ab  onniil)us 
ipsius  noticiani  babentibus  .  .  . 
Ei  fuit  ac  est  de  pivmissis  dif- 
famatus  .  .  .  publice  et  notorie. 


Sequitiir  sununa  jittestacio- 
nuni  sup(M-  |)redictis  artieulis 
reeeptaiiiin. 


a)  L  folgt  iios 
iiirisl  Mi-ilicil:iiHini. 


ilaiiiiis.     li)   hufiir    I . .   «m 


Pi'imus  articuluvs  i)robatui'  per 
procuratoi'eni  Prusie,  per  Ang-e- 
lotuui  de  Roma  de  fama;  per 
archiep.  Mediolanensenr)  de  ve- 
ritate;  pei-  prepositum  l-ng-arie 
et  X'olmarum  Sacl\  df^  fama; 
H.  de  Vincio  de  fama:  Cunczo 
auditor  de  fama;  per  ep.  Assis- 
sinensem,  pei-  ep.  Xarniensem  de 
visu  et  auditu.  Cameracensis 
cai'dinaiis  dicit.  quod  audivit  a 
papa  de  multis  inobedienciis 
faetis  contra  multa  mandata 
apostolica.  ([uia  modicum  cura- 
bat  mandata  apostolica,  quia 
iaetabat  se  tenuisse  episcopatum 
P>ononiensem  contra  mandata 
pape,    dun)    esset    in    ininoribus. 

I    iiii.l);iii(liiiM    ailinilti    pplimiis.     c)    llss 


158 


1.  Abschnitt.     .)i)li;imi    Will,    iiml   (his    Konzil 


II.  Itciii  (|ii()(l  (liidiim  tpin|)()i(' 
I)()nitacii  |);i|)('  IX.  .  .  .  d.  .)<)- 
Iianiies  .  .  .  p^r  illicita  iiicdia 
so  procura\i(  raniiliai'em  et  cu- 
hicularium  prefati  (1.  Bonifacii. 
Kl  (liMiid«'  intPi'  dictiini  d.  R.  et 
(|ii()S(*uni(|iie  allos  |)ecunias  lia- 
hentes  et  dai'c  \'olenles  pro  heiie- 
llciis  et  aliis  spii'itualibiis  se 
niediatoi'em  et  (ractatoreni  fecil 
palaiii.   |)ul)lice  v\   notoi'ie. 


III.  Item  (|U()d  d.  Joiiannes 
.  .  .  per  liuiiisnutdi  illieitimi  (pie- 
stiim  et  simoniacam  i)ravitatem 
.  .  .  in  |)au('is  temp()iil)iis  ac- 
(|iiisivit  et  conjireüavit  imiltam 
iiiicpiitatis  iiiaininonam  .  .  .  Prop- 
ter  qiiod  extimc  divitis  iioiueii 
et  statiini  assiimpsit  ac  editicia 
sil)i  ('(miparaxit   .   .   . 


IV.  D.. Johannes  niediantehiniis- 
modi  syinoniaca  et  dainpnata 
peccnnia  proniotus  fuit  ad  car- 
dinalatiini.  pro  (|iio  solvit  ina- 
iiinani   siiminam   pcciiniariiin   .  .  . 


Seciindiis  articuliis  j)rol)atur 
verus  et  notorius  per  F.  Deys 
aiiditorein.  H.  Dvverg:,  per  Ange- 
lot um,  pei'  H.  de  \'incio.  per  \'ol- 
mai'iim  Saek.  per  H.  Kuwt,  pei- 
arcliiep.  Mediolanensem,  P.Nardi. 
prociii'atorem  oi'dinis  Theiitoni- 
coriim.  Card.  Bai'ensem.  cai'd. 
A(iiiilej>ensem.  Card.  Klorentinus 
(le|)onil.  (|iiod  aiidi\it  a  pliirihiis: 
e|).  Xai'niensis  de  veritate  et 
notorietate;  Antonius  ep.  Sefa- 
hidensis  dicit  seeundam  partem 
articull  \eram;  ep.  Landensis 
deponil   de  fania   publica. 

Tercius  articuhis  pr()i)atur  per 
Dwei'ji'.  h\  Deys  verum  et  noto- 
rlum;  15.  de  N'incio  de  vei'itate 
et  pui)llca  fama:  H.  i^>ell  de  veri- 
tate et  notoi'ietate;  ai'chiep.  iVIe- 
di(danensis  de  veritate  et  noto- 
rietate: P.  Xardi  de  notorietate, 
publica  voce  et  fama  commum'tei* 
i'epntata:  pi'ocurator  Pi'usie  de 
notorietate;  Leonardus  de  Ta- 
rimda  de  conimuni  reputacione; 
Card.  Harensis  et  A(iuile;L;'ensis 
de  notoi'ietate  et  vei'itate;  ep. 
Xai'niensis  de  notorietate  et  veri- 
tate; Card.  Klorentinus,  tpiod  a 
pluribus  audivit,  card.  Camera- 
censis  deponit  ipsum  de  coii- 
t(Mitis  in  articulo  publice  dilTa- 
matum  et  notorie;  ep.  Laudensis 
de  fama   publica. 

(^)uartus  articuhis  probatur  j)er 
I).  de  \'incio:  dicit  ])apain  pro- 
motiim  per  denarios  et  audivit 
hoc  a  (loinino  suo;  et  notorium 
esse  hoc  in  curia:   W'olmarus   de 


Anklasfcaitikcl   iiiul  Z('^l^•(■ll;ulssali•<'ll   lifü'pii  Joliaiiii    XXIII. 


159 


\^  D.  Halthasai'.  .  .  .  post- 
(|imm  ciNitatPiii  iJoiionienseiii 
iit  leji'atiis  fiiisset  in<ii'pssus.  viis 
lyi'annicis  i)eciinias  ([iieivns.  tei- 
ras  eccJesie  .  .  .  modo  inhiimano, 
iiiil)ie,  inique  et  crudeliter  rexit 
et  giibei'navit.  .  .  .  divei'sas  da- 
cias,  gabelJas,  exactiones,  ex- 
torsiones  et  onei'a  insuportabilia 
eis  iniposiiit.Talliariiiii  et  onei-imi 
alias  inaiiditoi'imi  i'iiit  inventor. 
Kt  tarn  .  .  .  subditos  oppressit, 
<|iiod  civitatein,  c-omitatiiin  et  ter- 
i'as  eoclesie  et  cives  depaupe- 
lavit,  devastavit  et  depopiilavit, 
ita  qiiod  teiii])oi'e  sui  i'egiiiiinis 
.  .  .  inulti  fiierunt  mortui,  multl 
proliif^i,  multi  exules  i)aiiiiiti. 
exhereditati.  de|)aiiperati  et  de- 
pei'diti  .  .  . 


fama  comimini:  II.  Kiiwl  dielt 
verum  et  famam  pul)licam  inier 
eos,  qui  noverunt  eum  in  cui'ia: 
archiep.  Mediolanensis  difit  ve- 
rum. (|uia  solvit  X  milia  per 
manus  mei'catorum  Paulo  de 
l'rsinis^).  Procurator  ordinis 
difit  verum.  Nardi  dicit  de 
publica  voce  et  fama  et  com- 
muni  reputacione  et  (|uod  dice- 
batur  publice  et  notorie.  Card. 
Barensis  dicit  de  auditu  et  credit 
verissimum,  et  quod  boc  publice 
et  notorie  tenebatur  in  curia  Ro- 
mana. Aquilegensis  dicit  verum. 
Cameracensis  dicit  ipsum  de 
contentis  in  ai'ticulo  i)ublice 
dift'amatum  et  notoi-ium. 

Quintus  articulus  probatur  per 
P.  Nigrandi:  fuisse  publicum  et 
notorium.  Ep.  Narniensis  dicit, 
(|UO(l  pul)lice  aiulivit  contenta  et 
lalis  publice  reputabatur  et  (piod 
peiora  commisit.  1).  Cunczo  dicil 
contenta  esse  vera  a  tem])oi-e, 
quo  novit  eum,  ex  quo  fuit  |)apa, 
et  quod  fuit  publice  de  eis  diffa- 
matus  de  contentis  in  articulo. 
IMvpositus  (^uincpieecclesiensis 
deponit  de  fama.  Anf>elotus 
audivit  a  notabilibus.  (piod  sunt 
vera  et  quod  notorie  sit  de 
contentis  diffamatus.  Leonensis 
dicit  publicam  famam  esse  in 
P)Ononia.  K.  Deys  dicit  articulmn 
verum  et  audivit.  quod  {)eioi'a 
fecit  (|uam  Nero.  P).  de  N'incio 
deponit   de  reputacione   notoria. 


')   K   <lf    r.    triir  iiiiiistliclwr  Siild iicrführcr 


H)0  I.  Aliscliiiitt.     Joliaiiii   XXIII.   und   das   Koii/.il. 

W'olniaiiis  (licit  ai'tifiiliim  verum, 

(|uia   vidit   «'t   inlcrfiiit.    H.  Kuwt 

(licit    aitictiliini   voniiu    et  iioto- 

riiini.       Arcliiep.     Mediolanensis 

(licit    articuliim    verum    tle    |)u- 

l)iica  voce  et  fama.    I^rocurator 

oi'dinis    dicit    articuliim    vei'um; 

ep.  Assissinensis  verum  et  noto- 

rium;   J)\verg-  valde  bene   super 

jieneralil)us.  .Johannes  de  Polleyo 

deponit  de  fama  et  notoi'ietate. 

A.  Seirahidensis'')  dicit  verum  et 

iiotoj'ium. 

\'I.^)  I).   Balthasar  .  .  .  ad   pa-  Sextus      |)rol)atur')      per      d. 

patum    illicitis    mediis    anhelans      Cunczo:    e|).    Narniensis   de    pu- 

in     mortem    hone     memorie    d.      hlica  voce  et  fama;    prior  Rodi 

Alexandri  pape  V.  extitit  uiachi-      de  auditu  a  notabilihus  peisonis; 

natus.  et  ut  tam  ipse  fpiam  me-      Ang^elotus   de  auditu  a   plui'ibus 

dicus  smis    maxister    Daniel    de      et  (juod  est  gravilei-  düfamatus 

s.  Sophia   .  .  .  veneno  extin(iiie-      de  morte  Alexandri.    Kp.  Assis- 

rentur  .  .  .  sinensis  audivit  a  lide  di,i>nis  et 

credit  articulum  verum.  F.')l)eys 
deponit  de  auditu  a  fide  dig'nis 
et  credit  articuhnn  verum.  Guido 
Cai'pentarii  a  pluribus  audivit. 
(piod  pi'ocurax  it  moilem.  W.  de 
X'incio.  (juod  audivit.  ut  supra. 
et  (piod  est  publica  vox.  Woi- 
marus  dicit,  quod  audivit  ab  uno 
familiai'i  Alexandri.  (|uod  intoxi- 
cavit.  H.  l\u\vt.  (juod  audivit 
et  deponit  de  cei'tis  indiciis. 
Archiep.  Mediolanensis  vidit. 
(|uod  dedit  sibi  potum'-).  et  con- 
(pieslus  luit  AJexandei'  se  mori- 
turum  morte,  qua  decessit  Inno- 
cencius    papa    tunc    VII..    deno- 


a)    \\  Par.  S('ss;ihi<lriisi.s.     1)]   l)r,-  Art.  frhit    I ..     v)   K.   .  .   .   \ftiii\\~ iiiir   l'nr. 

';    V*//.    Vnlois    I  \'    .'lll.     Der  lUKichlicIi    iiiifi-i'niipi'fc    Ai~f  irird    (j(ir    iiiclif 
friniliitt'. 

'I    hoch   .liihinnif'.v  '■" 


AiiklaiiTiii-tikil    und   Zciiücniuissiiücii    lii'ucii   Joliami    Will. 


()1 


VII.  1).  Johannes  .  .  .  tantiiin 
pi'acticai'e  scivit  post  mortem 
bone  nieniorie  d.  Alexandi'i  pape 
V'.,  quod  in  Roiiianum  pontificem 
electus  extitit  et  se  Johannem 
piipain  XXIII.  appellavit  et  ab 
aliis  se  noniinari  et  appellari 
fecit.  Et  dum  crederetur  nuita- 
cione  Hominis  et  honoris  de  viciis 
in  virtutes  miitatiis,  iaihix  i'iiit 
o|)inio.  (^uinymo  contra  sanc- 
tüi'um  pati-um  deci-eta  et  contra 
laudabiles  Romane  ecclesie  con- 
vsuetudines  veniendo  vehit  paga- 


tan(h)  veneniim:  et  aiia  iinhcia 
et  <|uo(l  piil)h(a  vox  et  fama 
fuit.  (piod  procuravit  eciam  Imio- 
cencium  intoxicai'i").  H.  Dwerg 
(h-ponit  (h^  pubh'ca  lania.  Anto- 
nius ep.  Cepiiahidensis'')  deponit 
de  |)ublica  (htlamacione  conten- 
torum  in  articuh)  et  desci'ibit 
coniectui'as  hite.  quas  audivit 
ab  eiemosinario  Alexandri.  Kp. 
Laudensis  ad  idem  (Ucit  au(n- 
visse  a  bari)itonsore  Alexandri, 
(piod.  (piia  id  dicebat.  ipiod 
Johannes  intoxicasset  Aiexan- 
(huni.  ideo  fecit  Johannes  euni 
incarcerari;  qui  tamen  bai'biton- 
sor  iuravit  verum  esse  eundem 
Alexandrum  moituum  luisse 
"veneno.  Audivit  eciam  a  ma- 
g-istro  Philippino.  medico  de  Me- 
diolano,  qui  eundem  evisceravit, 
quod  Alexander  intoxicatus  fuit 
veneno.  Deponit  de  veneno  re- 
perto  et  expeiiencia  canis,  qui 
per  probani  niortuus  est. 

Septimus  articulus.  Probatur 
pei-  P.  Niyi-andi  secunda  ])ars 
articuii,  qui  dicit  hoc  esse  vei'um, 
pubhcum  et  notorium,  addens, 
quod  scandalizata  iuit  tota  cui-ia. 
K]).  Nai'niensis  dicit  esse  verum 
articulum  et  quod  audivit  ab  ore 
dicti  Johannis,  quod  libencius 
pugnaret  (|uam  celebraret.  An- 
gelütus  deponit  de  fama  publica 
quoad  practicam  papatus  et 
negligenciam  divinorum.  I.eo- 
nensis  deponit  satis  de  negli- 
gencia.    Tarunda  deponit  supra 


a)  Pur.  iiitossicari.     b)  Pur.  so  kon:  aus   Sefahuleiisis. 
K  i  11  k  p  ,  Acta  com-ilii  Constancipiisi«.  HI. 


11 


162 


I.  Ahsfliiiitt.     .loliaiiii   XXIII.   und  das  Konzil. 


niis  diviiTa  ofticia  contPiiipsit. 
oftlciuiii  Pastorale  non  del)ite  in 
(livinorimi  adininistrarione  exer- 
cuit.  niissis  et  vesperis  papali- 
biis  Interesse  non  curavit,  horas 
canonicas  dicere,  ieiunia.  absti- 
nenc'ias.  cerenionias  et  alia  cano- 
nica  instituta.  ad  que  onines 
chi'istiani  et  presertim  clerici  et 
ecclesiastici  adstringiintur,  iuxta 
formam  ecclesie  servare  spi-evit. 
Et  si  aliquociens  celebravit.  boc 
fuit  cui'i-enter.  inore  venatorinn 
et  ai'niig-eroi'inn,  et  plus,  ne  cul- 
paretiir  totabter  de  beresi  et 
ne  expelleretur  a  papatii,  quam 
devocionis  \el  caritatis  causa  .  .  . 


a.)  So  inniii 
Äliiiliches. 


secunda  parte  de  auditii;  cetera 
contenta  fore")  vei-a  et  notoria. 
Kp.     Assissinensis     deponit     se 
scire.  quod  male  inti'avit    papa- 
tum.  sed  modum  ex|)i  imcre  non 
fuit  ausus.   quia  sub  sacramen- 
tab   confessione  recepit,    cetera 
dielt  pubbca  et  notoria  reputai'i. 
Prepositus     Quinqueecclesiensis 
(bcit  articulum  fore  verum,  salvo 
(|Uod    nescit,    si    dixit    officium 
\  el  ieiimavit.  Cunczo  dicit  verum 
de  nej^bgencia  officioi-nm.  de  aliis 
de  |)ublica   voce  et  fama.    Prior 
Kodi     dicit    de    malo    regimine 
articulum    continere    veritatem. 
P.  Xardi,   quod   talis   quoad   se- 
ciindam  partem  pubbce  i-eputa- 
batur.    V.  Deys  deponit  pi-imam 
partem    de    auditu,     secundam. 
(piod  non  exercuit  divina  officia. 
ut  debuit*").    Wobnarus  dicit  ai'- 
ticubim  fore  verum,  quia  moia- 
batur    secum    per    annum    cum 
dimidio.    H.  Bell,  secundam  pai'- 
tem    veram.    Archiep.    Mediola- 
nensis     bene     deponit    et    dicit 
articulum    fore    verum.     Pi'ocu- 
i-atoi'     ordinis     dicit     articulum 
verum.      Card.    Barensis     dicit, 
(|iiod   Johannes    practicavit    se- 
cum.  nt  esset  papa;    quoad  se- 
cundam [partem]  dicit  articulum 
in  se  fore   verum   et  notorium; 
et  idem  Aquilegensis.    Jobannes 
de    Pobeyo    deponit.     ({uod    sit 
verus,  publicus  et  notorius.   Pri- 
Miani  pai'tem  ep.  Laudensis  dicit 


triilt  l'ar.    iiiul    r  ih'r  Srhliil-i:    ilt"  laiii:i    |ml)liia  i,ile 


Anklag'eartikfl   und  Zeu<i('iiaiissa;'-('n   li^ji-tMi  Jnliaiiii    XXIII. 


163 


VIII.  i).  Johannes  fuit  et  est 
pauperuni  oppressoi',  iusticie  per- 
secutor.  ini(|U(>ruin  colmnima, 
symoniafoi'iiiii  statua,  carnis 
cultor,  vicioruni  fex  et  de  vir- 
tutibus  peregriniis,  consistoria 
publica  fug'iens  ac  totiis  soiiino 
ac  aliis  carnalibus  desideriis  de- 
ditus,  vite  et  inoi-ibus  Christi 
totus  contrarius,  infaniie  specii- 
lum  et  oiiinium  nialiciai'um  pi"o- 
fundus  adinventoi',  adeo  et  in 
tantum  ecclesiani  Chiisti  scanda- 
lizans,  quod  intei-  Christi  fideles 
vitam  et  mores  siios  cognos- 
centes  viilg-aritei-  (h'citur  diabo- 
his  incai'natus. 


audivisse  a  |)hiril)us;  de  negli- 
jj'encia  divinoruin  dicit  esse 
veriuii,  tjuia  vidit  etc.  Olorensis 
deponit  de  pi-inia  parte  de  cre- 
diilitate;  de  divinis  nej^lectis 
dicit  vei'uni;  addit,  (|ii<)d  ieiuna- 
vit  niore  Ytaiico.  Kp.  Cephahi- 
densis  dicit  ])apam  de  contentis 
in  articuio  fuisse  publice  dilla- 
uiatuin. 

üctavus  pi'obatur  |)er  ep.  Xar- 
niensem;  credit  omnia  in  arti- 
cuio contenta  fore  vera.  Kp. 
Cephaiudensis  dicit  articuluni 
vei'uui  (luoad  onines  suas  partes 
et  dat  multas  bonas  causas  sue 
seiende.  Ep.  Olorensis  de])onit 
de  neg'ligencia  et  sonipno.  Ep. 
Laudensis  connnuniter  audivit. 
P.  Nigi'andi  dicit,  quod  vita  sua 
fuit  habita  et  reputata  mala  et 
quod  scandalizavit  ecclesiam  et 
hoc  est  notorium  ubique  et  quod 
vocabatui"  dyabolus.  Cunczo 
(Ucit  contenta  vei'a  et  esse 
publicam  vocem  et  famam  in 
curia  et  exti-a.  Pi'epositus  Quin- 
queecclesiensis  dicit  de  viciis 
articulum  vei'uni  ex  fama.  de 
ahis  rursus  ex  sciencia.  Kardi, 
quod  propter  symoniam  ei  carnis 
desidei'ia  scandalizata  est  eccle- 
sia.  Pi'ior  Rodi  dicit  veium. 
Angelotus  deponit  de  veiilate 
oppressionis  iusticie.  Tarunda  de 
communi  reputacione  et  (luoad 
consistoria  de  notorietate.  K\). 
Assissinensis  de  creduJitate  et 
notorietate.  F.  Deys  dicit  verum 
articukim  et  notorium.  H.  de 
11* 


104  I.   Abschnitt,     .loliiiiiii    Will,   mul   da.s   Konzil. 

N'incio  dicit  articiiliim  vHi'iim  ft 

iiotoiiiim   t't    (jitod    (liciliir    peior 

lumiü  iiHindi'').     Woliuariis  dicit 

articnliini  verum  et  nutoi-iuni  et 

vidit  se  taliter  regere.    H.  Kinvt 

dicit   articiiluni   verum  et  noto- 

rium.      Arcliiep.     Mediolanensis 

dicit   ai'ticuhim    verum    in  omni 

|)ai'te    et    (|Uod   fecit    mille    mori 

contra     iusticiam.       I^i'ocui'ator 

oi'dinis  dicit  verum  et  notorium. 

.loiiannes  de  Polleyo   dicit    arti- 

culum  verum  et  notorium.  salvo 

si     vocabatuf     dyabolus     incar- 

natus. 

IX.')   1).   .lolianues    papa    cum         Nonus  probatui-   |)pj'   Cunczo- 

uxore  IVati'is   sui  et    cum    sanc-      nem     de    fama    publica.      Idem 

tim(mialii)us  incestum,  cum  vir-      prepositus    Quinqueecclesiensis. 

jiinibus   stuprum   et   cum  coniu-      Prior   Rodi    dicit    articulum   ve- 

gatis   adulterium   et   alia   incon-      lum.  i)ul)licum  et  notorium.    Ep. 

tinencie    crimina.     propter    i]ue      Xaruiensis  dicit  eum  de  incestu 

Ira   [)ei   (b'sceudit    in    lilios  dilTi-      et  contentis   in  articulo  pul)lice 

dencie.  commisit  .  .  .  diffamatum.     H.  Dwerg-  deponit 

de  incestu  publice  diffamatum 
et  sodomia;  de  fornicacione  et 
lapsu  cai'nis  deponit  causam 
seiende;  et  cum  inlinitis  incon- 
tinenciis  vixit.  Angeiotus  dicit 
de  infamia  et  suspectione  in- 
cestus  de  monialibus  ad  Idem, 
de  sodomia  per  totum  mundum 
dillamatus  publice  et  nj)torie. 
Leonensis,  quod  ante  papatum 
audivit.  fquod]  de  incestu  et  so- 
domia fuitditt'amatus.  Ep.Assissi- 
nensis  dicit  articulum  verum  et 
quod  propter  hoc  scandalum  in 
Roma  fuit  exortum.  F.  Deys: 
articulus  est  verus  et  notorius. 


a)  So  Htm.     bi  O/f.s.-c  Aitit.-.-l  felill  L 


Anklay-fiiilikcl   mui   Zciiüciiaus.saüfii   -j;c<i-oii  .Jnliatin    Will.  Hii) 

l>.  de  Viiicio.  qnod  sit  diriamaliis 
publice  et  ob  lioc  oi-ta  fiiit  dis- 
coidia  iiiter  caidinalem  Mono- 
plitanum^),  ciiins  soior  erat,  et 
i])suin.  Wohiiaius  deponit  de 
t'aiiia  publrca,  ut  proxiiiius.  H. 
Kuwt  seit  articuhim  verum,  quia 
frater  suus  d.  Maiinus  ipsuiu 
Baltliazareni  proiecit  propter 
hoc  de  stallis.  Ai'chiep.  Medio- 
lanensis  deponit  de  incestu,  quod 
in  secreto  audivit  a  fratre  paj)e 
Marino,  quod  Marinus  reperit 
papam  super  venti'eni  uxoris 
sue  et  voJuit  pi"oj)tei"  iioc  euin 
interticere.  Item  cognovit  tres 
sorores  et  earum  patrem")  et 
matrem;  et  vix  pater  evasit  et 
stupravit  CCC  virgines.  Procu- 
rator  ordinis  concordat  cum 
pi'oximo  et  miiabilia  dicit  se 
audivisse  de  masculis  In  poste- 
rioribus  destructis  et  de  virg-ini- 
bus  multis  etc.  Johannes  de  Pol- 
leyo  dicit,  quod  audivit  a  nota- 
bilibns  personis.  ([uod  est  mui- 
tum  difCamatus  de  s(Kh)mia  et 
apud  graves.  Kp.  Cephaludensis 
dicit  se  a  multis  audivisse.  u1 
in  articulo  continetui-  et  (jikmI 
Marinus  fratei-  pajje  semel  repe- 
rit pai)am  suj)er  venti-em  uxoris 
sue.  De  sodomia  dicit.  (piod 
(piidam  miles  Xeapolitanus.  no- 
nnne  d.  Nicolaus  Matrone,  dum 
eiat  legatus.  cuidam  iuveni  ma- 


a)  .SV)  ili<>  iiiiiilinibliflir  l-'(tssirii(i. 

';  Ks-  ist  HcDi'icu.s  de  Mimitulis,  t-ard.  Xcaijolitaiius..  Vfil.  Dit-frirli  rou 
Xii'liciiii.  De  vita  et  l'atis  .  .  .  .Johaniii.s  XXIII.  iltrndi  II  .;.;7  .•  .  .  .  (Hiiii 
uxort'in  .sui  IVatri.s  jicrmaiii  liahrict  Hoiiie  in  coiiciiliiiiam.  (|im'  liiit  sorur  cariialis 
(luondaiu  card.   .Mouupulitaiii, 


!()() 


I.   Ahscliiiil t.     .loliiuiii   XXIII.  und     das   Koii/il 


X.  1).  Jollannes  papa.  vas  om- 
niuni  peccatonnn.  pi'o  pecuniis. 
i'epulsis  dignis.  indignos  ad  of- 
ficia  et  beneticia  ])roniovit,  gra- 
cias  non  gratis,  beneticia  vacan- 
cia.  prelatiiras  et  dignitates 
ecclesiasticas  non  niagis  meritis. 
set  plus  otlerentibus  post  vendi- 
cioneni  expositani  contiilit  et 
conferi'i  niaiidaxit  lit  t('i"as(|iif 
biillatas  |)ei'  niei'catoi'uni  et 
iiiiininnlari()i-uni  niamis.  nt  de 
niei'cibiis  mci'caii  solitinii  est. 
\<'ii(li(lit  at(|ii('  Nciidi  iussit  et 
mandaxil   .  .  . 


sciilo  iji'oniisit  nnani  al)batiani. 
ut  consent ii'et'').  et  habuit  rem 
secum;  et  quod  de  sodomia 
audivit  dictum  Johannem  a  plu- 
jibus  et  publice  diffamatum.  E]). 
Laudensis  dicit  eum  publice  de 
contentis  in  articulo  diffamatum 
et  credit,  quod  articulus  dicat 
vei'um.  (juia  nominat  unum  pre- 
latum  lenonem.  qui  practicaj'e 
sibi  talia  consuevit. 

Decimus  probatur.  Corrector 
deponit,  quod  publice  est  diffa- 
matus  de  contentis  in  articulo. 
P.  Ni^randi  deponit  de  publica 
fama  et  notorietate.  Cunczo 
dicit  ai'ticulum  verum  et  reddit 
bonas  causas  seiende.  Prepo- 
situs  Quinqueecclesiensis  dicit 
articulum.  ut  plurimunr').  fuisse 
verum.  Nardi  dicit  de  contentis 
esse  publicam  vocem  et  famam 
et  quod  sie  dicitui*  per  omnes. 
Pi'ior  Rodi  dicit  articulum  verum 
et  notorium.  Dwei'g'  probat  cJare 
-symoniam  et  promocionem  in- 
dignorum.  deponit  per  scienciam 
et  dat.  causas  bonas  seiende. 
Item  deponit  de  notoria  diffa- 
macione.  Magister  Rodi  dicit 
articulum  continere  veritatem. 
quia  pro  notorio  habetur.  Ang-e- 
lotus  dicit  articulum  verum  et 
leddit  bonas  causas  sciencie  et 
deponit  eciam  de  fama  et  noto- 
i-ietate.  Leonensis  dicit.  (piod 
super  contentis  in  articulo  labo- 
rat  i)ublica  fama.  Tarundus') 
dicit    articulum    verum  et  (luasi 


a)  .S'o  Ugs.     1))  .S'"  //'■'■(•    l'fir.    Hii'l    V 


Aiiklaüfni-tiki'l   und   Zciiu<"ii;iu>saLii'ii   li■(■^•l■Il  Joliiimi    Will.  Iü7 

a|)ii(l  oinnes  iiütoriiiiii.  Ep.  Assis- 
sinensis   dicit    articiihmi    vcriiin 
et  notorium  et  dat  Ilonas  causas 
seiende,  quoiiiodo  promovit  spu- 
rium Septem  annorum  in  priorem. 
Item  piivavit  abbatem  in  Sublaco 
et  vendidit  puero  duodecim  an- 
norum pro  decem  milibus  duca- 
toruni  et  hoc   dicit  publicum  et 
notoi'ium,    F.  Deys  dicit  articu- 
lum  fore  verum  et  notorium  per 
totum  mundum.    Guido  Carpen- 
tarii  dicit  ita  audivisse  ab  Omni- 
bus in  curia.    B.  de  Vincio  dicit 
articulum  verum,  quia  vidit  mui- 
tos  promoveri  per  eum  ad  diji- 
nitates    in   decimo   anno.     Wol- 
marus  dicit  ai-ticuJum  verum  et 
dat  bonas  causas  sciencie,  (juia 
vidit.     H.  Kuwt   dicit  articulum 
verum,  quia  vidit  multos  indig- 
nos  promovei'i,  quos  nominat  et 
homicidäm    publicum.     Archiep. 
Mediolanensis     dicit     aiticulum 
verum  et  de  hoc  esse  pubhcam 
vocem    et    famam     pi'o     causa 
sciencie.  Procurator  ordinis  dicit 
articulum  verum;  et  vendidisset 
Deum,  si  quis  voluisset  emisse. 
Card.  Barensis    dicit    articulum 
verum     et     dat     causas     bonas 
sciencie;    et    publicum    et    noto- 
rium. 1).  vicecancellarius  depouit 
de  publica  voce  et  fania.   D.  caid. 
Florentinus  audivit  contentasepe 
et  sepius  et  dicit  et  reputat  esse 
notorium   et   de  i)roniocione  in- 
diguorum    dicit     se    scire.      Kp. 
Narniensis  idem.  Card,  de  Trsinis 
dicit   articulum    verum   et  noto- 


1()8 


1.   Ahscliiiil  (.     .loliiiiiii    Will.    1111(1   das  Konzil. 


XI.  Papa  Joliaiiiics  iiovuni  et 
inaiuliluni  siiiioiiic  scelus  pei*- 
|)etran(l()  sex  paruchiales  ecc- 
lesias  dioceseos  Bononiensis  et 
plura  alia  beneticia  ecclesiastica 
pro  pecunia  numerata  vendidit 
mere  laicis.  ([iii  eas  tamquaiii 
i'esprophanas  cum  eoi'uni  posses- 
sionibiis,  dotibus  et  iuiibus  de 
facto  tenent.  Ponuntque  laici 
hiiiiismodi  presbyteros  ad  cele- 
l)randiiiii  iiiissas  pi'o  suo  libito 
\ oliiiitatis.  FA  phira  alia  talia 
eiionuia   fecit  .  .  . 

XII.  Jobannes  papa  precep- 
toiiani  (  y|)ri.  ordinis  s.  Joliannis 
Hyero.solyiiiitani.  contiiHt  cui- 
dam  iiiranli.  in  \'.  anno  coiisti- 
tiito.  bastai'(b)  i-efi-MS  ('ypri,  no- 
mine Aloysio.  pro  certa  pecmiie 
quaiititate.  Nee  iioii  fi'nctiis 
vacancie  et  s|)()lia  Ultimi  pre- 
(•(^ptoris  (b'functi  eidem  Aloysio 
iufanti  veiididil  t-outra  i|)sius 
(»rdiuis  re^idai-ia  statuta.  i)i"e- 
sertim  cum  liuiusimxli  bona 
s|)(dii  et  vacaucie  siut  bona  tis- 
caiia  ("lifisti  pro  solveiidis  sti- 
pendiai'iis    contra    iidideles    .   .   . 


i'ium.  Jobamies  de  Polleyo  dicit 
arliculum  esse  publicum  et  noto- 
riuni.  I^p.  ( Vplialudensis  dicit 
articulum  verum  et  iiotoriuui. 
Olorensis  ep.  dicit  articulum 
verum  quoad  promociones  indifi- 
iu)i'um.  Ep.  Laudensis  dicit  arti- 
culum verum  et  notoi'ium. 

Pndecimus  pi'obatin-  per  pi'i- 
orem  Hodi.  ({ui  dicit  se  audi- 
visse  communiter  articulimi  lore 
veiiim  et  notorium.  Tarundo") 
dicit  se  lioc  a  piuribus  audivisse 
et  credei'e  fore  verum  (>t  no- 
torium. 


;i)   ,S-r,   ///-T    r''ir.   nu.l    1'. 

'j  Xotariu.s  (•(uicilii.      l'^/Z.   Ilardf 


Duodecimus  et  deeimus  tercius 
probantur  per  priorem  Rodi,  (|ui 
dicit  istos  duos  fore  veros.  quia 
i|)semet  solvit  peccunias.  D. 
Card.  Florentinus,  card.  de  Pr- 
sinis  dicunt  boc  se  audivisse  a 
fratribus  ordinis  sancti  Johaii- 
nis.  Idem  de  magistro  Rodi. 
(pii  dicit  verum,  eo  quod  de 
pecuniis  suis  fuerunt  sohlte. 
Taiimda  dicit  XII.  verum  et  XIII.: 
audivit  hoc  a  fratribus  s.  .Jolian- 
nis, quod  non  revocavit  pai)a  nisi 
pro  pecuniis;  de  aliis  nichil  seit. 
P).  de  N'incio  dicit  articulum  ve- 
rum, (luia  Paulus  de  .Juvenacio ') 

IV    lil  /falsch  L>1). 


Anklagen rtiki'l   iiiul  Zciiü'fMiaussaufii  <iV!:"i'i)  .Joliaiiii   XXIII.  10!) 

XIII.  i).   Johannes    papa   mm-      tractavit  et  de  Uaroiito ')  audivit. 
(|iiam    predic-ta    i'evocare    voluit      (|iii    doliiit.      H.     I\ii\vt     aiidivit 
m'si  cum  pactis  et  coiidicionibus.      a     magistro     Rodi.       Prociii'atoi" 
(jiie     seqiumtiii' :     Prinu).     quod      Teutoniconim     dicit      articidiim 
lestituerentm*    regi    Cypri    pec-      verum,  (piia  fiiit  presens,  quando 
cunie.    quas    dedei'at    pape    .  .  .      maxister    ledarjjiiit     |)apam    de 
Jtem     (]uod     darentur    pai)e    in      hoc.     Ep.   Xai-niensis   dicit    esse 
continenti    et    ante    omnia     sex      veiimi. 
millia     florenorum    de     camei'a. 
(^uod    lieri     oportuit    et    soluti 
fuerunt    realiter    pro    Hospitali 
l)er    priorem    Rodi    et   procura- 
torem     generalis     i'elig'ionis     d. 
Nicoiao  de  Robertis   idibus  Au- 
gust!,   anno    \'.    et    per    manus 
Edoardi    de    Reciis,    mercatoris 
Florentinensis.     Pro   quibus   sie 

solutis    religiosi    Hospitalis    et  ^ 

pj'edicti  remanent  adhuc  obligati 
l)enes  mercatores.  Item  -)  reser- 
\'avit  papa  tunc  ante  omnia  pro 
dicto  bastardo  in  \'.  anno   con- 

stituto     supei-    bonis     i'eiigionis  ^^ 

pensacionem  duoi'um  millium 
lloi'enorum  de  camera.  Item 
.  .  .  cameram  magistralem.  que 
vocatur  Xetei'a")  .  .  .  Quibus 
sie  peractis  papa  fecit  eis  dai'i 
j>er  dictum  Eduardum  de  Reciis 
meiTatoi'em  bullas.  (pii  dictas 
hullas  i-ese]"vavit  uscpie  ad  solu- 
cionem  dictoi'um  sex  miliiim 
florenorum.  (^uas  bullas  eidem 
Eduardo  dederat  ep.  X'ultera- 
nus  ... 


■a)  G  Xeghera. 

')  Barontu.s  de  Pistorio  secretarius. 

■')  Hier  ist  dio  Pisfe  Abiveiclmmj  der  Ztilihniu  des  Dnfckfs  hri  llnrdf  I  \' . 
/.%'.  Dieser  hnjiniif  hier  Xr.  14.  Maiisl  XXVII  H64  lud  irie  ffss.  l)fi  dii-  ije- 
iröJndichc  Srhhißfoniii-} :  est  vpruin  iidi-r  uotorhnn  erst  später  crfoJijt.  so  diirffr 
die   Xminiii'iifrii iKj  der   llss   ii.  hei   Maiisi  hier  richtin  sein. 


170 


I.  Al).schiiitt.     Jdliaiiii   XXIII.  uiul  das  Konzil 


XIV.  I).  |)a|)a  IVatrcm  Jat-o- 
hiiMi  de  \'in'ac()  .  .  .  pxpresse 
pi-()fes8um  ivlijiiosiini  Hospitalis 
a  votis.  reyiila  et  lial)itu  reli- 
gionis  al)S()l\it.  de  facto  ad 
seculmii  rcdiixit  (^t  conti-alieiidi 
inatrinioniuiii  liceiiciaiii  dedit 
sexcentis  ducatis  datis  .  .  . 


XV.  J).  Johannes  i)apa  castel- 
laniain  Scalaiiiiii.  .  .  .  (juriui 
dictus  IVatci'  .lacobiis  tenebat.  .  .  . 
resei'vavit  et  deinde  ipsani  cui- 
dani  IVatri  Aimaro  de  Sosello 
])ecuniis  datis  contulit   .  .  .M 

XVI.  Iteni  dicto  Aimaro  iuveni 
etatis  XI  \'  annorum  .  .  .  con- 
cesserat  d.  magister  Hodi  Jicen- 
ciani  ingiediendi  religioneni  Ho- 
spitalis .  .  .  i|)se  frater  Ainiaiiis 
votoi'uni  siioruni  et  salutis  pro- 
prie  inimf^ioi'  .  .  .  factiis  inobe- 
diens  et  rebellis  ad  dictam  castel- 
laniani  eniendam  ad  papani  niisit. 
Quam  castellaniam  obtinens  om- 
nia  ini'a  conventus  .  .  .  oocu- 
pavit  .  .  .  licencia  per  d.  Jo- 
haimem  papam  |)iiiis  vendita  et 
cont-essa. 

XVII.  Item  (piod  pi'o])ter  ])re- 
missa  in  clero  et  in  po|)ulo 
totaque  universal!  ecclesia  grave 
scandaliim  <ii'avior(iue  d.  Johanni 
pa])e  et  IJomane  ciirie  infamia 
exortum  fm't  et  suscitatum    .  .  . 

XVIII.  Item  ([iiod  pi-o|)tei"  licc 
et  alias  res  ])ati'es  et  d.  cardi- 
nales  s.  R.  e.  dictum  d.  .lohan- 


Qiiartus  decimiis  |)i'obatur  per 
magistriim  Kodi.  ipii  dicit  arti- 
culuin  foi'e  verum,  hoc  dempto, 
(piia  nescit.  (piantam  peccuniani 
solvit.  Prioi-  Kodi  dicit  arti- 
culum  verum,  quia  seit  factum 
et  vidit  bullam  super  eis,  que 
ai'ticulü  continentur,  salva  sum- 
ma peccuniarum.  de  (pia  nichil 
seit. 

Quintus  decimus,  sextus  deci- 
mus  et  septimus decimus  proban- 
tur  per  priorem  Kodi,  qui  dicit 
articulum  verum  et  dat  bonas 
causas  seiende  et  magister 
generalis  Kodi  dicit  decimum 
septinuim  articulum  vei'um.  ( 'ard. 
de  Ti'sinis  dicit  decimum  septi- 
mum  verum.  (|uia  evid(Micia  rei 
demonstrat. 


Decimus  octavus :  forrector 
dicit  se  audivisse  contenta  a 
Vivariensi  et  s.  Marci  cardinali- 


y  Vgl.  Hardt  1 V  221  ff. 


Aiiklaiicarlikfi  und  Zeuü'onaussaif'pn  }>:H<i'fMi  .Jolianii   XXIII. 


171 


lU'iii  i)apani  XXIII.  anno  |)riin() 
pontilicatus  siii  intei"  se  et  ipsiiin 
soliim  fratei'naliter  diversis  vici- 
biis  cornpuerunt  ipsiini((ue  pre- 
(•ibii8  Immilibus  et  devotis  atque 
salutai'ibus  nionitis  ciini  in- 
stancia  i'equisiverunt.  iie  Konia- 
nani  et  universalem  ecclesiam 
per  hiiiiismodl  spiritualium  iiier- 
ces  et  vendifiones  scandali- 
zaret  .  .  . 


XIX.  Item  qiiod  d.  Johannes 
papa  ob  premissam  tVaternam 
monicionem  animuin  .  .  .  non 
immutans  .  .  .  peioi-a  pi'ioiibus 
perpetravit.  Kt  iibi  priiis  sub 
typo  iusticie  non  nisi  suis  fami- 
liaribus  commensalibus  datam 
coronacionis  sue  in  exs})ectativis 
graciis  dare  continxit,  postea 
post  fugani  al)  urbe  Koniana 
cuilibet  indifferentei-  pro  certa 
llo]'enorum  summa.  videlicet 
XXV   florenis    auri    de    camera 


bus.  Neg'i'andi  dicit  se  audivisse 
a  cardinalibus.  Cunczo  ut  pi'e- 
cedens.  Frioi'  oi'dim's  s.JoIiannis 
dicit.  (juod,  dum  card.  X'ixaricn- 
sis  corriperet  papam,  i-espondil 
pai)a  ad  Vivai'iensem  :  ,Vis  tu 
me  hereticare'V  Card.  Vivari- 
ensis  plenissime  probat.  Card. 
deUrsinis  dicit  verum  esse.  Card. 
Florentinus  dicit  verum,  quod 
pei'  plures  cardinales  et  eciam 
se  ipsum.')  Angelotus  dielt. (piod 
est  |)ublicum  el  notorium.  (juod 
papa  fuit  sepe  correctus  et 
monitus.  Deys  dicit  articuUim 
verum,  quia  audivit  a  cai'dinali- 
bus,  quod  monuerunt  eum.  Archi- 
ep.  Mediolanensis  ut  precedens. 
Card.  Hai'ensis  dicit.  quod  ipse- 
met  monuit  eum  et  sepius  et 
non  tarnen  se  correxit.  Cai'd. 
Aquiiegensis  dicit  verum.  (|uia 
fuit  presens,  dum  d.  cai-dinales 
eum  monuerunt  et  ipsemet  mo- 
nuit eum  et  tarnen  non  corre- 
xit se;  et  hoc  est  notoi'iuni. 

Decimus  nonus:  Coi'rector 
dicit,  (}U()d  post  correctionem 
vendidit  datam  suani  pro  pe- 
cuniis.  Pi-epositus  Quinqueec- 
clesiensis  dicit  articulum  esse 
vei'um  de  fama.  Xardi  dicit  se 
credere  esse  verum  et  quod  est 
publica  vox  et  fama.  Pi'ior  Hodi 
credit  articulum  verum,  ((uia  ab 
omnii)us  indistincte  id  dicK ur. 
Card,  de  Crsinis  dielt,  (piod 
audIvIf  et  (piod  est  publicum 
et   notoi-ium  in   curia.   Ep.  Nar- 


\)  Zu  der  liirzen  Fosauiui  etica  zu  eryänsen  :  correptus  fuit. 


I7l'  1,   Aliscliiiitt.     .IdIuiiiii   XXIll.   iiiicl   düs   Kmi/.il. 

(licla  (l;)l;i  coronacioiiis  publice  uiciisis  dcpoiiit  esse  verum  arli- 
vendicioiii  exp()uel»at ur  in  scau-  culum.  addens  bonani  causaui 
dalum  sedis  apostolice  et  tocius  sciencie.  AujL^-elotus  dicit  arti- 
lidei  riii-jstiaiie  .  .  .  culum  vei-uni,  j)ublicuni  et  notoi'i- 

um.  Tarunda  dicit  ai'ticuJuiii 
verum,  (|uia  sie  publice  tenebatur 
et  reputabatui'.  Assissiueiisis 
ut  supia|)r()ximus.  D\verg\  (piod 
sepe  moiiitus  papa  semper  fac- 
tus  est  peioi".  Deys  dicit  arti- 
culum  verum  et  notoriuiii.  (juia 
experiencia  demonstfat.  H.  de 
A'incio  dicit  articulum  verum  et 
assignat  causas  sciencie.  (|uia 
1).  d.  Monteg'oncio  recepit  pe- 
cuuias  nomine  |)aj)e  pro  graciis 
Imiusmodi.  H.  P)ell')  dicit  arti- 
culum verum,  ([uia  vidit  solu- 
ciones  tieri  cubiculariis  j)ape. 
Archiej).  Mediolanensis  dicit 
articulum  fore  verum,  quia  aiidl- 
vit  ab  uno  mediatore  arcliiepis- 
copo,  (|uem  nominai'e  noiuit 
causa  honestatis.  ■-)  Procurator 
ordiiiis  (b'cit  articulum  \erum. 
(piia  seit  a  centum,  qui  emei'unt 
liuiusmodi  gracias.  Johannes  de 
Polleyo  dicit  articulum  verum. 
(|uia  vidit  bullas  et  gracias  uni- 
cui(|ue  indistincte  dari  pro  |)e- 
cuniis.  eciam  i)i'o  X\'  tloi'em's. 
Ep.  Cephaludensis  dicit  articu- 
lum vei'um  et  uotorium. 
XX.  L).   Johannes  .  .  .    certos  \'icesimus:    P.   Xigi'andi    dicit 

referendarios  ac  cubicularios  ac  articulum  publicum,  vei-um  et 
secretarios    creavit    .  .  .    medi-      notorium.     Pi-epositus  (j)uin(|ue- 

V  Sonst  Kiiirl  iioDfiniif. 

-)  Ob  der  fnilicrf  Ersltm-Iitif  ran  Aflim  nnd  in  der  crsfcn  Zeit  Jnhfiiius 
XXIII.  Bischof  roll  Volti-rra  hikI  'riicsanidr  'des  l'djisfcs  his  1411'^  Vi/I.  diuisfi. 
Vommissiotn   dl  1,'iiialdo  dciili   Alhlzzi.   I   IS2. 


Aiiklan«';!  i'tiUcl    imd   Zciiiiciiaiissjuicii   ücücii   .lulianii    \.\lll. 


IT.'i 


atoi'es  ac  procuratores  ütos- 
sai'uiii  et  i)ino-iiium  symoniaiiiiii 
ecclesiaruiii  catliedialiiim.  ahba- 
ciaruni  ...  et  l)enetici()iiii)i  va- 
canciiim  i-eseivatoiiiiii.  quodque 
sub  mibe  niedioruni  fViiftiiiiiii 
nonduiii  natoruni  \el  percep- 
torum  ante  supplicacionein  vel 
saltem  recuperacioneni  literainiui 
apostolicarum  ini|)etranteni  sol- 
vere  oportuit  cei'tani  simiiiiaiii 
ex  pacto  .  .  . 


XXI.    I).    .Johannes     re^-istra- 
tüi-ibus     littei'anmi     apostolica- 


a)  Archiep.  ..  .  vrruni  /.////    f.     I))    TimvII 
i^brUje  fohlt. 

')  Vilh  .Irrliirio  sforico  If(tli(in(>. 
ilell  arcliivio  <fi  mi  l'rntcsc  rrsroru  di 
andern  Ji'efonnvorscidiuje. 


ecciesiensis  dicit  articiihim  esse 
v»M'iiin.  Cuiiczo  dicil  ai'ticuluni 
esse  verum,  niaxinie  de  epis- 
(•()|)()  Woltei'ano. ')  l'rior  Kodi 
(hCit  aiiiciihiin  vei-um  et  quod 
est  piiblifMun  et  noto]"iuni.  Card. 
\'ivai'iensis  dicit  enm  repiitai-i 
t-alem  publice  et  notoi-ie.  Cai'd. 
de  Ursinis  dicit  articiduiii  vei-uni. 
Kp.  Narniensis  dicit  articuluni 
verum,  ((uia  pi-esens  fuit.  ipiando 
solute  fuei-unt  pro  jL^raciis  multe 
pecunie.  Magister  Hodi  dicit  pii- 
mam  pai'tem  ai'ticuii  esse  notori- 
am  et  famam  pul)iicam  laborare. 
Angelotus  dicit  articuium  vei-um, 
publicum  et  notorium.  Taiunda 
dicit  ai'ticulum  verum  et  credit 
eum  esse  notorium.  Kp.  Assissi- 
nensis  ci'edit  ai'ticuhim  verum, 
quiaaudivit  a  muitisde  X'ultei'ano 
et  aliis.  Deys  dicit  articuium 
veiuni  et  notorium.  B.  de  Vincio 
dicit  articuium  verum.  Wolmai'us 
dicit  articuium  vei'um  et  |(lat| 
bonam  causaui  seiende  de  |)acto. 
H.  Hell  dicit  ai'ticuluui  verum. 
Archiep.')  MedioJanensis  dicit 
articuium  verum,  exceptis  refe- 
rendai-iis.  de  (juiltus  nichil  seit. 
Procui-atoi-  oi'dinis  Theothoni- 
corum'')  dicit  articuium  verum  ef) 
dat  bonas  causas  seiende.  Ej)., 
Olorensis  dicit  articuium  vei-um. 
\'icesinius  pi-imus:  P.  Nigrandi 
dicit  articuium  vei-um  et  notori- 

1111.     r   Ulli/    l'iir.     ci     1'   fhl(/t    hfiii-   (Ifixmit;  ti(i!< 

Serir  TV  Bd.   IS  S.   2()  ff'.:    dli  Arnv~i 
Vi)lti-ra.      Dorf   S.  P,:i!l    n.    f.    seiiin    imd 


174 


I.  Ahscliiiitt.     .lohami   XXlll.   iiiid   das   Konzil. 


III m  |)fr  oxpressuiii  inhibiiit.  ne 
(•iii(|iiam  siimptuni  px  reglstro 
lilteraium  apostolicaruin  ti'a- 
tlerent.  nisi  |)riiis  et  ante  oiiinia 
|)ecmiiaiii  ijroniissaiii  soliitaiii 
l'ore  j)robaretiii'.  l^ropter  (piod 
miiltos  litig'antes.  (|ui  tantain 
siiiiiiiiani  sülvei'e  iion  potiieriint. 
in  chii'a  siia  iusticia  ol)  |)i'()l)aci- 
onis  (letVctuiii  succiinihere  ojx)!- 
Iiiit   .  .  . 


XXII.  D.  Johannes  papa  ultra 
in  supraproxiniis  articulis  no- 
minatos  certos  in  Roniana  ciiiia 
iuei'catores  deputavit,  qui  bene- 
ficia  vacancia  curie  pluribus  die- 
bus  ad  libiani  ponderarent  et 
pius  olferentis  supplicäcioneni 
i-eciperent  et  siünai'i  facerent  .  .  . 

XXIII.  J).  .Johannes  papa,  ne 
aliciiia  suppjicacio  absque  synio- 
nia  ac  soku-ione  signaretur,  Om- 
nibus et  singuMs  referendariis 
iniunxit.  ut  nullus  sibi  suppli- 
cäcioneni signandani  aliquam  pie- 
sentaret,  nisi  nomine  i'efei-endarii 
eam  presentantis  sign  ata  esset. 
Et     quod     nuHus     cjuameumque 


um.  (|uia  ('x|)ertus  est,  salvo 
(|Uod  nescit.  si  j)i'()|)ler  hoc  ali- 
(|uis  perdidit  beneficia  sua.  Cor- 
rector  dicit  articuhim  verum  in 
reservatis  beneficiis.  Cunczo 
dicit  ai'ticulum  verum,  (piia  vidit 
causas  in  i'ota  peixH  j)i'oj)ter  ea, 
(|Uod  sumptum  haberi  non  potuit 
pro  tanta  pecunia,  ut  articulatur. 
I  ^i'epositus  Quinqueecciesiensis 
dicit  articulum  verum.  Deys : 
articnlum  vei-um  et  dat  bonas 
causas  seiende.  B.  d.  X'incio 
dicit  articulum  verum,  ([uia  ipse- 
met  expertus  est  hoc.  Wol- 
inarus  dicit  articulum  verum  ex 
auditu  et  ab  aliis,  quibus  accidit, 
H.  Bell  dicit  articulum  verum 
et  dat  bonam  causam  seiende. 
Procurator  ordinis  Theothoni- 
corum '')  dicit  articulum  verum 
et  bene  deponit. 

XXII.  et  XXlll.:  D.  Hei'mannus 
Dwerg  bene  deponit.  Xigrandi 
dicit  secundam  particulam  XXIII. 
articuli  fuisse  et  esse  notam. 
Cunczo  dicit  XXIII.  articulum 
fore  verum  in  beneficiis  vacan- 
tibus.   Quinqueecclesiensis  supra 

XXII.  deponit     de    fania,    supei* 

XXIII.  dicit  eum  fore  vei'um. 
Prior  Hodi.  quod  est  publicum 
et  notum.  Card,  de  Pi-sinis 
XXIII.  deponit  de  auditu  a 
referendai'iis.  quod  sit  verum. 
Ep.  Xai'niensis  dicit  XXll.  verum 
et  communiter  dicitur;  sui)ei' 
XXIII.  dicit  articulum  verum  et 
publicum.     Magister    Rodi    dicit 


a)  V  und  Pur.  'Ifoiliun. 


Anklaffoai'tiki'l   uiicl   Zf'utit'iiaussati'f'ii   <j"('ü<'1i  .inliarin    XXIII. 


175 


supplicacionem  de  \  acanciis  sig;- 
nai'i  übtineret,  nisi  valoreiii  tociiis 
vel  iiiedie  suiiinip  in  sii|)plica- 
cione  i)i'iu8  i'ealiter  ie('f])isset 
et  ipsi  papa  responderet  et 
tradei'et.  Alitxjiiin  talis  i'eferen- 
(larius  haberet  tantundein  sol- 
vere  de  suo  proprio  .  ,  . 


XXII.  notoiiiiiii.  Angelotiis  super 
XXII.  audivit  a  |)liiribus  et  dicit 
artifiilimi  |)iihliciim  et  notoriimi ; 
sii|)ei'  XXIII.  (licit  ai'ticiiiuiii  ve- 
rum, (jüia  aii(li\it  ab  aliis,  (|ui  sol- 
verunt.  Joliannes  de  Poleyo  cre- 
dit XXIII.  veracitei'  esse  verum, 
quia  communitei-  id  dicebatur. 
Ep.  Laudensis  dicit  XXII.  vei'uin 
esse,  super  XXIII.  depoiiit.  (piod 
ep.  Augustensis  de  Sabbaiidia  ') 
referendarius  sibi  res|)()n(lit.(iuo(l 
l)apa  inbibuisset  sibi.  ne  reci- 
peret  supplicaciones  pauperum 
ad  porrigenduni.  Deys  dicit, 
quod  XXII.  est  verus  et  notorius. 
Super  XXIII.  deponit  de  ci'edu- 
litate  comniuni  in  Roniana  curia. 
B.  de  Vincio  supei-  XXIII.  dicit 
se  audivisse  a  seci'etariis  maioi'i- 
bus,  ad  quos  accessit  pro  sig- 
natura  obtinenda :  .Habes  pec- 
cunias?  Alias  nicbil  babebis.' 
X'obnarus  dicit  articuluni  verum 
super  XXII.  Item  supei'  XXIII. 
dixit  se  audivisse  a  culticulariis. 
ut  articulatur.  H.  Kuwt  dicit 
XXII.  veiiun  ;  super  XXIII.  dicit 
articulum  verum,  ([uia  vidit  solu- 
cionem  Heri  ante  signatui'am  sup- 
plicacionum.  Procurator  ordinis 
Tbeotbonicorum  dicit  articulum 
verum  et  reddit  causas  seiende 
valde  bonas.  Super  XXIII.  dicit 
articulum  verum,  quia  remi- 
serunt  sibi  re ferenda i'ii  su])])li- 
caciones  et  noluerunt  signare 
supplicaciones  nisi  prius  datis 
peccuniis.     De    mandato    tamen 


V  Wohl  Ogeriifs  von  Aostn.  ernamif  1411  Jniniitr  12. 


I7() 


I.  Al)scliiiitl.     Joliiiiiii    XXIII.   1111(1   (i;is   Konzil. 


XXIV.  j).  Johiiiiiies  papa  iilti-a 
.  .  .  eiiientihus  plciiscpie  hiillas 
xcndidit.  in  (piihus  scn"|)sit.  1)»'- 
iiclicia  ()l)tiii('n<ps  et  ofticia  ea 
in  suis  manil)iis  resijiiiasse.  Et 
timc  per  liiiiiisiiKKli  conlictam 
et  niendosaiii  resijinacioneiii.  (|iie 
mimquani  accidit.  coiitulit  vel 
confen'i  mandavit  pro  peciini- 
aruui  certa  concordata  (luanti- 
tate.  miiltos  sie  lunditus  usque 
ad  mendicitatem  depaiiperando 
palaiii   et   publice. 


super  hoc  facto  uoii  est  certus. 
i^|).  Ceplialudensls  dielt  articuhiui 
xei'uin  et  depoiilt  causas  sciencie 
de  (|uadaMi  plelx^ ')  uepotls  sui  et 
adhuc  post  solucioiiein  CXW 
ducatoi'uni  pa|)a  aiitici|)avit  da- 
ta m  et  sie  perdidit  beiieticium 
et   peccunias. 

XXI\'.:  (luic/o  dielt  articuluu) 
xei'uin  et  dal  l)oiias  causas  sci- 
encie. X'ardi  depoiiit  de  faina 
pul)llca.  l^]p.  Xai'iilensis  dicit 
articuluui  fore  xcruui.  |)ubllcuiH 
et  ii()toi-luui ;  dat  causas  seiende 
boiias.  Card.  \'ivai*iensis  dieit 
se  ci'edere  articuluni  fore  verum. 
Cai'd.  de  Trsinis  dieit  articiduiu 
verum  et  notorium  in  curia ;  ad- 
didit  bonam  causam  seieneie 
et  accidit  sibi  In  propi'ia  per- 
sona. Anji'eiotus  dicit  ai'ticuhun 
\erum  et  dat  l)onas  causas  sci- 
encie. Tarunda  dicil  articulum 
verum  de  ofticils,  de  benefieiis 
non  seit.  Deys  dicit  articuluni 
verum  et  notorium.  H.  Hell 
dicit  ai'ticulum  verum,  quia  ha- 
buit  causam,  quam  duxit  contra 
buiusmodi  pretensam  i'esionaei- 
oneni.  Procuratoi'  Tbeothoni- 
coruni  dieit  articuluni  verum 
et  se  seire  et  dat  bonam  causam 
sciencie.  Olorensis  deponit  de 
publica  voce  et  iama  et  notorl- 
etate  de  ol'ficils.  de  benelicils 
nescit. 


;i)   .So    hPl'ilf   /f.s.s-. 


Aiiklaiicii  I  tikcl    iiiid   /(iinciKuissiiücii   üfiicii   .Idliniiii    XXIII. 


r 


XXV.')  Item  (|ii()(l  per  hoc  da- 
batui'  occasio  imilla  hciK'licia 
(MiuMidi.  conscipHciain  laxaiidi 
rt  teiiieritati  tinioiMMii  Dei  post- 
ponciidi.  I)(>\  (Miil(iii('  res  ad 
laiidim,  (piod.  (|iii  maioi'cm  siiiii- 
main  in  supplicacioiic  cxprcssit 
('(  cxsoKit.  siyiiatiii'ain  al)S(pi(' 
diriicullate  (>l)(iniiit. 

Idcm  de  sacranienlis.  iiiduli^cii- 
ciis,  dispensacionibiis  et  aliis 
«M'clesiasticis  et  spiridialihiis 
doiiis  .  .  . 

XXVI.  I).  Joliaiiiies  papa  iimini 
et  idein  beneticiuni  sepiiis  |)liii'i- 
biis  etdivei'sis  personis  \el  <'ciaiii 
Ulli  et  eideiii  repetitis  \icil»us 
et  pleiiiiH(|iie  iiiii  veiidiliiin  per 
aiiticipacionem  antedataiii  alteri 
(Miienti  fonf'erebat.  VA  sie  siini- 
liter  de  üfaciis  expectativis.  de- 
claracioiiibiis  et  surrosacionibiis. 
VA  per  imposicioneiii  sileiicioriiin 
ins  iaiii  (|iiesituni   absorbiiit    .  .  . 

XXVII.  D.  Johannes  pa|)a 
canonice  electos,  ydoneos,  iis(|iie 
ad  satui'itatein  appetitus  sui 
solvere  non  volentes  coiiHniiare 
reeiisavit;  (luodqiie  indi<^nos  et 
minus  ydoneos  ad  suinmas  de- 
sideratas  asoendentes  scaiidalose 
diixit  i)roiiiovendos  et  proiiioxit. 
rierosque  eciani   imitos  de  suis 


Ciinczo  dicit  oiiines  tres  foit-^ 
veros.  Fre|)()sit US  Quinqueecclesi- 
ensis  dicit  XX\'.  verum.  XX\'I.  et 
XX\'II.  veros  et  iiotorios.  Xardi 
dicit  XXW  verum.  XX\'I.  publi- 
cum et  notorium  et  (piod  «'cclesia 
scaiidalizabalur ;  XX\'II.  credit 
verum,  (|uia  pulilice  et  palaiii 
sie  dicebatur.  Card,  de  Crsinis 
dicit  XX\'.  et  XX\'I.  veros.  (piia 
audivit  ita  publice.  XX\'II.  dicit 
verum,  (piia  ita  \idit  et  audivit. 
Aiiji'eiotus  super  .XX\'.  dicit  pu- 
blicam  vocem  et  iiotoriam  esse; 
super  XX\'I.  dicit  verum,  'rarim- 
da  super  XXW  dicit  articulum 
\eruiii  de  beneliciis.  de  aliis 
nicliil;  super  XX\'I.  audivit  se- 
pissime;  super  XX\'II.  dicit  arti- 
culum verum,  (piia  vidit  paucos 
dijiiios  |)romoveri  et  multos  in- 
dignos.  J)eys  dicit  articulum 
XX\'.  verum,  (piia  notorius  est; 
XXVI.  dicit  verum,  (piia  audivit 
])iiblice  et  dicit  |)ublicnni  et. 
notorium;  XXVll.  ilicit  articulum 
verum,  <piia  notorium  est  eo, 
(|uo(l  .Judeo  providisset  pro  pe- 
cuniis.  Et  H.  de  X'incio  dicit 
super  XX\'.  publicam  ess(^  vocem 
et  famam  ;  su|)er  XX\'I.  dicit 
esse  de  ccmtentis  publicam  vocem 
et  famam  et  deponit   |)ro   causa 


'/  Dieser  Teil  (lelioii  in  den  erstell  A iihhiiienhieii  hi'i  Ilnrdf  I V  20(1  noch 
zu  A'A'l':  in  der  spdlern  h'inin  roii  04  Niiinineni.  in  der  eine  Anzahl  aiis- 
iielnssen  sind,  ist  er  sellisfändiif.  Nach  den  Zeiiijciiai(ssa(ien,  die  hier  drei 
Niiininern  znsaiinuenfassen,  muß  er  als  neue  Niiininer  (lenoiinnen  irerden.  Khen- 
.so  iiacli  V  und  1'  und  Mansi  XXVII  (Uiö.  Vijl.  die  Aiissaije  iles  W'olinariis. 
der  littcras  iiiduljiciiciaiiiiii  ,:/(  A'A'l'.  anticipaoiones  et  iniposicioiu's  .silciicii  zu 
XX  VJ  lind  schlechte  proiiiocioiu's  zu  XXVII  zählt.  Von  hier  an  sfiininen  die 
Niiiniiiern  des  iJrucles  hei  Hardt  mit  den  Niiiniiiern  der  /jeiiiienaiissa(jen. 
Kinke,    Acta  uoiifilii  Constaiitifiisis  Hl.  12 


.178  I.  Ahscliiiitt.     Joliaiiii    Will,   iiiid   dii.s    Konzil. 

t^ccU'siis   (rjinsliilil.    iil    xidiialas      sciciicic  de   visu:    siiper    XWIl. 

cai'iiis   veiidpiT   posscl    .   .   .  dicil     esse     |)ul)liciini   v\    notoi'i- 

um.  Woliiiai'us  super  XX\'.  dicit 
vei'uiii  esse,  quia  rerentei*  papa 
niisit  litteras  intluljieuciarum  ad 
Saxoiiiani  etf  ;  XXVI.  dicit  arli- 
culuni  vei'uni  esse,  (|uia  vidi! 
pluries  anticipaciones  et  inijx)- 
sifiones  silenrii  sui'');  ad  XXVII. 
dicit  ai'ticuluni  veiiiiu.  (piia  vidit 
in  piuribus  proniocionihus  etc. 
H.  Kuwt  XXX'II.  dicit  vei'uui, 
aiios  duos  nescit.  Ai'chiep. 
Mediolanensis  dicit  XX^'.,  XXVI., 
XX\'I1.  esse  Neros  et  de  XXVII. 
dicit.  (|U()d  ipsuni  invituni  trans- 
tulit  de  ecciesia  Cremonensi 
ad  unaui.  cuius  tituluui  nullus 
novit  etc.  Pi'ocurator  ordinis 
Theotonicoi-uni  :  XX\'.  dicit  tirti- 
cuiuni  vej'uni  :  XX\'I.  dicit  esse 
vei  inn  :  XX\'II.  dicit  articuluui 
\eiiini  et  dat  causam  sciencie. 
Joiiannes  de  Foieyo  dicit  supei- 
XX  V.,  qiiod  beneficia  plus  offerenti 
dabantui-  et  ideni  de  dispensa- 
cionihus:  super  XX\'l.  dicit  ai'ti- 
ciduni  verum,  publicum  et  notoi'i- 
um ;  super  XX^'II.  ai'ticuluni 
vei'um  ef  contenta  i)ublica  et 
notoiia  et  dat  bonas  causas 
sciencie.  Ep.  Narniensis  dicit 
XXVU.  esse  verum,  cpiia  vidit 
et  audivit.  Cephaludensis  dicit 
XXY.  vei'um  ex  notoria  fama 
et  publica  experiencia  niultoruni : 
su|)er  XXM.  dicit  ai'ticuliim 
verum,  notorium  ;  ^supei'  XX\'ll. 
dicit   articuluui  (juoad  secundam 


Aiiklaiii'aitikil    und   Z<Miii<'ii;uiss!i<;cii   iicücii  .Jolwinii    XXIII.  W!) 

|);iii<Mii    \pris.simiiiii.     J.aiidensis 

ep.   XX\"I.  (licit  aitifiiluin  verum 

et  (lat  causam    scienciV  honaui; 

XW'II.    tlicit    verum    articuluui, 

(|uia   \  idit  sepissinu*.     Oloreusis 

(licit     XW'II.     esse     veruui  ;     de 

aliis  nicliil :   (»t  dat  excmpla   pro 

causa   sciencie. 

XXN'III.    IIpui  (pu)(l  dciiide  die-  XXX'III.     ( "orrcctor  dicit    aiti- 

I  iis  papa.lohaiiiics  concilioPisano      cidum   veiinu  et    uionicioni    fuit 

adstrictus  pio  leforuiacione  ec-      pivsens.     ( "uuczo  dicit  articulum 

(dcsie  iu    capite  et    in    uipmhris      et    in    po    coiitenta     esse     vera. 

in   urhc  Homana  coiicilium  üciic-      (^uiiKiuccccIesicnsis    dicit      aili- 

lalc    convocavit      et     ibidem     in      culum   esse  verum.     I^rior    ivodi 

pluril)us  sermonibus  eciam  ante      de  convocaciune  concilii:  et  post 

et     post     et     iRiblice     correptus      convocacionem     peiora    commi- 

et   monitus   mininu'  se   emenda-      sit :  de  aliis  non  constat.    ('ai"d. 

vit.  (|uin  ymo  temporis  successu      de  Trsinis  dicit  publice  audivisse. 

contiuue  dyabolico   instinctu  in-      Camei-acensis     dicit      articulum 

coiTJjjfibilis  |)ei()ra  |)fi()ribus   |)er-      vei'um.  (juia    interfuit    et    peioi'a 

petcavit  .  .  .  commisit  nee  se    correxit.     Ta- 

i'unda  dicit  articulum  verum  et 
quod  sepe  intei'fuit  sermonibus. 
Deys  dicit  ai'ticuUim  verum  et 
quanto  plus  correctus,  tanto 
peius  fecit.  Et  hoc  dicit  esse 
notorium.  Wolmarus,  quod  fuit 
monitus  per  Parisienses  nee  se 
emendavit.  H.  Kuwt  dicit  aiti- 
culum  vei'um.  publicum  et  notoiä- 
uni.  l^rocurator  ordinis  Theoto- 
nicorum  dicit  articulum  verum, 
quia  fuit  in  concilio  et  in  sei'- 
monibus.  Et  i)apa  uiandavit 
sermocinanti.  (juem  nominat.  ne 
ulterius  pi-edicai"et.  Cai'd.  P>aren- 
sis  dicit  articulum  \erum.  (piia 
ipsemet  eciam  monuit  eum  nee 
se  emendavit.  .loliannes  de  Pol- 
leyo    nescit    de    monicione.    sed 


ISO 


I.   Altscliiiit t.     .Idliaiiii    Will.   1111(1   (iiis   Koii/.il 


XXIX.  I).  i);i|);i  Johannes  in- 
(hil^vncias  in  mortis  articulo. 
pi'edicacioncni  criicis,  item  a 
|)ena  et  culpa  ahsoluciones.  ec- 
clesiai'uni  et  altaiiiini  portatilinni 
concessiones  ac  episcopoiuni 
conseeraciones  et  al)batuni  be- 
nedictiones.  i'eiiciuias  sanctornni. 
urdines  sacros.  potestatem  in 
confessionihus  absolvendi  a  pec- 
catis.  aftiisqiie.  <pn  pei'  solas 
S|)ii'itus  sanoti  opei'ariones  ad 
ji'i'aciani  niinistrari  dt^beant.  pro 
pecunia    ven(b'dit    ininierata   .  .  . 


dicit.  (piod  |japa  Johannes  male 
vixit  et  ecclesiam  I)ei  pessime 
i'exit  et  mala  nialis  accumulando 
et  de  peioii  in  ])eius  semper  se 
hal)uit.  ecclesiam  Dei  et  homines 
scandalizando.  Olorensis  dicit 
articuhim  verum  et  notorium. 
('e|)haludensis  dicit  vidisse.  audi- 
visse  et  presentem  fuisse.  Ep. 
Laudensis  dicit  ai'ticuhim  verum. 
XXIX.  Cunczo  dicit  ai'ticuium 
verum  de  indulgvnciis  et  abso- 
lucionibus  in  ai'ticulo  moi'tis  a") 
pena  et  culpa,  (^uiiujueecclesi- 
ensis  dicit  de  consecracione 
episc()j)orum  et  ecclesiarum  non 
sibi  constai'e:  in  aliis  dicit  arti- 
culum  verum.  Card,  de  l'rsinis 
dicit.  (pu)(l  missi  per  papam  ad 
piedicandum  cruciatam  sive  ver- 
bum  crucis  ninn'um  excesserunt 
|)apa  sciente  et  tolerante  et 
|)ro|)terea  ecciesia  fuit  nimium 
scandalizata.  Kp.  Narniensis 
dicit  ai'ticuium  l'ore  verum  et 
darum.  Anjielotus  dicit  se  audi- 
visse  contenta  et  dicit  ex  eo 
scandalizatam  ecclesiam.  Leo- 
nensis  ep.  dicit  nichil  scire  preter 
conumem  famam.  Deys  dicit 
articuhnn  \erum.  deponit  de 
sciencia  et  notoi'ietate.  W'ol- 
marus  dicit  ai'ticuium  \erum. 
(juia  omnia  vendidit  et  nichil 
^i'atis  dedit.  H.  IJell  dicit  arti- 
cuhnn vei'um  et  dat  causam 
sciencie  et  nominat  personas. 
Archiej).  Mediolanensis  dicit  ai'ti- 
cuium  verum,  quia    totus    mun- 


a)  Hss  et. 


Aiikliiuciiitikcl    1111(1   Zi'iiociiiiiis.siiticii    uc^f'ii   .loliiiiiii    Will. 


I.Sl 


XXX.  Anno  d.  M('('('('XII.  et 
de  niense  Au}J:usti  .  .  .  Xicolaiis 
de  Pistoi'io^K  iiiercator  Floren- 
tiniis  et  d.  Johannis  pape  asser- 
tus  secretarius,  laicusconiugatus, 
nimcius  et  legatus  apostolicns 
.  .  .  venil  ad  pai'tes  Hi'abancie 
habensque  ab  eodem  d.  Jobanne 
potestateni  exijien(b"  et  per- 
cipiendiquoddani  .siibsidiuni.ciuod 
fuit  decima  pai-s  fi-uctuuiii  oni- 
niuni  beneticiüiiMi)  in  Camei-a- 
ceii8i,  Tornacensi,  Leodiensi  et 
Traiectensi  civitatibns  et  dio- 
cesibus ;  (jiKxbiiK'  iion  solventes 
exconiniiniicafp  possct  per  cei'- 
tnni  ad  lioc  deputan(hiin  sub- 
deleg"atuni    ac     sus|)ensionis    in 


(ins  pienus  est  de  buiusniodi 
indul^enciis  etc.  Procurator 
Tbeotonieoj'um  dicit  articnbnn 
vernni  de  in(Ud;Li;enciis  et  jjih- 
dicacione  crueis  et  noniinat  pro 
causa  scienci«'  niultos  clci-icos 
et  laycos,  ([ui  eniei'unt.  Itcni 
addit,  quod  seinel  in  Roma  pii- 
vavit  onines  penitenciarios.  (jaos 
noluit  restitiiere  ad  audiendum 
confessiones.  nisi  enierent ;  et 
sie  per  X\'  (Ues  non  fuerunt 
confessor<'s  et  niullos  perej2;i'inos 
recedere  oportuit  de  Hoina  al)s- 
([iie  confessione.  Johannes  de 
Polieyo  (b'cit  se  andivisse  a 
pkiribus  Hde  di^nis  et  credit 
articuluni  verum.  Cepbahiden- 
sis  dicit  articuluni  vei'um  et 
notorium  de  scandalizacione  uni- 
versalis ecciesie. 

XXX.,  XXXI.  Narniensis  dicit 
utrumciue  esse  verum,  (piia  vidit 
btteras  et  si^üla  et  niultas  l)ul- 
las  diclo  lay<'o  concessas  et 
(juod  scandabim  nudtum  fuit 
inde  exoi-tum.  V.  Deys  dicit  arti- 
cubini  XXX.  esse  notoi'ium  et 
addit.  ({uod  in  certis  civitatii)us. 
in  ('ob)nia  et  aiibi  non  liiit  ad- 
missus;  super  XXXI.  dicit  arti- 
cnbnn verum  et  adcbt.  (piod  ilH 
iayco  dcdit  pa|)a  tantam  auc- 
toritatem.  ([ue  suffecisset  pi'o 
lejjjato  de  hiteie.  H.  Kuwt  dicit 
articuluni  XXX.  esse  verum,  (piia 
dicit  se  andivisse  ab  biis.  a  (pii- 
bus  dictus  Nicolaus  pccunias 
extoisit  :  idcm    de    XXXI.    Pro- 


V   über  ihn    rrkinnlcn   l,'r</.  :i4J  f.  l'.S'.'y.  344  f.  30— 3ö. 


ISI' 


I.   Aliscliiiilt.     .Inhnmi    XXIII.   und    (Ins    Koii/.il. 


collc^i.i.  coiivcntiis  et  capitiiln 
iiil('i(lict:(|iH'  sentencias  [coii- 
tVft'ndas]  in  «'onini  ecciesias. 
([ui  sil)i  hiiiiisniodi  fructiiuni 
l)t'cimias  iioii   traderent  .  .  . 

XXXI.  D.  Johannes  papa  siipia- 
dicto  Xicolao  iiKMT-atoi'i  .  .  .  coni- 
niisit.  iit  ...  (|iiil)usfinn(|ii(' 
li(»iiiiiiii»ii.s  Mti'iiis(|ue  sexiis  ad 
siii  libitum  volinitatis  deputare 
posset  coidVssores,  et  quod 
huiusniodi  deputati  confitentes 
absolveie  possent  a  i)ena  et  a 
c'ui|)a  certis  tanien  peccuniaruni 
taxis  niediantibus.  Qiias  ([uidem 
])retensas  indulg'enciasideni  niei- 
cator  j)ubh"cai-i  fecit  in  certis 
locis,  civitatibus  et  villis.  iit  puta 
Traiecti.  Mecheline,  Ant\veri)ie 
et  alibi.  De  (pn'biis  maxinias 
])ecuniai'uni  sununas  exliausit  et 
extoi'sit  Christ itideles  seducen- 
do  .  .  . 

XXXII.  Picniissa  oninia  et 
sin^ida  fueitmt  et  sunt  vei'a. 
l)ublica  cI  notoiia  at(jue  \)vo 
Ncris  .  .  .  ;i|)ii(|  cicruni  et  popu- 
liiin  civil  at  um  et  diocesium  pi'e- 
diclaium    .   .   .   assej'ta    .   .   . 

XXXUI.  .Aimod.AK '('{'( 'XII.  .  .. 
nonnulli  auibassiatoi'es  tain  ex 
parte  illusliis  ref^'is  P^rancoruni  »d 
pivlateium  icjim"  Fraucie.  (juam 
i'x  parle  aluic  uui\ crsilalis  studii 
f'ai-isi(Misis  IJomc  apud  s.  Pe- 
trum  in  |)alaci()  apo.stolico  et 
camera  majiiia  jjaiauu'ntorum. 
multitudinc  clcri  et  nobilium 
ibidem  iu  publicji  audieiicia  coii- 
g'regata    ...    d.     Johanni    i)apt' 


curator  ordinis  Theotonicorum 
dicit  do  XXX.  esse  verum  <'t 
addit  de  aliis  ad  alias  provincias 
missis:  supei"  XXXI.  dicit  ut 
proximus.  salvo  quod  non  con- 
stat  sibi  de  publicacicme.  ("c- 
|)lialudensis  dicit  XXX.  aiMicu- 
lum  Ncrum  de  Nicoiao  de  l'i- 
slorio.  (püa  vidit  eiim  ire  et  cum 
multis  |)pcuniis  redire  :  et  (piod 
ecciesia  ])ei  fuit  multum  ex  hoc 
scandalizata.  F>p.  Laudensis  dicit 
se  audivisse  a  sociis  Nicolai  arti- 
culati  contenta  in  istis  duobus 
articulis  esse  vera.  Card.  Canie- 
racensis  valde  bene  deponit  circa 
istam   inateriam. 


XXXI I.  (leneralis  est  et  itde- 
i'unt  se  tesles  ad  deposita  per 
eos  et  (piod  de  eis  est  publica 
vox   et    fama   etc. 


XXXIII.  XXXIV.  ( Oircctor 
dicit  articulum  pi-imum  vei'um. 
(piia  interfuit  :  super  XXXIW 
dicit  sc  iion  audivisse,  (|Uod 
pa|)a  sc  emendaverit.  P.  Nig'i-andi 
dicit  articulum  XXXIII.  foi'c 
\erum.  ipiia  fuit  presens:  super 
XXXI  \'.  dicit  non  audivisse, 
(|uod  se  emendaverit,  sed  factus 
est  ])eior;  et  de  hoc  est  fama 
comnunns.  Cunczo  dicit  XXXIII. 


Aiiklaj;cii  iliki-l    iiiul   /»Minciiaii.s.sancii    ü-.'ucn   .loliarm    XXIII. 


l<s:{ 


XXIII.  diffaniiani  synioiiiacam 
et  iiialam  vitain  nialain(|ue  la- 
mam  [ht  totiim  et  iinivcisiim 
imiiidum  (livuJ^atas  exposiicriml. 
asserentes  ecclesiain  Dci  ob  id 
inii'abiliter  scandalizatam :  mo- 
iientes  sepe  et  sepiiis  cai-itative 
et  i"e(iuii'entes  eundem  papaii) 
.Johanneiii,  (piateniis  a  simonie 
inerfil)U8  cessaiet  atqiie  IViictus 
ante  fieiidas  {^'i'acias  et  si^^^na- 
tiiras  et  aiiteipiam  beneticiandus 
perce|)isset  eosdem.  camere  apo- 
stolice  solvendos  et  daiidos  lol- 
leret  et  resecaret  se([iie  in  vita 
et   nioi'ibns  einendai'et   .  .  . 

XXXIV.  D.Johannes  papa  XXIII. 
a  supradictis  et  nonindlis  aliis 
btnnili  et  (bnota  nionlcione  cor- 
reptus  a  ci-inniiibiis  prcdictis  et 
a  scandalis  .supradictis  non  ces- 
savit  .  .  . 


t'orc  verum,  (pna  |)resens  luit  ; 
sup(^i'  XXXI\'.  dicit  fore  v«^i-uni. 
(|ui;i  post  ea  \idit.  (piod  peiora 
lecil  quam  antea.  Quinqueec- 
cJesiensis  dicit  ambos  esse  veros. 
Xardi  dicit  XXXIII.  verum.  (|uia 
int(M'fuit;  super  alio  de|)()nit  de 
lama  publica.  Prior  Hodi  dicit 
XXXIII.  fore  verum.  Card.  \'i- 
variensis  dicit  XXXIII.  vcruu). 
(pn'a  presens  luit  :  de  altero  est 
lama  publica  in  curia  et  alibi. 
Card,  de  l'rsinis  dicit  de  auditu. 
(pn'a  tunc  non  fuitin  curia,  (pioad 
XXXIII.;  (I,.  XXXIV.  dicit  notoii- 
uuK  Card.  Camcracensis  dicit 
utrunufue  \erum.  (piia  luit  |)re- 
s('ns ;  nee  se  correxit.  sed  in 
sua  ]nalicia  perduraxil.  Card,  de 
Klorencia  luit  pi'esens  et  dicit 
arliculum  verum;  super  XXXIV. 
credit,  quod  non  se  correxit. 
Angelotus  dicit  articulum  fore 
verum,  quia  presens  fuit  ;  super 
XXXIV.  dicit  arliculum  foi-e 
verum.  |)ublicuni  et  notoi'ium. 
Tarunda  dicit  XXXIII.  verum, 
quia  interfuit;  XXXIV.  dicit  esse 
verum  et  notorium.  Assissinen- 
sis  ep.  dicit  XXXIII.  esse  verum, 
XXXIV.  dicit  esse  verum  et  no- 
torium. Deys  dicit  XXXIII.  fore 
verum,  (piia  presens  fuit;  XXXIV. 
dicit  articulum  verum  et  no- 
torium. I).  de  \'incio  nicliil  seit 
de  XXXIII..  quia  non  fuit  in 
curia;  super  XXXIV.  dicit,  (piod 
num<|uam  cessavit  a  malo  nee 
unnpuim  fecit  bommi  et  credit, 
quod  eo  non   sit    peioi-   homo    in 


1S4 


Aliscliiiill 


)liiiiiii    XXIII.    1111(1    (Ins    K(ni/,ii. 


XXXV.  I)..!ohaiiii('S  i):ii)a  XXIII. 
f'iiit  et  est  de  pfcmissis  oiimibiiy 
cl  siiiiiiilis  piililicc  et  notoric 
\)i'V  lolimi  imiiKltiiii  .  .  .  tota- 
litcr  (lixiiliiatiis  (M  dilTamatiis  .  .  . 

XXXM.  Item  (h'iHincianl.  .  .  . 
(|ii()(l  (I.    jiapa    l)()]ia    Iciiipoialia 


nimulo.  W'oiiiiaius  dicit  XXXIII. 
esse  verimi ;  XXXIV.  dicit  verimi 
et  iiotoi'iiiin.H.  Kiiwt  dicil  XXXIII. 
esse  veiiiiii.  (juia  interfiiit. 
XXXIV.  dicit  veiiiiii  et  iiotori- 
iiiii.  Aicliie}).  MfHÜolaiieiisis  di- 
cit se  Hichll  seile,  qiiia  iioii  fuit 
in  cui'ia.  Procui'ator  oi'dinis  Theo- 
toiiicorimi  dicit  XXXIII.  fore 
verum,  quia  interfiiit ;  XXXIV. 
dicit  verum .  (|uia  omni  die 
l)eius  facit,  nee  se  emendat  in 
ali(|U().  Card.  Harensis  siipei' 
XXXTII.  dicit  articulum  vei'nm. 
(piia  interfuit ;  siipei'  XXXIV. 
dicit  articulum  verum,  quia  sem- 
per  peioravit  vitam  suam  et  ita 
dicit  notoi'ium.  Card.  Aquile- 
gensis  dicit  articulum  XXXIII. 
vcu'um,  (|uia  luit  presens;  XXXIV. 
dicit,  ((uod  seniper  luit  incor- 
i'ig'lbilis  nee  se  emendavit,  sed 
continue  de  die  in  dieui  peioravit. 
Et  hoc  dicit  esse  verum  et  no- 
torium.  Super  XXXIV.  Johannes 
de  l'olleyo  dejxjuit  de  publica 
fama.  Dwera'  clarissime  probat 
utrunKjue.  ( 'e|)haludensis  et 
Olorensis  ei)isc()i)i  dicunt  articu- 
lum XXXIII.  fore  verum,  ([uia 
fuenmt  piesentes.  Cei)haludensis 
dicit  XXXIV.  verissimum  et  no- 
toi'ium. 

XXXV.  Generalis  est  et  testes 
referunt  se  ad  deposita  per  eos. 
Cephaludensis  dicit  articulum 
vej'um  et  notoriiim.  (piia  seinj)er 
])eius  fecit. 

XXXVI.  Kp.  Xarniensis  dicit 
Vera   conteiita  omnia   in  articulo 


Aiikla<iear(ik('l   iiiul   Zciiiii'iiiuissaiicn    üciicii  .loliami    \.\lll.  18;) 

(M-clcsic  l{()iii;iiu\  uilx'iii  vidclicct  et  s|)Pci;ilitrr  (lii|)lic;ui(l()V;>''<'";i>^ 
lloDiain  et  |)alrini()niiiin  ccclesie  et  triplicando  ^i'alx'llam  bis  <•! 
in')  Italia")  pessime  v\  scaiida-  imposiiil  daciain  dereiii  milium 
l(KS(*  i'exil,  oppressioncs.  aiijian'as  llorcnormn  subditis  in  l^oma.  in 
cd  g-abellas.  iit  thcsaiirizarct.  (iiiornm  sobicionc  luit  i)r('S(Mis. 
adaiixii  et  aliquas  de  novo  ad-  ideni  deponit  niidtas  bonas  can- 
invenit  totamqne  sulxlitoruni  sas  sciencie  snper  sin^ulis.  Cnnc- 
substanciani.  (jiiantnni  in  eo  fuit,  zo  dicit  ai'licuiuin  vei-nni,  (|uia 
exhausit  et  sibi  inbursavit  ii)Sos-  interfuit  et  vidil.  preterciuani 
que  ecclesie  snbcb'tos  depaupe-  de  tractatn  cinn  Klorenlinis  de 
ravit  turpia  hicra  nndicpie  scan-  l^>ononiain  aUenando.  (piodjiescit. 
dalose  recoliigens  phn-es(|ue  ter-  (^nincpieecclcsiensis  dicit  arti- 
las  Romane  eccdesie  sine  (nidenti  cnhini  v(M-nni.  salvo  (b'  t ractat u 
nccessilate  vel  ntib"tate  ypotbe-  cum  Kb)rentinis  et  |)r()dicione 
cavit,  inpig'noravit,  aiicpias  vero  nibis,  (pie  (bcit  se  nescire.  ("on- 
alirno  (piovis  tytuk)  distraxit.  stat  sibi  lamcn  de  nuiitis  inter- 
l^t  cum  commnni  FMorentino  de  fectis  et  s|)oliatis  propter  fu^ani 
abenaiido  P)ononiam  tractavit.  pape.  Naidi  dicit  articidum  verum 
l'i'l)em  Romanam  et  tei'i'am  patri-  (b-  imposicionr  gabellariim  et 
monii  ecclesie  |)i'oditorie  cai)i  ...  dcpauperacione  Honianoi'um  (d 
l)ei-misit  et  tacite  consensit.  VA  mab)  regimine  in  scandabun 
.  .  .  nuper  de  mense  Junii  amii  i)bnimoi-um  et  (|iiod  lacite  con- 
(b  M('("('(\\ill  .  .  .  Ixomanum  sensit  in  pi'ocbcionem  et  pei'- 
|)opubnn  deserens  cui'iaies(|ue  dicionem  l'rbis  et  (bit  i)onas 
suos  et  oves  in  inanibus  bipoi'inn  causas  sciencie.  Angelotns  de- 
et  inimicoi'um  snoruin  tijub'ns  ponit  de  alicnacione  multoi-nm 
ex  culpa  sua  i'ecessit  scaiubdosc  casti'oi  um.  cpie  nominat  et  dicit 
Ri'ojjtei'  (|uod  multi  curtisani  contenta  esse  vera  et  de  eis 
intei-em|)ti,  truciibiti.  capli.  et  |)id)iicam  voceni  et  lamam. 
aUcpu'  violenter  i)ei'  niaiinaiios')  Tai-unda  (Hcit  de  im|)osicioni- 
ad  jJi'ak'as  capti  et  in  pcipctuam  bus  onei-uni  suixMtis  ecclesie 
sei'vitutem  redacti  lueiimt    .  .  .      esse     veiann ;     et      deponit    de 

nmltis  pecuniis,  de  alienaci- 
onibus  castroi'nm,  <pie  nominat 
etc.  Snpei"  aliis  nicbii  sibi  Con- 
sta t.  Ep.  Assissinensis  dicit 
(|Uoad  jo-abelias.  anyarias.  oppres- 
siones  et  alienaciones  i'ei'um 
ecclesiai'uni  articulum   esse    ve- 


a)  Ffhlt  L.     h)  '-'.   7.   inciccii.iric 


l(S()  1.   .Vlisclinilt.     Joliaiiii    Will,   iiiid   (l;is    Konzil. 


i'iim  cI  iioloniim  et  (Icscciidil 
|)i*()  cniisa  sciciicie  ;hI  six'ciciii 
ali(|ii(>riim  castroiiini  :  cl  xidit 
Imllas  siippi'  liiiiiisiiiodi  aliciia- 
cioiic  coiu-essas.  De  ti'actatii 
iiichil  seit,  sed  i'uga  et  daiii|)na 
ciirtisanoruiii  sunt  notoria.  ('ai"d. 
de  Ui'sinis  dicil  de  imposicioni- 
bus  gabellaiimi.  an^ariariim. 
oppressionum  et  delapidacioiie 
ecclesie  Koiiiaiie  ai'ticulum  esse 
verimi.  De  ceteris  nescit.  (luia 
iioii  luit  tuiic  |)i'esens.  Deys 
dieit  articuluiii  verum  et  notori- 
iim.  H.  de  X'iiicio  dieit.  (piod 
male  iiul)eiiia\  it  l'rhem  et  tei'- 
ras  eeelesie.  (jiiia  i-ravaxit  aiiti- 
(|iias  jiabellas  et  im|)()siiit  iiovas. 
De  aiieiiacioiie  fUnionie  vei  ti'ac- 
tatii  iiiehil  seit.  Wobiiai'iis  de- 
|)()iiit  de  oppj-essione  paiiperum, 
im|)üsieione  jL^aljellarum  :  de  aliis 
per  aiiditiim.  H.  Kiiwt  dieit 
aitieidiim  veiiui)  et  dat  eaiisas 
seieiieie.  (|iiia  eeiaiii  a  teste  ex- 
toi'sit  |)eeiiiiias.  .Afchiep.  Medio- 
laiiensis  dieit  artieuliim  veiiim  ; 
et  (piia  fidieetam  in  (piolilx't  pe- 
tito  seil  mensura  vini  sublia.xit. 
Noeatus  luit  papa  de  la  Kulgeta. 
rioeuiatof  (»i'dinis  Theotoni- 
eoiiim  dieit  artieulum  veeuni 
et  dat  bonas  eausas  seieneie. 
Card.  Uai'ensis  dieit.  (piod  \en- 
didit  ealiees  laieis  et  elerieis  et 
eonstituil  infinitas  gi"a\aei()nes 
etc.:  item  multa  alia.  de  (piibus 
|)artieipa\'it  papa.  Card.  Acpiile- 
fi'ensis.  (juod  male  i'exit  terras 
ecclesie  et   (piod  lioe  sit    notori- 


AiikhilicjHtiUcI    iiihI   /(•iiti('naiiss;i<i(Mi    ücui'H   Joluiiiii    Will. 


1.S7 


XXXVII.  Propter  proinissa  et 
ipso  culpaiite  et  fausani  (laute 
imilla  criinina,  videlicet  sacri- 
U'U'ia,  adiiltcria.  lioiiiicidia.  spo- 
liacioiies.  rapine.  fufta  in  Ti-be 
l»()iiiaiia   fuei'uiit   cominissa  .  .  . 


XXXVIII.  I).  Joliaiiiips  i)apa 
.  .  .  mnlta  gi-avia.  iiuitilia  et 
tVustratoria  onera  eciaiii  (lallicis 
in  Avinione  .  .  .  iinposuit ;  .  .  . 
ac  eciani  de  dictis  civitate  Avi- 
nionensi   et   comitatn  Venusino. 


um  et  |)ul)lice  diltaniatus.  Ccplia- 
Indensis  dicit  artieuluni  verum, 
publicum  et  notorium  (pioad 
uialum  legimen  et  imposicionem 
f>abellai'um  etc. 

XXXVII.  Kp.  Narnien.sis  dicit 
articulum  veium  et  dat  causas 
sciencie  et  nominat  plui'es  tunc 
mortuos.  Cunczo  dicit  articulum 
vei'um  et  tpiod  spoliatus  fuit 
i])semet'').  (^»uincpieecclesiensis 
dicit  articulum  foi'e  vei'um. 
Nai'di:  cunteiita  foic  vera.  Ep. 
Assissinensis  dicit  articulum 
verum  proptei-  fngam  et  inva- 
sionem  Ui-bis.  ('ard.  de  l'rsinis 
dicit  audivisse  publice,  propter 
fugam  et  invasionem  Ui'bis  acci- 
disse  ea,  que  in  articulo  dedu- 
cuntur.  .lobannes  de  Polleyo 
dicit  aiticuluu)  foi-e  vei-um,  i)U- 
blicum  et  notorium.  Deys  dicit 
articulum  verum.  |)ublicum  et 
notorium  et  dicit  se  scire.  Wol- 
marus  dicit  ai'ticulum  fore  ve- 
rum. H.  Kuwt  dicit  articulum 
verum,  (piia  vidit  etc.  Pi'ocura- 
tor  ordinis  Tlieotonicorum  dicit 
articulum  verum,  (pn'a  perdidit 
ultra  l\'  un'lia  lloi'enos:  et  de- 
l>onit  inconveniencias  uudtas 
specilice.  ('ephaludensis  dicit 
articulum   verum. 

XXXVIII.    tollat ur.     quia    nun 
probatur. 


a)  lU'üli;  llss  nur  iiicl. 


IS.S 


I.    Alisclinitt.     .loliiuni    Will,   iiiid    düs    Kmizil. 


(|ii()s  (raclaxit  aliciiarc  (lixci'si- 
modc  (4  iiiaximr  in  maiiilxis 
i'egis  Ladislai  poiicrc  nuHliaiiti- 
hus  certis  tractatihus  coiid-a 
iinioiiem  ecclesie  |)r()  iiiaiiiia 
ix'ccimie  qiiaiititatp  .   .   . 

XXXIX.  .  .  .  \).  .Johannes  tani 
in  ])reniissis,  quam  aliis  inunie- 
labilibus  casibiis  et  universaliter 
in  oninibiis  male  et  pessime  ad- 
ministravit  tam  in  s])iritnalibiis. 
(|nam  in  tem|)()ralii)iis.  Kl  (juod 
fuit  et  est  i)on()i'um  IJomane 
ecclesie  .  .  .  dilapidator,  deva- 
stator  et  dissipatoi-,  pessimus 
et  inutiliis  ac  damnosus  admini- 
stratoi',  .  .  .  scandalosus  vene- 
ficiis,  homicida.  IVatrum  inter- 
emptor,  carnis  vicia  j)ei'  onmia 
colens  .  .  .  adeo.  (piod  in  italia, 
et  (piasi  tota,  capto  vofal)ulo  et 
similitudine  a  (piodam  inhuma- 
m'ssimo  jiencinm  annornm  capi- 
lanoo  IJoldfino"')  appellato  eciam 
papa   tJoldi'imis"')  vocitatur. 


XXXIX.  (leneralis;  testes  lele- 
i'unt  se  ad  deposita  i)ei'  eos. 
Anjuelotus  dicit  articuhim  verum, 
salvo  de  homicidio  tVati'is.  Item 
falsilicavit  monetam,  proptei' 
(|Uod  tota  tii'bs  Ixomana  scan- 
dalizata  fuit.  Taiiinda  dicit, 
(puxl  notorie  reputatur  talis  et 
pro  tali  est  habitus  et  credit 
ai'ticulum  verum  et  notorium. 
Kp.  Assissineiisis  dicit  articulum 
verum  et  notorium  preter(|uam 
de  venelicio  et  homicidio  fratrum, 
de  (piil)us  nescit .  ( 'ard.  de  Ui'sinis 
dicit  articulum  \-erum  (pioad  ma- 
lam  adininistracionem  in  spiri- 
Iiialibus  et  temporalibus  et  (|UO(l 
de  hiis  eciam  <'st  [)ubhce  dilfa- 
mal US.  N'ivarieiisis  dicit  papam 
diflamatum')  per')  Italiam  in 
locis,  per  (|ue  transivit,  de  scan- 
(hiloza  a(hninistracione,  vita 
mala'');  sed  in  sj)eciaii  |)auca 
novit  de  premissis.  (^uinipie- 
ecclesiensis  dicit  articulum  ve- 
i"uni,  saK'o  homicidio,  veneticio, 
IVati-um  interempcione  et  viciis 
carnis.  Xardi  dejionit  de  fama 
publica;  et  pi'o  tali  |)ul)lice  i'e- 
putabatur.  Johamies  de  l'oileyo 
dicit  articulum  verum,  publicum 
et  notorium.  salvo  ({uod  de 
homicidio  nichil  seit.     Devs  dicit 


a)    /'    l!lll.lrrini>.      Ip)    l-rh/l    I' 


■)   l'di:   in.     il;   //»■  fuli/f  cl    adiiiiiiist  r 


Aiikliiu-('iii-tikrl    und   Z<Mii:ciiiiiissai;cii   ücücii   .lolianii    Will.  LSO 

aflirniaiulo  id.  (iiiod  sii|)ra  |)rius 
(leposiiit.  W'olinai'iis  dicit  con- 
tenta  esse  notoria.  H.  Kiiwt 
lefert  se  ad.  deposita.  Item 
aicliiep.  Mediülanensis  deponit, 
(piod  j)i-()|)ter  eins  malam  vitani 
Nocatus  est  papa  Holdei'lmis: ') 
et  in  aliis  i'efert  se  ad  deposita 
per  (Him.  f^i'ociii'atoi'  oi'dinis 
Theotonicorum  refeit  se  ad  de- 
posita. Card.  Hai'ensis  deponit. 
(piod  t'ius  mala  admiiiist  racio 
et  vita  atcpie  mores  iioii  soliim 
ecciesiam  iinivei'salem.  sed  eciam 
celiinietterram  scandalizaveiimt 
et  abhominaverunt;  et  qiiod  hoc 
est  i)ublifiim  et  notorium.  Card. 
Aquilegensis  de  malo  regimine 
deponit  publicum  et  notorium. 
('e])haludensis  dicit  articulum 
verum  (pioad  scandalum  et 
malum  reji'imen  ecclesi«'.  (piia 
notorie  scandalizavit  ecciesiam. 
XL.     item   iiuod   de  premissis  XL.     Hjj.  Xarniensis  dicit  arti- 

,  .  .  Johannes   pa|)a    liiit    et  est      culum    verum    et    pro    tali    liiit 

notorie  diffamatus.  habitus  pul)lice  et   notorie.    Alii 

referunt    se    ad    prius    deposita. 
Angelotus  eciam  dicit  ai'ticulum 
verum.    Tarunda  dicit  aiticulum 
vei'um  et  notorium. 
XLL    J).  Johannes  papa  pecunia  XLL    Tarunda  dicit.   (piod  est 

saciari  nequiens  indallia  similitcr      verus    de    Petro  Girandi'').    quia 

abs<iue  necessitate  nulhKpie  cau-      intei-fuit  tractatui. ')   Exhibeatur 

sa  racionabili  subsistente  vendi-      bulla. 

dit.  distiaxit  .  .  .  certos  reditus. 

census  et  proventus  atque  tributa 

annua  ab  antiquo Romane  ecclesie 

debita    ...   et    |)resei'tim    Peti'o 


ii)    r   Ciiiai-ili.      I))   l'i(r.   (•(intr.-ictui. 

V    V<il.   J.    Binrhiinitif.    Kultur  d.    Hfhtiissn iicc     ID.    .1.)   1  2-~>. 


H><)  i.  Abscliiiitt.     Joluiim    Will,   iiiul   das    Koii/.il. 

(liraiidi ')  et  cerlis  aliis  pprsonis 
laicis  et  seciilanhiis  .  .  . 

XLII.    J).  .Johannes  |)a|)a   non-  XLII.  I<:|).  Narniensis  dicit  arti- 

milla  (liversa  bona  (livei'soi-uni  ruluni  vei'uni  et  siihiunuil  speci- 
ecclesiaiiini  et  monasterioiuni.  ales  causas  seiende  et  specifice 
.  .  .  j)reseitnn  »M-clesiarum  piin-  noniinando  personas  et  nio- 
cipis  apostoloi'iini.  s.  .loliannis  nasteria.  An^elotiis  dicit  arti- 
l.alei'anensis  .  .  .  iiecnoii  de  honis  culuni  publicum  et  notoriuni. 
nioiiastei-ioi'uin  s.  Pauli,  s.  Lau-  Cai'd.  de  l'i-sinis  dicit  ai'ticuluni 
rencii  extra  niuros.  Alexii.  s.  Ka-  vei'uni  et  notoi'inni  et  pro  causis 
l>iani  .  .  .  sola  a\aricie  cecitate  sciencie  i'efert  se  ad  unam  cedu- 
seduclus  vendidit.  alienavit  .  .  .  lani.  in  (pia  lioc  |)lene  sciibitur 
ad<'o.  (|uod  in  j)lei-is(]ue  cessat  manu  propria  cai-dinalis.  Xi.üi'an- 
divinum  sei-vicium.  Et  ubi  ei-ant  di  dixit  audivisse  a  multis  nota- 
X.  XX  vel  XXX  i'eliiiiosi.  Iiodie  bilibus  personis  et  ipiod  laboi'at 
n(tn  sunt  nisi  uniis.  duo  vel  tres.  publica  Vi)x  et  fania.  Cunczo 
(|uasi  fame  moriontes  .  .  .  deponit  de  |)ublica   lama.    Quin- 

(|ueecclesiensis  dicit  articuJum 
vei'issimum  ([uoad  omnes  eins 
pai'tes.  Xardi  deponit  de  ali- 
enacione  bonorum  ecciesiarum 
et  presertim  s.  Petj'i  de  Vrhe 
et  aliarum  ecciesiarum  et  speci- 
licat  aliqua.  Johannes  de  l\)lleyo 
dicit  articulum  publicum  et  no- 
toriuni. Deys  refei't  se  ad  priora 
dicta  sua.  H.  d  Vincio  deponit, 
quod  papa  vendidit  cleruui '')  [inj 
districtu  Kloi'entino  pi"o  CLXXX 
ni.  florenis.  (piia  vidit  bullas  in 
Plorencia  desuper  conlectas. 
Procurator  ordinis  Theotoni- 
coi'uin  dicit  articulum  verum  et 
deponit  pi'o  causis  sciencie  de 
monte  Sublaci  et  alienacione 
eins  castrorum  etc. 
XLIII.   D.  .Johamies  papa  bona  XLIII.    XLIV.    non    probantur 

et     dotem     dicti     monastei-ii     s. 
Lauicncii  dixisit    .  .  . 

a)  G.  r  Duraiuli.     1.)  No   hriilr  lls.-<. 


Aiiklat>"<'ai-tik('l   mifl   Zi'iiüi'tiiiiissaü'fn   ü<'ticii  .loliaiiii    Will. 


191 


XLIV.  ]).  Joliannes  papa  .  .  . 
moiiaslprium  s.  Alexii  veiididit 
P)aptiste  de  Sabellis  .  .  .  ot,  (piod 
deterius  est.  caput  s.  .Johannis 
Raptiste.  (|U()(I  erat  in  iiiona- 
stei-io  inonialiuin  s.  Sylvestri  de 
dicta  Urbe,  vendiderat  seii  pac- 
tiiin  de  tradendo  fecerat  P^loien- 
tinis  pro  precio  L  niiliuin  duca- 
t()i-iim.  (^iiod  et  feoisset,  iiisi 
civibiis  Ronianis  id  per  eiim 
revelatiini  fiiisset.  VA  cpiia  ali- 
(|ui  eoruiii  de  boe  in  aperlo  Ju- 
cuti  fueriint,  capti,  incaiceiati . . . 
fuerunt  .  .  . 

XLV.  D.  Johannes  papa  eciam 
iura,  mobilia  et  ininiobilia  eccle- 
siarum  .  .  .  dicti  patrinionii  ec- 
clesie  Romane  .  .  .  ab'enavit  et 
dissipavit  et  pi-esertim  piiii-a 
bona  episcopatus  Bononiensis  et 
ecclesie  s.  Petronii  Bononiensis. 


XLV.  Tai'unda  dicit  articiiliiin 
vei'um  et  notoriuni  in  ilononia 
adeo.  (piod  nulla  tei'g:iversacione 
potest  celari.  Xi.ui'andi  dicit  arti- 
ciiinm  ijublicuni  et  notoiium. 
Deys  dicit  aiticulum  vernm,  qnia 
notorium  est.  W'olniarus  dicit 
articulum  verum  et  (bat  bonas 
causas  sciencie.  Arcbiep.  MedioJa- 
nensis  dicit  articulum  vei'um. 
Pi'ocui'atoi-  oi-(b'nis  (b"cit  arti- 
cuhim  vei'um  et  deponit  de  ven- 
dicionibus  clericoium  etc.  Card. 
Fioi'entinns  de])onit  se  ci'edei'e 
aiticulum  verum,  (juia  audivit 
lioc  ab  episcopo  Bononiensi,  tpii 
moi'tuus  est^),  et  ci-edit  id  notori- 
nm  et  pro  notoi'io  i-epntari. 
('epbalu(bMisis  (Mcit  articulum 
\ermn.  Kp.  Laudensis  dicit  se 
scire  de  tribus  monasteriis. 
(|Uod  est  verum.  Oloi'ensis,  quod 
publice    et    notoiie   dicebatur  in 


'/    Wrlrln-f    lliscltof?      Hi-i    Kiihc] 
heilt  fr  nficliirciseii. 


hißt    sich    für    die  Zeit  .lohtinns    A'A'/i/. 


192  1.   Ahsi'lmitl.     .InlKiiin    Will.   iiihI   (ins    Kmizil. 

Bononia.    iit    in    ailiciilo    conti- 
netiir. 
XLVI.    1).  .Johannes  |)a|)a  deci-  XLVT.  Tai  iinda  dicit  articiilum 

inas  ca.sti'ornni  (Vnli  cl  IMehis  xri'uin.  (|uia  xidil  littcras  cl  hul- 
dioceseos  IJononiensis.  perti-  las  dcsiipcr  conrcctas.  Archi('|). 
nentes  ad  niensani  cpiscopalcin  Mediolanensis  dicil  aiticuluni 
liononieiispni  alif-naxit  laycis  xcruni  etc.  V]\).  Xai'nitMisis  dc- 
faiitoiMbus  suis  in  pt'i  prtiiuni  .  .  .      ponit  de  aiiditu. 

XLVII.    I).  .Johannes  |)apa  .  .  .  XLVII.  Tarun(hi  (hCit  aiticuhnn 

(h)ctorlbiis  stiidii  IJononiensis  |)('r  Nciissiniuni.  pul)li(iini  et  notori- 
plufes  annos  et  niaxinie  a  |)i'onio-  mn  in  IJononia.  Xiiirandi  (Hcit 
cione  sua  ad  papatum  sti|)en(lia  esse  ])uJ)licnni  et  notoi"iuni.  (inic- 
coiiini  .  .  .  ai)stuni  et  renioxit  :  zo  dicit  arlicniuni  \-ei'uni.  I'. 
et  taliter  tecit.  (piod  lani  nobile  Xai'di  dicit.  (|Uod  in  scolis  el 
et  .solenipne  Studium  (piasi  ad  extra  sepe  audixil  a  doctoribus. 
nichilun)  ies|)e('l  i\('  dc\enit.  1^1  ipiod  .Joliannes  subtraxit  eis  sa- 
sic  est    \-erinn.  laria     et     ([uod     protestal)antui". 

(liu)d  aniplius  noilent  lefiere.  I^p. 
Xai'niensis  dicit  articuluni  verum. 
()uia  id  sepe  audixit  a  scolaribus 
|el|  doctoril)US  (•on(pierentiJ)us. 
(piod  Studium  ideo  (lest ruei-etur. 
(piia  non  solvei'et  eis;  et  dicit 
iiüc  notoiium.  .loliannes  de  Pol- 
leyo  dicit  articulum  verum  et 
notorium.  J)eys  dicit  ai'ticulum 
\erum.  (piia  audixit  (juei-elas 
auditoi'um.  (|uod  |)ro|)tei'  non 
solucionem  Studium  fuit  siis- 
pensum  alicpiociens.  Wolmarus 
ut  proximus  testis.  H.  Kuwl 
dicit  verum,  quia  vidit  Studium 
8uspensuni  |)er  doctores.  eo  (piod 
eis  non  soivel)atur.  I*rocuratoi' 
oi'dinis  Theotonicorum  dicit  arti- 
culum verum  et  notorium ;  et 
scitita  esse  et  est  communis  vox 
in  civitate  Hononi(Misi.  Card, 
de  Tisinis  hoc  dicit  |)ublice  se 
audix'isse  a  doctoribiis.  \'i\arien- 


Anklageartikel  und  Zeugenaussagen  gegen  Johann  XXIII. 


193 


XLVIII.  Item  quod  .  .  .  eciam 
super  personas  ecclesiasticas 
...  in  toto  patrimonio  ecclesie 
gravissiina  onera,  tallias  et 
exactiones  insupportabilia  iiii- 
l^osuit  ,  .  .  Ymnio  eciam  super 
alios  prelatos  ecclesiasticos  ali- 
arum  terrarum  . . .  diversa  onera, 
tallias  et  exactiones  solvendas 
dominis  temporalibus  ...  et 
presertim  regni  Francie,  comi- 
tatus  Sabaudie,  Provincie  etc., 
nee  non  communitatum  Floren- 
cie,  Venetorum,  Senarum  et  pluri- 
bus  aliis,  cum  quibus  in  precio 
participavit,  imposuit,  adeo  et 
in  tantum,  quod  dicti  ecclesia- 
stici  fuerunt  et  sunt  tanta  pau- 
pertatis  angustia  afflicti,  ut  post 
propriorum  patrimonialium  bono- 
rum consumpcionem  necessitate 
famis  libros,  calices  et  orna- 
menta  ecclesiarum  vendere  sunt 
coacti  .  .  .  Sicque  .  .  .  repu- 
tatur  palam,  publice  et  notorie. 


Finke,  Acta  coneilii  Constanciensis.     HI. 


sis  idem;  dixit  se  corripuisse 
papam  propter  hoc.  Corrector 
audivit  hoc  a  doctoribus.  Lau- 
densis  ep.  dicit  articulum  verum, 
quia  vidit  Studium  Bononiense 
propter  causam  articulatam  de- 
structum. 

XLVIII.  Nigrandi  refert  se  ad 
superius  deposita.  Cunczo,  quod 
est  verum,  publicum  et  notorium 
et  quod  ipsummet  testem  talli- 
avit,  incarceravit  et  exactiona- 
vit.  Quinqueecclesiensis  dicit  de 
talhis  et  ahis  in  Bononia  et 
Florencia  fore  publicum  et  noto- 
rium. P.  Nardi  dicit,  quod  seit, 
quod  in  Roma  pluries  in  anno 
imposuit  tallias  et  per  hoc  clerus 
fuit  depauperatus,  ut  in  articulo 
continetur.  Card.  Florentinus 
dicit  articulum  verum,  prout 
sepius  audivit.  Ep.  Narniensis 
dicit  de  imposicione  talliarum, 
quod  est  articulus  verus  et  quod 
papa  participavit  XX  milia  a 
Florentinis,  quibus  concessit 
papa,  quod  LXXX  milia  exi- 
gerent.  Johannes  de  Poleyo 
dicit  articulum  verum.  Deys 
dicit  articulum  verum  et  noto- 
rium. B.  de  Vinciü  dicit  ut  in 
articulo  de  dilapidacione.  W'ol- 
marus  dicit  articulum  verum,  quia 
vidit  litteras.  H.  Kuwt  dicit  articu- 
lum verum.  Procurator  ordinis 
Theotonicorum  dicit  verum  in 
Italia,  quoad  alias  partes  nescit. 
Cephaludensis  et  Laudensis  epis- 
copi  dicunt  articulum  verum  et 
uterque  reddunt  causas  seiende. 
13 


194 


I.  Abschnitt.     Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 


XLIX.  Item  qiiod  propter  pre- 
missa  tota  ecclesia  Dei  iiotorie 
fiiit  scandalizata.  Et  ita  fuit  et 
est  verum,  palam,  publicum  et 
notorium. 


L.  Item  quod  liorrida  dete- 
standorum  criminum  fama  .  .  . 
pluries  et  sepe  christianorum  prin- 
cipum  tociusque  populi  christi- 
ani,  proh  dolor,  aures  penetravit ; 
et  in  tantum,  quod  Serenissimus 
.  .  .  d.  Sigismundus  Romanorum 
et  Hungarie  rex  ...  in  Lom- 
bardia  existens  ad  civitatem  Lau- 


XLIX.  Ep.  Narniensis  dicit 
esse  verum,  quia  notorium. 
Johannes  de  Polleyo  dicit  de 
depositis  per  eiun  esse  verum. 
Corrector  refert  se  ad  prius 
deposita.  Nigrandi  refert  se  ad 
prius  dicta.  Cunczo  dicit  arti- 
culum  verum.  Angelotus  dicit 
articulum  verum.  Quinqueeccle- 
siensis  dicit  articulum  verum. 
Ostiensis  dicit  articulum  esse 
notorium;  in  eins  persona  tota 
ecclesia  scandalizabatur.  De  Ur- 
sinis  dicit  articulum  esse  verum 
de  depositis  per  eiun.  Tarunda 
dicit  articulum  esse  verum.  Ep. 
Assissinensis  dicit  articulum 
esse  verum  de  depositis  per 
eum.  Deys,  B.  de  Vincio,  Wol- 
marus  deponunt  ut  supra  de 
notorietate.  Archiep.  Mediola- 
nensis  dicit  articulum  verum, 
quia  ecclesia  nun  quam  fuit  tantum 
scandalizata  sicut  sub  papa  Jo- 
hanne. Prociu'ator  ordinis  Theo- 
tonicorum  dicit  ut  sepius  et  affir- 
mative, ad  que  se  refert.  Card. 
Barensis  et  Aquilegensis  dicunt 
ut  supra  ecclesiam  per  Johannem 
scandalizatam.  Cephaludensis  di- 
cit articulum  verum  et  notorium. 

L.  Nigrandi  dicit,  quod  sepe 
audivit,  ut  in  articulo  contine- 
tur,  et  de  hoc  fuit  publica  vox 
et  fama.  Quinqueecclesiensis  di- 
cit, quod  de  indictione  concilii 
sibi  constat;  de  aliis  non.  Nardi 
credit  articulum  verum,  quia 
publice  audivit  hoc  dici  in 
Bononia.     Ostiensis   dicit,  quod 


Anklageartikel  und  Zeugenaussagen  gegen  Johann  XXIII. 


195 


densem  applicuit  dictumqiie  d. 
Johannen!  papani  ibidem  ad- 
venienteni  huniili  et  devota  prece 
rogavit,  quatenus  niorem  et  vi- 
tani  eniendaret  ...  Et  concili- 
um  generale  in  aliqiio  loco  securo 
.  .  .  indicere  suasit. 


LT.  Item  quod  d.  d.  Johannes 
papa  XXIII.  precibus  dicti  Sere- 
nissimi principis  .  .  .  condescen- 
dens  ampHus  a  viciis  huiusmodi 
scandalosis  et  presertim  simo- 
niaca  heresi  abstinere  spopondit 
et  hanc  civitatem  Constancien- 
sem  .  .  .  pro  concilio  generali 
celebrando  elegit  .  .  . 

LH.  Deinde  d.  Johannes  Bo- 
noniam  rediens  in  pristinam  et  pei- 
orem  symoniam  recidivavit,  fal- 
sas  datarum  anticipaciones  ven- 
didit,  ius  quesitiun  pro  numerata 
pecunia  litigantibus  abstidit  .  .  . 


fuit  presens,  quando  Imperator 
supplicavit  pape  in  Lauda,  iit  pro 
reformacione  ecclesie  indiceret 
concilium  generale  etc.  Ursinis 
dicit  articulum  vermn  quo  ad  con- 
cilium generale  indicendum.  Ep. 
Narniensis  idem  et  refert  se  ad 
bullam.  Deys  dicit  articulum  fore 
verum  et  notorium,  B.  de  Vincio 
dicit  verum,  quia  interfuit.  Wol- 
marus  dicit  articulum  verum  et 
notorium.  H.  Kuwt  dicit  articu- 
lum verum.  Archiep.  Mediolanen- 
sis  dicit  articulum  verum,  quia 
notorium.  Procurator  ordinis 
dicit  esse  verum.  Angelotus 
dicit  articulum  quoad  concilium 
fore  verum,  quoad  alia  nescit, 
Tarunda  fuit  in  Lauda  et  ibi  id 
dicebatur  et  credit  articulum 
verum.  Olorensis  dicit  quoad  con- 
cilium generale  etlocum  indictum 
esse  verum;  cetera  nescit. 

LI.  Cunczo  dicit  articulum 
verum  ut  supra  de  concilio  in- 
dicto.  Cephaludensis  ep.  dicit 
articulum  verum,  quia  vidit  bul- 
las  desuper  confectas.  Ep.  Lau- 
densis  dicit  articulum  verum  et 
notorium;  dicit  quoad  concihum 
et  locum  verum. 

LH.  P.  Nigrandi  dixit  se  non 
audivisse,  quod  papa  se  emen- 
dasset,  sed  peior  semper  fuit 
quam  ante.  Cunczo  dicit  arti- 
culum fore  verum.  De  Ursinis 
dicit  articulum  verum  et  notori- 
um. Ep.  Narniensis  dicit  arti- 
culum verum,  prout  supra  depo- 
13* 


196 


I.  Abschnitt.     Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 


LIII.  Item,  et  ne  per  viam 
iusticie  oppressi  relevarentiii*, 
idem  papa  Johannes  nuper  .  .  . 
d.  auditoribus  per  suos  referen- 
darios  et  presertini  per  d.  Jaco- 
bum  de  Camplo,  nunc  electuni 
Pennensem,  dici  fecit  et  man- 
davit,  ne  materias  anticipaci- 
onum  datarum  admitterent  in 
iudicio  et  ne  datarmn  registra- 
tores  aut  alios  officiales  quovis 
modo  compellerent  .  .  .  veritati 
testimoninm  perhibere,  iusticiam 
notorie  opprimendo  .  .  . 


suit  et  eciani  postquam  fuit  in 
Constancia;   et   hoc   esse  publi- 
cum et  notorium.    Johannes  de 
Polleyo    dicit    articiüuin    verum 
et  notorium  et  manifestum.  Deys 
dicit  articulum  verum,  quia  omni 
die  peioravit  se.    Wolmarus  dicit 
articulum  verum,  quia  vidit,  quod 
peiora  fecit.    H.  Kuwt  dicit  ar- 
ticulum verum  et  quod  vendidit 
ius    quesitum ;    et    vidit    et   ex- 
pertus    est    in    causis     suorum 
clientorum.     Procurator  ordinis 
Theotonicorum    dicit    articulum 
verum,    quia    in    concilio    Con- 
stanciensi  pessima  fecit.     Card. 
Aquilegensis  et  Barensis  dicunt 
idem,    quod  non   emendavit   se. 
Angelotus  dicit  famam  publicam 
laborare.      Tarunda     dicit    esse 
vera   et   notoria   et   ita    credit. 
Cephaludensis     dicit     articulum 
verum    et   notorium.     Ep.    Lau- 
densis  dicit  articulum  verum  et 
quod  in  Constancia  adhuc  fecit 
peius. 

LIII.  Nardi  dicit  articulum 
verum,  quia  audivit  a.  d.  Jacobo 
de  Camplo,  qui  illud  mandavit 
in  rota  ipso  presente.  Deys 
dicit  articidum  verum,  quia  audi- 
vit, quod  d.  Jacobus  referen- 
darius  ita  auditoribus  mandavit. 
H.  Kuwt  dicit  articulum  verum, 
quia  id  papa  eciam  mandavit  in 
consistorio  pubhco. 


Anklageartikel  und  Zeugenaussagen  gegen  Johann  XXIII. 


197 


LIV,  Item  quod  propter  pre- 
iiiissa  .  .  .  ep.  Sarisberiensis  et 
alii  .  .  .  regis  Anglie  illustres 
ambassiatores  d.  Johannem  pa- 
pam  XXIII.  moniierunt  et  corri- 
piieriint  caritative,  siippllcantes 
eidein,  quod  symoniaui  et  bene- 
ficioruni  vendicionem  desereret 
et  se  in  vita  et  moribus  emen- 
daret,  .  .  .  quodque  ipse  d.  Jo- 
hannes incorrigibilis  factus  huius- 
niodi  monita  salutaria  sprevit 
ipsumque  et  alios  prelatos  duris 
et  asperis  verbis  minatus  est . . . 

LV.  Item  quod  deinde  .  .  . 
papa  ad  Constanciam  veniens 
post  diversas  persuasiones,  ex- 
hortaciones  et  rogamina,  .  .  . 
ut  pacem  ecclesie  daret,  .  .  . 
die  sabbati  secunda  mensis 
Marcii  .  .  .  promisit,  vovit  et 
iuravit  .  .  .  dare  pacem  ecclesie 
per  viam  .  .  .  cessionis  papatus, 
.  .  .  prout  in  quadam  cedula 
conscripta,  quam  .  .  .  legit,  iura- 
vit, ...  et  alia  fecit  .  .  . 

LVI.  Item  denunciant  .  .  .  pro- 
motores,  quod  d.  Johannes  papa 
se  huic  sacro  concilio  submisit 
et  eins  sentencie  et  iudicio  stare 
promisit  in  omnibus  et  singulis, 
que  pertinent  ad  reformacionem 
ecclesie  tam  in  capite  quam  in 
membris  .  .  . 


Die  hierzu  gehörigen  Zetigeii- 
aussagen  unten  Nr.  LXlll. 


LIV.  Omnes  testes  dicunt 
articulum  verum  respectu  cedule, 
et  buUa  super  hoc  fuit  confecta. 
[De]  Ursinis  dicit  eum  pubhcum 
et  notorium.  Cephaludensis  dicit 
articulum  verum  et  notorium. 
Laudensis  ep.  verum,  quia  inter- 
fuit,  vidit  et  audivit,  ut  articu- 
latur.  Olorensis  dicit  articulum 
verum,  quia  presens  fuit  et 
audivit. 

LV.  Corrector  dicit  articulum 
verum,  quia  fuit  ])i-esens.  Cunczo 
dicit  articulum  verum.  Nardi 
dicit  articulum  verum,  publicum 
et  notorium.  Card.  Ostiensis 
dicit  articulum  verum,  quia  inter- 
fuit  et  audivit.  [De]  Ursinis, 
quod  est  verus  articulus,  quia 
fuit  presens  et  audivit.  Deys 
dicit  articulum  verum.  De  Vin- 
cio  dicit  de  auditu  cubiculariorum. 
Wolmarus  dicit,  quod  est  verum 
et  seit.  H.  Kuwt  dicit  articulum 
verum.  Procurator  ordinis  Theo- 


198 


I.  Abschnitt.     Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 


LVII.  Item  quod  dictus  d.  Jo- 
hannes papa  .  .  .  sepe  et  sepins 
et  maxinie  in  pnblica  sessione 
Omnibus  audientibus  cunctos 
avisaverit,  quatenus  contra  ipsum 
d.  papam  dicerent  et  obicerent, 
quicquid  vellent,  ...  de  bis,  que 
tempore  sui  papatus  gesserat  .  . . 

LVIII.  Item  quod  deinde  .  .  . 
dictus  d.  Johannes  papa,  qua- 
tenus procuratores  aliquos  ad 
premissa  adimplendum  consti- 
tueret  .  .  .  [fuit|  pro  parte  nacio- 
nuni  .  .  .  requisitus. 

LIX.  Post  huiusmodi  requisi- 
cionem  d.  Johannes  papa  dolose 
cogitavit  se  absentare  et  clam 
recedere  velle  .  .  . 

LX.  .  .  .  D.  rex  in  presencia 
cardinalium,  patriarche  Anti- 
ocheni,  episcoporum  multorum, 
ducum  et  comitum  .  .  .  rogavit 
d.  Johannen!,  ne  a  civitate  Con- 
stanciensi  recederet  neve  ante 
perfectam    unionem    huiusmodi 


tonicorum  dicit  articulum  verum. 
Johannes  de  Polleyo :  quia  fuit 
presens.  Angelotus  deponit  de 
fama  publica.  Tarimda  dicit 
articulum  verum  et  notorimn. 
Ep.  Assissinensis  dicit  articulum 
verum  et  notorium,  quia  fuit 
presens,  vidit  et  audivit.  Cepha- 
ludensis  et  Olorensis  episcopi 
dicunt  articulum  verum.  Ep. 
Laudensis  dicit  articulum  verum. 
Die  Zeugenaussagen  stehen  imi- 
zweifelhaft  unten  in  JSr.  LXVIII. 


Hierzu  fehlen  die  Aussagen . 


LVI.,  LVII.,  LVIII.i)  Corrector 
dicit  super  LVI.  esse  publicam 
vocem  et  famam.  Idem  P.  Ni- 
grandi  super  LVII.,  quod  est 
publicum  et  notorium  et  ecciesia 
scandalizata.  Cimczo"")  dicit  arti- 
culos  veros  et  notorios.  Quinque- 
ecclesiensis  dicit  articulum  ve- 
rum ;  LVII.  dicit  verum ;  est 
fama  pnblica  LVIII.  verum.  Nar- 
di   super  LVII.    et  LVIII.    dicit 


a)   V  Cuiicz.  Par.  Cucz. 

V  Daß  es  sich  in  LVI.,  LVII.,  LVIII.  um  die  JnquisiUonsartikel  LIX. 
LX.,  LXI.  handelt,  geht  am  klarsten  ans  den  Aussagen  des  Ordensprokura- 
tors hervor. 


Anklageartikel  und  Zeugenaussagen  gegen  Johann  XXIII. 


199 


sacrosanctum  generale  conciliuin 
dissolveret,  .  .  .  dans  et  offerens 
uberioreni  salvum  condiictiini, 
.  .  .  quodque  dictus  d.  Johannes 
recedere  nunquam  cogltasset, 
respondit,  sed  utique  remanere 
...  et  adimplere  cum  effectu 
velle  ea,  que  vovit  et  iuravit  .  .  . 
LXI.  Johannes  .  .  .  dyabolico 
spiritu  instigatus  hoc  sacrosanc- 
tum concilium  dissolvere  querens 
.  .  .  a.  D.  MCCCCXV.  die  mer- 
curii  XXI.  mensis  Marcii  in  noctis 
tenebris  habitu  indecenti  et  dissi- 
mulato,  laicah  more  ...  ab  hoc 
sacro  generah  Constanciensi  con- 
ciho  contumaciter  se  absentan- 
do  aufugit  et  recessit  in  scan- 
dalum  generalis  concilii. 


veros  et  notorios.  Ostiensis  de- 
ponit,  quod  in  requisicione  et  ob- 
lacione  regis  presens  fuit  cum 
aliis  cardinalibus  et  ita  audivit 
et  quasi*)  deponit  effectum  arti- 
culorum  et  quod  papa  oblata 
acceptavit.  [De]  Ursinis  dicit 
articulum  verum ;  quoad  uberi- 
oreni salvum  conductum  dicit 
audivisse  ab  imperatore,  quod 
obtulit  pleniorem  salvum  con- 
ductum ad  deliberacionem  con- 
cilii ;  de  recessu  et  de  scandalo 
dicit  LVIII.  verum,  publicum  et 
notorium.  Ep,  Narniensis  supra 
LVI.  dicit  verum,  quia  vox  et 
fama  et  effectus  ostenderunt. 
LVll.  dicit  verum,  quia  presens 
fuit,  quando  papa  protulit  verba 
in  eo  contenta;  LVlll.  verum, 
publicum  et  notorium.  Johannes 
de  Polleyo  dicit  LVI.  verum  et 
notorium  ;  et  LVIII.  verum  eciam 
et  notorium.  Deys  dicit  arti- 
cuUim  LVI.  verum,  quia  docuit 
rei  evidencia;  LVII.  notorium 
est ;  et  dicit,  quod  presens  fuit, 
quando  papa  dixit,  quod  pocius 
vellet  niori,  quam  recedere,  ante- 
quam  daret  pacem  ecclesie ; 
LVIII.  notorium,  quia  totus  mun- 
dus  seit.  B.  de  Vincio  super 
LVIII.,  quod  propter  eins  reces- 
sum  ecclesia  fuit  nmltum  scan- 
dalizata.  Wolmarus  dicit  omnes 
tres  veros  et  notorios.  H.  Kuwt 
dicit  LVI.  verum,  quia  publicum 
et  notorium.  Super  LVII.  dicit 
se     audivisse     a     cardinalibus ; 


a)  So  beide  Hss. 


200  I.  Abschnitt.     Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 


super  LVIII.  dicit  esse  verum, 
publicum  et  notorium.  Mediola- 
nensis  dicit  super  LVI.  verum 
et  notorium ;  super  LVII.  dicit 
se  credere  et  sie  audivit  a  curi- 
alibus ;  super  LVIII.  dicit  arti- 
culum  fore  verum  et  quod  ha- 
buit  copiam  littere  per  papam 
misse  comiti  Sabbaudie,  quam 
dictus  comes  sibi  in  una  missaria 
inclusam  miserat,  in  qua  multa 
mala  et  peius,  quod  potuit, 
scripsit  papa  de  imperatore  et 
concilio.  Procurator  ordinis 
Theotonicorum  dicit  LVI.  esse 
notorium,  quia  omni  die  fami- 
liäres et  ipse  disposuerunt  se 
ad  recessum ;  super  LVII.  dicit 
esse  verum,  quia  audivit  ab  ore 
pape,  quod  secrete  non  vellet 
recedere,  nisi  poneret  prius 
cedulam  etc ;  super  LVIII.  dicit 
articulum  verum,  quia  seit,  quod 
recessit  cum  una  balista  et  cum 
uno  famulo  etc.  Angelotus  dicit 
super  LVI.  se  audivisse  a  per- 
sonis,  quibus  credidit,  articulum 
continere  veritatem;  super  LVII. 
dicit  verum,  quia  presens  fuit, 
quando  rex  fecit,  quod  legeretur 
salvus  Conductus  et  obtulit  ad 
deliberacionem  concilii  pleniorem 
salvum  conductinn  etc.;  super 
LVIII.  dicit,  quod  seit  recessum; 
cetera  audivit.  Tarunda  dicit 
super  LVI.,  quod  articulus  est 
verus  in  se  absentando  et  credit, 
([uod  dolose ;  super  LVII.  dicit 
articidum  verum  et  notorium ; 
super  LVIII.  credit.  Assissinensis 


Anklageartikel  und  Zeugenaussagen  gegen  Johann  XXIII. 


201 


LXII.  D.  Johannes  ad  oppi- 
rtiiin  Schafliiisen  se  retraxit.  Et 
nonnullos  carclinales,  episcopos 
et  prelatos  ac  eciam  cortesanos 
et  principum  ambassiatores  a 
presenti  civitate  Constanciensi 
ad  se  venire  iussit  ...  et  eum 
sequi  nolentibus  aiit  non  valen- 
tibus  mandavit,  ut  de  hoc  sacro 
loco  recederent  .  .  . 


super  LVI.  dicit  articuhmi  verum 
et  notoriuni ;  super  LVII.  credit ; 
super  LVIII.  dicit  articulum  ve- 
rum et  notorium.  Ceplialuden- 
sis  et  Laudensis  episcopi  dicunt 
articuhmi  LVI.  verum  et  notori- 
um ;  super  LVII.  dicunt  arti- 
culum verum.  Cephaludensis  et 
Olorensis  ex  auditu  multorum ; 
super  LVIII.  Cephaludensis  dicit 
articulum  verum  et  recessum 
scandalosum.  Laudensis  et  Olo- 
rensis dicunt  quoad  recessum 
articulum  esse  verum. 

LIX.  Cunczo  dicit  articulum 
verum.  Idem  Quinqueecclesiensis. 
[De]  Ursinis  dicit  articulum  ve- 
rum, quia  constat  per  duo  brevia 
missa  per  papam  cardinalibus, 
ut  irent  ad  eum,  Johannes  de 
Polleyo  dicit  articulum  verum 
et  notorium.  Ep.  Narniensis 
dicit  articuhmi  verum,  quia  a 
pluribus  notabilibus  audivit  et 
ij)semet  fuit  requisitus  per  nun- 
cium  pape,  ut.  iret  ad  Scaffusiam 
vel  ad  Italiam.  Deys  dicit,  quod 
est  verum,  quia  totus  mundus 
seit.  B.  de  Vincio,  quod  papa 
mandavit  in  Scaffusia,  ut  cur- 
tesani  recederent  de  Constancia; 
in  quem  vero  fineiii  dicit  se 
nescire.  Wolmarus  dicit  arti- 
culum verum,  quia  vidit  cedulam 
affixam  in  Scaffusia  ^).  H.  Kuwt 
dicit     articulum      esse     verum. 


V  Vatikan.  Arcliiv.  Heg.  832  f.  52  ":  Copia  cedule  posite  in  valvis  ecclesie 
dicti  loci  de  inandato  dicti  intrusi  die  dominica  in  ramis  palmarum. 

In  valvsi  ecclesie  ville  de  Scafusa  usw.  Vgl.  Anschlag  in  Konstanz  tags 
vorher  HarcU  II  153. 


202  I.  Abschnitt.     Johauii  XXIII.  und  das  Konzil. 


Mediolanensis  dicit  in  Scaffusia 
hoc  fuisse  et  esse  notorium. 
Procurator  ordinis  Theotoni- 
coi'uiii  dicit  articuluni  verum, 
quia  aliqui  propter  hoc  secuti 
fuerunt  papam,  eciain  seit  hoc 
a  cardinah  de  Ursinis,  qui  pro- 
curavit  revocacionem  cedule. 
Angelotus  dicit  se  audivisse  a 
notabili  viro  etc.  Tarunda  dicit 
articuluni  verum,  quia  cedulam 
recessus  et  de  mandato  pape 
[ipse]met  subscripsit,  in  qua 
mandavit  papa,  ut  curtesani 
recederent.  Assissinensis  dicit 
articuluni  verum  et  notorium ; 
et  ideo  fuit  necessarium,  ut  con- 
ciliuni  provideret.  Card.  Came- 
racensis  deponit  euiii  esse  nutri- 
torem  scismatis ;  et  de  eins  per- 
tinacia  deponit  plenissime.  Sy- 
nion  Bosterbys '')  deponit,  quod 
l)apa  in  Scaffusia  iniunxit  sibi, 
ut  diceret  ainbaxiatoribus  ducis 
Biu'gondie,  ep.  Basiliensi  et  pa- 
triarche  Constantinopolitano  et 
aliis  ainbaxiatoribus,  ut  irent 
ad  euni  ad  Scaffusiam,  cum 
discoperiüsset  dominus  s.  Georgii 
recessum  suum  pro  intersigno 
mirando,  quid  hie  facerent.') 
Petrus  Potozoni  licenciatus  et 
magister'')  dicit,  quod  papa  iiiisit 
de  Constancia  multis  ambaxia- 
toribus  et  prelatis  et  presertim 
ducis  Burgondie,  ut  venirent 
ad  Scaffusiam  et  dimitterent 
concilium  et  credit  firmiter,  quod 
id  fecit  aninio  dissolvendi    con- 


a)  So  beide  Hss.    b)  So  der  Satz  in  beiden  Hss.    c)  So  V  und  Par. 


Anklageartikel  und  Zeug-eiiaussag-en  g-eg-en  Johann  XXIII. 


203 


LXIII.  De  dicto  oppido  Schaf- 
fusie  ipsa  die  veneris  sancta  .  .  . 
iter  arripuit  versus  oppiduni 
Loufenberg  et  deinde  .  .  .  iteruni 
transformato  habitii  .  .  .  versus 
oppidmn  Brisacum  gressus  suos 
direxit  scandalose  a  dicto  con- 
cilio  et  civitate  Constanciensi 
plus  et  plus  contumaciter  se 
elongando  .  .  .  Ire  visus  est  in 
Bui'gundiam  .  .  . 

LXIV.  Johannes  papa  per  re- 
verendissimos  ambassiatores  . . . 
pro  parte  huius  concilii  genera- 
lis, ...  ut  .  .  .  Constanciam 
rediret  vel  salteni  ad  unam  de 
tribus  civitatibus  seu  oppidis,  . . . 
civitatem  Basiliensem,  Ulniam, 
Ravensburg,  .  .  .  cum  debita  re- 
verencia  rogatus  fuit,  promit- 
tentes  eideni  .  .  .  salvum  con- 
ductum  plenissiniuui  tunc  iain 
paratum  et  sigillo  magno  regio 
seu  imperiali  sigillatum  .  .  . 

LXV,  D.  Johannes  .  .  .  non 
dato  response  ad  oppidum  Xu- 
enborch")  auffugiens  se  transtu- 
lit  habitu  transformato,  ut  sie 
sacrum  concilium  dissolvere. 
unionem  et  reformacionem  eccle- 
sie  ...  impedire  .  .  .  posset  .  .  . 


cilium  et  ut  nutriret  scisma.  Ce- 
phaludensis  et  Laudensis  episcopi 
dicunt  articulum  verum.  Olorensis 
quo  ad  vocacionem  et  penam  dicit 
articulum  verum;  cetera  nescit. 
LX.,  LXI.,  LXII.i)  Cunczo  dicit 
articulos  esse  veros.  Idem  pre- 
positus  Quinqueecclesiensis;  dicit 
omnes  tres  articulos  esse  veros. 
Xardi  deponit  de  fama  circa 
LX.  Super  LXI,  respondit.  quod 
Sit  verus,  quia  ita  tenetur  ])ul)- 
lice.  Super  LXII.  refert  se  ad 
relacionem  ambaxiatorum.  Osti- 
ensis  dicit  ambaxiatores retulisse, 
sicut  in  articulis  continetur. 
[De]  Ursinis  dicit  LX.  esse  verum 
et  quod  stat  litteris,  quas  papa 
misit  cardinalibus ;  super  LXI. 
dicit  articulum  verum  quoad 
contenta  et  dicit  se  audivisse 
relacionem  ambaxiatorum,  ad 
quam  se  refert;  super  LXII. 
dicit  articulum  fore  verum  quoad 
recessum  et  responsum  non 
datum,  ut  audivit  in  relacione. 
Ep.  Narniensis  dicit  LX.  esse 
verum  et  laborare  publicam 
famani ;  super  LXI.  et  LXII.  dicit 
veros,  prout  cardinales  et  alii 
ambaxiatores  destinati  retule- 
runt.  Johannes  de  Polleyo  dicit 
LXI.  et  LXII.  veros,  prout  ab 
ambaxiatoribus  audivit.  Deys 
dicit  LX.  verum,  quia  audivit 
cardinalem  s.  Marc!  ambaxia- 
torem   facere   relacionem ;   LXI. 


a)  L  Neufbourg'. 

V  Tatsäclilicli  LXIIL  LXIV,  LXV. 
Angelotus. 


Vgl.  SU  63  (dh.  60.)  die  Aussage  des 


204  I.  Al)schiiitt.     Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 


et  LXII.  dicit  veros.  B.  de  Vincio 
dicit  LX.  fore  verum,  quia 
timc  fiiit  in  Scaffusia  et  vidit 
euin  recedere  in  habitii  papali, 
et  de  Loffenborg  absque  liabitu 
et  de  Friburg  usque  Brisac  sine 
habitu  etc ;  et  LXI.  et  LXII,  dicit 
articulos  veros  ex  auditu  illorum, 
qui  cum  papa  fuerunt.  Wolmarus 
dicit  eum  recessisse  in  habitu 
dissimidato ;  super  LXI.  et  LXII, 
dicit  esse  veros,  prout  audivit 
ambaxiatores  referre,  H.  Bell 
super  LX.  dicit  eum  verum, 
quia  notorium ;  super  LXI.  dicit 
eum  similiter  verum  et  notori- 
um ;  super  LXII,  dicit  verum, 
quia  ambaxiatores  ita  retulerunt. 
Mediolanensis  dicit  omnes  tres 
veros,  secundum  quod  audivit 
ab  ambaxiatoi'ibus.  Procurator 
ordinis  Theotonicorum  dicit  om- 
nes tres  esse  veros,  prout  audi- 
vit a  nunciis  et  legatis.  Angelo- 
tus seit  LX.,  quia  vidit  eum 
recedere  die  veneris  sancta  liora 
tercia  vel  quasi ;  de  aliis  labo- 
rat  publica  vox  et  fama;  super 
LXI.  dicit  se  multa  vidisse,  (|ue 
articulo  continentur  et  ita  credit 
articulum  verum ;  super  LXII, 
credit  articulum  verum,  quia 
est  fama  super  hoc.  Cephalu- 
densis,  Laudensis  et  Olorensis 
episcopi  dicunt  articulum  verum; 
super  LXI.  Cephaludensis  et 
Laudensis  episcopi  verum;  super 
LXII,  Cephaludensis  et  Lauden- 
sis episcopi  verum. 


Anklageartikel  und  Zeugenaussagen  gegen  Johann  XXIII. 


205 


Biese  Aussagen  beziehen  sich 
auf  den  früheren  Artikel  (LIVj, 
in  dem  der  Bischof  vo)i  Salis- 
hury  die  Hauptrolle  spielt. 


LXVI.  D.  Johannes  papa  fuit 
et  est  homo  dure  cervicis,  per- 
tinax  peccator,  induratus,  in- 
corrigibilis,  ecclesiani  Dei  notorie 
scandalizans,  fautor  scisniatis 
atqiie  talis,  qiiod  papatu  et  eins 
administracione  se  reddidit  in- 
dignum  .  .  . 


LXIII.  Cunczo  dicit,  quod  est 
publica  vox  et  fama.  Ostiensis 
dicit,  quod  d.  Sarisberiensis  bene 
monuit  eum  in  prima  harenga, 
ut  eniendaret  se  in  raoribus  et 
vita  et  deinde  secunda  vice  papa 
iteruni  correctus  respondit  sibi 
cum  iniuria.  [De]  ürsinis  dicit, 
quod  presens  fuit  et  aiticulum  ve- 
rum. Procurator  ordinis  Tlieo- 
tonicorum  dicit  articulum  verum, 
quia  in  prima  monicione  papa 
dixit  se  velle  emendare,  sed  in 
secunda  per  d.  Sarisberiensem 
facta  correctione  dixit  papa  d. 
Sarisberiensi :  ,Tu  es  hereticus 
et  respondebo  tibi  tempore  suo.' 
Angelotus  fuit  presens  in  prima 
correpcione,  sed  propter  multi- 
tudinem  astancium  non  potuit 
intelligere,  audivit  tamen  statim 
ab  astantibus,  qucnl  eum  monu- 
isset,  ut  se  in  vita  et  moribus 
corrigeret.  Laudensis  ep.  dicit, 
quod  sibi  apparet,  quod  non- 
dum  Sit  correctus. 

LXIV.  Multi  i-eferunt  se  ad 
priora dicta sua.  [De] Ursinis  dicit, 
quod  Sit  peccatoi'  et  notorius 
scandalizator  ecclesie  univer- 
salis. Johannes  de  Polleyo  dicit 
articulum  fore  verum,  publicum 
et  notorium  et  manifestum.  Deys 
dicit  articuhim  verum  et  notoii- 
um.  Wohiiarus  dicit  eum  verum. 
Bell  dicit  articulum  verum,  quia 
indignus  et  malus.  Procurator 
ordinis  Theotonicorum  dicit 
articulum  verum  et  notorium. 
Ep.  Assissinensis  dicit  articulum 


206 


I.  Abschnitt.     Joliann  XXIII.  und  das  Konzil. 


LXVII.  D.  Johannes  papa  fiiit 
et  est  de  premissis  .  .  .  publice 
et  notorie  talis  diviügatiis  et 
diffaniatus  atqiie  pro  tali  ... 
in  Romana  curia  et  extra  .  .  . 
habitus. 


LXVIII.  Item  quod  communis 
hominum  opinio  . .  .  atque  verum 
et  notorium  fuit  et  est,  quod  d.  d. 
Johannes  papa  fuit  et  sit  homo 
peccator,  notorie  criminosus  de 


verum.  P.  Posonii  dicit,  quod 
propter  malum  regimen  suum 
totam  ecclesiam  scandaHzavit 
et  quod  est  indignus  ad  papatum. 
Olorensis  dicit,  quod,  si  se  re- 
geret,  ut  rexit,  esset  indignus. 
Addit,  quod  per  ipsum  scanda- 
lizatur  ecclesia.  Cephaludensis 
dicit  articukim  verum  quodque 
totaliter  indignus  est  ad  papatum. 

LXV.  Testes  referunt  se  ad 
priora  dicta.  Mediolanensis  dicit 
articukim  esse  verum  et  credit 
sicut  evangelimn.  Cunczo  dicit 
articulum  verum.  Quinqueeccle- 
siensis  dicit  articidum  verum, 
sicut  stat.  Procurator  ordinis 
Theotonicorum  dicit  ut  in  pro- 
ximo,  addens,  quod  est  reputatus 
pro  diabolo  incarnato,  non  pro 
homine.  Deys  dicit  articulum 
verum  et  notorium.  B.  de  Vincio 
dicit  esse  verum,  quia  publicum 
et  notorium.  Xardi  deponit 
eum  publicum  diffamatum.  Wol- 
marus  dicit  articidum  verum, 
quia  lapides  clamant  hoc  et  hoc 
est  notorium.  Tarunda  deponit 
de  faina  verum.  Tarunda'') 
dicit  articulum  verum,  publicum 
et  notorium.  Assissinensis  dicit 
articulum  verum.  Adde  dictum 
Caineracensis^). 

LXYI.  Testes  referunt  se  ad 
prius  deposita.  Quinqueeccle- 
siensis  dicit  articulum  verum  ex 
fama.  Nardi  de  fama.  Wol- 
marus  deponit  de  fama  et  voce 


a)  Hier  oder  im   vorigen  Saize  ist  ein  änderet-  Natne  einzusetzen.     Fehler  in    V  und  Par. 
h)  So  beide  Hss. 


Anklageartikel  und  Zeugenaussagen  gegen  Johann  XXIII. 


207 


homicidio,  veneficio  et  aliis  gra- 
vibus  criminibus  .  .  .  diffamatiis, 
disseminator  bonorum  ecclesie  et 
dilapidator  eoriindein  notorius, 
symoniacus,  pertinax,  hereticus 
et  ecclesiam  Dei  notorie  scanda- 
lizans,  incorrigibilis  .  .  . 


LXIX.  D.Johannes  papa  XXIII. 
sepe  et  sepius  coram  diversis 
prelatis  ac  aliis  honestis  et  pro- 
bis  viris  pertinaciter  diabolo 
suadente  dixit  .  .  .  vitam  eter- 
nam  non  esse  neque  aliam  post 
hanc.  Quinymo  dixit  .  .  .  ani- 
mam  hominis  cmn  corpore  hii- 
mano  mori  et  extingui  ad  instar 
animalimn  brutorum.  Dixitque 
mortimm  semel  esse  eciam  in 
novissimo  die  minime  resur- 
recturum  .  .  . 


communi  et  audivit  a  familiari- 
bus  suis.  B.  de  Vincio  dicit  arti- 
culum  verum,  ([uia  publicum  et 
notorium.  Mediolanensis  ut  ad 
proximum  addit,  quod  veneficio 
seit  melius  facere  quam  aliquis 
homo  mundi.  Procurator  ordinis 
Theotonicorum  dicit  articulum 
verum,  reddens  causam  seiende 
ut  supra,  super  heresi,  capiendo 
heresim  pro  fautoria  scismatis. 
Tunc  est  hereticus  et  ecclesiam 
scandalizans  et  est  diffamatus 
de  homicidio  et  plures  procuravit 
intoxicari  et  presertim  papam 
Alexandrum.  Angelotus  deponit 
de  notorietate,  symonia  et  in- 
corrigibilitate  et  quod  [ab]  ipso 
scandalizabatur  ecclesia. 

LXVII.  Archiep.  Mediolanus^) 
deponit  se  credere  papam  Jo- 
hannen! non  esse  christianum, 
addens,  quod  post  ipsius  assump- 
cionem  ad  papatum  bene  per  X 
dies  una  vice  erat  tunc  cum 
ipso  papa  Johanne  solus  cum 
solo  in  orto  suo.  Et  dum  con- 
fabularentur,  incidit  sermo  de 
fide.  Tunc  papa  protulit  aliqua 
verba  contra  fidem.  de  quibus 
verbis  testis  non  recoi-datur. 
Tunc  testis  dixit  pape  hec  ver- 
ba vel  similia :  Pater  sancte,  vos 
estis  iam  papa,  non  debetis  talia 
dicere ;  vos  debetis  esse  bonus 
christicola,  quia  in  ultimo  iudicio 
reddetis  racionem  Deo  etc.  Papa 
respondit :  Credis  in  resurrecti- 
onem  mortuorum  ?  Et  tunc  testis 


V  Vgl.  Valois  IV  310. 


208 


I.  Abschnitt.     Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 


LXX.  D.  Johannes  papa  sepe 
et  sepius  ac  publice  dixit  et 
professus  est,  se  velle  oninia 
facere  opportiina  pro  unione 
ecclesie  sancte  Dei,  eciam  iisqiie 
ad  mortem  inclusive  nee  in  pre- 
dictis  a  \  oluntate  huius  concilii 
aliquo  modo  discedere  .  .  . 


respondit:  Credo.  Tunc  papa 
dixit:  Vade  tu,  es  bene  fatuus 
hoc  credendo.  Credebam  te 
sapientem  virum.  Tu  es  una 
bestia.  Et  addit,  quod  olim  ab 
eodem  papa  exploratus  est  ipsum 
originem  traxisse  ab  avo  vel 
abavo,  qui  fuit  sarracenus.  D. 
H.  Dwerg- :  quod,  iit  ex  operibus 
eins  colligi  potest,  satis  se  de 
fide  catholica  suspectum  reddidit 
et  ad  aliam  post  hanc  vitam 
se  minime  disponebat.  Quinque- 
ecclesiensis  dicit  se  audivisse 
pluries,  quod  papa  non  crederet 
vitam  post  hanc  nee  resurrec- 
tionem  mortuorum ;  ymo  dicit 
se  plus  audivisse,  quod  nullus 
Neapolitanus  hoc  credit. 

LXVIII.i)  Corrector  dicit  se 
audivisse  a  papa  sie,  videlicet, 
quod  monebat  omnes,  [ut]  se- 
clusis  quibuscunque  favoribus 
ad  reformaeionem  ecclesie  atten- 
derent,  eciam  contra  se  et  suos 
et  propter  hoc  nulluni  haberet 
ing-i'atum.  Nai'di  dicit,  quod  j)apa 
in  publica  sessione,  ipso  audiente, 
predicta  monuit  et  mandavit  et 
rogavit  omnes  christifideles,  quod 
ipsi  seeundum  jjropi'ias  eorum 
eonsciencias  ea,  que  concernerent 
reformaeionem  ecclesie  universa- 
lis et  reformaeionem  eiusdem  tam 
in  capite  quam  in  membris  libere 
dicerent,  eciam  si  concernerent 
personam  eins  propriam. 


V  Die  Angaben  passen  ja  auch  zu  dem  nebenstehenden  Artikel.  In  Wirk- 
liclikeit  gehören  diese  Aussagen  aber  su  Inquisitionsartikel  Nr.  57.  Dort  folgt 
wörtlich  übereinstimmend  Anklage  nnd  Zeugenaussage. 


Anklageartikel  und  Zeuffenaussaaen  gegen  Johann  XXIII.  209 

Für    diese    beiden    Nummern  LXIX.  et  LXX.  Testes   se   re- 

fehlen  die  AnUageartikel.  feriint  ad  prius  deposita  per  eos. 

LXXI.  Itein  quod  de  premissis  LXXI,    Testes  se   refeiunt    ad 

Omnibus  et  singulis  fuit   et    est  prius  deposita,  quia  generalis  est. 
publica  vox  et  fama  et  notorie- 
tas  inexcusabilis. 


Fiuke,  Acta  concilii  t'onstanciensi^s  IM. 


14 


C.  Briefe  bis   zur  Absetzung  Johanns   XXIII. 
Spätere  auf  ihn  bezügliche  Schreiben. 

(92)  Korrektur  wid  Ergänzung  zu  der  Insfruktion  König  Ferdinands 
von  Aragon  für  den  Bischof  (Didacus)  von  Zamora,  Johannes 
Ferdinandi  Dixar  und  Dr.  Pere  Falchs  (Bd.  I  Nr.  88J :  Lehnt 
Sigisniund  die  Zusammenkunft  ab,  so  sollen  sie  die  via  iiisticie 
betreiben,  so  daß  einige  rvenige  Personen  einen  neuen  Papst 
wählen,  eventuell  mit  dem  Zusatz,  daß  alle  Päxjste  abdanken 
müßten,  wenn  eine  Einigung  in  bestimmter  Frist  nicht  erfolge. 
Beharrt  der  König  bei  der  Fortführting  der  Konzilsverhand- 
lungen, so  sollen  sie  nicht  abbrechen,  sondern  unter  Hinweis 
auf  erneute  Befragung  Ferdinands  erklären,  daß  er  sich  jeden- 
falls für  Erfüllung  der  Zusagen  Benedikts  XIII.  bemühen 
werde.  Falls  Sigismund  abwesend  ist  oder  keine  Einigung 
erzielt  wird,  sollen  sie  mit  den  anderen  Fürstlichkeiten  und 
Gesandten  beraten,  daß  kein  Bruch  zwischen  Ferdinand  und 
dem  Konzil  erfolge.  Diese  Instruktionen  sind  nur  für  den 
Bischof  und  Falchs  und  sind  vor  den  Gesandten  Benedikts 
XIII.  geheimzuhalten.  —  Vi/ eitere  Versicherung,  daß  Ferdi- 
nand ohne  Hintergedanken  arbeitet  und  über  Unterbringung 
Sigismunds  in.  Nizza  und  Ferdinands  und  Benedikts  XIII. 
in  Portolius  (1414  zum  Oktober  1.) 

Barcelona,  Kronarchiv  Reg.  2400  f.  6,  6 "  ;  2405  f.  55  «J ;  f.  8  wierf erholt 
mit  tillwesentlichen  Ändernngen.     liberschrift  nur  f.  8. 

Correcciü  de  ima  scediila,  rotolot  o  addicio  a  les  instruccions 
dels  embaxadors  del  senyor  rey  per  eil  tramesos  al  ley  dels 
Romans  e  coinentava  la  dita  cedula,  rotolet  et  addicio  e  la  inatexa 
forma  soscrita. 

Si  per  Ventura  lo  rey  de  los  Romans  se  retraura  o  scusara 
de  les  vistes  et  no  admetra  la  via  de  les  convencions  oferta 
segons  e  per  la  forma  en  les  dites  instruccions  contenguda  et 
volran  procehir  avant  en  lo  consili,  los  dits  embexadors  mouran 
la  via  de  la  justicia,  es  assaber,  que  bones,  santes  e  scients  per- 
sones  de  gran  religio,  bondat  e  consciencia  en  poch  nombre  et 
egual  sien  liaudes  per  cascuna  de  les  parts  et  procehint  solemne 
vot,  jurament  et  promissio,  hayen  a  publicar  un  sol  papa  per 
justicia  en  la  ecclesia  de  Deu  dins  cert  temps.  Et  cerca  aquesta 
via  faran  les  persuasions  et  induccions  necessarias,  com  sia  la 
pus  sancta  e  la  pus  preciosa  via  et  que  per  algu  nos  deu  rebujar 


Briefe  bis  zur  Absetzung-  Johanns  XXIII.  211 

aplicant  hi  molts  bons  motius,  qiie  si  poden  dir.  E  si  dita  via 
axi  oferta  no  acceptaran,  offeran  la  ab  aquesta  addicio,  qiie,  si 
dins  lo  dit  teiiips  les  dites  persones  per  justicia  no  piiblicaran 
un  sol  papa.  que  ladonchs  los  conteiients  hayän  a  renunciar  et 
la  via  de  la  renimciacio  se  haya  a  proseg'iiir.  Et  si  lo  dit  i-ey 
dels  Romans  les  dites  vies  no  acceptara, '  ans  procehian  en  lo 
concili,  et  niovia  per  Ventura  la  via  de  les  rennnciacions  sola, 
ans  de  ronipre  acceptar  lian  ab  condicio,  que  consulten  lo  dit 
senyor,  o  si  per  Ventura  niovian  alcunes  altres  vies,  acceptar 
les  han  axi  matex  ab  condicio,  queu  consulten  lo  dit  senyor  et 
ladonchs  consultaran  larg*anient  et  distincta  ab  totes  les  circiini- 
stancies,  fernietats  oferins  en  cascun  dels  dits  cases  per  los  dits 
ambaxadors  oferidos,  que  lo  dit  senyor  fara  son  real  poder  tant, 
com  en  el  sia,  que  lo  papa  ho  complescha.  E  si  per  absencia  del 
dit  rey  dels  Romans  o  en  altra  manera  veliien,  que  les  dites  coses 
no  pudien  venir  a  degut  effecte  sens  comunicar  ho  a  altres  reys, 
princeps  o  notables  persones,  conmnicar  ho  han  ab  aqiiells,  qui 
coneguen,  puxen  obrar  en  tal  manera,  que  rupcio  nos  sequesca 
entre  lo  dit  concili  e  lo  senyor  rey.  E  de  les  dites  coses  no 
hayen  alcun  sentiment  los  embaxadors  del  papa,  ne  alcun  dells 
ne  les  comuniquen,  sino  solament  lo  bisbe  de  Qa»iora  e  micer 
P.  de  Falchs.     Rex  Ferdinandus. 

Addicio  a  les  instruccions,  quels  embaxadors  del  senyor  rey 
tramesos  al  rey  dels  Romans  sen  porten. 

Si  per  Ventura  lo  dit  rey  dels  Romans  o  altres,  a  qui  seran 
notificades  et  descubertes  les  vies  en  les  dites  instruccions  tocades 
e  mogudes  per  part  del  dit  senyor  cerca  la  unio  de  la  santa 
mare  ecclesia,  sospitaran,  que  lo  dit  senyor  ho  fa  per  desviar  la 
congreg-acio  de  Constanga  o  altre  sguart  sinistre,  los  dits  embaxa- 
dors diran  e  ofterran  de  part  del  dit  senyor,  que  per  seguretat 
d'  ago  lo  dit  senyor  es  content,  que  la  dita  congregacio  sia  pro- 
rogada  per  cert  temps,  dins  loqual  el  puxa  metre  en  execucio  qo 
que  per  eil  se  offer,  per  qo  que  veyan  son  ferm  proposit,  o  que 
sia  donat  poder  a  certes  persones  per  la  dita  congregacio,  les 
quals  persones  representen  aquella  congregacio,  que  la  dita  con- 
gregacio stiga  axi  com  se  sta.  Pero  que  no  procedan  a  negun 
acte  tro  atant,  que  lo  dit  rey  dels  Romans  et  altres  dessus  dits 
haya  o  hayen  enviat  sos  embaxadors  al  dit  senyor  et  altres  reys 
de  Spanya  e  haya  respuesta  sobre  les  dites  coses  dell  e  dells. 
Rex  Ferdinandus. 

14* 


212  I.  Abschnitt.     Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 

Iteni.  Dels  Jochs  per  los  dites  vistes  offerits  per  lo  dit  rey 
dels  Romans  acceptaran  per  (;o  com  es  pus  convinent  e  pus 
dispost  la  ciiitat  de  NIq^.  E  per  qo  que,  axi  com  dit  es,  lo  dit 
sant  pare  e  lo  senyor  rey  han  anar  pei"  mar  a  la  dita  ciiitat  de 
Niza  e  les  galers  e  fustes  de  mar,  en  que  iran,  no  porien  esser 
segm*es  de  perill  de  mar  en  la  playa  de  Nipa  e  aximateix  per  qo 
que  les  gents  dels  dits  tres  senyors  no  porian  bonamen  star  en 
la  dita  ciiitat  de  Niga  sens  scandel  de  bregues,  es  vist  al  dit 
senyor,  que  lo  dit  sant  pare  e  eil  poran  star  en  lo  loch  e  port 
de  Mlafrancha  en  altve  manera  appellat  Olius  e  les  dites  siies 
galees  e  fustes  staran  seguras.  E  lo  dit  rey  dels  Romans  ab  ses 
gents  stara  pus  spayos  en  la  dita  ciutat  de  Ni^a.  E  en  lo  dit 
port,  si  necesari  sera,  poi'ia  esser  fabricat  im  port,  on  lo  pare 
sant  e  lo  dit  senyor  per  mar  e  lo  dit  rey  dels  Romans  per  terra 
poran  venir  e  convenir. 

E  les  dites  coses  los  dits  embaxadois  i)oian  concordar.  finar 
e  fermar  ab  aquellas  segm-etats  necesarias  per  part  de!  dit  senyor 
ab  lo  dit  rey  dels  Romans. 

E  si  per  Ventura  lo  dit  rey  dels  Romans  moiira  altres  lochs 
no  perseverant  en  los  per  eil  moguts  o  legira  altres  dels  elegits 
fora  Niga,  consultaran  lo  dit  senyor.     Rex  Ferdinandus. 

Bie  Gesandten  Beneflikts.  Bischof  Avinio  von  Senes  und  Jacobits  Belleroni. 
erhalten  ihren  Auftrag  am  20.  September  1414.  Ich  entnehme  das  Folgende 
der  Petersb.  Hs  f.  71:  Benedictus  episcopus  servus  servorum  Dei  venerabili 
fratri  Awinioni  ep.  Senecensi  cubiculario  nostro  et  dil.  filio  Jacobe  Belveroni 
presbytero  Ehien.  dioc.  utriusque  iuris  doctori  sal.  et  ap.  ben.  Cum  vos  ad 
carissimuni  filium  nostrum  Sigismunduni  regem  Romanorum  illustrissimum  pro 
nonnullis  nostre  et  s.  Romane  ecciesie  negociis  .  .  .  nunoios  destinemus  .  .  . 
tiberläßt  ihrer  Diskretion  die  Wahl  des  Ortes  der  Zitsanniienkunft.  Dat.  ap.  s. 
Matheum  Dertussensis  dioc.  XII.  Kai.  Octobris  pontificatus  d.  n.  anno  vicesimo. 
Darnach  ist  Bd.  I  Nr.  71  genauer  su  datieren.  —  An  K.  Heinrich  V.  von 
England  schreibt  Ferdinand  am  29.  Oktober  mit  dem  Bemerken,  daß  er  dem- 
nächst eine  Gesandtschaft  senden  werde  (Reg.  2406  f.  10):  Excellentissimo 
|)nnci])i  Enrrico  .  .  .  regi  Anglie  .  .  .  Ferdinandus  .  .  .  rex  Aragonum  .  .  . 
Auditis  plane,  que  nobilis  et  dilectus  noster  Johanna»  Blont  miles,  ambaxiator 
vester  .  .  .  nobis  voluit  reserare  inter  cetera  super  facto  unionis  sancte  matris 
ecciesie  serenitati  vestre  contextu  huiusmodi  indicamus,  quod  nos  unionem 
ipsam  velut  ortodoxe  fidei  verus  cultor  totis  precordiis  appetentes,  diu  non 
est,  ambaxiatores  nostros  sujjer  nonnullis  eandem  unionem  tangentibus  regi 
destinavimus  Romanorum  et  intendimus  .  .  .  circa  illius  cismatis  .  .  .  sectionem 
.  .  .  nostre  sollicitudinis  partes  interponere  efficaces  .  .  .  Dat.  in  villa  Montis 
Albi  .  .  .  XXVIIII.  die  Octobris  .  .  .  MCCCCXIIII. 


Briefe  bis  zur  Absotzuno-  Johanns  XXIII.  213 

(93)  Ve)iedig  an  die  Kardinäle  von  Venedig  (Lando)  und  Zaha- 
rella :  Bitte  in  Sachen  des  Gesandten  Sigismunds  und  der 
Anschuldigung  wegen  des  TürkenJmndnisses  Venedig  zu  ver- 
teidigen.    1414  November  21. 

Venedig,  Staatsar chir.  Deliberasioni  (>  f.  Hl  >■'  . 

.  .  .  Rogamiis  ac  liortaniiir  reverendissimam  paternitatem 
vestraiii  .  .  .,  qiiateniis  vobis  placeat,  sicut  de  vobis  ani- 
plissiiiie  speramus,  in  casii.  quo  in  concilio  vel  alibi  aliquid  nostro 
dominio  opponeretur  de  recessu  auibaxatoris  .  .  .  regii,  narrare 
causam  sui  recessus  ^)  .  .  .  Et  quia  suuius  informati  d.  d.  regem 
publicari  fecisse  per  partes  Alemanee  nostram  dominacionem 
subsidiam  et  favores  dedisse  perfidis  Teuchris  venientibus  ad 
damna  regni  Hungarie  et  christianitatis  et  alias  similes  calumj)- 
iiias  nostro  dominio  impegisse  contra  omne  debitum  iusticie  et 
veritatis,  cum,  sicut  notorium  est  toti  mundo,  semper  fuerimus 
et  simus  persecutores  dictorum  Teuchrorum  et  omni  anno  mag- 
nam  sunnnam  denariorum  expendamus  ad  resistenduin  et  obstan- 
dum  Teuchris  .  .  .,  placeat  similiter  tain  circa  hec  quam  alia, 
que  nobis  opponerentur,  honorem  nostrum  defendere^). 

(94)  Bischof  Didacus  von  Zamora  an  Ferdinand :  Reiseroute  über  Lyon 
nach  Savoyeu:  Empfang  beim  Grafen;  Neuigheiten  des  Grafen: 
Sigismund  kommt  im  Frühjahr  nach  Jtalien  mit  starken  Truppen. 


V  Venedig  hatte  an  Johann  XXIII.  geschrieben.  König  Sigismund  habe 
seinen  Gesandten  Magister  Johannes  Ambundi,  s.  theol.  et  decr.  doctorem,  nach 
Ferrara  geschickt,  um  durch  Vermitthing  des  Markgrafen  Nikolaus  von  Este 
und  des  Ugutio  Frieden  mit  Venedig  sii  schließen;  aber  der  Gesandte  habe 
keine  genügende  Vollmacht  gehcd)t.  tractandi  pacem  super  factis  imperii  .  .  . 
et  expresse  dixisse  .  .  .  nuUam  aliam  libertatem  habere  et  nil  aliud  praticare 
velle.  Nos  vero  considerantes,  quantum  impertinens  et  frustratorium  esset 
praticare  pacem  super  una  differencia  et  super  aliis  remanere  discordes,  so 
sei  die  Sache  verschlagen  und  der  Gesandte  zum  König  zurückgekehrt.  De 
parte  omnes. 

Bas  schreiben  sie  auch  ifol.  21  f.)  den  Ersbischöfen  von  Mains.  Köln  und 
Trier  und  dem  Pfalsgrafen  Ludwig. 

-)  Am  27.  Desember  bitten  sie  den  Kardinal  von  Venedig,  falls  er  höre. 
daß  der  König  vom  Papst  verlange,  er  solle  die  Veneti einer  sur  Gesandtschaft 
auffordern,  solle  er  sofort  für  Geleit  von  König.  Stadt  Konstanz  und  Friedrich 
von  Österreich  .sorgen.  —  Am  15.  Februar  141.5  ist  der  Gesandte  des  Ugutio 
de  Confrariis,  Friedr  ch  Spetia,  aus  Konstanz  surückgekehrf.  Venedig  erklärt, 
momentan  keine  Gesandtschaft  schicken  zu  können:  videntes,  quod  sanctissl- 
mus  d.  papa  et  similiter  .  .  .  d.  rex  solicitant  expedicionem  concilii.  Propter 
sessionem,  que  esse  debuit.  quarto  presentis  mensis  coonoscimus  terapus  non 
pati  nostros  ambassiatores  illuc  tempore  debito  destinare. 


214  I.  Abschnitt.     Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 

auch    ans   Savoycn,    zur    Wiedcrerohening    des   Reichslandes. 

Seine  Anktmft  in  Konsfans  unsicJier ;  Übersendung  des  Aachener 

KröniDujsherichfes.    Zwist  des  Herzogs  von  Burgund  mit  König 

Ludwig,  der  sei}(e  Tochter  zurückgesandt  hat'  drohender  Krieg. 

Bitte  um  Getd.     Lausanne  1414  Dezember  7. 

Barcelona.  Kronarchiv  Or.  mit  (abgefallenem)  Verschlußsiegel.  Cctja  Concilio 
di  Costanza  17. 

Molt  excellent  princep  e  molt  poderos  senyor. 

Tota  humil  et  subiecta  recomendacio  premesa.  Notificam  a  vostra  molt 
illustra  et  magniffica  senj'oria,  que,  apres  que  som  partits  de  Monpesler,  del 
qual  partim  a  III.  de  Noembre  prop  passat,  volents  fer  segurament  nostre  cami, 
nos  ha  covengut  del  tot  lexar  et  lunyar  dela  terra  dela  sgleya,  per  tant  con 
sentiem  per  aquella  no  passar  segurs,  et  hans  covengut  de  le  guiar  et  allar- 
gar  lo  cami  et  puyar  ala  ciutat  de  Leo  sus  lo  Rose,  on  havem  stat  V  Jörns, 
sperants  lo  sau  conduyt  del  conite  de  Savoya,  lo  qual  ensemps  ab  letres  del 
emperador  de  micer  Ottobo  .  .  .  en  la  dita  ciutat  havem  reebudes,  translat 
delas  quals  en  la  present  intercluses ')  trametem  a  vostra  dita  molt  magniflca 
senyoria,  per  lo  qual  lagui  o  allargament  de  cami  som  hauts  a  passar  per  lo 
dit  comte  de  Savoya,  al  qual  donam  vostra  letra,  et  per  virtut  daquella  li 
exiilicam  primerament  saluts  de  vostra  reyal  senyoria,  dela  senyora  reyna  et 
dels  senyors  vosti-es  fills,  pregants  lo,  que  axiniatex  vos  faes  saber  sa  salut, 
dela  senyora  comtessa  sa  muller  et  de  sos  fills  .  .  .'/ 

Les  noves,  senyor,  les  quals  stants  ab  lo  dit  comte  havem 
sebudes  per  eil,  son  aqiiestas :  Que  lo  emperador  entenia  ala 
primavera  a  passar  en  Italia.  ab  gran  potencia  de  gents  darmes. 
ab  lo  qual  eil  entenia  passar  ab  III  m.  Iiomens  darmes  per  coronar 
se  lo  dit  emperador  en  Roma  a  cobrar  totes  les  terras  alienades 
del  imperi  axi  del  duch  de  Mila  com  del  bereu  de  LauQoIau,  de 
universitats  et  totes  altres  persones  del  imperi,  per  la  qual  raho 
havem  trobat,  senyor,  que  lo  dit  comte  de  Savoya  ha  gitat  tall 
sobre  sa  terra  .  .  .,  lo  qual  realment  et  occular  caminan  havem 
vist,  ques  cullian  per  sa  terra  .  .  . 

Notifficam  mes  avant,  senyor.  a  vostra  sobredita  molt  ma- 
gniftica  senyoria,  con  lo  emperador  encara  no  es  a  Costanga  ni 
sab  hom  certamment,  quant  hi  sera,  bes  diu  per  alguns,  que  y 
deu  esser  prestament.  Empero.  senyor,  que  ha  presa  certament 
la  primera  Corona,  segons,  senyor,  per  ima  letra,  quels  missatgers 
del  comte  de  Savoya,  qui  hi  son  stats.  han  tramesa,  translat 
del  qual  dins  la  present  interclus  vos  trametem  ^),  vostra  senyoria 


^)  Nicht  vorhanden. 

''■)  Enipfa)ig  bei  Äniaclens  von  Savoifeu. 

^)  Vgl.  die  Neiclissachen, 


Briefe  bis  zur  Absetzung  Johanns  XXIII.  215 

poia  largainent  veme :   de  inesavant,   senyor,   havem   sabut,   con 
Gregoi'i  li  ha  traines  im  anticardenal  per  inissatger. 

Part  apo,  senyor,  notifficaiu  a  vostra  niolt  illustra  senyoria, 
con  Johan  lintrus  entra  en  Constan^a  a  XXVI.  de  Octubre  passat, 
et  que  hi  es  ab  XVIII  anticardenals.  Tengue  la  primera  cessio 
o  sitiada  a  VI.^)  de  Noembre,  et  devia  tenir  la  segona  a  XVI. 
de  Noembre. 

Item,  senyor,  havem  sabut  per  relacio  del  dit  comte  de 
Savoya,  con  lo  duch  de  Bm^gmiya  es  malcontent  del  rey  Luys, 
per  QO  con  li  ha  tornada  la  filla,  qui  era  sposada  ab  lo  fill  pri- 
mogenit  del  dit  rey  et  con  a  cap  de  IUI  o  V  meses,  queli  es 
Stada  tornada,  es  morta ;  dela  mort  dela  quäl  ha  gran  suspita  lo 
dit  duch  de  Burgunya,  per  la  quäl  raho  se  diu  vulgarment  per 
molts,  quel  dit  duch  per  la  dita  raho  et  per  recobrar  C  m.  scuto 
del  dot,  queli  havia  pagats,  realment  es  de  intencio  de  fer  guerra 
al  dit  rey  Luys  sobre  lo  ducat  Davyo  et  una  terra,  que  ha  en 
Picardia.  Diu  se,  senyor,  mes  avant,  quel  dit  duch  te  tota  sa  gent 
darmes,  que  havia  plegada,  och  encara  la  partida  del  rey  de 
Fran<?a  la  te  aximatex  aplegada,  dient  nos  lo  dit  comte  de  Savoya, 
que  dela  pau  de  Fran(,-a  eil  no  confia  ne  creu,  que  la  una  part 
ni  laltra  se  defista  dela  dita  gent  darmes,  pero  que  eil  es  amich 
de  tots  et  leria  plers  et  honors  als  uns  et  als  altres  .  .  .-) 

E  altres  coses,  senyor,  nos  occorren,  que  puxam  scrivre  .  .  . 
sino  que  som  a  tres  jornades  et  miga  de  Costanpa,  on  forein, 
senyor,  ja  plegats,  si  no  que  speram  lo  sauconduyt  del  empera- 
dor,  a  que  havem  trames  de  dia  en  dia.  E  man  a  nosaltres  vostra 
molt  illustra  senyoria,  la  quäl  nostre  senyor  Deu  molts  anys 
ab  salut  et  longa  vida  mantenga  totes  coses  a  ella  placents.  Scrita 
en  Losane  en  Savoya  a  VII.  [de]  Decembre  del  any  MCCCCXIIII.^) 


V  Tatsächlich  am  28.  Oktober  nnd  5.  November. 

'-)  Emi)fan(j  von  Nachrichten. 

^)  Unter  GRD.  Ferdinand  I  (1414)  liegt  ein  vom  7.  Januar  1415  datiertes 
Original-Schreiben  des  BarceJoneser  Kaufmanns  C.  Sala  an  den  König:  A  sis 
del  present  raes  de  janer  es  vengut  un  mercader  Alamany  en  casa  mia,  lo 
quäl  es  de  ma  companya,  qui  es  vengut  de  Franchafort,  es  passat  per  la  ciu- 
tat  de  Costanga,  parti  dela  dita  ciutat  de  Constan^a  a  XVI  de  decembre 
prop  ijassat  e  diu,  que  papa  Johan  era  dius  la  dita  ciutat,  lo  quäl  ab  processio 
et  solennitat  gran  havien  rebut.  Axi  matex  compte,  quel  emperador  era  a  tres 
jornades  dela  dita  ciutat  de  Costan^a  et  que  los  missatgers  de  Fran^a  ue 
Danglaterra  ne  de  Burgunya  uoy  eran  encara  arribats.  Be  es  ver,  segons  diu, 
que  mosser   de  sent  Jordi  si  sperava   tot  jorn,    qui  y  va  per  lo  duch  de  Bur- 


21G  I.  Abschnitt.     Johann  XXIII.  und  daa  Konzil. 

(95)  König    K((ii    VI.    cov    FrankreicJi    Hrudet    geuanntc    Gesaiidfr 
zum  Konzil    nacli  Kousfaiiz.     Paris    (1414)    141ö   Jauiiar  2S. 

München.  Geh.  Staatsarchiv  Nr.  1  lif.  a :  lit.  b  ist  der  fransösische  Er- 
uenmingsbrief  für  Ludwig  von,  Bayern.     Anneblich  vom  18.  Janua.r. 

Karolus  Dei  gracia  F'rancüi'um  rex  iiniversis  presentes  litteras 
inspöcturis  sahiteiii.  Cimi  sanctissinius  in  Christo  pater  Johannes 
(livina  i)rovi(lencia  papa  XXriI.  oi'dinavei'it  conciliinn  generale  pi'o 
parte  tocius  Christiane  religionis  apiid  Constanciani  in  Kalenihs 
novissinii  preteriti'')  celebrari  et,  ut  christianissinmm  decet  prin- 
cipem,  cum  nequeanuis  personaliter  causis  nrgentibns  et  necessariis, 
volmniis'')  saltiin  ])er  procuratores  solenipnes  Interesse:  notuni 
tacinuis,  quod  nos  de  fidelitate  scienciaque  atque  prudencia  et 
yiniul  industria  pariterqne  diligencia  dilectorum  ac  fidelium  con- 
siliai'ioinni  et  nnnciormn  nosti'oruni  archiepiscopi  Reniensis,  epis- 
coporuin  Novionensis,  Ebroicensis,  Cai'cassonensis  et  Silvanectensis 
necnon  carissimi  et  amati  consa[n]g\vinei  et  sororii  nostri  Ludo- 
wici^)  ducis  in  Havaria  gubernatoris  Da|l]phinatus  nostri,  Colardi 
de  Calevilla  et  Doniinici")  de  üaniville  niilituni,  consihariorum  et 
cambellanoruni  nostroruni,  cancellarii  ecclesie  beate  Marie  Parisien- 


giinya.  Los  vcstres  missetgers,  senyor,  troba  a  dues  jornades  da^a  Constan^-a, 
qui  havien  stat  molts  dies  ala  ciutat  de  Gineva,  sperant  giatge  del  emperador. 
Axi  matex  diu,  que  a  troba[t]  lo  mercader  Alamany,  qui  portava  la  letra 
vosti'a  als  vostres  missatgeis,  la  quäl  mon  flll  sen  devia  portar  et  trobal  VIII 
jornades  da^a  Constan^a  .  .  .  Scrita  en  Barchinona  a  VII  de  Janer  lany 
MCCCCXIIII. 

Leider  ist  obiges  das  einsige  ausführliche  Schreiheu  des  Bischofs  v<ni 
Zamora  bis  sunt  Mars.  In  einem  Privatschreiben  an  den  König  vom  16.  Januar 
erwähnt  er.  daß  die  'Neuigkeiten  vom  Konsil  in  dem  gemeinsamen  Briefe  vom 
selben  Tage  ständen.  Dann  fährt  er  fort:  Otras,  seiior,  especiales,  que  me 
son,  senor,  secretamente  dichas,  por  quanto  escrevir  non  se  pueden,  detengo 
aqui.  Dann  hat  er  den  portero  mündlich  informiert.  Senor,  creo,  que  Dios 
et  la  virgen  su  madre  et  vuestra  buena  Ventura  el  merito  de  los  negocios, 
por  que  somos  aca  venidos,  ha  enderescado,  que  se  es  acercado  nuestra  con- 
gregacion  un  onbre  vuestro  servidor,  lo  ({ual  muestra  bien  las  obras,  que  nos 
es  grand  ayuda  et  grand  ajustamiento  para  los  negocios,  que  traemos.  El  quäl 
es  en  grand  tama  et  reputacion  et  reverencia  en  esta  congregacion,  por  la 
mano  del  qual,  sefior,  pasan  rauy  grand  partyda  de  estos  negocios.  El  nombre 
del  qual,  senor,  no  se  vos  escriure  por  miedo,  que  las  cartas  no  sean  tomadas. 
Der  König  soll  ihn  um  Fortsetzung  seiner  Tätigkeit  ersuchen. 

a)  Fehlt  iiiensis.     b)  So  Hs.     c)  Hs  doniinii. 

\)  Geleit  Sigisniunds  für  Hin  mit  (tili)  Pferden.  Altmann.  Heg.  Imp.  XI 
Nr.  U20  und  1432.. 


Briefe  bis  zur  Al)sotzuiig-  Johanns  XXIli.  217 

sis^),  quin  eciain  decani  SiJvanectensis,  prepositi  Insiilensis^) 
inagistroruiii  Johannis  Gerardi  et  Adde  de  Camerato,  consiliaiioi'uni 
nostroruin  in  nostro  parlaniento,  magistroruni  Guillermi  Pul- 
chrinepotis,  Benedicti  Genciani  et  Peti'i  de  Versailles  in  tlieologia 
magistroruni,  ac  niagistri  Johannis  Öissart  doctoris  in  decretis 
ad  plennni  confidentes  eisdeni  cominisiimis  et  ordinavinuis  ac  per 
presentes  coniinittiinus,  constituinms  et  ordinamus  pvo  nobis  et 
nomine  nostro  ac  regni  et  Dalphinatus  nostroruni  coniparendi 
coram  eodeni  sunnno  pontifice"")  et  interessendi  in  concilio  generali 
prelibato  necnon  tjactandi,  agendi,  consenciendi  perflciendique  et 
complendi  aut  per  oninia  faciendi  noniinibus,  qiiibus  siipra,  quicquid 
in  huiusniodi  concilio  fuerit  avisatum  et  eciain  pro  bono  ecclesie 
et  tocius  christianitatis  quoniodolibet  detemn'natuni  et  conclusum, 
pro  quibus  oninibus  .  .  .  faciendi  .  .  .  concedinuis  et  prebenius  .  .  . 
presenciuni  tenore  potestatem,  ita  tanien,  qnod,  si'')  dictoruni 
anibasiatoruni  nostrorum  qiioquoniodo  impedirentur,  qnoniiniis 
possent  in  dicto  concilio  et  alibi,  i)rout  opus  fuerit  .  .  .  Interesse 
et  vacare,  eorundeni  anibasiatoruin  nostrorum  tres,  quatuor,  quin- 
que  vel  sex  seu  plures  in  numero  valeant  in  dicto  concilio 
generali,  ut  dictum  est,  comparere  et  omnia  pei'ficere  .  .  .,  pi'o- 
mittentes  in  verbo  regis  et  bona  flde  ratum  et  gratuin  habere, 
noniinibus  quibus  supra,  et  si  opus  fuerit  per  nostras  patentes 
litteras  confirmare,  quidquid  in  hac  parte  per  eosdem  ambasiatoi'es 
nostros  aut  sex,  quinque  vel  quatuor,  tres  gestum  et  actum  fuerit 
in  premissis  seu  eciam  quoniodolibet  procuratuin.  In  cuius  rei 
testimonium  sigillum  nostrum  presentibus  litteris  fecimus  appoiii. 
Dat.  Parisius  die  XXVIII.  Januarii  a.  D.  MCCGCX  quarto,  regni 
vero  iiostri  tricesiino  quinto. 

(96)  a)  K.  Sigismund  an  K.  Ferdinand:  Einpfauß  und  Lob  seiner 
Gesandten :  Entschuldigtinfj  wegen  der  Vcrzögeniug  der  Ver- 
handlungen.    (1415  Ende  Januar?) 

h)  K.  Sigismund  an  (Amadeus  von  Savoyen) :  Beschworene  Junt- 
zusammenkunft in  Nizza;  Bestellung  der  Quartiere;  geplanter 
Besuch  des  Herzogs  von  Burgund  (1415  nach  März  4.) 
Rom,  Vatik.  Bibl.  Cod.  Palatiitus  701  f.  316  und  311. 


a)  Hs  pontiflci.    b)  Es  fehlt  ;ili(|iii  oder  Ähnliches. 
V  Johannes  Ger.son. 
'^)  Jean  de  Montreuil. 


218  J.  A])schnitt.     Johann  XXHI.  nncl  das  Konzil. 

a)  Serenissimo  principi  Ferdinando  etc.  Sigismimdus  etc.  .  .  .^) 
De  nobis  vero  scire  placeat,  quod  cleinencia  illiiis  favente,  in  quo 
vivimiis.  movemur,  regnamiis  et  siinius,  perfecte  sospitatis  doiio 
gratulaiiiiir,  et  suavibus  ])i'incipiini  nostroriim  et  sacri  inipeiii 
fldelium  ecclesiasticoriim  et  secularmni  delectamur  cotidiana  allo- 
quioniin  siiavitate,  presertini  in  negociis  sacrosancte  matris  ecclesie 
et  tücius  cliristianitatis  saliitifera  tangentibiis  incrementa.  Vene- 
rabiles  siquidem,  nobiles  et  solempnes  ambassiatores  vestri  nuper 
ad  nostram  presenciani  accedentes '^)  coiitei)iplacione  mittentis 
suarunique  probitatiiiii  obtentu  gratanter  vidimus  et  benevole  sus- 
cepimus,  ipsoriimque  relata  et  vive  vocis  oraculo  vestri  parte 
nobis  exposita  intelleximus  luculenter.  Ipsoriim  etenim  meritani 
laudamus  industriain  et  fideleni  super  legacionis  sibi  commisse 
prosecucione  diligenciam  coiuiuendamus,  quia  circa  materiam  .  .  . 
attencius  perorarunt.  Unde  nos  proposita  coram  nobis  debita 
deliberacione  discussinius  et  tarn  super  propositis  quam  super 
aiiis  ad  laudem  divini  nominis  militantisque  ecclesie  statuni  paci- 
ficuni  nostrumque  et  vestrum  honorem,  que  videbantur  fructuosa, 
diucius  deduximus  cum  eisdem  vestris  ambassiatoribus.  Et  quid 
nostra  deliberacio  circa  negociüm  liuiusmodi  ipsius  circumstanciis, 
qua  decet,  meditacione  pensatis  facienduni  providerit,  per  ambas- 
siatores ipsos  celsitudini  vestre  plenius  innotescet.  De  mora 
autem,  cui  causam  tanti  negocii  qualitas  et  oecupacionis  nostre 
necessitas  prestiterunt,  habere  v^eht  regalis  magnificencia  ambas- 
siatores ipsos  per  nos  excusatos. 

b)  lllustris  princeps,  consanguinee  noster  carissime.  Constat 
tue  sinceritati  tam  relacione  tuorum  oratorum.  qui  viderunt  et 
audiverunt  palpata  evidencia,  et  eciam  literarum  nostrarum  insi- 
nuacione,  qualiter  nos  pro  generali  bono  unionis  in  sancta  matre 
ecclesia  consequende  im-eiurando  promisimus  et  vovimus  per 
totum  mensem  Junii  proxime  futurum  cum  serenissimo  principe 
Ferdinando  rege  Aragonum  fratre  et  reverendissimo  d.  Petro  de 
Luna  .  .  .  amicis  nostris  carissimis  in  terris  Nycie  etc.  velle 
facere  personalem  convencionem.  Eapropter  nobiles  N.  et  N., 
caniere  nostre  milites  ad  captandum  i)ro  nobis  et  nostra  comitiva 
ibidem  hospicia  seu  aliodamenta  ante  faciem  nostram  premisimus. 
Volumus  itaque,  ut  cum  eisdem  militibus  nostris  aliquem  vel 
aliquos   ex  tuis,    cui   vel   quibus    condicio   et  disposicio   terrarum 


<a)  Es  folgt  quos;  doch  überflüssig- 

V  Mitteilung  de  statu. 


Briefe  bis  zur  Aljsetzung  Johanns  XXIII.  219 

ipsarum  bene  nota  sit.  illesum  transmittas,  provisuriis,  (iiiod  in 
una  parte  simiil  et  collective  et  non  separatim  seu  sparsim  et 
iiiixtim  ciiiii  aliis  una  cum  comitiva  nosti-a  possimus  decenter 
collocaii.  Ceteruni  signiticavit  nobis  illustris  princeps  Johannes 
dux  Burgundie,  consanguineus  noster  carissinius,  ut  ipse  in  aliqua 
terra  tua,  dum  adessemus,  ad  nostram  presenciam  accederet 
personaliter  nos  visitaturus.  Desideramus  itaque,  ut  loca  in  pre- 
dicta  terra  tua  per  dictos  homines  tuos  deputandos  memoratis 
militibus  nostris  ostendere  et  revidere  facias,  in  quibus  con- 
veniencius  foret  cum  prefato  duce  Burgundie  in  unum  presencia- 
liter  convenire,  faciasque  eosdem  qualitate,  situ,  firmitate  seu 
fortitudine  ac  aliis  circumstanciis  locorum  ipsorum,  que  pro- 
spexerint,  reddere  bene  informatos.  ut  et  nostram  queant  super- 
inde  maiestatem  avisando  cerciorare.  Et  insuper  vivis  relatibus 
ipsorum  circa  materiam  presentem  adhibere  debeas  credencie 
plenam  fidem. 

(97)  Notizen  über  die  wiederlioUe  Veiiegung  der  2.  Konzilssitzimg. 
{Januar  und  Februar  1415.) 
Frankfurt,  Stadtarchiv,  Cod.  Concilium  Constautiense. 

Notandum,  quod  sessiones  subscripte  in  civitate  Constanciensi 
habite  et  celebrate  sunt,  ut  sequitur.  Et  primo  post  et  circa 
festum  epiphanie  Domini  ^)  fuit  quedam  convocacio  et  sessio,  in 
qua  tractatum  et  ordinatum  fuit  ordo  et  modus  sedendi  inter 
prelatos  secundum  ipsorum  consuetudines  et  dignitates  nacionum 
et  dicebatur,  tamen  non  expresse,  quod  huiusmodi  convocacio  pro 
prima  sessione  facta  fuisset  etc.  Tamen  isto  non  obstante  que- 
dam cedula  per  deputatos  valvis  ecclesie  et  porte  affixa  fuerat. 
in  qua  cedula  prima  sessio  generalis  huius  sacri  concilii  celebranda 
intimata,  videlicet  feria  quinta  sequenti.  Et  eadem  feria  quinta-), 
videlicet  post  conversionem  sancti  Pauli,  papa  Johannes  sub  suo 
signeto  inpresso  cuidam  ecclesie  valvis    affixe'')   eandem    priniam 


a)  Ob  affixum?     Die  Koiistniktioti  isi  unklar. 

V  Nach  Cerretainis  war  die  auf  17.  Dezember  angesagte  2.  Sitzung  (Bd.  II 
199)  auf  14.  Januar  verlegt.  Ob  das  mit  obigem  gemeint  ist?  Neu  ist  die  An- 
gabe über  die  Sifsordnung.  Die  Frankfurter  Gesandten  (Janssen.  Frankf. 
Reichskorrespondens  I  S.  274,  sprechen  von  3  concilia.  Eins  sei  gewesen,  eins 
sollte  atn  Montag  sein,  sei  aber  aufgeschoben  bis  Freitag. 

,    -)  Nach    Cerretainis   auf    Doiniersfag,    24.    .Tanuar   verlegt    (S.    207).    hier 
31.  Januar, 


220  I.  Abschnitt.     Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 

sessioneiii  vive  vocis  oraciilo  usque  in  quartam  dieiii  mensis 
Febriiarii  prorogavit,  videlicet  in  feriani  secnndani  post  festuni 
purificacionis  Marie  virginis  gloriose.  Huiusjnodi  vero  sessio 
fienda  fuit  iteruni  prorogata  iisqiie  in  feriani  quartam  proxiniani 
sequentem.  ^)  Ipsa  feria  quarta  superveniente  huiusmodi  sessio 
nunc  in  scriptis  prorogata,  ut  prius  aliqui  interesse  debeant  et 
niulti  de  Gallicis  locuni  sessionis  intravernnt,  papa  nee  rege  illuc 
venientibus.  Et  sie  huiusmodi  prima  sessio  eodem  die  eonfusa 
stetit  non  eelebrata  nee  in  seriptis  ut  supra  prorogata.^)  Et  tune 
dicebatur,  quod  taeite  prorogata  fuit  in  feriani  sextam  post 
dominieam  Esto  niiclii.  lila  feria  sexta  superveniente  iteruni 
nulla  sessio  fuit  habita  nee  prorogata. 

(98)  Erzbischof  JoJicDi II  tmi  Riga  cut  den  Deut schordens-Hochmelsler : 
Einigung  dreier  Nationen  über  Abdankung  Johanns  XXIII. 
Besorgnis  vor  Flucht  des  Papstes.  Wirren  des  Mainzer  Erz- 
bischofs.    Konstanz  1415  Februar  15. 

Köiiigsbenj.  Staatsarchiv.  Schublade  II  Nr.  29.  Vtjl.  Bunge,  Liv-,  Esth- 
H)i,(l  Curläufl.  Urkbuch  V  S.  46.  Hegest  NieborowsTci,  Peter  von  Wormdiih 
Nr.  40.  Nachrlem  Schreiber  betont  hat,  daß  die  Polen  wegen  ihrer  Streitsache  mit 
dem  Ordeti  den  babst,  den  konig,  die  cardinale  und  sust  vil  ander  fursten 
grosz  begäbet,  heißt  es: 

Es  sind  drey  naeien  als  die  deutsch,  franezoiseh  und  englisch 
übir  ein  worden,  das  kein  besser  weg  zu  eynung  der  heiligen  kirchen 
sy,  denn  abtredung  der  dreyer  bebste ;  das  haben  sie  auch  ge- 
swoi'en  und  unser  herre  der  römisch  konig  hat  den  belibet  und 
sich  mit  seiner  eygener  haut  undirschriben.  Desgleichen  haben 
die  von  Engellant,  von  Polan,  von  Deninarck,  von  Ungern,  von 
Beheim,  die  die  iren  mit  mäht  hier  haben,  in  irer  hern  stat  auch 
getlian.  Und  der  weg  wirdet  heute  oder  inorne  von  den  nacion 
unserm  heiligen  vater  furgelegt  und  demütigleiehen  gebeten,  das 
er  abtretde,  als  verren  die  andern  zwen  abtretden  wollen,  die 
ir  botschaft  auch  hir  haben.  Man  besorget  sich  zumal  grocz, 
das  unser  heiliger  vater  mit  wegen    unibgee, .  wie  er   heymliehen 


V  Biese  Angaben  stimmen  mit  Bd.  II  210. 

-)  Auch  Cerretanus  (Bd  II  211)  sagt  mir:  sed  prorogata.  Über  die 
folgende  Verlegung  zum  15.  Febr.  schreibt  auch  der  Gebietiger  des  Deutschen  Ordens 
an  den  Hochmeister  am  12.  Februar:  Wanne  erst  ein  sessio  des  conciliums 
gescheen  ist,  so  sei  die  andir  sin  bisz  fritag  nahest  kompt,  also  daz  daz  con- 
cilium  noch  nicht  zu  recht  an  gehoben  ist.  Königsberg.  Staatsarchiv.  Schub- 
lade 22  a  Nr.  29, 


Briefe  bis  zur  Absetzung-  Jobanns  XXIII.  221 

darvon  möchte  konien.  Die  gröste  irsall,  die  in  den  Sachen  ist, 
machet  der  von  Meinz.^)  .  .  .  Constencz  am  fritag  noch  Valentini 
anno  d.  MCCCCXV. 

In  Scimbl.  26  Nr.  9  bericlifet  mii  4.  Mars  der  Ersbischof  über  die  Zessions- 
verhandlungen zu  Anfang  März.  Er  kann  die  h.  Andacht  und  den  guten 
Willen  des  h.  Vaters  nicht  beschreiben.  Jetzt  ist  Hoffmuig,  daß  Eintracht  komme 
iiihI  in  allen  stucken  ein  gotlicbe  reformacio,  darnach  das  gancz  cristenlich 
Volk  .  .  .  teglichen  mit  groser  begir  schreyet. 

(99)  (Petrus  de  Wolfram)  an  K.  Ladlslaus  von  Polen:  P'reuud- 
schaffliche  Äußerungen  Siglsmunds  über  ihn.  Sein  Eifer  für 
die  Union:  seine  levitates  hat  er  ganz  aufgegctten.  Wie  er 
sich  über  die  Größe  der  verbündeten  Truppen  äußert  (Konstanz 
1415  Februar?) 

Petersimrg,  Bibliothek.  Cod.  f.  39  '".  Vgl.  Einleitung. 
Serenissime  princeps  domine  generosissime.  Omnia  quecmnque 
nobiscum  agebantiir  in  via  et  eciam  in  Constancia  a  tempore,  quo 
a  vestra  separati  sunms  magestate,  in  litteris  per  me  et  coHegas 
meos  vestre  serenitati  scriptis  sunt  plenarie  descripta.  Solum  hoc  per 
me  vestre  maiestati  restat  scribendum,  quod  in  Sigismundo  Roma- 
norum et  Hungarie  rege  aliud  non  possum  cognoscere  nisi  mangne 
sinceritatis  affectum,  quem  fiduciahter  et  evidentissime  erga  vos 
gerit  et  efficaciter  exhibet.  Et  semper  vestri  in  bono  habet 
memoriam.  Si  aliquid  sinistri  haberet  in  corde  aut  in  mente, 
illud  non  possimi  intelligei'e,  ex  quo  non  cogitaciones,  sed  efflcacia 
operum  poterint^)  indicari  et  discerni.  Verum,  princeps  serenissime, 
quamvis  idem  d.  rex  Romanorum  multa  mecum  secretissima  proponit 
et  proposuit  tractare,  adhuc  tamen  modica  tractavit  propter 
occupaciones  concilii,  circa  cuius'')  tantam  et  tam  fervidam  solli- 
citudinem  habet,  quod  nee  comedit  nee  bibit  nee  dormire  bene 
poterit  spiritu  sancto  inflammatus,  volens  omnino  ecclesiam  ad 
sanctam  unionem  comportare,  ita  quod  omnes  homines  pro  tali 
süllicitudine  Deum  pro  ipso  supplicant,  deprecantur  et  exorant. 
Et  mirum  est,  quod  iam  alteratus  est  in  moribus  et  nullas  exer- 
cet  levitates,  sed  devotas  Deo  semper  exhibet  actiones  saluberri- 
mis  insudans  consiliis,  qualiter  pacem  ecclesie  redderet  in  Omni- 
bus finibus  orbis.     Eciam  in  congregacionibus,  que  fiunt   in    con- 


•  a)  So  Hs.    b)  Hier  fehlt  in  der  Hs  ein    Wort. 

V  An   diesem,   Tage  ritt  er   tmder    Willen    des  Königs   und   des   Kon-Hs 
weg;  wohl  nur  für  kurze  Zeit. 


222  I.  Abschnitt.     Johann  XXTII.  und  das  Konzil. 

cilio,  iibi  niulti  principes  et  prelati  congregantur  et  fuerunt  congi'e- 
gati,  glorianter  et  honorifice  mangnificavit  statiim  siiuni  et  vestnim. 
dicens  et  tenens  iiie  per  iiiamini  hec  verba  vel  similia :  Ecce, 
qiiandücuinque  volunms,  nos  cum  fratre  nostro  d.  rege  Polonie 
possiinus  ad  iinain  diem  qiiadringenta  niilia  arinatorum,  ymiiio 
et  octingenta  iiiilia  congregare.  Et  sie  incepit  narrare,  qiiomodo 
in  Biida  cum  vestra  serenitate  concluserat  contra  Thurcos  exer- 
citus  movere,  sed  propter  multitudinem  exercituum  per  unam 
viam  ire  non  potuissetis  etc.,  quia  pabula  pro  tantis  exercitibus 
non  potuissent  invenire.  Et  sie  magnam  spem  habet  in  vobis 
et  multum  de  vestra  confidencia  et  assistencia  gloriatur. 

(100)  Ungenannter  au  K.  Sigismund:  Dringende  Anffordcrimg.  ui 
SacJien  der  üinou  imr  consiihnn  senum  zu  befolgen  iwd 
Hinweis  auf  die  kirclienpoJifische  Tätigkeit  Karls  IV.  (1415 
nach  Februar.) 

Prag,  Musemn  126  f.  24  >^. 

Litteraexhortativa  ad  regem  Romanorum,  ut  adhereat  concilio. 

Serenissime  ac  clementissime  princeps  Romanorum  rex  semper 
auguste.  ürandia  siquidem  audio  de  tua  mira  et  digna  commen- 
dacione  extollenda  prudencia.  Scio,  quod  tuis  puris  naturalibus 
relictus  benignissimus  totus  atque  invictissimus  existeris,  quodque 
in  facto  desiderantissime  ac  expeditissime  unionis  ecclesie  ferven- 
tissime  laborasti.  Motus  igitur  ego  christicola  zelo  boni  universi 
maiestatem  tuam  regiam  iacrimosis  oculis  et  gutture  gemebundo, 
precibus,  quibiis  })ossum,  himiilibus  et  devotis  exoro  et  per  vis- 
cera  Jesu  Christi,  qui  suo  nos  omnes  precioso  sanguine  redemit 
et  in  cuius  eciam  sanguine  ecclesia  mater  nostra  fundata  est, 
obsecro,  ne  amodo  tue  bonitatem  ac  clemenciam  maiestatis  in- 
natam  atque  flagrantem  et  totum  per  orbem  vulgatam  affectionem 
ingentem,  quam  in  facto  unionis  sequende  habuisti  et  adhuc  de 
presenti,  estimo,  habes.  subvertant  maHgnancimn  consiMa  et  fucati 
colores;  non  ultra  te  seducant  eorum  doiosa  colloquia,  non  am- 
plius,  obsecro,  tue  maiestatis  am'es  benignas  prebeas  talibus 
audituras,  sed  obtura,  obsecro.  lani  pluries  te  deceperunt.  Noli 
omni  spiritui  credere,  sed  aciem  tue  mentis  in  te  ipsum  reflec- 
tendo  considera  et  examina  diligenter,  utruni  ex  Deo  sunt.  Noli 
nialis  et  reprobis  credere,  qui  te  secum  in  precipicium  trahere 
querunt.  Aquiesce  ergo  benignissime  prius  consilio  bonoriun  et 
crede  tam  venerabili  atque  conspicuo  cetui  proborum  ac  in  omni 


Briefe  bis  zur  Absetzung  Johanns  XXIII.  223 

bonitate  et  sciencia  probatorum  virorum  [neque?]  dementi  consilio 
aquiescas,  qiios  proiniilgator  divini  decaJogi  in  deuteronomio  exe- 
cratur,  dicens:^)  ütinaiii  saperent  et  intelligerent  ac  novissinia  provi- 
derent,  que  iitiqiie  gens  absqiie  consilio  et  sine  prudencia  polest 
et  debet  nierito  appellari.  Ciede,  amantissime  princeps,  et  experto 
crede  Ruperto^)  et  ut  verbis  evangelii  presentis  teniporis  ntar: 
Vere,  vere  iam  secnris  ad  arboreni  radicis  apposita  est.^)  Ecce 
proponitur  tibi  bonmn  et  nialinn,  vita  et  mors,  (piod  volueris, 
dabitur  tibi,  apponitur  tibi  aqua  et  ignis,  videlicet  senum  consili- 
um  et  consilium  iiniionnn,  pon-ige,  ad  qnod  volueris.  nianiini 
tuani.  Sed  scriptum  est:  Cor  regis  in  manu  Domini.  ad  quid 
voluerit,  vertet  illud.*)  Spero  et  confido  in  Domino,  ([uod  vertet 
ad  aquiescendum  senum  consilio  et  ad  insistendum  catholice 
defensioni  fidei,  augmento  divini  cultus  et  dilatacioni  ecclesiastice 
libertatis,  ut  in  hoc  christianissimi  principis,  patris  tui  Karoli 
beate  memorie  sequaris  vestigia,  qui  hec  omnia  adimplevit  magni- 
fice,  prout  cronice  et  hodie  hominum  vivencium  testimonia  attestan- 
tur  et  a  clero  in  cantilena  canitur.  Hie  auxit  eciam  matrem 
ecclesiam,  quam  faciens  liberam  perveniet*")  ad  patriam  imperii 
veri,  disponens  argenti  copiam  et  auri  simulque  lapidum,  ut  dictum 
Davidicum  posset  adimpleri :  Domine,  dilexi  decorem  doinus 
tue  etc.^)  Voluit  eciam  ^')  .  .  .  Romanam  ecclesiam  vereri  et  augeri 
et  erat  semper  fractor  mali,  cuius  anima  sine  dubio  ob  preclara 
eins  merita  ille,  qui  salutem  dat  regibus,  direxit  in  viam  salutis 
eterne.     Intelligenti  hec  dicta  brevia  sufficiant  et  quorsum  tendat.'") 

(101)  Kardinalbischof  Johannes  von  Ostia  an  K.  Ferdinand :   Loh 
des  Bischofs  fDidacus)  von  Zamora.    Ansporn  zur  Beseififping 
des  Schismas;   Arbeiten  für  die  Verlegimg  des  Konzilsortps. 
Konstanz  (1415)  März  19. 
Or.  Bm'celona.  Kronarchw,  Caja  Concilio  cli  Costanzn. 

Johannes   episcopus  Ostiensis,   sancte  Romane   ecclesie  vice- 
cancellarius  .  .  .  Locutus  sum  cum    episcopo    Zamorensi    ambas- 


a)  Hs  pervenerit.      b)    Hier    fohjt    misiiuiig:    propter    (lemenciam    hercsis   denieneiain. 
f)  So  der  Schluß. 

V  Deut.  32,  29. 

'')  Vgl.  Büchmann.  Geflü<jelte  Worte.  23.  Aiifi.  S.  41)1.  vnd  Bd.  II  425. 

V  Matth.  3,  10.    Luc.  3,  9. 
*)  Prov.  21,  1. 

V  Ps.  25,  8. 


224  1.  Absclmitt.     Johann  XXTlf.  und  das  Konzil. 

siatore  vestro,  qiii  imiltuni  prudenter  et  diligentissime  se  habuit  .  .  . 
Testis  est  .  .  .  iniclii  Dens,  qiiod  non  vivit  liomo  ecclesiasticus, 
qiii  vellet  plus  laborare  in  liiis.  que  vestrum  honorem  concerne- 
rent,  quam  ego.  ])ropter  memoriam  et  dilectionem  patris,  fratris 
et  vestram  .  .  .  Ille  qui  causa  sedacionis  [scismatis]  fuerit,  ei'it 
g-loriosior  omnibus,  qui  fuerint.  Et  credo,  quod  Deus  vobis  hunc 
honorem  et  meritum  specialiter  reservavit  .  .  .  Laborabo  posse- 
tenus,  quod  mutetur  concihum  ad  locum  tarn  propinquum,  quod 
possimus  negocia  breviter  expedire,  quia  dilacio  et  prohxitas 
possent  nocumentum  afferre  . . .  Scriptum  Constancie  die  XIX.  Marcii. 

Am  15.  Mars  (hnili  Kardinal  Ailli  für  den  könifjlicliev  Brief,  loht  seineu 
Eifer,  bittet  sv  heliarrcii.  Viele  Fürsten  und  Prälaten  arbeiteten  an  der  Union. 
(Daselbst  Or.) 

(102)  Notariatsinstrument  über  eine  Entscheidtmg  Johanns  XXIII. 
in  Sachen  Bernhards  vmi  Baden.     Konstanz  1415  März  20. 

Mftnchen.  Geh.  Hausarchiv  K.  39  2  Nr.  163.  Ben.  in  Benesta  Boica  XII S.  190. 

In  nomine  Domini  amen.  Anno  a  nativitate  eiusdem  millesi- 
mo  quadringentesimo  quinto  decimo.  indictione  octava,  die 
mei'curii  vicesiina  mensis  Marcii/)  pontificatus  sanctissimi  in 
Christo  patris  et  d.  n.  d.  Johannis  divina  providencia  pape  vicesimi 
tercii  anno  quinto  coram  eodem  d.  n.  papa  in  presencia  mei 
notarii  publici  ac  testium  infrascriptorum  personaliter  constitutus 
illustris  princeps  et  d.  d.  Bei-nardus  marchio  Badensis  eidem 
d.  n.  pape  .  .  .  retulit  .  .  .  per  Organum  vive  vocis  reverendi 
in  Christo  patris  et  d.  d.  Henrici  de  Ernfeltz^)  apostohce  sedis 
notarii  in  himc  modum:  Beatissime  pater,  cum  illustris  prince]>s 
d.  dux  Ludowicus  Bavarie  d.  n.  Romanorum  regi  exposuerit  se 
(inandain  causam  habere ")  .  .  .  ad  eandem  curiam  devolutam 
tempore  d.  regis  Rupperti  i)ie  memoi'ie  et  tempore  Erroi'ii  ])rü 
papa  .   .  .  habiti  .  .  . 

Et  tunc  prefatus  d.  n.  papa  eidem  d.  marchioni  respondit 
dicens :  Placet  nobis,  quod  committatur  in  Romana  curia,  ut 
petitur.  Et  commissio  desuper  facta  est  in  nianibus  d.  cardinalis 
Piacentini'*)  .  .  .  Acta  fuerunt  hec  Constancie  in  ])alacio  ajiostolico 
in  d.  d.  n.  pape  camera  sub  anno,  indictione  .  .  .  presentibus  .  .  . 


^)  Leider  fehlt  hier  die  meist  übliche  Stund enangabe. 
^)   Vgl.  Janssen.  Franl'fitrter  Beichskorrespondens  I  S.  258. 
^)*Vcil.  Beug,  der  Markgrafen  von  Baden  nr.  2647,  1410  Nov.  IS. 
*j  Darüber  erbittet  der  Markgraf  ein  Instrument. 


Briefe  bis  zur  AbseTzun^  Johanns  XXIIT.  225 

Ludovico  comite  de  Otinghen,  .  .  .  honorabili  viro  d.  Michaele  Goye, 
clerico  capelle  d.  d.  n.  pape. 

Et  ego  Hennannus  Spaen  clericus  Leodiensis  diocesis 
notariiis  ^)  .  .  . 

Beil.  Boica  XII  S.  190;  1415  Mars  20. 

Instrumentum  publicum,  secunduiii  quod  Bernhardus  niarchio 
Badensis  pro  parte  et  ex  permissione  Sigismundi  Romanoruni 
regis  Johanneni  papam  vicesimuni  terciuin  accessit  et  per  Orga- 
num vive  vocis  Henrici  de  Erenfelz  apostolice  sedis  notarii 
oravit,  quatenus  Ludovici  Bavarie  ducis  causam  de  quadam 
porcione  hereditatis  paterne  in  curiam  Romanam  cominittere 
dignaretur.  ut  de  ea  sine  remissione  ad  partes  nee  alium  quem- 
vis  iudicem  cognoscatur.  Cui  peticioni  annuens  dominus  papa 
respondit  commissionem  desuper  factam  in  manibus  cardinalis 
Piacentini  esse.  Testes:  nobilis  vir  Ludwicus  comes  de  Ottingen 
et  honorabilis   vir  Michahel  Goye   clericus   capelle   pape   predicti. 

D.  Constancie  in  palacio  apostolico  die  Mercurii  vicesima 
mensis  Marcii. 

(103)  Die  drei  Gesandten  an  K.  Ferdinand :  Flucht  Johanns;  Ver- 
anlassung die  Forderung  der  Nationen;  Gespräch  Sigisniunds 
mit  dem  zu  Bett  liegenden  Papst;  Johanns  Angst  vor  Hin- 
richtung; sein  Gespräch  mit  dem  KardincdshoUegiunt.  —  Auf- 
regung;  Sigismunds  Morgenritt  und  Äußerung ;  Versammlung 
der  Nationen  hei  den  Minoriten;  Beschluß  der  Ohödienzent- 
ziehung;  Vorschlag  der  Gefangennahme  des  Kardincdskollegi- 
ums.  —  Ihre  Absicht  zu  reisen  wurde  durch  Sigismnnd  ver- 
hindert; jetzt  bleit)eu  sie,  Ititten  aber  dringend  um  Gehl;  sie 
haben  nichts  mehr  zu  essen  und  inüssen  Stück  für  Stück  von 
ihren  Sachen  verkaufen.     Konstanz  1415  März  21. 

Barcelona,  Kronarcliiv .  Caja  Concilio  (U  Costanza.  Or.  Pap.  Gedr. 
Bofanill,  Felipe  de  Malla  S.  17  f. 

Molt  alt  princep  et  molt  poderos  senyor.  Premesa  molt  humil 
recomendacio  ab  deguda  reverencia  certifficam  vostra  gran  sen- 
yoria,  com  esta  nit  passada,  qo  es  dimecres  en  la  nit,  ques 
comptave  a  XX  dias  de  Marg,  lo  intrus  Johan  es  fogit  de  aquesta 


V  An  diesem  Tage  erscheint  im  Reg.  Vat.  346  f.  290  ^  der  ep.  Lubucensis 
(Johann  sendet  ihn  nach  verschiedenen  Gegenden  Deutschlands),  der  auch  hei 
der  letzten  Flucht  Johanns  auftritt.  Anscheinend  hat  dieses  der  polnische  Be- 
richterstatter nicht  gewußt  der  ihn  als  Flüchtling  heseichnet.    (Vgl.  Ende  April.) 

Finke,  Acta  concilii  Constanciensis  HI.  lö 


226  I.  Abschnitt.    Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 

ciutat.  Encara  no  sab  hoin  certament,  qiiina  via  te.  La  causa 
de  la  sua  fuyta,  senyor,  par  que  sia  Stada  aquesta,  qo  es,  que 
apres  quels  capitols  de  les  vistes  son  stats  concordats,  closes  et 
ferniats  entre  lo  einperador  et  nosaltres,  la  quäl  fenna  lo  dit 
emperador  ha  feta  ab  consell,  voler  et  beneplagit  de  totes  les 
nascions  et  dels  anibaxadors  dels  princeps  et  reys  et  finalnient 
de  tot  lo,  qui  acis  diu  consili  jatsia  a  despler  del  dit  intrus  Jolian 
et  dels  anticardenals,  qui  en  los  dits  fets  han  donat  et  ginyat 
tot  lo  destorp,  que  han  pogut,  lo  dit  emperador  ab  les  tres  nasci- 
ons, qo  es  Germania,  Franga  et  Anglaterra,  havian  et  han  clos 
et  determenat,  quel  dit  intrus  Johan  fos  tengut  encontinent  fer 
et  constituir  procuradors  irrevocables  a  renunciar  segons  forma 
de  la  cedula  ])er  eil  promesa,  votada  et  jurada  elegidors  pei'  lo, 
quis  diu  consili,  et  que  asseguras  lo,  ques  diu  consili.  que  eil  dagi 
no  sen  anas  ni  lo  dit  concili  nos  dissolgues  nis  mudas.  Final- 
nient, senyor,  apres  molts  tractes  dell  et  dels  anticardenals,  que 
movien  et  han  mogut,  als  quals  los  dits  emperador  et  nascions 
no  son  Yolguts  passar,  perseverants  en  les  dits  conclussions  llurs 
ab  profit  et  intencio,  que,  si  lo  dit  Johan  les  dites  coses  fer  no 
volia,  que  tantost  la  obediencia  li  fos  substreta  et  i)rocehissen 
contra  eil,  lo  dit  emperador  ir  dimecres  fou  al  dit  Johan,  lo  quäl 
troba  jahent  al  lit,  ques  feliia  malalt,  al  quäl  lo  dit  emperador 
notiffica  les  dites  coses,  lo  quäl  molt  liberalment  respos,  que  era 
apparellat  fer  et  exseguir  tot  go  et  quant  lo  dit  consili  deli- 
beras,  empero  quel  dit  emperador  et  lo  consili  li  asseguras  la 
persona,  car  eil  duptave,  que  nol  matassen  axi  con  a  felesti 
papa,  ajustant  tot  lo  mon  de  bonas  paraulas,  com  volia  daqui- 
avant  servir  Deu  et  metres  en  religio  etc.  Hoc  encara  en  lo 
dit  dia  de  ir  se  feu  venir  tots  los  anticardenals  et  proposa  los 
allo  matex,  segons  ells  dien,  empero  no  sap  hom,  si  en  lo  tracte 
han  cabut  ells  o  no. 

En  conclusio,  senyor,  stant  la  cosa  en  los  dits  termes,  la 
fuga  del  dit  Johan  esta  nit  passada  ses  seguida.  De  que, 
senyor,  vuy  mati  tota  la  ciutat  de  Constanga  es  Stada  molt 
arromorada  et  encara  no  havem  poscut  saber  ni  sabem  la  manera 
de  la  sua  exida  ni  quin  cami  te,  segons  havem  dit  dessus,  mas 
lo  emperador  vuy  a  la  punta  del  jorn  passant  ab  dos  o  tres 
cavalcadors  devant  la  posada  dels  missatgers  de  nostre  sant 
pare  se  atura  allur  porta  ells  feu  cridar,  dient  los  aquestas 
paraulas :  ,Noster  papa  recessit  ista  nocte,  set  non  est  papa  mens 


Briefe  bis  zur  Absetzung-  Johanns  XXIII.  227 

nec  regis  Francie  nee  Anglie  etc.'  et  axi  nomena  los  reys 
tots  de  la  sua  obediencia  daquells,  dels  quals  ha  agi  iiiissat- 
geis.  Tantost,  senyor,  se  ajiistaren  les  nascions  ab  lo  emperador 
en  io  monastir  de  frares  Menors.  Diu  se.  senyoiv  que  encontinent 
li  substraiiran  la  obediencia,  car  diu  se,  que  axi  es  delliberat  entre 
ells  et  ja  moltes  vegades  axins  era  stat  dit  pei-  lo  emperador, 
dient  nos  tostemps,  que  la  unitat  de  la  sgleya  se  faria  ab  nostre 
sant  pare  papa  Benet  et  ab  Gregori.  Haveni  entes,  senyor,  quel 
emperador  es  stat  request  vuy  encontinent,  ques  assegure  de  las 
personas  dels  anticardenals,  et  que  eil  ha  dit:  ,Yo  no  metria  les 
maus  en  ells,  mas  ordone  lo  consili,  qo  que  fer  sen  deya.'  Sobi'e 
totes  aquestas  cosas  son  closes  les  dites  nascions  ab  lo  empera- 
dor. De  CO  ques  seguira  es  innovera  taut  com  aci.  senyor.  se- 
reni,  sera  vostra  senyoria  informada. 

Anit  passada,  senyor,  haviam  pres  comiat  e  licencia  del  dit 
emperador  per  partir  vuy  mati,  qui  ja  creent,  que  reduptantse 
de  les  dites  novitats  seguides,  et  que  sesperen  seguir,  nos  prega 
molt  affectuosament,  que  no  partissem  vuy  fins  apres  dinar  qui 
devenguts  per  ses  pregaries  lo  y  atorgam  et  vuy  nos  ha  trames 
adir  stant  clos  en  consell,  que  vol  parlar  ab  nosaltres,  per  la 
quäl  raho  reduptam  hi  partir.  E  de  una  part,  senyor,  conexiem, 
que  las  ditas  novitats  son  tals,  quis  son  subseguides  es  speren 
subseguir,  que  merexerian  be  aturar  alsguns  jorns  pochs  per 
veuren  la  fi.  Daltra  part,  senyor,  la  impossibilitat  nos  arta  ens 
destreny,  que  no  havem  que  menyar  a  gran  vergonya  et  no  pocha 
minue  et  confusio  de  vostra  senyoria,  venem,  senyor,  cascun 
jorn  nostres  bens  propris  ades  vns  ades  altres  per  sostenir  nostra 
vida,  et  fer  vostre  servey,  de  que  si  ultra  lo  desplaer  quen  passam 
et  no  sens  raho,  ne  morim  de  confusio  et  vergonya,  sab  o  nostre 
senyor  Deu,  mas  pus  a  vos,  senyor,  plan,  al  quäl  per  tantes  letres  ne 
havem  scrit,  ab  bon  temps  et  larch,  forgat  es,  que  ha  a  plaure 
a  nosaltres  mal  nostre  grat,  et  per  lo  cami  speram  encara  passar 
major  congoxes,  vergonyes  et  confusions,  per  la  messio  gran, 
quins  sta  ales  coses  no  havents  certenitat  ni  speranga  alguna  de 
rebre  socors  de  diners.  Perque.  senyor,  si  tan  gran  crueltat 
haviau  al  cor  de  mostrar  ver  nosaltres,  et  de  meysprear  axi 
vostra  fama  et  honor,  ab  humil  reverencia  et  honor  pai'lant  ans 
de  nostra  partida  deviau  vostra  senyoria  a  nosaltres  notifficar, 
car  cascu  de  nosaltres  haguera  de  si  matex  dispost  et  ordonat 
en  tal  manera,  que  no  forem  venguts  en  aquesta  vergonya.  con- 

15* 


228  I.  Abschnitt.     Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 

goxa  et  tribiilacio,  en  que  som  posats.  Perque  sia  vostra  merce, 
senyor,  duptants  en  la  hora  et  teinps  de  nostra  partida  al  pus 
prest,  que  fer  se  puxa,  hayam  socors  de  diners.  E  conserve, 
senyor,  vostra  senyoria  lo  sant  sprit  ab  sanitat  et  exaltament  de 
vostra  reyal  corona,  manan  a  nosaltres  totes  coses  a  aqiiella 
plasents.  Scrita  en  Constan^a  a  XXI  de  Mar^  MCCCCXV  ab  gran 
cuyta.  Humlls  servidors  de  la  vostra  senyoria,  qui  humihnent 
se  recomanen  en  vostra  [gracia]*)  et  merce,  bisbe  de  Zamora, 
Johan  de  Ixar  et  Pere  de  Palchs. 

(104)  Briefe  und  Berichte  zur  Flucht  Johanns  XXIII. 

1.  Sfraßburg,  Stadtarchiv  AA  168  Nr.  2.  Gesandtenbrief  (feria  sexta  ante 
palraarum  =  22.  März).  —  2.  Sfraßburfi.  Sfadfarcliiv  AA  168  Nr.  3,  Gesondten- 
brief  f'zinstag  nach  dem  cstertag  =  2.  April)  —  5.  Eger.  Stadtarchiv  Fass. 
656« ,  Brief  des  Erhart  Slick  der  junger  fsamstag  in  der  osterwochen  =  6.  April.) 
—  4.  Königsberg,  Staatsarchiv.  Schnbl.  I  10,  Bericht  des  Deutscliordens-Pro- 
hurators  (Sonnabend  vor  misericordias  Domini  =  13.  April.)  —  5.  FranTcfnrt. 
Stadtarchiv  Conc.  Constantien.se  f.  103.  —  6.  München,  Staatsbibliothek,  Lat. 
14875  f.  130.  —  7.  Petersburg.  Cod.  f.  130  und  134 1':  Aufseichnung  des  Petrus 
Wolfram. 

1.  Als  wir  Freitag  vor  dem  Imbiß  nach  Konstanz  'kamen,  haben  wir 
einen  Knecht  in  der  Herberge  gefunden,  der  gesagt  hat: 

das  der  bawpst  uf  gester  donrstag  frug  selb  drit  von  Costenz 
in  einem  schiff  sige  gen  Schauffhiisen  komen  ann  unsers  lierren 
desz  königes  wisszen.  Und  sige  im  unser  her  von  Österrich 
selb  tritt  zu  rosz  nachkomen  und  hab  in  zu  Schauffliusen  empfangen. 

Indem  wir  bei  Tische  saßen,  ritt  Ulrich  von  Pfirt  ein,  der  das  Nämliche 
erzählte.  Er  habe  es  gesehen  und  gehört.  Also  schickten  wir  Meister  Ulrich 
[Meiger]  zum  Ammanmeister,  der  wußte  nichts  davon;  sagte  aber,  der  Pßrter 
sei  ein  glaubhafter  Mann. 

2.  Der  König  sandte  am  1.  April  nachts  zwischen  11  und  12  Uhr  zu  den 
Straßburger  Gesandten:  er  wolle  heute  {2.  April)  vor  Schaffhausen  ziehen.  Er 
gab  ihnen  su  verstehen,  daß: 

der  bapst  erst  uf  gestern  ^)  von  Walszhuet  geritten  und  naht 
gen  Loffenberg  komen  syge.  Und  er  besorg,  das  sich  der  bapst 
gen  Stroszburg  abhin  machen  woell.  Dann  er  hab  bestelt,  das 
er  weder  durch  Lottringen  noch  Bui'goni  noch  durch  die  eidge- 
nosen  nienen  hinushin  moeg.  Und  tut  noch  bitten,  das  ir  in  nit 
in  niement  noch  für  uch  abhin  lassen  woellent. 


a)  Fehlt  Or. 
M  31.  März. 


Briefe  I)is  zur  Absetzung  Johanns  XXIII.  229 

3.  Liben  herreii!  Ich  laz  euch  wissen,  (hiz  der  pabst  von 
Kostencz  entrunen  ist  pey  der  nacht,  und  der  herczo^  Fridreich 
von  Osterreich,  der  hat  in  weck  g-eholffen  und  doniit  er  dem 
koncziHum  ein  grosze  irunge  het  gemacht;  doch,  so  ist  ez  unter- 
komen  von  den,  di  in  dem  konczili  siczent,  di  doch  uberain 
worden  sind.  Dor  umb  so  schraib  der  herczog  her  wider  umb 
unszerm  herren,  dem  küng,  und  wolt  sich  enczsuldigen  mit  dem 
wriff,  dez  ich  euch  ein  abschrifft  ^)  sent,  do  wais  menicküch  wol, 
(laz  dem  nicht  alzo  ist,  alz  ir  den  in  der  andern  abschrifft  ^) 
wert  finden,  dy  ich  euch  auch  sent  mit  diseni  wriff,  do  mit  unser 
her  der  kunig  den  herczogen  in  dy  echt  getan  hat  gaistlich  und 
werentlich  umb  sulch  sach,  alz  ir  den  liorren  wert.  Noch  dem, 
so  czewhet  unser  hei*  der  kunig  starck  auf  den  herczogen 
mit  der  raitei-  schafft  und  mit  den  reich  steten  und  hat  mer  den 
XXV  tawsent  man  pey  im  und  di  in  dem  laut  ligen  dem  herczogen, 
so  czewhet  im  noch  um  ermer  folcl<:. 

4.  Da  der  Papst  den  Ernst  des  Konsils  in  der  Prokuratorenfrarie  merkte, 

do  machte  her  sich  cranl^  und  empot  dem  romischen  Itonige  bey 
dem  vicecancelir,  daß  er  dem  Willen  des  Konzils  folge,  nur  standesgemäße 
Versorgung  verlange.    Der  König  freute  sich,  über  den  guten  Willen  des  Papstes. 

Desselben  obendes,  als  man  die  stat  tzu  Costentz  sulde  slies- 
sen  bey  nacht,  reyt  her  mit  eynem  schriber  herczoge  Fridrichs 
von  Osterich  als  ein  leye  mit  eynem  armbrost  von  Costentz  l?:en 
Schaffhuzen  an  sandt  Benedicten  tage. 

Am  Karfreitag  ritt  er  bei  Regensturm,  bis  Waldshut,  am  Oster  abend  ^)  nach 
Ijaufenburg.  Von  dort  nach  Bheinfeldeu.  2  Meilen  von  Basel.*)  Darnach 
n:ollte  er  nach  Basel;  die  wollten  ihn  nicht  aufnehmen.  Man.  sagt,  er  sei 
wieder  nach  Laufenburg.     Hersog  Friedrich  hat  Geld  vom,  Papist. 

5.  Anno  quo  supra  feria  quarta  ante  doininicam  palmarum 
habito  hastiludo  in  civitate  Constancie  per  Fridericuin  ducem 
Austrie  et  quosdam  alios  principes  Polonie  et  Hungarie  et  ipso 
finito  circa  occasum  solis  dictus  dux  Fridericus  metsextus  a 
dicta  civitate  Constancie  recessit.  Ipso  die  et  circa  idem  tempus 
papa  Johannes  XXIII,  furtive  et  clandestine  indutus  tonica  laicali 


V  Doch  wahrscheinlich  der  Brief,  den  am  30.  März  Friedrich  an  alle 
Fürsten  usw.  versendet  und  den  u.  a.  Rieder  im  Freiburger  Diöcesanarchiv 
veröffentlicht  hat  (N.  F.  IX  304  f.) 

^)  Ächtung  Friedrichs.  Vgl.  Altmann,  Reg.  imp.  XI  Nr.  1541.  Döllinger, 
Beiträge  III  311. 

^)  D.  h.  wohl  am  Abend  des  Ostertages. 

*)  Ob  dieses  und  das  Folgende  richtig  ist?  Fillastre  und  Cerretanus  er- 
wähnen es  nicht. 


280  I.  Abschnitt.     Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 

et  capiicio,  in  quo  annigeri  solent  ire,  cum  balista  et  suis 
attinenciis  in  latere  suo  deferebat/^)  et  sie  a  Constancia  nieavit  et 
in  canipis  ad  dictum  ducem  venit.  Ipsis  sie  ambulantibus  ad  villam 
Steckeborn  ibi  |)apa  mettercius  se  ad  navem  transtulit  et  in 
Schaiusam  venit  de  mane  in  crepusculo.  Et  feria  quinta  pi'oxima 
sequenti  illustris  princeps  Sigismundus  recessum  pape  clandesti- 
nuin  percepit.  Statim  absque  intervallo  omni  populo  in  civitate 
Constanciensi  existente  recessum  pape  per  suos  ioculatores  in- 
tiniare  fecit  ac  universis  in  eadem  civitate  existentibus  significare 
mandavit,  ne  quis  ob  recessum  pape  timeret  in  aliquo  turbari; 
sed  omnis  bomo  über  et  securus  in  corpore  et  rebus  deberet 
permanere  nullo  alio  periculo  obstante.  Et  sie  ipsa  feria  quinta 
multi  eurtizani  et  eardinales  nonnulli  papam  ad  Schafusam  fuermit 
seeuti.  Tandem  papa  cum  eisdem  in  Schafusa  existens  seripsit 
domino  S.  Romanorum  regi  litteram  sequentem  etc. 

6.  Post  quorum  omnium  expedicionem  et  gesta  supra  dicta, 
in  quantam  leticiam  et  gaudium  corda  fidelium  suscitata  fuerint, 
dicant,  qui  viderunt.  Set  paulo  post.  scilicet  XXI.  die  mensis 
Marcii,  in  qua  fuit  festiun  s.  Benedicti  abbatis.  gaudium  et  leticia 
in  tristiciam  et  merorem  fuerunt  conversa  eo  quod  d.  n.  apostolicus 
eodem  die  nocte  surgente  et  sole  ad  occasum  vergente,  neseitur, 
quo  spiritu  ductus,  furtive  mutato  habitu  de  Constancia  ac  con- 
eilio  Constanciensi  elandestine  auffugit,  popuhim  sibi  fideliter  com- 
missum  et  supradictum  concilium  miserabiliter  in  aninie  sue  grave 
detrimentum  erroneum  dimisit,  cum  quod  am  tyranno  Friderico 
duee  Austrie  oppidum  Schaffhusen  intrando.  Quanta  lamentacio 
zelatorum  fidei  catholiee  fuerit,  nimis  longum  esset  perorare.  Et 
quamquam  multi  Italici  sui  officiarii  ipsum  sequerentur  ad  locum 
predictum,  tamen  generale  concilium  per  huiusmodi  fugitivuin  re- 
cessum se  mininie  recognovit  dissolutum,  set  ad  liabendam  unionem 
in  ecclesia  Dei  capitula  subsequencia  in  sessione  publica  celebrata 
die  XXVI,  mensis  Marcii   diffinivit   et   declaravit   sub   forma    tali. 

7.  Hiis  visis  et  inter  naciones  tractatis  conelusum  fuerat, 
quod  duo  prelati  de  qualibet  nacione  et  duo  eardinales,  Florentinus 
et  s,  Marci,  debuerunt  ivisse  in  Friburgum.  Et  dum  essent  in 
via,  papa  ulterius  profeetus  venit  in  Brisach,  opidum  ducis  pre- 
dicti.  Unde  ipsis  ibidem  constitutis  coram  papa  et  expositis 
negociis  coneilii,  ipse  dixit,  quomodo  cras,  scilicet  feria  quinta  in 
die  saneti  Marci  ewangeliste  vellet,  deliberatus  peroptime,  respon- 

a)  So  Hs. 


Briefe  bis  zur  Absetzuno-  Johanns  XXIII.  231 

deie.  Mane  facto,  ante  solis  ortuin,  niiUis  datis  responsis,  ymmo 
insalutatis  cardinalibus  et  aliis  iteruin  iilterius  progressus.  Ipsl 
vero  cardinales  et  qui  missi  fuerant  iiiox  hoc  concilio  intiinanmt, 
asserentes,  quod  statiiii  sumpto  prandio  velint  venire  Constanciam. 
Set  ecce  accidit,  quod,  dum  papa  cum  duce  proficiscentes  venirent 
in  aliud  opidum  ducis,  dictum  Nuenburg-,  et  vellent,  ut  de  cetero 
dicebatur,  versus  Buigundiam  proticisci,  quia  certe  gentes  ducis 
Burgundie  venerunt,  ut  lertur,  ad  suscipiendum  papam  et  demum 
forte  in  Franciam  conducendum,  civitas  Basiliensis  hoc  intellecto 
diffidai'unt  ducem  Fredericum^)  et  precluserunt  omnes  exitus 
viarum,  sie,  quod  neque  papa  nee  dux  potuerunt  amphus  proficisci, 
set  coacti  fuerant  retrocedere  versus  Brisag  .  .  . 

Juxta  tenorem  httere  ducis  Frederici^)  pactatum  fuerat  inter 
regem  et  eundem  Fredericum  inter  cetera,  quod  papam  deberet 
representare  conciho  infra  certum  tempus  superius  annotatum, 
unde  dehberatum  fuit  concorditer,  quatenus  duo  prelati,  Rigensis 
scilicet  et  Bisuntinus  archiepiscopi,  una  cum  F.  burgravio  Norn- 
bergensi  in  Friburgum,  ubi  tunc  papa  in  custodia  opidanorum 
tenebatur,  pergerent,  fulciti  gentibus,  ac  ipsum  caute  et  honorifice 
reducere  deberent.  Qui,  postquam  ad  ipsum  venerunt  in  Fribur- 
gum, se  spontanee  obtuht  ad  redeundum  Constanciam.  Dixit^) 
se  quoque  graviter  penitere  ac  deceptum  fuisse  per  quosdam,  quos 
pro  tunc  nominavit,  qui  ipsum,  ut  ipse  asseruit,  m.inis  mortahbus 
de  Constancia  pepulissent. 

(105)  lustruhtion  K.  Ferdinands  an  seine  Gesandten:  Da  nach 
ihren  Briefen  Sigismund  sie  bisher  hingehalten  nnd  keine 
Zusainmenkunft  verabredet  hat,  sollen  sie  auf  diese  verzichten. 
Haben  sie  VereinhartDig  getroffen,  sollen  sie  auf  die  Unmöglich- 
keit wegen  des  sisilischen  Unternehmens  hinweisen  und  Zu- 
sammenkiuift  einiger  Weniger  in  Perpignaii,  Narbonne, 
Laucata  und  Salses  vorschlagen;  den  Bruch  sollen  sie  ver- 
meiden. (1415  März  vor  29.) 
Barcelona.  Kronarchiv  Reg.  2400  f.  6' '"  f. 

Dominus  rex  visis  Htteris  primo  et  ultimo  sibi  directis  per 
suos  ambaxiatores  Constancie  missos  mandat,  quod  per  dictos 
ambaxiatores  procedatur  in  eorum  ambaxiata  modo  sequenti. 

V  Nach  Fülastre,  Bd.  II  31  fingiert, 

^)  Vom  5,  Mai. 

^)  Das  Folgende  ist  ganz  unbekannt. 


2o2  I.  Abschnitt.     Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 

Primo  super  facto  vistaruin  fiendarum  per  d.  n.  ])apaiii  et 
d.  d.  regem  cimi  reg-e  Rojuanoriini,  considerato,  qiiod  dicte  viste 
fuei'unt  iiiote  et  requisite  per  dictum  regem  Romanoium  et  quod 
secundum  scripta  ^)  nunc  et  alias  per  dictos  ambaxiatores  dictus 
rex  Komanoruni  cuntinue  distulit  et  dificultavit,  diifert  et  dificultat 
multipliciter  dictas  vistas,  vult  d.  d.  rex,  quod  dicti  ambaxiatores 
ser\  atis  modis  honestis  et  decentibus  dictas  vistas  ulterius  non 
prosequantur,  ymo  ab  illis  divertant  et  eas  impediant  onmimodo, 
maxime  cum  secunduin  mentem  instructiunum  dictorum  ambaxia- 
toruin  dicte  viste  })rincipaliter  acceptari  et  prosequi  deberent,  ut 
pretensum  conciliuin  prorogaretur  vel  saJtim  differret  viam  certam 
concludere,  donech  dicte  viste,  in  quibus  debebat  deliberari  de 
viis  magis  comodis,  brevibus  et  racionabilibus,  fuissent  facte.  Nam 
modo,  ex  quo  secundum  scripta  j)er  dictos  ambaxiatores  pretensum 
concilium  continuatur  yjuo  et  iam  quasi  in  via  unica  concludere 
videtur,  dicte  viste  quasi  inutiles  videntur  esse,  nee  videntur 
amodo  posse  fiei-i  cum  lionore  d.  regis,  Nam  si  rex  Romanorum 
se  artavit  ad  viam  unicam  et  certam,  videlicet  renunciacionis,  ^) 
iam  videtur  regis  accessus  luagis  fieri  pro  execucione  regis 
Romanorum,  quam  ])ro  libero  tractatu  unionis.  Et  propterea  si 
viste  concordate  non  fuerint,  diverti  et  impediri  omnino  debent, 
allegantes,  quod,  ex  (^uo  tot  dilaciones  et  dificultates  in  eisdem 
apposite  fuerunt,  desiderantes  expedicionem  et  brevitatem  negocii 
et  tollere  dificultates  et  dilaciones,  que  occurrerent  in  dictis  vistis, 
super  locis,  tempore  et  securitatibus  sunt  parati  concordare  cum 
dicto  rege  Romanorum,  quod  nomine  et  pro  parte  dictorum  domini 
nostri  et  d.  regis  et  concilii  istius  partis,  si  expediat,  ex  una 
parte  et  dicti  regis  Romanorum  et  pretensi  concilii  partis  alterius, 
si  eis  expediens  videatur,  ex  altera  eligantur  et  conveniant  certe 
persone  in  aliquo  loco,  que  de  via  unionis  magis  brevi,  racionabili 
et  acomoda  et  illius  exemcione  et  pratica  deliberent,  concordent 
et  firment,  et  casu,  quo  dictus  rex  Romanorum  ad  istud  conde- 
scendere  velit,  placet  d.  d.  regi,  quod  concordent  dicti  ambaxiatores 
cum  eo  de  numero  personarum,  ut  })uta  de  quatuor,  sex,  decem 
vel  duodecim  vel  alio  racionabili  numero  et  de  loco,  ut  puta  in 
duobus  locis  in  confinibus  situatis,  sie  in  Narbona  et  Perpiniano 
vel  propinquius  de  castris  de  Laucata  et  de  Salsis  ^)  et  similibus. 


V  Diese  Briefe  fehlen. 

-)  Darnach   hat  Ferdinand   wohl  Kenntnis  von   den  Februarbeschlüssen. 

*)  Orte  in  der  Nähe  von  Narbonne. 


Briefe  bis  zur  Ahsclzmig'  Johanns  XXIII.  233 

qui  denium  poterunt  concordare  de  uno  loco,  in  (juc)  conveniant  .  .  . 
Paulus  secretarius. 

Si  autem  preniissa  per  prefatos  ambaxiatores  concordari  vel 
fieri  non  possent  [et]  de  vistis  principalibus  eoncordatuni  iaiu 
foret  vel  vellet  adhuc  rex  Ronianoruni  concordare  de  eisdeni 
per  prefatos  ambaxiatores,  servatis  niodls  hDnestis,  coloratis  et 
decentibus  dicte  viste  oninino  impediantur,  turbentur  et  revocentur, 
vel  niateriani  difficultando  vel  super  locis  ei  eoi'uni  securitatibus 
vel  tempore  non  concordando,  vel  alias,  prout  eorum  dlscrecionibus 
videtur;  et  ubi  aliter  comode  turbari  vel  revocai'i  dicte  viste  non 
possent,  allegabunt  prefati  ambaxiatores,  quod  consideratis  maxime 
iuxta  primarum  suarum  litterarum  continenciam  et  tenorem  dila- 
cionibus,  impedimentis  et  dificultatibus  et  quasi  denegacionibus  et 
recusacionibus  per  regem  Romanorum  in  dictis  vistis  multipliciter 
interpositis,  que  omnia  prefati  ambaxiatores  per  suas  litteras  d. 
d.  regi  notificarunt,  ex  quibus  d.  d.  rex  merito  habuit  negocium 
pro  derelicto,  d.  d.  rex  partem  gencium  et  navigiorum  suorum 
misit  in  Trinacliam  ^)  cum  suo  secundogenito  et  divertit  ad  alia 
magna  et  ardua  negocia  Dei  servicium  et  bonum  statum  regni 
Castelle  et  regnoruiu  suorum  continencia  et  per  consequens  dictas 
vistas  facere  non  posset  de  magno  tempore,  ac  (]uod  ad  dilaciones 
tollendas  videtur  utilius  et  salubrius  tanto  negocio,  quod  persone 
utrlusque  partis  breviter  conveniant,  ut  supra  dicitur,  quodque 
negocium  tanto  tempore  diferatur;  et  sie  allegando  diticultates 
super  tempore  et  raciones  supra  positas  et  alias,  de  quibus  eis 
videbitur,  predictas  vistas  omnino  impedient  et  si  concordate 
fuerint,  unius  inodi  concordiam  oinnino  revocari  procurent,  dando 
tanien  spem  dicto  regi  Romanorum,  quod  pro  tempore,  casu  vel 
opportunitate  se  exhibente  d.  d.  rex  multum  desiderat  se  videre 
cum  dicto  rege  Romanorum. 

Paulus  secretarius. 

Insuper  si  prefatus  rex  Ronianoruni  ad  congregacionem  dictam 
personarum,  de  qua  supra,  dare  locum  noluerit,  sed  alias  vias, 
ut  puta  renimciacionis  vel  alias  moverit,  prefati  ambaxiatores 
illarum  effectum,  praticam  vel  conclusionem  interrogando  prudenter 
et  caute,  quantum  poterunt,  perscrutentur,  et  illam  vel  illas  aliquo 
modo  nee  siinpliciter  acceptabunt  nee  expresse  denegabunt;  sed 
allegantes,  quod  principaliter  venerant  propter  vistas   motas    per 


V  Sisilien;  wegen  der  geplanten  Heirat  seines  Sohnes  mit  Königin  Johanna. 


284  I.  Abschnitt.     Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 

regem  Ronianoniiii,  in  quibiis    sperabatur   via   brevior    et.    utilior 

et  illiiis  pratica  ('(jncordari,  non  habeiit  particulariter  de  viis  per 

regem     Romanoriim    iiiotis    concoidandis    mandatum ;    sed    qiiod 

consuitabaiit  et  sciimt,  quod  per  istam  partem  acceptabitur  omnis 

via  possibiiis  et  acomoda  iinioni  et  sie  vitabunt  semper  ruptm^am 

et  denegacionem  cuinslibet  vie. 

Paulus  secretarius. 

Demum  adverte^t  ambaxiatores  predicti,  quod  in  omni  casu, 
quo  viste  personarum  ab  utraque  parte  mittendarum  aut  alii 
tractatus  fieri  vel  moveri  habeant,  laborant,  quantum  honeste 
poterunt,  allegando  raciones,  que  notorie  de  se  patent,  ut  hiis 
durantibus  prefatiis  rex  Romanoium  et  sui  de  certa  via  conclu- 
dant  nee  se  ad  solam  unicam  viam  restringant,  sed  quod  interim 
iuxta  instructiones  conquiescant  et  velint  considerare,  quanta 
hactenus  propter  facta  in  Pisis  et  alias  secuta  sunt  scan- 
dala  propter  festinanciam  inordinatam  et  denegacionem  audiencie 
et  tractatus,  ex  (juo  maxime  vident  bonam  in  ista  parte  dispo- 
sicionem,  que  i)ai'ata  erit  per  omnem  viam  brevem,  racionabilem 
et  acomodam  dare  ecclesie  unionem,  multum  debent  abstinere  de 
recipiendo  et  se  restringendo  ad  viam  aliquam  certam  et  precisam, 
nam  alias  satis  videtui-  tractatus  seu  convencio  supradictarum 
personarum  inutilis.  Sed  ista  sunt  taliter  per  bonas  raciones 
deducenda,  quod  nullomodo  ambaxiatores  ostendant  se  velle  viam 
aliquam  preter  contentas  in  suis  instructionibus  acceptare  vel  ali- 
quam viam  denegare. 

Rex  Ferdinandus. 

(106)  2^vei  Instruktionen  K.  Ferdinands  für  seine  Gesandten: 
1.  Sollen  Bündnis  mit  Sigismtind  unter  gewissen  Bedingungen 
amielvniGn;  sollen  Bischof  (Bertrand)  von  St.  Flour  an  seine 
Vorschläge  in  Barcelona  über  die  Art  der  Unionsmethode 
und  an  die  Gesandtschaft  an  (K.  Karl)  von  Frankreich  und 
an  die  Herzöge  erinnern:  jetzt  sei  der  ZeitpunM,  daß  die 
Obödienzen  Johanns  tind  Gregors  sowie  Benedikts  einige 
Personen  für  die  Zusammenkunft  wählten  und  sie  sollen 
die  Bedenken  zerstreuen;  nötigenfalls  sollen  sie  den  Weg  der 
nocio  vorschlagen,  d.  h.  jede  Obödienz  solle  bestimmte  Richter 
(jutges)  wählen,  die  in  Kürze  zusammenkommend  und  ein- 
geschlossen unter  Eid  erklären,  wer  der  wahre  Papst  sei,  den 
alle  Fürsten  anerkennen  müßten.  —  Übersendung  der  Er- 
nennung des  Ottobonus  de  Bellonis  zum  Rate,  wenn  K.  Sigis- 


Briefe  bis  zur  Absetzung*  .Johanns  XXIII.  235 

mund  den  P.  de  Falchs  ernenne.  Rücknahme  des  Auftrags 
an  den  Bischof  (Bertrand).  Valencia  1415  März  28  und 
29.  —  2.  Anlitmft  des  Briefes  über  Fixierung  der  Zusammen- 
kunft; haben  sie  noch  nicht  die  Ablehnung  erklärt,  sollen  sie 
beider  Vereinbarung  tjeharren;  haben  sie  von  der  Ablehnung 
bereits  gesprochen,  sollen  sie  möglichst  geschickt  nochmals 
die  Bedenken  des  Königs  Ix-tonen,  aber  dann  rrktären,  daß 
sie  sich  alles  überlegt  und  sie  bei  der  Vereinbarung  bleiben 
wollen.  Valencia  1415  März  29. 
Barcelona,  Kronarchiv  Reg.  2400  f.  9  und  10  v. 

Lo  rey  Darago  et  de  Sicilia. 

1.  Ambaxadors.  Vist  im  capitol  trames  per  vosaltres  en  vostra 
letra,^)  contenent  en  effecte,  com  micer  Ottobono  vos  liavia  toquat 
de  fer  confederacio  e  liga  entre  el  rey  dels  Romans  e  nos  e  encara 
ab  nostre  car  nebot  lo  rey  de  Castella,  vos  responem,  que,  jatsia 
nos  hayam  lo  dit  rey  ab  sencera  dilectio  com  a  frare,  a  nos  plau 
be,  si  lo  dit  rey  o  per  part  sua  vos  seran  mogudes  les  dites  con- 
federacions  e  liga,  de  aqiielles  finets  e  concordets,  que  tan  sola- 
ment  contenguen,  que  del  im  rey  e  regne  vassalls  e  sotsmeses 
seus  no  puxen  venii-  dan  ni  danmatge  al  altre,  faent  excepcio  per 
part  nostra  del  papa  e  della  ecclesia  Romana,  del  rey  de  Castella 
e  de  nostres  fills,  qiii  no  sien  vassalls  e  sotmeses  nostros,  e  sem- 
blants  excepcions  admetrets  al  dit  rey,  go  es  del  papa  e  ecclesia 
Romana  e  de  sos  frares,  qiii  no  sien  vassals  et  sotsmeses  seus 
e  de  un  rey.  Empero  si  nomenaven  lo  rey  de  FranQa,  no  faria 
admetre  la  excepcio,  o  si  era  admesa,  devria  axi  niatex  esser 
exceptada  per  part  nostra  e  que  axi  matex  scriurem  al  dit  nostre 
car  nebot  sobre  les  dites  liances,  que  les  forme  lien  treballeren 
de  bon  grat.  Et  si  per  Ventura  seran  mogudes  altres  liances  de 
certes  valences  o  ajudes,  cortesament  e  savia  respondrets,  que 
de  semblants  liances  vosaltres  no  havets  poder  ni  manament, 
pero  que  sobre  altres  liances  daltres  princeps  havets  hoyt  dir 
diverses  vegades  a  nos,  que  no  fahiajn  semblants  hautes,  car 
nons  semblaven,  ques  poguessen  fer  ab  bona  consciencia,  car 
per  Ventura  les  guerres  no  serien  justes,  e  per  conseguent  eil  .  .  . 
comunicaria  en  lo  pecat  e  injusticia  daquell,  al  quäl  havria  a  valer 
e  ab  aquesta  manera  cortesament  desviarets  les  dites  liances  e 
valences,  sino  en  la  forma  contenguda  dessus. 


V  Übersendung  der   Vereinbarung  vom,  4.  Mars.     Hardt  IV  4S. 


236  I.  Al)soliiiitt.     Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 

Kein  direts  al  bisbe  de  sant  Flor/)  qiie  be  sab,  qiiant  staveii 
a  r.ai'cliinoiia.  qiie  pai'lant  ab  nos  dela  imio  nos  dix  de  iina  via, 
(.'()  es  qiie  certes  ])ei'sones  notables  de  casciina  deles  parts  con- 
teiidents  se  justassen  en  certs  lochs  covinents  de  les  obedieiicies, 
les  quals  tratassen  et  concordassen,  per  qiials  vies  pus  breus  e 
pus  justes  seria  la  iinio  de  la  ecclesia  o  per  justicia  o  per  altres 
vies  pus  saludables.  Et  per  ago  nos  e  lo  rey  de  Castella  tra- 
nietessein  nostres  anibaxadors  al  rey  de  Fran^a  sobre  aqnestes 
coses  e  quels  diiclis  tots  Serien  en  a<;o.  E  ara  piiys  que  tota  la 
obediencia  de  Johan  e  Gregorio  sia  ajustada,  seria  be,  que  elegissen 
les  pei'sones  e  nosaltres  de  aquesta  obediencia  elegissen  altro; 
les  quals  totes  en  breu  tenips  fossen  en  certs  lochs  ajustades 
ensenips  per  apuntai-  e  concordar  les  dites  coses.  E  si  diguessen, 
((ue  la  ti'iga  sera  gran  dan,  respondrets,  que  no  seria  tan  gran 
triga,  que  major  fruyt  nos  seguis,  cai"  la  cosa  tan  vertadera  nos 
pot  axi  en  un  punt  mitigar.  E  qui  niolt  la  vult  breviar,  dilata 
ho  e  seguir  sen  hi  a  dans,  axi  com  diu  Pi'overbiorum  XXX:  Qui 
auteni  fortiter  premit  ubei-a  ad  eliciendum  lac,  exprimit  butirum 
et  qui  vehementer  emungit,  elicit  sanguinem.^) 

E  si  per  Ventura  aquesta  via  no  acceptaran,  mourets  la  via 
dela  nocio,  ?o  es  que  sien  elegits  per  cascuna  obediencia  certs 
jutges,  los  quals  dintre  breu  temps  procehint  solemne  vot  et  jura- 
ment,  vinguen  en  un  loch  closes  et  aqui  declaren  vertader  papa, 
oydes  les  parts  dintre  cert  breu  temps  en  tot  co  que  volran  dir. 
E  que  tots  les  princeps  de  cascuna  obediencia  juren  e  voten 
solemnament  de  star  e  haver  per  vertader  papa  aquell,  qui  sera 
declarat  per  aqueils  o  la  major  part,  ab  que  ni  haya  un  de  cas- 
cuna obediencia  almeyns  segons  tot  a^o  en  lo  apuntar  sera 
apuntat.  Car  declarat  per  justicia  no  romandra  algu  scrupol  en 
alguna  deles  obediencies. 

Trametem  vos  la  gracia  de  micer  Ottobono  de  conseller 
nostre  e  promovedor  de  nostra  cort,  pero  volem,  que  abans  que 
la  li  livrets,  lo  rey  dels  Romans  reeba  per  son  conseller  a  micer 
P.  de  Falchs  o  en  semblant  o  equivalent  offici.  Dat  en  Valencia 
sots  nostre  segeil  secret  a  XXVIIl.  dies  de  Mar?  del  any  mil 
([uatrecens  quinze. 

Apres  de  la  confectio  dela  present  reebem  vostra  letra.  Per 
Qo  trametem  laus  tant   com  toque   les  dites  liances  e   no  curets 


V  Von  dieser  Gesandtschaft  verlautet  sonst  nichts. 
-)  Prov.  30,  38. 


Briefe  bis  zur  Absetzung  Johanns  XXTIT.  237 

daQO,  que  si  diu  del  bisbe  de  sant  Flor  ne  dels  altres  coses  snb- 
seg-uides.     Dada  com  dessus.     Rex  Fei'dinandus. 

D.  rex  mandavit  michi  Paulo  secretai'io. 

Fuit  duplicata  usque  ad  illam  parteni  exclusive  incipientem  : 
Item  direts  al  bisbe  de  sant  Flor  sub  eisdem  forma,  sigillo  at- 
que  mandato  siib  kalendario  de  XXVITII.  dictorum  mensis  Mai'cii 
et  anni''). 

2.  Lo  rey.  Ambaxiadors.  Vostra  letra  derrerament  tramesa 
havem  reebiida;  abans  de  la  recepcio  de  la  qua!  vos  haviam 
trames  correu  cuytat,  manants  vos  ^)  desviassets  et  retractassets 
les  dites  vistes,  per  que  vista  la  dita  vostra  letra  et  la  ferma.  que 
serla  confusio  axi  denegar  et  retractar  les,  vos  manam  ab  lo 
present,  que  si  lo  dit  correu  havets  reebut  e  no  liavets  encara 
parlat  de  retractar  e  desvlar  les  dites  vistes,  non  parlets,  ans 
stats  e  perseverats  en  qo,  que  havets  ferniat  et  jurat,  Ans  liayats 
de  nos  altre     manament  en  contrari. 

E  si  per  Ventura  ja  haurets  procehit  a  parlar  de  retractar 
et  desviar  les  dites  vistes.  segons  derrerament  vos  havem  scrit, 
refondrets  tot  (^o,  quen  hayats  procehit,  dient  e  colorant  ab  les 
millors  maneres,  que  porets,  que  manament  nostre  haviets  haut, 
que  considerades  les  difficultats,  quel  lo  rey  dels  Romans  posava 
en  les  dites  vistes,  les  quals  nos  haviets  notiflcades,  e  altres  di- 
verses, que  a  nos  hi  occorien,  e  com  se  laguiava  la  resposta  sua 
sobre  ago  et  lo  temps,  qui  era  ja  tan  artat  et  curt,  que  quasi  era 
imposible  ferse,  no  curassets  deles  dites  vistes  .  .  .  Empero  que 
apres  havets  ymaginat,  que  com  nos  hayats  scrit  dela  conclusio 
ferma  et  jurada  deles  dites  vistes,  de  que  no  havets  haut  resposta, 
que  stats  e  perseverats  en  (;o,  que  per  vosaltres  es  stat  fermat  et 
jurat.  Et  en  conclusio  starets  e  presevei-ats  en  la  ferma  demunt 
dita,  que  deles  dites  vistes  havets  feta;  o  hayats  parlat  de  des- 
viar e  retractar  aquelles,  segons  vos  haviem  derrerament  scrit 
o  no,  tro  atant  de  nos  hayats  altre  manament.  E  si  sots  partits, 
tornats  vos  Ha  .  .  .  Valencia  a  XXVlll.  dias  de  Marg  .  .  . 
MCCCCXV.  R.  F. 

Fuit  duplicata  sub  eisdem  forma,  sig-no  et  sub  kalendario 
de  XXVlIll.  Marcii  dicti  anni,  cum  hac  tamen  addicione:  Sots  a- 
questa   forma   vos   havem   ja   scrit.     Ära   havem    accordat,    que. 


a)  Eeg.  anno. 

V   Vq^-  ff'ie  vorige  Nummer. 


238  I.  Abschnitt.     Johann  XXIII.  und  da.s  Konzil. 

considerades  ...  et  la  bona  e  santa  intencio,  quel  rey  dels 
Romans  mostra  als  afers,  de  qiie  sperani,  que  deles  dites  vistes 
exii'a  Singular  serveu  de  Den,  les  dites  vistes  se  prossiguen  e  de 
nostra  part,  direts  al  dit  rey,  com  .  .  .  a  nos  plan  be  complii- 
les  dites  vistes^). 

(107)  (Ungenannter  an  einen  Erzhischof?) :  Flucht  Johanns;  Zession 
Gregors  XII.  Smidersfelhing  der  deutschen  und  englischen 
Nation  einerseits,  der  italienischen  und  französischen  anderer- 
seits; Predigt  Gersons;  Unterwerfung  Fdippo  Marias;  Ver- 
halten des  Herzogs  von  Burgund;  neue  Maßnahmen  und 
Flucht  Johanns  XXIII.  (Mio)  März  30. 
Rom.  Vam.  BihlMhel\  Cod.  Pal.  701  f.  326. 

Reverendissime  pater  et  domine  mi  graciosissime.  Qualiter 
sanctissimiis  in  Christo  pater  d.  n.  d.  Johannes  papa  vicesimus 
terciiis  vovit  et  iuravit  cedere  papatui  dummodo  aliis  duobus 
de  papatu  contendentibus,  videlicet  Gregorio  et  Benedicto  in  suis 
obedienciis  nuncupatis  similiter  cedere  volentibus,  nuper  vestre 
reverendissnne  paternitati  rescripsi. 

Postea  vero  hiis  peractis  cogebatur  quodammodo  idem  d.  n. 
papa  ad  cedendum  .  .  .-)  Dum  .  .  .  recusaret  facere  procuratores, 
pluribus  de  concilio  apud  suam  sanctitatem  propterea  instanti- 
bus,  tandem  vicesima  die  huius  mensis  Marcii  declinante  ad 
vesperam  de  nocte  insalutato  hospite  cum  duce  Frederico,  ut 
comuniter  fertur,  et  vix  aliis  quatuor  naviculam  ascendens  ad 
civitatem  ipsius  ducis,  que  dicitur  Schaffhusen,  distans  ab  hinc 
quatuor  miliaria  onniibus  cardinalibus  et  curtisanis  hie  remanenti- 
bus  et  exinde  nimii'um  valde  scandalizatis  secessit  et  ab  illinc 
serenissimo  regi  misit  unuin  breve,  in  quo  propria  sua  manu  in- 
scripsit  in  hec  vei'ba:  ,Ego  Johannes  papa  vicesimus  tercius  .  .  .' 
Item  dicitur,  quod  Gregorius  prefatum  serenissimum  d.  n.  regem 
et  ducem  Bavarie,  coinitem  palatinum  Reni,  electorem  imperii, 
qui  est  de  obediencia  sua,  fecit  suos  procuratores  ad  cedendum, 
sed  ego  nondum  vidi  mandatum  superinde. 

Reverendissime  pater  et  domine  mi  gratissime.  Onmes  pre- 
lati    et    alii    ad    concilium    confluentes    quadripartiti    fuerunt,    ita 


V  Da  aber  ein  Teil  seiner  Truppen  mit  (hm  2.  Solnie  nach  Sizilien  ist, 
sollen  sie  Verlängern luj  rier  Visten  auf  3  Monate  vorschlagen,  wenigstens  aber 
für  einen  Monat. 

-)  Hier   folgt   Schilderung    der    bekannten   Proknratoren-Verhandlungen. 


Briefe  bis  zur  Absetzung  Johanns  XXIII.  239 

qiiod  faciunt  qiiatuor  naciones,  quarnm  diie,  videlicet  Germanica,  in 
qua  et  Ungari,  Poloni,  Boenii,  Rniteni  comprehenduntur,  et  se- 
cunda,  Anglica,  in  votis  ])er  omnia  concordant,  sed  Ytalici  et 
Francigene  facientes  eciam  duas  naciones,  non  per  omnia  con- 
currunt  in  votis.  Et  liesterna  die  fuit  factus  sermo  in  ecclesia 
cathedraii,  videlicet  die  liine  ante  pasclia,  njji  fere  onnies  prelati 
et  alii  de  concilio  convenerant,  in  quo  canceüai-ius  univ^ersitatis 
Parysiensis  deduxit  et  probavit,  quod  conciliuin  sit  supra  papani 
et  quod  papa  tenetur  obedii'e  determinacioni  concilii.  Conciiium 
iam  deliberat,  quid  peramplius  agenduin.  Omnipotens  Dens,  cuius 
causa  agitur,  misereatur  ecclesie  sue  sponse  sancte  et  coadunare 
dignetur  in  individuam  unitatem.  Item  illustris  Philippus  Maria 
Mediolani  etc.,  Anglerie  Papyeque  conies  habet  suos  ambasiatores 
in  conspectu  regie  maiestatis  et  in  spiritu  hunianitatis  coi-  habens 
contritum  et  penitens  obtulit  se  ad  omnia  beneplacita  et  mandata 
i'egie  maiestatis,  et  spero,  prout  iam  practica  est  in  foribus  et 
modica  vel  quasi  nulla  in  expedicione  restat,  quod  negocia  ipsa 
disponantur  ad  vota  regie  maiestatis. 

Item  dux  Burgundie  eciam  multum  se  offert,  presertim  contra 
Turcos  serviturum,  dumodo  regia  maiestas  interponat  partes  pro 
perfecta  reformacione  inter  ipsum  duceni  ab  ima  ac  regem 
Franckorum  ac  ceteros  regales  principes  domus  Francie.  Post- 
quam  supradicta  in  f actis  d.  summi  pontificis  scripla  forent, 
transiverunt  ad  conspectum  apostolicum  ex  deliberacione  sacri 
concilii  tres  cardinales  et  nonnulli  prelati.  Et  idem  d.  apostoli- 
cus  rescripsit,  quod  propter  nullam  turbacionem,  metum  vel  in- 
portunitatem,  et  precipue  regis  ab  hinc  recessisset,  sed  propter 
intemperiem  aeris.  Et  eciam  d.  Remensis  archiepiscopus  de 
Francia  et  ambassator  regis  Francie  in  vim  credencie  a  d.  apostoli- 
co  remeans  vive  vocis  expressione  hoc  idem  maiestati  recitavit, 
et  super  hoc  regia  maiestas  publice  fecit  in  presencia  principum. 
prelatorum  et  ambasiatorum  sollempnem  protestacionem.  Insuper 
niisit  unam  bullam,  in  qua  scripsit,  quod  paratus  est  ex  d.  cardi- 
nalibus  tres  et  de  qualibet  quatuor  nacionum  facere  unum  pre- 
latum  et  constituere  in  procuratores,  ut  in  casu,  quo  ceteris 
|)aribus  personaliter  non  renunciaret,  vel  non  cederet,  ex  tunc 
predicti  habeant  plenam  potestatem  cessionem  ipsam  faciendi. 
De  quo  conciiium  minime  contentatur,  quia  timet,  quod  sibi  gratos 
et  concilio  suspectos  eligeret  et  quod  ipse,  sicut  vovit  et  iuravit, 
stare   debet  et   eciam  in  liac   parte   determinacioni   sacri  concilii. 


240  I.  Abschnitt.     Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 

Et  sie  nomine  Domini  conclusum  fiiit,  iit  non  obstante  cuiuslibet 
absencia  hie  in  ioeo  continuari  deberet.  Verum  d.  papa  fecit 
imum  mandatum  in  valvis  eeclesiarum  et  revoeavit  ad  se  omnes 
officiales  et  curtisanos  sub  exeommimicacionis  ae  privaeionis 
dignitatum  et  offieiorum  penis.  Dignetur  paternitas  vestra  reveren- 
dissima  pensare,  quod  ex  una  parte  promittitnr  et  im^atur  eessio 
seeundum  determinacionem  eoneilii,  ex  alia  parte  fit  mandatmn, 
quod  utique  vergit  ad  disrupcionem  coneifii.  Item  insidie  para- 
bantur,  ne  papa  de  Scliaffhusen  recedere  possit.  Verumptamen 
in  die  parasceves  ^)  transtulit  se  ulterius  ad  aliam  eivitatem  ducis, 
duee  sibi  comitante,  que  voeatur  Freyburg-)  et  distat  ab  hine 
novem  miliaria.  Et  dicitur  eomuniter,  quod  continuare  intendit 
iter  arreptum,  si  poterit,  versus  Franeiam,  semper  illam  pro- 
testacionem  faciens,  quod  vult  attendere  promissa  et  iurata. 
Datum  in  vigiliä  pasehe. 

(108)  Bericht  nach  Böhmen:  Flucht  Johanns.     Tätigkeit  Johanns 

und  des  Konzils;  Beginn   des  Krieges  gegen  Friedrich   von 

Österreich;    weitere    Flucht    des    Papstes;     Versprechungen 

Ludwigs   von    Bayern;   Freude   der    Wikli fiten   und   Feinde 

des   Konzils,    Verhreitung  übler   Nachrichten    nach   Bologna. 

(1415  Anfang  April?) 

Prag,  Museum  IV  D  12  f.  21 «" .    V(jl.  Palacky,  Documenta  S.  541  ff.,  auch 

Nr.  71  f.     Im  Anfang  der  Nota  wird   von  Anklageartikel  56  gegen  Johannem 

olim  apostolicum  gesprochen.     Andererseits  weiß  Schreiber  noch  nichts  von  der 

weiteren   Flucht   des   Papstes.    Anscheinend  sind   mehrere   Stücke  in  einander 

verarbeitet. 

Sua  sanctitas  reputans  se  gravari  et  maxime  de  constitucione 
procuratoris  irrevoeabili  nondum  afiis  cedentibus  nee  plena  man- 
data  dantibus,  timens,  ne  sibi  eontingeret  sieud  pape  Celestino^) 
facta  cessione,  fingens  enim  aerem  sibi  non  esse  competentem  ac 
insecuritatem  ^)  vite  pretendens,  quamvis  fuerit  in  plena  securitate 
et  libertate,  feria  IUI.  ante  Benedicti  in  noete  dominica  ludiea 
concilio  in  erastino  derelicto^)  in  Schafhusam,  eivitatem  ducis 
Austrie,   furtive  recessit,  distante  a  Ioeo  eoneilii  per  IV  milliaria 


a)  Hs  insecuritate.    b)  Doch  ceistelUy  Ob:  feria  IUI.  [post]  dominicam  ludica  in  iiocte 
ante  Benedicti   [festuni]  concilio  derelicto  in  erastino  usn;? 

'J  Karfreitag,  29.  Mars. 

"^)  Interessant  ist,   daß  man  damals  schon  an  Freiburg  gedacht  hat.   ob- 
wohl er  dort  erst  am  10.  April  ankam. 

'^)  Coelestin  V.,  von  Boiiifas  VIII.  in  Gefangenschaft  gehalten. 


Briefe  bis  zur  Absetzung  Johanns  XXIII.  241 

Swevica,  ipsuiii  recessum  ipso  duce  Friderico  Aiistrali  piocuiante; 
propter  quod  militi  ^)  ipsius  ducis  Yl  milia  florenorum  ipsmii  de 
civitate  Constancie  ediicenti  et  ipsi  duci  XVll  milia  florenorum 
propinavit,  ut  famaUir.  übi  existens  d.  vegi  Roinanormn  litteram 
destinavlt,  in  qua  se  manu  propria  subscripsit,  istam  materiam 
continentem,  quomodo  in  Scliafhusani  über  venisset  ipso  duce 
inscio,  non  causa  declinandi  ab  hiis,  que  vovit  et  iuravit,  cum 
ista  indubie  viilt  effectui  mancii)arp  sub  forma,  qua  se  obligavit, 
sed  pro  sanitate  et  securitate  vite  habenda.  Que  littera  fuit 
lecta  in  tota  nostra  Germanica  nacione.  Et  post  hec  unam  bullam 
secundum  hoc  destinavit,  sed  tamen  per  ilia  scripta  non  tantam 
consolacionem  d.  regi  et  toto  concilio  prestitit,  quantum  ipsos 
per  suum  recessum  clandestinum  perturbavit,  cum  recessus  suus 
(lissolucioni  concilii  machinabatur,  ut  clare  patuit  et  amplius(?) 
per  revocacionem  curie  factam  in  Schafhusa  dominica  ,Domine 
ne  longe',-)  ut  ipsum  curia  sequeretur,  magnas  penas,  scilicet  ex- 
communicacionis  et  privacionis  officiorum,  ofticiariis  comminando. 
Linde  concilium  cupiens  sue  machinacioni  obviare  feria  III.  domi- 
nice  ,ne  longe'^)  fieri  sessionem  procura vit,  in  qua  illa  sancta 
sinodus,  concilium  Constanciense  viügariter  nuncupatum,  statuit, 
decrevit  et  determinavit  et  diffinivit  quinque  articulos,  quos  eciam 
vobis  destinare  curavi.  Item  secunda  sessio  sabbato  magno  in 
vigilia  pasce  est  celebrata,  in  qua  IV  statuta  sunt  celebrata, 
declarata  et  decreta,  que  eciam  vobis  direxi  conscripta^),  ut 
totus  Processus  concilii  ipsius  vestram  ad  noticiam  deducatur. 
Verum  tamen  quem  finem  capiet,  penitus  ignoro,  spero  tamen  de 
Dei  misericordia,  cuius  res  agitur,  quod  ista  disturbia  et  deordi- 
naciones  per  d.  apostolicum  suborte  ad  finem  laudabilem  et 
optatum  Deo  disponente  deducentur,  quia  d.  apostolicus  existens  in 
plena  übertäte  et  securitate  d.  regis  Romanorum  voluntarie  incidit 
in  captivitatem  crudelis  tiranni  et  gravis  inimici  ecclesie,  qui  non- 
dum'')  multos  seculares  spoüavit  bonis,  verum  eciam  XU  archi- 
episcopatus,  episcopatus  et  abbacias  redegit  in  nichilum  bona  ipsa  pro 
se  usurpando,  ut  ex  ore  d.  regis  audivi,  qui  eciam  i|)sum  apostolicum 
de  bonis  suis  exire  non  permittet  propter  pericula  sibi  imminencia 


a)  Statt  non  solum? 

\)  Ob  der   Truchseß  Johannes  von    Diessenlwfe»  ?     V(jl.   Richental   S.  62. 
-)  Palmsonntag,  24.  Mars. 
■'';  Dienstag,  26.  Mars. 
\)  Hardt  IV  72  und  89. 

Kinke,   Acta  concilii   Constanciensis  III.  A" 


242  I.  Abschnitt.     Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 

et  sie  est  in  captivitate,  quam  voluit  evitare  ita,  iit  de  ipso  veri- 
ficetur  hoc  dictum  commune :  ,Incidit  in  cillam,  qui  vult  vitare 
caribdiin."  Ganifredus  in  poetria^)  et  illud  Job:  ,Et  quod  verebar, 
accidit  niichi.-)'  lam  enim  d.  rex  contra  ipsum  ducem  V^ll  duxit 
vexilla  imperii  et  sub  unoquoque  vexillo  sunt  maxime  genles 
principum,  comitum,  ducum,  baronum,  militum  et  clientum  et 
cixitatum  imperialium  et  presertim  Swiceriis  unum  dii-exit  vexillum, 
qui  debent  in  diversis  partibus  bona  illius  ducis  invadere  [et]  deva- 
stai'e.  Unde  d.  rex  non  solum  propter  abductionem")pape  factam  suum 
in  contemptum,  principum,  ducum,  comitum ''),  baronum  protunc 
in  Constancia  existencium  ac  tocius  concilii  et  ecclesie  militantis, 
sed  propter  multas  violencias  et  tirranides  plurimis  secularibus 
et  spiritualibus  illatas  ipsum  intendit  exterminare  et  iam  una 
civitas  RaitaP)  et  unum  castrum  ibidem  ipsius  est  aquisitum.  Debe- 
bat  enim  se,  cum  Constanciam  venisset,  coram  d.  rege  Romanorum 
expurgare  et  respondere  querulantibus,  sed  malum  malo  cumulans 
clam  recessit  crimine  fautorie  scismatis  per  pape  abductionem  in 
preiudicium  tocius  ecclesie  nepharie  perpetrato.  Videns  autem 
apostolicus  se  in  angustias  positum  obtulit  se  ad  IX  capitula  ))er 
d.  cardinalem  Pisanum  feria  IV.  ,Magna'  ^)  proposita  et  vobis 
eciam  transmissa,  que  dominus  i'ex  et  concilium  noluit  acceptare, 
ipsa  oblata  esse  zophistica  ai-bitrantes.  Et  post  Iiec  non  existens 
securus  in  civitate  Schafhusa  una  cum  duce  feria  V.  ,Magna' 
post  prandium  ad  unum  castrum.  ut  dicitur.  firmum  eiusdem  ducis. 
Herczugbuden  ^)  nuncupatum,  se  transtulerunt,  ubi  adliuc  simul 
perseverant,  similis  simili  sociatus,  dolentes  tanien  utrique  se 
talia  egisse  et  attemptasse  propter  pericula,  que  eis  ambobus  iinmi- 
nent.  Et  merito  Deo  hec  procurante  paciuntur,  ut  in  sua  capiantui' 
astucia,  ut  scriptum  est :  ,Perdam  sapienciam  sapientum  et  pru- 
denciam  prudencium  reprobabo.")'  Intellexi  etenim,  et  ita  est.  (juod 
dux  Ludvicus  Havai'ie,  iam    in    Francia    moram    trahens,    (|ui    in 


a)  Hs  abdicacioiu'iii.     b)  Folyf  irit'dcr  diuniin. 

')  ?\iclif  Gnnfrhhis.  sonrlern  Gnalfenis  de  Iiisiilifi.  Alexavdreis  V  301. 
Vill.  Büchmnun.  (iepiuielfe   Worie  441. 

V  Job  5,  25. 

^)  Mit  AbkürsinKjssfricli :  Fcueufhal.  Kaiifoii  Actrarai.  s.  v.  Mdldsliut? 
Vflh  Sdnveiser-Glätfli,  Hahsh.   Urbar.  Reg.  ii.  Karte. 

*;  Mittwoch.  27.  März.     Harclt  IV  Z7. 

^)  Sonst  nicht  qenannt.  Hersoffenbvcltsee,  Kautoti  Buni  P  Keine  Bxra; 
V(jl.  a.  a.  0. 

«j  1.  Cor.  1. 


Briefe  bis  zur  Absetzuu"-  Johanns  XXIII.  243 

anibasiata  cum  aliis  principibus  et  prelatis  d.  legis  Francie  venit 
ad  concilium  hie,  cum  equitasset  ad  ilhun  ducem  et  ad  d.  aposto- 
licum  in  Scliafhusam  et  leversus  fuisset,  d.  vegi  per  notabileiu'') 
hoc  intimavit,  quod  vehet  sub  pena  capitis  liec  duo  disponej'e, 
quod  dux  Austrie  veniet  ad  graciam  siie  jjiaiestatis  et  quod  papa 
reverteretur,  qui  sue  se  maiestati  et  conciho  omnino  ad  arbiti'iuui 
sue  serenitatis  et  concihi  debent  obbgare"")  ad  non  recedendum, 
sed  ad  terminandum  factum  inchoatum  unionis.  Sed  rex  ista 
acceptare  nokiit  propter  alia  nepharia  per  illum  ducem  perpe- 
trata,  asserens  se  oportere  iusticiam  facere  ex  officio  querulanti- 
bus,  cum  Sit  rex  Rouianorum.  Quare  si  aliqua  aha  fuissent  vobis 
nunctiata  in  confusionem  regis  et  concihi  et  Wiivlefistarum  con- 
solacionem  ipsorum  mendacia  disponente,  non  credatis,  qui  de 
i'ecessu  pape  nimis  letabantur,  dissohicionein  concihi  per  hoc 
autumantes,  et  nuncios  suos  cum  ihis  novitatibus  iam  ad  Bono- 
niam  direxerunt  .  .  .^) 

(109)  Universität  Paris  an  Johann  XXIII.:  Lob  seines  bisherigen 
Verhaltens  in  Konstanz;  Verwunderung  über  seine  Abreise 
nach  Schaff  hausen ;  dringende  Bitte  zur  Rückkehr.  (1415 
Anfang  April).-) 

Paris,  Archives  Nationales  M  65^  Nr.  11.     Konzept  Papier. 

Sanctissimo  domino  nostro. 

Paceni  ecclesiasticam,  beatissime  pater,  tot  annis  totque 
hiboribus  et  impensis  quesitam  per  vestram  sapienciam  et  cari- 
tatem  videtur  operatura  divinitas,  si  sacri  Constanciensis  con- 
cihi ")  ac  vestre  sanctitatis  idem  fuerit  animus  pariter  et  affectio. 
Neque  tantum  valebit  dividentis  mahgnitatis,  quin  vobis  in  unum 
convenientibus  Spiritus  sanctus  animos  fidelium  in  pacem  agat 
et  unitatem.  Cui  concordie  non  sine  divino  motu  nuper  dedit 
studiosa  operam  vestra  sanctitas,  cum  ecclesie  sancte  dare  pacem 
per  viam  pure  et  simplicis  cessionis  ahis  per  Pisanum  concihum 
|a|  papatu  eiectis  simihter  cedentibus  .  .  .  vovit.  In  quo  patuit 
alfectus  religiöse  pietatis  et  veri  patris  ad  filios  debita  compassio  . . 


a)  Hier  fehlt  ehras.    b)  Hs  folgt  se.    c)  Hier  und  später  dopjjelt  IL 

V  Es  folgt  sunt  Schlüsse  des  Briefes  ein  Hinweis  des  Schreibers:  vide 
cetera  de  hac  materla  in  (Liicke)  sexterno  in  flne.  D.  h.  f.  93.  woher  Palacki/, 
Documenta  541 — 543. 

^)  Vgl.  Brief  vom  3.  April.  Da  die  Briefe  ans  Konsil,  Sigismund  und 
ihre  Gesandten  alle  vom  2.  April  (vgl.  Hardt  IV  121  ff.)  sind,  .so  i.'^t  auch 
obiger  wohl  von  diesem  Datum. 

16* 


244  I.  Abschnitt.     .Tohaiin  XXIIl.  und  das  Konzil. 

Vestras  laiides  celebrabit  omnis  etas  et  pro  abdicacione  lioiioi-is 
moiiientanei  cum  merito  premii  seiiipiterni  erit  vobis  partnni 
nonien  ceteris  longe  gloriosiiis. 

Vei'iuii,  beatissiiiie  pater,  in  hac  re  nos  imus  movet  scrupulus, 
(piod  aiidiiinus  vestrani  sanctitatein  a  Constancia  Scafnsiam 
secessisse.  Non  enini  est  ille  locus  pocior  ad  auiplitudineni  sacri 
concilii  ac  tantaiu  rem  gerendam.  Deinde  Constancia  })er  vestram 
[sanctitatem]  fuerat  electa  et  per  obedienciam  vestram  humiliter 
recepta,  ceteris  eciam  grata  vi(lel)atur  utpote  gravis,  locuplex,  ornata 
civitas.  Nee  videtur.  quomodo  laU  vulneri  medela  afferre  possit  hec 
mutacio.  Postremo  in  ea  urbe  vestra  sanctitas  habebat  amantissi- 
mum  filium  et  christianissimum.  invictissimum  imperatorem,  qui 
transquillitatem  et  securitatem  ])restare  poterat  et  iniurias  onnies 
propulsare.  Habebat  sacrum  collegium  cardinalium,  quod  non 
modo  pro  securitate  vestra,  verum  eciam  pro  lionore  vestro  atque 
gloria  usquequaque  decertasset,  habel)at  denique  totam  ecclesiam 
sibi  obedientem,  longe  ceteros  superantem.  in  qua  erat  non  minima 
Galliarum  nacio.  que  ne  minimo  quidem  verbo  vestram  sanctitatem 
offendi  permisisset  .  .  .  Postea  cogitet  sanctitas  vestra,  clemen- 
tissime  pater,  quid  est  in  tractatu  querende  pacis  a  sacro  con- 
cilio  discedere,  quid  dissidere  ?  An  primum  suspectum,  an  secun- 
dum  dampnatumV  Et  si  probabilis  discedendi  caperetur  occasio. 
nulla  tamen  inveniretur  dissidendi  ^)  .  .  .  Absit,  beatissime  pater, 
ut  in  tanta  re  sanctitas  vestra  a  sacro  concilio  discordet :  hoc 
enim  esset  ab  ecclesia  Dei  discordare.  Absit  a  gloria  nominis 
vestri,  quod  sacrum  concilium  sine  presencia  vestra  rem  tam 
gi-andem  vel  tractet  vel  terminet.  .  .  .  Obsecramus,  .  .  .  ut  .  .  . 
Constanciam  ad  fratres  et  filios  vestros  devotissimos  .  .  .  rede- 
.  atis  .  .  .  Properet  vestra  sanctitas  sacre  sinodi  consiliis  accquies- 
cere  et  eins  conclusiones  execucioni  feliciter  demandare. 

(Mi))  Ein  Pariser  Uiiiversitätsaiigehöriger  an  Johannes  de  Temp- 
lis:  Fessimisfische  Stimmung  wegen  der  ihicht  des  Papstes: 
kommt  es  zur  Auflös?nig  dos  Konzils,  so  ist  es  nm  den 
(ll(i>d>en  geschehe)».  Üljcrsendnng  der  Inforntatione})  Johanns 
lind  Anfforderung  zu  energischem,  Handeln.  Versammlung 
der  J^)iiversität  (141ÖJ  April  3. 
Rom.   Vatik.  Bibliotlich.  CoiJ.  -T'alafinus  525  f.  54. 


\)  Es   fohlt   ein    nnvcrsiainlliclK^r   Satz    i'ihcr    die    incoiiciissa    fundamenta 
concilii  Pisani. 


Briefe  bis  zur  Al)setzuiifj,-  Johanii.s  .Will.  245 

Copia  iiniiis  missive  cuiusdain  iiia«jistii  Parisiensis  directe 
tVatri  et  ainico  suo  eiusdeni  imiversitatis  j)ro  concilio  Constan- 
ciensi  nunctio  cum  copia  inforinacionum  et  cedularuiu  missaruiii 
ad  d.  regem  Francie  et  alios  super  iustificactioiie  clandestiui 
lecessus  infelicis  et  noeivi  Johannis  pape  XXIll. 

Multa,  f rater  et  amice  predilecte,  iam  vobis  dolentissima 
super  facto  concilii  Constanciensis  nova  referuntur.  piopter  quod 
dolentissimo  corde  cogor  sine  oi'dine  loqui.  .\ccepiinus  enim 
Parysiiis  in  vigiiia  pasche  ^)  dominum  nostrum  a  concilio  Con- 
stanciensi  nocte  discessisse.  quod  cum  gemitihus  et  horrore  ac 
stupore  grandi  super  omnia  a  tempore  presentis  scismatis  in  eccle- 
sia  Dei  occurrencia  pericula  omnes  ecciesie  Dei  filii  apud  nos 
gi'avissiminn  et  deflendissinium  putarunt.  Videtur  omnibus  eccle- 
siastice  pacis  unionem  zelantibus  scisma  hoc  perpetuum  esse,  si 
absque  magnis  et  fixis  conchisionibus  prelati  et  ceteri  in  Constancia 
remanentes  et  concilium  generale  eciam  papa  absente  facientes 
eciam  a  prefato  Constanciensi  loco  recndunt.  Mitto  tibi  copiam 
inform  acionuni  et  cedularuiu  quaiundam  a  d.  n.  papa  transmissarum 
regi,  d.  Bituricensi  et  d.  Aurelianensi  super  iustificacione  sui 
recessus.  quas  eciam  extra.xi  ab  originaii  per  dictum  dominum 
nostrum  misso  duci  Aurelianensi.  lllas  enim  estimo  te  et  totum 
concilium  non  habere.  Propter  quod  eas  mitto  tibi,  ut  ceteris, 
quibus  erit  opus,  communices.  ut  et  super  illis.  quemadmodum 
(»j^iis,  universaliter.  constautei'.  indefesse  et  unionem  ecciesie  solum 
pre  oculis  habendo  concilium.  prout  opus  erit.  provideat.  Utilem'') 
nmltum.  sicut  opto.  et  pugilem  ecciesie,  sicut  opus,  nunc  te  ostende "") 
esse.  Si  enim  propter  domini  nostri  recessum  contingat  concilium 
Constanciense  dissolvi.  de  unione  ecclesiastica.  ymmo  et  de  fide 
christiana  actum  est.  Non  dubites  autem  tu  ve!  alii  quicunque  pugiles 
ecciesie,  manente  generali  concilio.  quod  adhuc  absente  papa  vires 
habet  ad  ecclesiasticam  unionem  procedere.  solum  Deum  pre  oculis 
habendo.  quoniam  vei'itas  Deo  cooperante  victrix  est  |etj  apud  nos 
semper  auxiliante  ipso  Deo.  non  obstante  contradictione  adversan- 
cium.  inconcussa  prevalebit.  Vale  iteruni  et  diligencius  circa  ma- 
teriani  occurencia  scribe.  quia  ita  opus  est.  Dens  pacis  et  tocius 
consolacionis  tecum  maneat  et  cum  hiis,  qui  tecum  sunt,  amen.  Saluta 
meo  nomine  d.  cancellarium  et  ceteros  onmes.  ostendendo  eis,  si  tibi 
videbitur,  has  litteras.    Scriptum  festinantissime  die  tercia  Aprilis. 


a)  Hs  utile,     b)  Hs  ostendo. 

^)  Also  erst  am  30.  Mars,  10  Tage  nach  der  Flucht. 


246  1.  Abschnitt.     Joliaiiu  XXIII.  und  das   Konzil. 

Univei'sitas  eciam  hiis  novis  auditis  turbatissima  facta  coiigre- 
gacione,  habita  in  sancto  Bernhardo  die  secimda  Aprilis  concordis- 
sima  deliberacione  ordinavit  niittere  litteras  ad  dominum  nostrvim.\) 
Item  ad  concilinm  Constanciense,  eciam  ad  cliristianissimum  im- 
peratorem -),  ad  ducem  Austrie  et  alias  dolendo  multiim  super 
recessu  domini  nostri.  Et  istud  factum  vult  viriliter  prosequi. 
Sci'iptmn  est  siipra  III.  Aprilis. 

Dilecto  fratri  et  amico  Johanni  de  Templis  matris  nostre 
imiversitatis  nimctio. 

(111)  Die  drei  Gesandten  an  K.  Ferdinand:  Abreise  von  Konstanz ; 
Aufenthalt  in  Savoyen ;  Bote  in  Betreff  der  Umkehr; 
weiterer  Bericht  über  die  Flucht  des  Pajjstes :  Besuch 
Friedrichs  von  Österreich  bei  Johann  XXIII.  bis  Mitternuvhl. 
dann  Johann  im  Gefolge  Friedrichs  nach  Kreuzlingen;  zu 
Bferd  an  den  Rhein;  Fahrt  'nach  Schaff liausen ;  Brief  des 
Papstes  an  Sigismund;  dessen  Maßnahmen:  Krieg  gegen 
Friedrich  und  (nach  Inhalt  des  angefügten  geheimen,  Zettels) 
Entziehung  der  Obödienz.  Bittere  Klagen  der  Gesandten, 
da (5  der  Geldmangel  sie  am  27.  März  zur  Abreise  gezwungen. 
Tags  darauf  fanden  sie  Schaff hausens  Tore  verschlossen,  doch 
ließen  sie  die  Vorsteher  der  Stadt  passieren.  Da  gerade  Fried- 
rich V.  Österreich  dem  in  der  Kirche  weilenden  Papst  die  Kriegs- 
ansage von  8  oder  10  Herzogen  und  Grafen  mitgeteilt,  ver- 
ließ Johann  die  Kirche  und  hieß  die  Kurialen  ftüchteu,  die 
sich  ihnen  (den  Berichterstaltem)  anschlössen.  Prälaten  und 
Kardinäle  ßohen  verMeidet  als  Studenten  oder  Diener, 
einige  wurden  gefangen.  Johann  XXIII.  floh  auf  einem  mit 
Tüchern  bedeckten  Wagen,  zwischen  den  Tüchern  liegoid, 
dann  auf  dem  liJtein,  nacJi  Laufenburg.  Nachrichten  des 
Grafen  von  Savoyen  über  Verstimmung  zwischen  Johann 
und  Friedrich;  Flucht  des  Kardinals  von  S.  Angelo  und  des 
Bischofs  von  Gap.  — ■  Über  die  Zusammenkunft  hätten  sie 
von  Ferdinand  in  Konstanz  keine  Instruktion  erhalten.  Alle 
Unionswege  der  Zusammenkunft  vorbehalten.  Warnen  vor 
Nichteinhalten  des  feierlichen  Vertrages;  das  Vertrauen  der 
Natimien  auf  ihn  würde  schwinden.    Sigismund  fordert  Ver- 


V  Vcß.  Nr.   109. 

^)  Beide  HariU  IV  123  ff.     Der  Brief  an  Friedrich   ist  niclif  vorhanden. 


Briefe  bis  zur  Absetzung"  Johanns  XXIII.  247 

zögerung  der  Znsaniineiiknnff  ntii  einen  Monat.  Doch  heil 
er  schon  Livreen  f'i'ir  300  Diener  machen  lassen.  Bitten  keine 
Gesandtschaft  nach  Frankreich  und  E)i(jland  zu  senden, 
bevor  sie  herichtet  haben.  Genf  1410  April  10. 
Geheimer  Zettel:  Sigismnnd  hat  durch  sein  Schreiben  ins 
Reich  Johann  die  Obödienz  entzogen.  Die  Engländer,  Böhmen, 
Polen  und  einige  andere  stimmten  mit  ihm  überein. 
Barcelona.  Kroiiarchiv.  1921  nicht  anfuefunden. 

.  .  .  Ära/)  senyor,  certifticain  vostra  seiiyuria,  coiii  lo  dit 
intrus  la'nit,  que  fiigi.  hixqiie  a  ma  del  ducli  de  Altarisclia  dela 
ciutat  de  ConstaiiQa  en  aqiiesta  manera,  seguons  havem  sabut. 
Lo  dit  diich  posava  en  huii  monestii'  fora  la  dita  ciutat-)  et  fingi, 
que  volent  sen  anar  de  Constanpa  ana  al  innlau,  oii  stava  lo  dit 
intrus  a  peu  per  ferly  reverencia.  Aixi  ja  fo  stant  o  a  miga 
hora  de  la  nit  e  tornant  .sen  ah  entorches  davant,  detras  eil  lo 
dit  intrus  liixque  deffressaf  ah  roba  curta  et  capa  trepa  com  a 
vaylet  o  scuder  mesclat  entre  los  altres  vaylets  et  scuders.  E 
traverssa  axi  la  ciutat  exint  Tora  lo  portal  fins  a  la  posada  del 
dit  duch,  que  persona  del  inon  nol  conecli  ni  sen  talarya.  E  foren 
en  la  dita  posada  appellats  tres  o  quatre  rocins,  on  eil  liil  dit 
duch  cavalcaren  fins  hun  tres  luny  dela  ciutat  a  la  riha  del  Rin. 
On  ly  tingueren  una  barclia  appellada,  en  la  quäl  el  liil  dit  duch 
se  recolliren.  E  tota  la  nit  per  laygua  avall  aixi  anaren  Ans  ala 
vila  de  Chalfusa,  que  es  una  grossa  vila  del  dit  duch,  que  esta  ala 
riba  del  dit  Rin  et  es  en  lo  caini  anant  daci  a  Constanpa,  a  quati'e 
milles  grosses  depa  la  dita  ciutat,  que  son  mes  de  huijt  legues 
grosses  de  nostra  terra.  De  la  quäl  vila  lo  dit  intrus  lendema,'') 
que  fou  apleguat,  tranies  una  letra  al  eniperador,  notifficantly. 
on  era,  et  scusant  lo  duch  Daltai'ischa  et  dient,  quel  dit  duch 
no  havia  ressentit  ni  sabut  del  dit  feyt  etc.*),  translat  dela 
quäl  letra  nosaltres  havem.  Les  provisions,  senyor.  quel  empei'ador 
pi'estament  feu  en  les  dits  fets   entre  les   altres,   foren   aquestes, 

')  Vorher  geht,  .sie  freien  roii  Konstanz  und  Deutschland  schon  8  oder  i) 
Tage  weg  und  befänden  sich  in  Savoi/en.  um  das  Original  des  Vertrages  mit 
dem  Kaiser  ahsmrortcn.  Am  7.  April  kam  ein  Kurier  des  Königs  mit  dem 
Memorial,  sie  sollten  die  Sachen  weiter  verfolgen ;  falls  sie  unterwegs  seien. 
sollte  einer  oder  sollten  alle  nach  Konstanz  zurückkehren. 

'^)  Kreuslingen. 

^)  Unrichtig. 

*)  Das  bekannte  Schreiben  vom  21.  März. 


248  1.  Al).scliiii11.     Johann  XXIII.   und   das  Konzil. 

que  encontinent  secretament  scrigue  a  totes  les  coimiiies  et 
ciutats,  viles  et  lochs  del  iiiiperi,  que  son  et  stau  eiitorn  la  teri'a 
del  dit  duch  di  Altarisclia,  entant  que  dins  Vi  o  VII  jorns  foreu 
prests  entorn  dela  dita  terra  del  duch  quaranta  e  chiquanta  iiiilJ. 
honiens  darmes  g-uardant,  que  hun  per  del  non  pogua  exir  slno 
per  llur  ma,  sens  quel  emperador  non  feu  mes  appares  ni  mostrava 
donai-  res  en  la  dita  fugua,  inas  dix  ho  a  nosaltres  secretament 
et  aixi  ses  mostrat  hi  esta  en  Verität,  hoc  encara,  senyor,  no 
trames  hin  feu  anar  encontinent  tots  los  duchs  et  comtes,  (pii 
ab  eil  eren  per  api)arellar  se  et  apleguar  prestament  llur  gent 
ilaiiiies;  e  no  mostrava  lo  emperador,  que  de  part  dell  procehit 
uns  daco  ni  que  donas  res  en  lo  fet  del  dit  duch  Daltarischa. 
qui  es  lo  major  mestre,  .  .  .  que  sia  en  Alamanija  apres  lo  em- 
perador. 

Item,  senyoi".  laltia  provisio,  que  feu  lo  dit  emperador  secre- 
tament, per  CO  com  eil  lans  comana  ab  sagiament  et  carrech  de 
la  fe,  que  non  diguessem  al  present  a  persona  del  mon  sino  a 
vos,  senyor,  per  co  laus  trametem  exparssament  en  la  cedula 
dins  la  present  interclusa.^)  Les  altres  provisions,  senyor,  et 
enantaments,  quel  dit  emperador  ensemps  ab  la  congregacio  de 
Constanca,  senyaladament  ab  les  tres  nacions,  co  es  de  Germania, 
de  Fiancia  et  de  Anglia,'')  e  los  continences  actes  et  procehiments 
dels  anticardenals  et  dels  familiars  del  dit  inti'us  et  novitates 
moltes  subseguides  seria  (piasi  imposible  i)er  letra  poder  ho  recitar 
a  vostra  senyoria,  reservants  ho  per  co  a  nostra  verbal  relacio. 
Mas  per  conclusio  creliem,  senyor,  seguons  io  proces,  que  ans 
de  nostra  partenca  se  comencava  contra  eil,  que  les  dites  tres 
naciones  ly  llevaran  la  obediencia  en  fort  breu,  si  ja  en  la  hora  .  .  . 
llevada  no  lay  hau.  E  es  Verität,  senyor,  seguons  que  en  les 
derreres  letres  nostres  notifflcatories  dela  fuga  del  dit  intrus 
ala  vostra  senyoria  fei'ijem  mencio,  (lue  atteses  les  grans  novitats, 
(]ues  comeneaven  entaidar  per  raho  dela  dita  fugua,  be  erem 
et  stavem  en  perplexitat  et  congoixa  datturar  ab  lo  emperadoi- 
en  la  dita  ciutat  de  Constanca,  no  obstant  haguessem  dos 
et  finat  nostres  fets,  per  caber  en  los  dits  affers  et  sentir 
et  veure  la  fi  de  aquelles.  E  deffet  hi  atturam  VIII  jorns  apres, 
CO  es  fins  al  dhnecres    sant,"^)   en    lo    quäl    dia    partim.     Empero, 


a)   Verbutn  fehlt. 

V  Siehe  am  S(Muß. 

V  27.  Mars. 


Briete  ))is  zur  Ab.sctziiiiii-  .loliaiiiis  XXill.  249 

senyor,  iinpossibilit  de  poder  attiirai*.  co  es  exti'enia  necessitat,  .  .  . 
(lue  anaveiiT  seicaiit  iiianlleutes  de  diners  per  viui-e  et  ti'obar  iio 
podiein  .  .  .  Diners  iios  hau  artat  e  consti'et  partii"  de  ('(jiistan^a  .  .  . 
Tiis  haviein  gluriosanient  et  be  dos  et  Unat  los  fets,  per  que 
ereni  tranieses.  0  g-ran  crueltat,  .  .  .  que  liavets  mostrat  ves 
nosaltres  fins  al  dia  de  huij  .  .  .') 

Item,  senyor,  partints  nosaltres  lo  dit  diinecres  sant  dela  ciutat 
de  Constanca  ab  gran  (les|)iaer  et  congoixa,  com  per  saber  la 
fi  dels  affers  atturar  no  podiem  per  la  dita  indigencia  et  fretura 
et  continuants  nostre  cami  ab  grans  rischs,  affays  et  perills  de 
nostres  persones  et  benes  per  lo  traverssar  et  passar  principal- 
ment.  ([ue  haviem  forcadament  a  fer,  per  la  terra  del  dit  duch 
de  Altaricha  et  per  los  lochs.  on  era  lo  dit  intrus  Johan,  mas 
confüants  de  Dens  principalment  et  dels  salvusconduyts,  que  dells 
haviem,  foni  lo  digous  sant-)  a  la  dita  vila  de  Chaffusa  ans  de 
mig  jorn  .  .  .  Les  portes  de  la  quäl  vila  trobam  tancades.  Empero 
los  regidors,  qui  per  favor  del  emperador  et  zel  bo,  que  han  als 
fets  de  la  Verität  de  la  sglesia,  les  tenien  tancades,  guardants, 
([uel  dit  Johan  no  hixqnes  de  la  dita  vila  ni  de  aquella  fugis,  nos 
fei'en  obrir  hins  donaren  passatge  per  aquella.  En  la  quäl  vila 
et  apres,  que  fom  per  aquella  passats,  sabem,  com  en  aquella 
hora  o  poch  abans  estant  lo  dit  intrus  Johan  revestit  en  la  sglesia 
j)er  fer  loffici  lo  dit  duch  de  Altaricha  ly  havia  trames  cuytada- 
iiient  hun  hom  notifticant  ly,  com  eil  havia  rehebuts  deseximents 
de  Vlll  o  X  entre  duchs  e  comtes,  los  quals  venien  sobre  eil  et 
sobre  Chafusa.  Per  la  quäl  raho  lo  dit  intrus  Johan  leixat  et 
desemperat  totalment  loffici  sen  passa  cuytadament  a  la  cambra, 
Ins  despulla  dient  a  tots  los  familiars  servidors  et  prelats,  quen 
alli  eren,  que  cascu  se  donas  brasa  de  escapar  al  mills  que  po- 
guessen.  Per  la  cpial  laho,  senyor,  molts  de  sos  servidors,  qui 
dela  dita  vila  exir  nols  leixaven  ni  podien,  ubertes  les  portes 
nosaltres  et  ensemps  nosaltres  exints  dela  dita  vila  hixqueren 
entre  la  prissa  de  nosaltres  et  a  jjeu  et  a  cavall  fingints  esser 
de  nostra  companyia.  Los  prelats  et  alguns  dels  anticardenals, 
qui  eren  dins  la  dita  vila  de  Chafusa  ab  lo  dit  intrus,  fugiren  et 
son  fugits  dega  et  della  defrecats  com  a  studens  et  vaylets,  huns 
a  peu,  altres  a  cavall,  dels  quals  alguns  han  donat   en  maus    de 


^)  Es  folfjf  noch  e  HP  Keihe  scharfer  Beiiierliiniien  zu  dieseru  Thema. 
'I  Am  28.  Mars. 


250  I.  Abschnitt.     Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 

la  gent  (ümnes  et  son  stats  jjreses  et  deffardats.  Lo  dit  iiilriis 
Johan,  senyor,  havein  sabiit,  qiie  fugi  et  liixque  dela  dita  vila  de 
(liafiisa,  lü  dit  digous  sant  a])i'es  iiiig  joi'n.^)  E  scapa  et  liixque 
de  la  dita  vila  defressat  sobre  una  carreta  caiTegada  de  trossels 
et  costals  de  i'oba  et  eil  gitat  entre  los  costals  et  la  carreta  e 
costals  exien  cuberts  ab  iin  drap  de  peiis,  qiie  degu  iiol  podia 
veiire  ni  sen  talayaren  iiiaij  res.  E  qiiaiit  foii  deffora  passat  bun 
troq  dela  dita  vila,  nies  se  en  iina  barqtia  et  aygua  avall  sen 
ana  per  lo  riu,  qnes  apella  Rin  et  decorre  dens  les  mars  de  Flandes. 
Deijas,  que  .  .  .  ana  lo  dit  Johan  deves  Borgtinya. 

Empero,  senyor,  desque  soni  en  Savojya,  haveni  sabut  per  niencio 
et  certinitat,  qiien  ha  haut  lo  cojute-),  quel  dit  Johan  intrus  devahant 
sen  per  lo  dit  liu  ses  lues  en  him  castell  fort  del  dit  duch  de  Al- 
taricha,  que  es  a  una  jornada  et  niiga  de  Chaffusa  apellat  Luf- 
fenberch.  Creu  honj.  que  per  la  niultitud  de  la  gent  darmes,  que 
es  attesa  contra  tota  la  teri'a  del  dit  duch  de  Altaricha,  no  .  .  . 
posque  passar  pus  avant  a  la  hora  de  ara.  Creu  honi,  senyor, 
([ue  et  eil  hil  dit  duch  de  Altaricha  et  tota  sa  terra  son  en  preu 
presst  et  tabustol.  Car  lo  dit  conite  de  Savojya  ha  haut  encara 
mencio  et  certinitat,  quel  dit  intrus,  sentint  la  dita  potencia  de 
gent  darmes,  se  volia  exir  del  dit  castell  per  .  .  .  descapar  et 
fugir  nies  avant  et  lo  dit  duch  de  Altaricha  no  lay  consentia, 
sy  dit  intrus  no  li  donava  seguretats  ...  de  paguar  et  satisfer 
ly  tots  los  dainpnatges,  quell  et  sa  terra  sesperaven  liaver  et 
sofferir  per  occasio  del  dit  intrus  et  per  la  receptacio  et  einpara, 
quen  ha  feta  fins  ara,  per  la  quäl  raho  eren  los  dits  duch  et 
intrus  Johan  en  gran  divis  et  discordia,  de  que  tenients  alguns 
dels  antecardenals  et  prelats,  quis  eren  recullits  et  aribats  al 
dit  castell  ab  lo  dit  Johan,  quel  dit  intrus  Johan  per  scapar  eil 
iiols  leixas  en  refenes,  cuytaren  se  fugir  et  anar  sen  del  dit  castell, 
(pii  hau  donat  en  inaiis  dela  gent  darmes.  div  ha  mencio  lo  dit  conite 
de  Savojya,  que  entre  les  altres  sen  fugien  et  sen  anaven  deffre- 
cats  des  dit  castell  hun  anticardenal,  quis  apella  de  sent  Angeh ") 
et   lo    bisbe    de    Guap,    qui    era    en    Constanca    hun    dels    misat- 


V  Irrig;  Joknnu  floh  am  Karfreitau.  29.  Mars.  9  Uhr  vanii.:  Cerr.  Bd.  II 
228.    Fillastre.   ebda  26:   die  (im  28.  upplnide  Flucht  auf  29.  verschoheu. 

'^)  Graf  Aiiiadeuü  VIII.  von  Savoyeii. 

^)  SiephaucHchi.  E)-  wurde  mit  seinem  Begleiter  Benedictus  de  Filco  nach 
dessen  Bericht  vom  Grafen  von  Neuchätel  gefangen.  Vgl.  Finke,  Das  badische 
Land,  a.  a.  0.  S.  49  ^A.  1. 


Briefe  bis  ziii-  Al).s('tzuii<>-  Johanns  XXIII.  251 

<;ers  ^)  del  rey  Lliijs,-)  ei  donaven  en  inans  de  luin  dels  capitans 
de  Ja  g-ent  darnies,  qiiils  deffardaren  et  apresonaren  lo  dit 
anticai'denal,  la  persona  del  qiial  fina  IJl"'  dncats.  Lo  bisbe  de 
Guap  fou  dellivrat  per  him  salviicoiidiiyt,  que  tenia  del  comte 
de  Savoiya. 

Ära,  senyor,  specifticaiuent  responents  als  caps  deles  dites 
vostres  letra  et  instruccioiis  cessa  lo  primer  cap,  en  lo  qiial  nos 
niana  la  vostra  senyoi'ia,  que  no  procehixcain  en  les  dites  vistes, 
ans  divertixcani  ferniai'  aquelles  et  les  enipaichein  etc.,  com  fer 
nos  puixa  lo  dit  cap,  com  sien  ja  closes  ,et  quod  factnm  est, 
nequid  non  lieri',  Bens  es  greu,  senyor,  com  en  tant  temps,  que 
sora  estats  en  Constan(?a,  letra  alguna  no  liavem  rehebut  de  vostra 
senyoria^)  per  dar  nos  almenys  sentiment  de  vostra  intencio  ans 
de  fermar  les  dites  vistes  .  .  .  Notifficam  empero,  senyor,  per 
vostre  avis,  a  vostre  gran  senyoria,  que  les  dites  vistes  se  son 
closes  sens  artacio  de  alguna  via  speciffica  per  fer  la  dita  unitat, 
ans  son  totes  les  vies  reservades  ales  dites  vistes.  Jatsia,  senyor, 
stigua  en  veritat,  que  la  intencio  del  emperador  et  deles  nacions 
dela  cong-regacio  de  Constanca  fos,  sia  et  es,  que  la  pus  prompta 
\äa  et  desenpaichada  per  aconseguir  la  unitat  seria  la  via  de 
renunciacio,  hins  son  anats  molt  detras  ab  diverses  ginys  et 
maneres,  que  nosaltres  hils  embaxadors  del  sant  pare  loassem 
et  aprovassem  la  dita  via.  Empero,  senyor,  nunquam  ho  han 
poscut  optenir  tots  temps  nosaltres  hils  dites  misatgers  del  sant 
pare,  dients,  que  la  investigacio,  eleccio  et  concordament  de  la 
via,  foi-ma  et  manera  a  fer  la  dita  unitat  se  devia  reservar  en 
les  dites  vistes  en  altra  manera,  que  debades  les  dites  vistes  se 
farien  entre  tan  gians  princeps,  reys  et  senyors,  dients  nosaltres 
tots  temps,  com  erem  certs  de  la  sancta  intencio  del  dit  sant  pare, 
(|ue  no  era  via  rahonable,  posible  et  justa  en  lo  mon  per  fer  et  acon- 
seguir la  dita  unitat,  quel  dit  sant  pare  no  acceptas  et  proseguis  ab 
gi'an  piaer.  E  que  la  via,  que  seria  concordada  en  les  dites  vistes, 
aquella  plauria  al  sant  pare  et  infalliblament  et  ab  gran  plaei-  la  exe- 
cutai'ia.  E  aixi  ubertament  sens  altra  artacio  de  via  certa  les  dites 
vistes  se  son  closes  et  fermades.  E  de  90,  senyor,  pot  estar  la  vostra 
senyoria  en  cert  et  en  segur  sens  dubte  algu,  et  per  consequent, 
senyor,  son  .  .  .  per  nosaltres  justainent    closes   les   dites   vistes 


V  Leodegarius,  1411 — 1429.    Vyl.  Teilnehmerverseichnis  Hardt  V  16  (Druck- 
fehler in  der  Seifensaid!). 

'^)  Ludwig  von  Anjou.    —    '"^j  Also  in  den  zweieinhalb  Monaten! 


252  I.  Abschnitt.     Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 

et  segiions  tenor  deles  nostres  priineres  instfiicciones  seiis  fallir 
hi  title.  De  que  segiions  les  dites  vostres  ara  deiicres  instriicciones 
par,  senyor,  vostra  intencio  sia,  que,  si  justaiiient  en  la  manei-a 
dessus  dita  closes  no  eren,  se  donas  iiianera  llavors  seri  aquelles 
revocar  .  .  .  Certifficaiu  vos  indubitantnient,  senyor,  que  atteses 
les  gjnys,  tractes  et  nianeres,  ques  son  servades  et  hautes  atenir 
en  concordar  et  cJoure  les  dites  vistes  et  la  solenipnitat,  que  ses 
servada  en  la  fennar  de  aquelles,  parlar  ara  directaiuent  ui  iii- 
dlrecta  ab  nianeres  coloi'ades,  ni  en  aitra  nianera  de  revocar  et 
iiiipedir  aquelles,  seria,  senyor,  diffaiiiar  la  vostra  senyoria  uni- 
versaliuent  per  tot  lo  nioii  a  tots  tenips  e  dellir  et  sobre  la  grau 
et  excessiva  faina,  que  haveu  en  aquestes  parts  et  per  tot  lo 
nion  .  ,  .  Queus  es  donada  tanta  fe  et  speran^a  en  aquests  fets, 
que  creheu  en  la  congregacio  de  Constanga  liis  tenen  pei-  dit, 
que  aixi  com  Jliesu  Christ  fou  verdader  niessies,  qiii  reheine  lo 
mon,  aixi  han  speranga  en  vos,  senyor,  ques  den  per  ina  vosti-a 
ensenips  ab  lo  eniperador  rehenibre  la  cristiandat  de  aquest 
sisina  inveterat.  E  claranient,  senyor,  han  dit  no  una,  nias  inoltes 
vegiiades  les  nacions  en  la  congreguacio  dessiis  dita,  que  en 
aquests  fets  specialment  fiaren  de  vos  .  .  .  E  crehem,  senyor,  de 
tot  cert,  que,  si  nosaltres,  qui  haveni  ab  grans  gjnijs.  tractes  et 
nianeres  closes  les  dites  vistes,  o  algu  de  nosaltres  niovia  ara 
en  Constan^a  tractes  alguns,  que  ells  coneguessen  o  sentissen, 
quey  fossein  per  desviar  o  tornar  atras  deles  dites  vistes,  hi 
Serien  anolatats  et  inorts  hins  apedreguarien  et  com  als  nous  pos- 
quessen  fer  nos  menjarins  a  inossos,  tenint  se  la  congreguacion  dessus 
dita  per  decebuda  de  nosaltres  .  .  .  Esta  einpero  en  Verität,  senyor, 
(jue,  ans  que  partissem  de  Constanc^a,  lo  eniperador  nos  iiiogue  hins 
toqua  algunes  veguades  de  proroguer  lo  temps  del  mes  de  Junij  a 
hun  mes  avant  et  nosaltres,  senyor,  en  vostra  favor  crehents,  que 
fora  vostre  desservir  per  lo  temps  del  naveguar  en  la  tornada  deles 
vistes,  continuament  loy  haveni  desviat ,  dients,  quel  poder  nostre  noy 
bastava.  nias  que  trametem  hun  correu  cuytat  a  vostra  senyoria.  Ein- 
pero, senyor,  vos  certifficaiu,  quel  dit  eniperador  ja  ans  de  nostra  i)ar- 
tida  se  c(»mencava  preparar  per  ales  dites  vistes.  Car  sentiem  hnis 
fou  dit,  ans  que  partissem,  que  havia  ja  pres  et  fet  tallar  lliuvi'ea  a 
SOS  servidors  de  negre  et  blanch  per  a  CCC  persones  .  .  .^) 


V  Nach  Konstanz  köitnfen  sie  nicht  surückkl'ehren,  wegen  Geldmamjel  n n,<l  Gc- 
fä]n-<huirjallerWe(jß.  (liesehr  schlecht  seien  drirchdiegeut(la,vmes.  Doch  sei  ein  Schrei- 
ber des  B.  von  Zamora  zurückgeblieben,   der  sie  genügend  informieren  könne. 


Briefe  bis  zur  AI)SPtzuno-  Johanns  XXIII.  253 

Item,  senyor.  havem  entes,  qiie  la  vostra  senyoria  prepara 
enbaxades  per  trametre  les  en  Franca  et  en  Anglaterra.  Senyor, 
si  sobre  los  fets  dela  sglesia  les  dites  ambaxades  se  deven  fer, 
creuriem  esser  bon  avenir  vostre  et  dels  affers,  qiie  ans  que 
partissen,  hois  la  vostra  senyoria  a  nostra  relacio,  qiii  sabeni  et 
podem  aqiiella  plenarment  informai-.  aixi  de  la  intencio  dels 
Franceses  com  dels  Angleses,  ab  los  misatgers  dels  qiials  havem 
haut  amistat  tan,  que  sentim  la  affeccio  et  intencio,  que  cascuns 
dells  han  en  aquests  affers  ... 

Scrita  en  la  ciutat  de  Geneva,  dimecres  X  dies  del  nies  de 
Abril  anij   mil  CCCCXV. 

Los  vostres  humils  servidors,  quis  recomanen  molt  humilment 
en  vostra  gracia  et  merce.  D.  episcopus  Zamorensis,  Johan  de 
Jxar,  Pe.  de  Falchs.^) 

Molt  alt  et  poderos  senyor. 

La  provissio,  quel  einperador  feu  apres  la  fugu  del  inti-us, 
la  quäl  no  havem  volgut  specificar  en  la  letra.  .  .  .  com  nos  fou 
per  el  comanada  segretament,  ab  sagrament  et  sots  nostre  fe  di 
no  dir  no  revelar  ho  al  present,  sino  ala  vostra  persona,  es  questa, 
(piel  dit  emperador  encontinent,  quel  dit  Johan  fou  fuyt,  ab  cartes 
publiques  secretament  per  fi  et  per  tot  lo  imperi  et  regne  seus 
subtrague  et  leva  la  obediencia  al  dit  intrus  Johan  en  axi  que 
ja  nol  apehava  sino  Baitasar '')  de  Cussa.  Et  nies  nos  dix,  que 
Anglaterra,  Bohemia  et  Polonia  et  alguns  altres  regnes  et  princeps 
eren  ja  concordes  ab  el  en  oppinion.  E  [per]  micer  Ottobo,  qui 
es  notari  seu  imperial  et  per  un  dels  notariis,  qui  avien  rehebuda 
la  dita  subtraccion,  nos  feu  fe  de  aquells. 

(112)  Johann  XXIII.    an   Bürgermeisfer  und  Bat   von  Straßlmrg: 

Ladet  sie  mit  den  Alxjesititdteu  B((sels  zu  dni  Verhaiidlmigen 

zniischen  Friedrich    von  Os-ferveich   tmd  K.  Sigismund   nach 

Freiburg  ein.     Freiburg  1415  Aprit  11. 

Straßburg.  Stadtarchiv  AA  146  Nr.  fi.  Or.  Bulle  fehlt.  Unter  Uiiibiifi 
K.  de  Bossis.     Rückseite:  A.  de  Luschis. 

Johannes  episcopus  .  .  .  dilectis  filiis  magistro  .  .  .  consulibus 
.  .  .  civitatis  Argentinensis  .  .  .  Cum  dilecti  filii  officiales  et  cives 
Basihenses  huc  oratores  suos  transmiserint  causa  concordie  inter 


a)  Hs  Baltasat. 

-)  Alle  eigenhändig. 


254  I.  Abschnitt.     Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 

HOS  et  dilectiim  filiiiiii  iiobileiii  viruiii  Fridericuiii  diicem  Austrie 
ac  carissimum  filiuin  nostriiin  Sigisiiutndum  Romanoriim  et  Ungarie 
regem  illiistrein  et  libentissinie  videreimis  eciaiii  vos.  qiios  non 
dubitamiis  esse  paeis  et  concordie  zelatores.  insiimil  haue  materiaiii 
ad  optatiim  fineni  Deo  iuvante  perduceie.  devocionem  vestraiii 
liortaiiiur  in  Domino  et  affectnose  roganuis.  quatinus  oratores 
vestros  ad  hune  ipsnm  lociim  Fribnrgi,  nbi  nos  et  prefatus  dux 
presencialiter  resideniiis,  velitis  .  .  .  indillate  transmittere  .  .  . 
Dat.  Friburgi  Constanciensis  diocesis  III.  idus  Aprilis  p.  n.  a.  qiiinto. 

(113)  7v.  FercliuaiKl  au  seine  Gesandten:  Empfang  ihres  Briefes 
aber  Johanns  Flucht.  Solleii  JAeitjen,  berichten  und  jetzt  auf 
die  ZusaunnenJi'ioift  mit  Sigismnnd  dringen,  aucli  ircn)t 
andere  Änderungen  kommeu.      Vatencia  1415  April  11. 

Barcelona,  Kronarchiv  Reg.  2400  f.  12. 

Lo  rey.  Embaxadors.  Vuij  dat  de  la  present  havem  reebndes 
vostres  letres,  contenents  la  fiiita  de!  antipapa  Johan  et  deles 
novitats  subseguides,  a  les  qnals  de  present  solament  vos  responem. 
manants  vos.  que  atm'ets  aqui  e  si  partits  sots.  retornats,  per  co 
que  per  vosaltres  puxam  continuament  esser  informats  de  les 
novitats.  que  daci  avant  se  seguiran.  E  instats.  Indults  et  estal- 
fats  continuament  lo  rey  dels  Romans  a  complir  les  vistes  per 
eil  e  vosaltres  en  nom  nostre  fennades,  no  obstants  la  dita  fuijta 
del  intrus  o  altra  novitat  qualsevol.  Car  speram  en  la  miseri- 
cordia  de  Deu  et  de  la  verge  Maria,  que  de  les  dites  vistes,  no 
obstants  les  dites  novitats  et  altres.  ques  poguessen  seguir.  se 
seguira  unio  en  la  esglesia  de  Deu  .  .  .  Dat  en  Valencia  a  XI 
dies  de  Abril  .  .  MCCCC  X\'.^) 

.  .  .  Daci  a  dos  o  tres  jorns  vos  scriurem  pus  largament 
paia  nostra  i)artida  e  axi  a  nostre  sant  pai'e.-) 

(114)  Brei  Gesandte  coi  K.  Ferdinand :  Bericht  iiber  das  Sträuben 
Johanns  XXIIf.  nach  Abschluß  des  Vertrages  Prohuraforen 
zu   stellen,   über  wiederholt  geäußertes  Bedoihoi  Sigis)n?nids 


V  Am  22.  April  in  formiert  er  de»  König  von  Xavnrra.    Be<j.  2400  f.  13  >'. 

-)  Solle)!  sorgen,  daß  Sigianiuncl  genügend  Gelelt rfe  mitbringt.  Am  2.  Mai : 
Ankunft  ihrer  Antnort  auf  InsfrnMionen  und  Briefe,  die  Bainon  Batle  und 
2  Kuriere  gebracht  haben  :  Tornads  vos  en  ving'ats  de  continent  .  .  .  vos,  bis- 
be  de  Zamora,  .  .  .  sollicitats  al  vostre  resident  en  Costan^a,  que  continuament 
scrisca  de  totes  les  novitates  .  .  .  Par  en  tot  cas  se  deg-ats  treballar.  (|ui' 
Greg-ori  personalment  ving-ues  a  les  dites  vistes.     Reg.  2400  f.  18. 


Briefe  bis  zur  Absetziino-  Jolianns  XXIII.  255 

und  sein  Drängen  den   YcHran  zu  iriderrufeti,  was  die  Ge- 
sandten tmwöglich   Jiotiufen;  er  möge  iJerdinaud  schreiben. 
Nach  Johanns  Flucht   ilt)erwarf  sich    in   einer  Kongregation 
Sigismund  mit  den  französischen  Gesandten.,  die  sich  schlecht 
in   der  Fluchtsache   betrugen.     Er   sagte   ihnen,   trotz   allen, 
die  die  Einigkeit  nicht  n-ollten.    irerde   er  sie   machen:   cmch 
trotz  ihres  geflohenen  Papstes  und  trotz  der  drei  Päpste  nerde 
die  Union  kommen ;  er  und  Ferdinand  mache  sie.    BomelliC?) 
in  Savoyen  1415  April  13. 
Barcelona.   Kronarchiv.    Caja  C.  di    Costansa.    1921    nicht   aufgefunden. 
.  .  .  Vistes  ^)  encara  les  letres,  que  de  present  trainetem  et  go 
que   eil    aquelles    es   coiitengiit,   mills   et  pus   delliberadament   la 
Yostra   senyoria   puixa    acordar   et  cloure   qo   que  lij  sia  plasent. 
Senyor,  sapia  la  vostra  senyoria,  que  ans  que  les  dites  vistes  se 
clüguesen  nis  ferniassen  entre  lo  dit  emperador  et  nosaltres,   les 
nacions  volgueren,  quel  dit  intnis  Jolian  offeris,  pronietes  et  juras 
la   via   de   renunciacio    en   la   forma   et   manera,   que   llur   pretes 
concili  volria  et  ordenaria,  seguons  que  en  letres  ja  per  la  vostra 
senyoria  reliebudes  et  cedules  dins  aquelles  intercluses  la  vostra 
senyoria  es  ja  estastiiiienf)   informada.     Apres,   senyor,   que   les 
dites  vistes   foren   concordades,   closes  et  fermades   entre  lo  dit 
emperador  et  nosaltres,  les  dites  nacions  ensemps  ab  lo  emperador 
cloyueren  et  delliberaren,  quel  dit  intims  Jolian  constituis  procura- 
dors  a  fer  la  dita  renunciacio,  quant  necessari  fos,  aquelles  persones, 
que   los   dites   nacions    volrien,    delliberarien    et   elegirien   et   que 
aquelles    persones   haguessen   poder  ,simul  et   quelibet   earum   in 
solum'.     Et   par,   que   volrien   les  dites  nacions,    quel   emperador 
fos   la   una   de   aquelles  persones.     E   sobre  ago   comencaren   de- 
sti'enyer  al  dit  intrus  Jolian  de  atorguar  et  fer  la  dita  procuracio, 
de   que,   senyor,  principalment   ses  seguida  la    dita   fuyta   del   dit 
intrus.     Duiant,  senyor.   lo   dit   strenyjment,    per    v<>    com    lo   dit 
intrus  Johan  ho  deneguava,  dient,  que,  si  renunciacio  se  liavia  ä 
fer,  eil  la  volia  fer  personalment  etc.,  et  los  antecardenales  eren 
de  sa  oppinio,  lo  dit  emperador  sobre  aco  estant  al  desplaer  gran, 
com  no  podia   haver  son   optat  del  djt  procuratori  et  dela  delli- 
beracio  dessus  dita,  nos  dix  moltes  veguades  devant  los  deputats 
deles  dites  nacions  et  moltes  altres  persones,  que  debades  donchs 


a)  So  Reg. 

V  Vorher:   Sie  haben  Brief  vom  König,    daß  er  i'dwr  alles  bis  zur  Fliirhi 
■lohanns  informiert  ist. 


25G  I.  Abschnitt.     Johann  XXIIT.  nnrl  das  Konzil. 

liii'ia  eil  a  Nica  per  veures  sens  negmi  effecte  ab  vos,  seiiyor,  et 
ab  vostre  sant  pare  et  qiie  eil  seria  trobat  en  falta  et  caiiria  en 
gran  niinua  et  verguonya,  escometent  a  nosaltres  de  revocai'  et 
retractar  co,  que  havia  fermat.  ^)  E  deffet,  senyor,  en  aquell  cas, 
creheiii  iiifalliblament,  que  eil  haguera  volentes  desdir  les  dites 
vistes.  nosaltres,  senyor,  dient  ly  tots  temps  et  responent  ly, 
com  havienr  haut  poder  de  liguar,  mas  que  no  haviem  poder  de 
desliguar,  mas  que  scrigues  a  vostra  senyoria,  crehents  nosaltres, 
senyor,  que  haver  fermat  les  dites  vistes  era  gran  servir  de  vostra 
senyoria  iuxta  les  instruccions,  quens  hen  portam,  et  que  no  haver 
les  fermades  o  revocar  qo,  que  era  fermat,  fora  vostre  desservir, 
dient  lo  dit  emperador,  que  pus  aixi  era,  que  ...  eil  no  fallria 
a  (,'0,  que  havia  promis  et  que  hiiia  a  la  dita  ciutat  de  Ni^a  ab 
XX  0  XXV  cavalcadors  .  .  . 

.  .  .  E  apres,  senyor,  nos  niogue  moltes  vegades  .  .  .  sens 
saber  ...  les  nacions  de  proroguacio  del  temps  de  les  dites 
vistes;   per  nosaltres  li   fou  respost,   com  non  havem  poder  .  .  . 

Apres  la  fuyta  del  dit  intrus  Jolian  lo  dit  emperador,  des- 
avenint  se  ab  los  misatges  del  rey  de  Pran^a  en  plena  congre- 
guacio,  los  quals  fort  deshonestament  e  no  be  se  son  mostrats 
et  hauts  en  les  affers  et  ab  mala  intenci(^  los  dix  ab  gran  fellonia 
et  avol  so,  que  a  despit.  de  qui  non  volgues  la  unitat  de  la  sglesia. 
se  faria.  Hoc  encara,  senyor,  se  allargua  a  dir,  que  a  despit  de 
Hur  papa  Johan.  no  obstant  que  fos  fugit,  hoc  encara  a  despit 
de  tots  los  tres  competitors  la  dita  unio  se  faria  .  .  .  Vos  et 
eil  en  les  dites  vistes  farien  fer  la  dita  unitat,  volguessen  ells 
o  no.-)  .  .  .  Scrit  en  lo  loch  de  Romelli  dins  lo  comitat  de  Savoya 
a  XII 1  del  mes  de  Abril  any  MCCCCXV. 

(115)  Bischof  (Didaciis)  rou  Zaniora  (Ut  K.  FcMinaiid :  D/r  ovni- 
tiu'llc  VerläncjrniiH/  der  Zusammenkuuftsfrist  dürfe  heim 
Konzil  nicht  bekanid  iverdeu,  weil  sie  Verdacht  errege.  K. 
Ferdinand  möge  von  seiner  Forderung  der  gleichzeitigen 
gegenseitigen  Ernennung  des  Ottobontis  (de  Bellonis)  und 
Pere  Falchs  ztint  Hat  atjstehen.     (1415  April  18). 


V  Am  Rand  gleich seiti (j :  de  ambaxatorihus  .  .  .  requisitis  per  iniporatonMn 
ad  revocandura,  que  egerant. 

^)  Sie  rvissen  nicht  was  tun,  nach  Empfany  von  Ferdinands  Brief.  Zn-ci 
irollen  iit   Montpellier  warten,  einer  reist  siini  König. 


Briefe  bis  zur  Absetzung  .Johanns  XXIII.  257 

.  .  .  Item  ^),  sefioi'.  al  segiindo  punto.  de  que  la  viie.sti-a  mer- 
ced  tora,  dela  prorrogacion  del  tienipo.^sy  la  vuestra  senyoria  lo 
caussa  en  esta  manera  diziendo.  en  'commo  nosotros  de  part 
suya  vos  ovimos  scripto  por  prorrogacion  de  mes  et  medio  o  de 
uno  mes  a  lo  menos  et  que  vos  vista  la  novidad.  que  se  es  se- 
guida  despues  delas  vistas  firmadas  en  la  fuga  de  Johan  et  visto, 
de  commo  es  el  ocupado,  por  aquesta  nacon,  que  a  vos  plaze 
por  parte  vuestra  por  su  honrra  et  por  le  fazer  plazer  de  le  proi'- 
rogar  el  termi  a  mes  et  medio  tanto.  quel  tenga  manera.  que 
desta  prorrogacion  non  sea  sabidor  el  pi'etesso  conscilio.  por  que 
non  se  sospechasse,  que  se  fazi  poi-  oti-a  entencion  et  por  Ventura 
se  no  en  casso  de  perder  coi'avon  et  buena  speranca  en  los  fechos 
de  la  Union,  lo  quäl  non  seil  conplideso  et  de  aquesta  prorrogacion 
que  le  fazedes,  que  vos  le  enviades  todo  recabdo  por  scriptm'a 
autentica  et  que  ansy  mismo  conple.  ([ue  de  parte  suya  por 
scriptura  autentica  el  })roi'rogue  a  vos  el  dicho  termino.  por  que 
seades  seguro  en  vuestra  consciencia,  stando  siempre  la  primera 
obligacion  en  sus  terminos  premesos,  de  la  quäl  non  le  entende- 
des  absolver  sinon  etc.  .  .  .  Ca.-)  seiior.  considerada  la  instancia, 
que  nos  fazo  los  del  pretesso  concilio  ...  et  donde  agora  stan  bien 
edificados  de  vos  .  .  .,  grand  dubdo  he,  que  perdiessen  coraQon  et  se 
scandalisassen  contra  vos  sobre  todo  .  .  .  Item,  sefior,  enviastes  nos 
la  Provision  dela  gracia  de  micer  Ottobo  ^)  e  que  la  non  li  entasse- 
mos.  sin  que  primeramiente  el  emperador  recibiesse  por  su  consejoro 
a  micer  Per  de  Fals  e  le  proveisse  de  senblante  oficio,  fablando, 
seiior.  con  humil  et  devida  i'everencia.  vuestra  seiioria  non  deviera 
enviai'  o  mandar  poner  aquellas  condiciones  por  dos  razones:  la 
primera.  por  quanto  el  dicho  micer  Ottobo  este  negocio  flo  de 
mi  solo  et  yo  solo,  sefior,  vos  scrivi  apercadamiente  dello,  sin 
mis  companeros.  Ca  no  queri.  seiior.  que  se  sopiesse.  que  vem 
a  suplicacion  suya;  la  segunda  razon.  sefior.  sera,  que  qiiando 
con  este  patido  fuessemos  al  emperador.  seri  forpado,  quel  empe- 
rador sopiesse.  commo  vos  avi  el  suplicado  et  la  ora  por  ventui-a 
non  seri  agradable  al  dicho  emperadoi'  lo  fecho  por  el  dicho  micer 


^)  Erst  Anfrage,  wenn  Sigismund  die  Vista  nicht  wolle,  wie  es  mit  dem 
Bündnis  zu  halten  sei.  Am  Rande:  Non  videtur  locus  nunc  leanciis.  Dann, 
nnch  am  Band,  sum  oben  Folgenden:  Qualiter  sit  formanda  prorogacio. 

'^)  Am  Rand:  Si  revert ereilt  ibi,  scandalizarent  concilium. 

^)  Am  28.  März  ernennt  Ferdinand  Ottobonus  de  Bellonis  zu  seinem 
Rat  lind  Promotor  negociorum  eurie  nostre.     Reg.  2387  f.  94. 

Finke    Acta  concilii  Constanciensis  UI.  17 


258  I.  Abschnitt.     Johann  XXTTI.  und  das  Konzil. 

Ottobo  e  aun  tengo,  quel  dicho  micer  Ottobo  non  toviesse  la  gracia 
vuestra  en  tanta  estima.  piies  se  le  faze  a  iiiano  del  emperador.  Por  lo 
quäl,  senor,  con  devida  reverencia  fablando  paresceria,  que  liberal- 
miente  sin  fazer  mencion  dela  otra  se  le  deviesse  despachar  et  despach- 
anda  por  via  de  rrueg-o  de  parte  vuestra  fecho  de  nuevo  se  obtuviesse 
la  gracia  pera  ei  dicho  micer  Pere  .  .  .  Scripta  XVlIl.  de  Abril. 
Fechuraet  servidor  dela  vuestra  real  sefioria  el  obispo  de  (^'amora. 

(116)  Vencflk/  an  flcn  Gonvcmew-  von  Bologna:  Bekundung  der 
Änhängf ichkeif  an  Joha}in  XXIII.  und  Freude  über  fteine 
Flucht.  Venedig  hat  an  den  Papst  und  Friedrich  ron 
Österreich  geschrietien.     1415  April  19. 

Venediu.  Staatsarchiv.  Deliberasioni  6  f.  47. 

Capta. 

Quod  anibassiatori  reverendissiiul  d.  gubernatoris  Rononie  ad 
illam  partem,  per  quam  nostrum  dominium  ro^avit,  ut  consideratis 
bis,  que  occursa  sunt  de  persona  summi  pontiticis  propter  recessum 
suum  de  Constancia,  placeat  nostro  dominio  personam  d.  d.  pape 
habere  recommissam  etc.,  i'espondeatui',  (luod  .  .  .  semper  fuimus 
veri  fllii  sancte  matris  ecclesie  et  summi  |)ontificis  Johannis  pape 
XXIII.  et  sencientes  sanctitatem  suam  de  Constancia  recessisse 
propter  causas  omnibus  *")  satis  notas  et  se  reduxisse  in  terris 
illustris  d.  ducis  Frederici,  habuimus  gaudium  singulare,  cognos- 
centes  personam  sue  sanctitatis  esse  in  loco  securo  et  libero.  Et 
potest  d.  d.  gubernator  reddere  se  certissimum,  quod.  si  in  futurum 
aliquid  per  nos  operari  potei-it  ad  bonum  et  securitatem  persone  d.  d. 
pape  libenter  operabimus  partes  nostras  propter  filialem  devocionem 
et  reverenciam,  quam  erga  suam  sanctitatem  gerimus  et  habemus. 

Ad  aliam  autem  partem,  per  quam  regraciatur  nostro  dominio, 
quia  sensit  certam  provisionem  per  nos  fuisse  factam  ad  securi- 
tatem d.  d.  pape,  respondeatur,  quod  non  est  necessarium,  quod 
sua  paternitas  in  hoc  regracietur  nostro  dominio  et  ut  videat 
bonam  intencionem  erga  d.  d.  papam :  subito  sencientes  eundem 
recessisse  de  Constancia  sue  sanctitati  scripsimus  et  simul  d. 
duci  Frederico  in  illa  forma,  que  nobis  apparuit  necessaria  pro 
securitate  sua.^)  Et  ita  sumus  dispositi  facere,  quicquid  per  nos 
fieri  poterit  ad  bonum    et  securitatem  persone    d.    pape   predicti. 

De  parte  118 —  de  non  3 —  non  sinceri  2. 


a)  Hs  wiederholt. 

^)  Diese  Briefe  sind  bisher  nicht  aufgefunden. 


Briefe  bis  zur  Ab.setziino^  Johanns  XXIII.  259 

(117)  Lie  3  Gesandten  nn  K.  Ferdinand:  Seinen  Befehl^  nachdem 
er  die  Flucht  Johanns  erfahren,  nach  Kmistanz  sofort  zurück- 
zukehren, köniiot  sie  nicht  erfüllen;  sie  reisen  erst  nach 
Montpellier.  Auch  dann  reise)!  sie  erst,  wenn  sie  genügend 
Geld   erhalten.     Banyols  (1415)  April  20. 

Barcelona,  Kronarchw.  Or.  Pap.  Caja  Concilio  ^i  C. 

.  .  .  Un  correu  per  la  vostra  senyoria  a  nos  altres  trames  ,  .  . 
liura  una  letra  en  pergami  continent  effectualment,  com  .  .  .  la 
vostra  senyoria  havia  reebudes  les  Jetres  nostres  continents  la 
fuija  del  intriis  Johan.  inanants  nos,  retornassem  a  la  ciutat  de 
Constanca  .  .  •  Responeni,  qiie  necessitat  urgent  et  impossibilitat 
de  poder  fer  lo  contrari  nos  arten  ens  constreyen  continuar  nostre 
cami  et  aplegar  a  la  vila  de  Muntpesller,  de  la  quäl  som  vuy 
XV  0  XVI  legues  .  .  . 

.  .  .  Senyor,^)  certifficani  vostra  senyoria,  que  obteniperans 
als  vostres  menanients  haut  recapte  en  la  dita  vila  de  Muntpesller 
de  tot  CO,  quens  sia  necessari  per  la  dita  retornada,  som  prests 
e  apperellats,  jatsia  ab  grans  perills  de  nostres  persones,  retornar 
e  exeguir  e  complir  tot  co  e  quant  per  la  vostra  senyoria  nos  es 
stat  manat  e  comenat.  Empero,  senyor,  certifficani  la  dita  vostra 
senyoria,  que,  si  en  contenent  vista  la  present  per  aquella  no  es 
provehit  a  nosaltres  de  diners  e  de  (?o,  que  mester  havem,  per 
que  no  tornem  a  venir,  .  .  .  confusions  e  vergonyes,  perplexitats 
e  angustias,  en  que  som  venguts  fins  al  dia  de  vuy  explicat  per 
nos  altres  al  emperador  les  dites  coses  a  nosaltres  comenades, 
tantost  nos  en  entenem  a  partir  et  tornar.  E  metem  en  cert  la 
vostra  senyoria  ab  humil  reverencia  parlant,  que  no  entenem 
tant  a  flixar,  com  havem  flixat  fins  al  dia  de  vuij  .  .  .") 

(118)  K.  Ferdinand  seinen  Gesandten:  Rückkehr  zu  Sigismund ; 
Gregor  XII.  soll  nach  Nizza  eingeladen  werden;  andernfalls 
soll  Karl  Malatesta  ihn  vertreten;  mit  Sigismund  sollen  Ver- 
treter der  4  Konzilsnatimien  kommen;  Zeit  spätestens  Juli: 
Dank  für  den  geh  einten  Zettel  und  Aufforderung  in  Sachen 
der  Union  zu  beharren;  die  spanischen  Könige  hat  er  und 
Benedikt  XIII.  eingeladen.  Geldangelegenheit.  Valencia 
1415  April  26. 

Barcelona,  KronarcJiiv  Reg.  2400.  f.  15". 


V  Am  Rande:  Si  non  providebitur  eis  de  pecunia,  redibunt  ad  d.  regem. 
^)  Bitten  um  eventuelle  Instruktion  für  Nissa. 

17* 


260  I.  Abschnitt.     Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 

Ambaxatores.  Vestras  recepimus  litteras  confectas  Geneve 
die  X.  et  aliam  Romelli  XIll.  mensis  presentis.  Quibus,  laudantes 
motivos  vestros  super  nostris  littera  et  lueiiioi'iali  pei*  vos  receptis 
et  habentes  grata,  que  fecistis,  taliter  lespondenius:  iiiandantes, 
qiiod  vos,  episcopiis  (^amorensis  et  Petrus  de  Falchs  et  vobiscum 
scriptor  ambaxiate  revertamini  ad  regeiu  Roiiianorum  in  continenti 
et  vos,  nobilis  Jobannes  Dixar,  veniatis  ad  nos  negocioruni  oinniuni 
relaturus  successus.  Et  quamvis  causa  principalis  vestri  regressus 
Sit,  ut  possitis  videre  et  palpare,  que  ilhicb  gerentur,  innovabuntur 
et  occurrent,  et  illa  nobis  continue  intiniare,  attamen  vigore 
littere  credencie,  quam  cum  presenti  vobis  un'ttimus,  dicetis  ipsi 
regi  Romanorum  causas  dicti  vestri  regressus  fore  sequentes : 
Primo.  quod  si  lieri  potest,  in  vistis  sit  presens  Gregorius;  item 
quod,  ubi  ibidem  esse  nolit  vel  nequeat,  saltim  sit  ibi  d.  de  Malatesta, 
habens  a  Gregorio  plenum  ])osse  supei*  danda  unione  per  quamcum- 
que  viam  ibi  in  vistis  concordandam.  Item  quod  ibi  cum  Gregorio 
vel  ah'o  ibidem  veniente  et  cum  eins  potestate  et  pro  eo  veniant 
alique  persone  representantes  obedienciam  ipsius  Gregorii  tam 
ecclesiastice  quam  seculai'es  notabiles.  Item  quod  veniant  in 
eisdem  alique  alie  bone  et  notabiles  persone  scientes.  bone  con- 
sciencie  ac  Deuin  timentes  et  zelantes  serviciuin  Dei  et  bonum 
unionis  ecclesie.  Item  instabitis  apud  regem  Romanorum,  quod 
in  vistis  veniant  cum  eodem  rege  Romanoi'um  de  gentibus  quarum- 
libet  quatuoi"  nacionum  i)retensi  concilii  Gonstancie  sive  congre- 
gacionis  persone  alique  notabiles,  bone  litterature.  vite  et  con- 
sciencie  laudabilis,  Deum  timentes  et  bonum  predicte  unionis  zelantes 
.  .  .  Preterea  instabitis  cum  rege  Romanorum,  quod  tempus  vista- 
rum  prorogetur  solum  per  mensem  Julii  et  non  amplius.  Referetis 
eciam  eidem  regi  Romanorum,  qualiter  nos  fuimus  certificati  per 
cedulam^),  quam  misistis  de  bis,  que  idem  rex  Romanorum  comisit 
vobis  in  secreto  referenda  nobis,  prout  in  cedula  missa  continetur ; 
et  quod  gaudemus  de  bona  intencione  et  proposito,  que  gerit  et  osten- 
dit  ad  bonum  unionis  ecclesie,  et  instabitis  apud  eum,  quod  dictum 
bonum  unionis  prosequatur,  contraria  quecunque  possetenus  repel- 
lendo  et  turbatores  ipsius  modis  condescentibus  compescendo.  Noti- 
ficabitis  eciam  ipsi  regi  Romanorum,  qualiter  nos  scripsimus  et  pro- 
curamus,  quod  reges  et  pi'incipes  obediencie  d.  n.  pape  mittant  suos 
ambaxiatores  ad  interessendum  in  dictis  vistis  et  procurandum, 
faciendum  et  firmandum  nomine  ipsorum  regum  et  princij)um  ea. 


V   Vgl.  Brief  vom  10.  ApriJ.  Schluß. 


Briefe  bis  zur  Absetzung  Johanns  XXIII.  261 

que  in  ipsis  vistis  pro  boiio  unionis  fiierint  concordata.  Et  eciani 
ideni  d.  n.  papa  scripsit,  ut  dicti  aiiibaxiatores  veniant  ad  in- 
teressendiiiii  in  dictis  vistis.  Et  reversi  stabitis  cum  dicto  rege 
Rünianoiuin  usque  ad  agiessuni  Nicle  inclusive.  De  pecunia  vobis 
necessaria  iani  providinius.  ut  nostris  litteris  iam  scivistis,  eciani 
providebinius  per  tenipus  non  provisuin.  Uat.  Valencie  sub  nostro 
sigillo  secreto  XXVI.  die  Aprilis  anno  a  nativitate  Doniini  niillesinio 
CCCC  quinto  decimo.     Rex  Ferdinandus. 

Dirig-itur    ambaxiatoribus    ad   regem   Romanorum    destinatis. 

Am  4.  Mai  bektnichn  die  Gesandten  Empfang  der  Aufiräye  und  Rückkehr: 
Jatsia    ab  gran  perili  de  nostres    persones  et  evident  scandel  del  negoci 

axi  conclus  som  prests  de  retornar  .  .  .    Item,  senyor,  son  molt  maravillats  .  .  . 

vos,    senyor,  fer  tan  gran  instancia  per  aquesta  prorogacio  et  nostre  senyor  lo 

papa   una   letra  ni   alguna  mencio  no  haver  non   feta  a  sos   embaxadors  .  .  . 

Scrit  en  Muntpesller  a  IUI  de  Maig  MCCCCXV.  iOr.  Pap,  Caja  CanciUo  di  C.) 
Am  30.  April  schreibt  der  König  (Reg.  2400  f.  16): 

Embaxadors.  Ja  per  altra  letra  vos  havem  scrit,  com  los 
dos  tornets  vers  lo  rey  dels  Romans  e  les  causes  de  vostra 
tornada.  De  la  quäl  letra  a  major  cautela  vos  enviam  translat 
interclus  en  la  present  e  trametem  vos  la  carta  de  la  proro- 
gacio .  .  .  ^)  E  continuament  nos  certiffiquets  de  totes  noves,  fets 
e  actes  en  aquexes  parts  occurrents  ;  e  de  Gregori,  on  es  ni  si 
algu  aqui  per  eil.  ni  si  per  eil  sappella  algu  venir  a  les  dites 
vistes  e  de  tot  qo,  que  dell  sintats  e  sapiats.  E  advisets  vos, 
que  dapi  avant,  si  alguna  cosa  nos  tramettets  secreta  o  cedula  o  altra, 
no  sen  faga  mencio  en  la  letra  principal,  quens  tremetrets ;  per  qo 
que  aquella  cove  esser  vista  per  molts,  e  guardats  vos,  que  en 
les  letres  principals,  quens  trametrets,  no  fapats  mencio  daquelles 
coses,  qui  toquen  lo  sant  pare,  ans  les  nos  tramettats  a  part, 
per  Qo  que  les  dites  letres,  quens  tramettets,  de  continent  li  fem 
mostrar.     Dad  en  Valencia  .  .  .  a  XXX  dies  Dabril. 

E  trametets  nos  a  dir  aquell,  qui  es  aqui  per  Gregori  .  .  . 
en  lo  pretes  concili  ne  quin  poder  ha  ni  si  ha  renunciat  o  fet  altre 
acte  e  de  tot  qo  que  dell  e  de  sos  fets  sapiats  e  dels  de  sa 
obediencia. 

(119)  Ausführlicher  Bericht  (des  Petrus  de  Wolfram)  über  das 
Verhalten  Johanns  XXIII.  im  März  und  seine  Flucht.  (1415 
Ende  April.) 


^1  Sollen  vor  allem  für  Juli  als  Endiermin  sorgen. 


262  I.  Abschnitt.     Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 

Petersburc).  Cod.  f.  119  ss.  (P)  Wahrscheinlich  aus  derselhen  Quelle  stammt 
der  Druck  bei  Mansi  XXVII  710  (N)  mit  der  Atigabe:  Ex  msc.  codice  eruit 
et  niisit  P.  Philippus  Puell  can.  regul.  Neocellensis.  Alle  Stellen,  die  auf  den 
Verf.  spesiell  deuten  und  die  in  einem  Tagebuche  üblichen  Hinweiselauf  frühere 
Eintragungen  sind  weggelassen.  Verf.  ist  unsweifelhaft  der^  Schreiber  [des 
Petersburger  Codex.  (Vgl.  Einleitung.)  Zur  Datierung  der  Eintragung  dient 
die  Stelle,  wo  er  von  der  vor  6  Wochen  erfolgten  Abreise  des  Mainzers  spricht; 
das  weist  auf  Ende  April  hin.  Dazu  paßt  die  ständige  Korrektur  bei  den 
Fluchtereignissen;  schließlich  trifft  er  doch  das  nichtige. 

Casus  in  terniinis,  ^)  ex'  qiiibus  causis  et  fomitibus  doiuiiius 
noster  papa  Johannes  XXlll.  niotiis  fuit  ad  cedenduni  de  civitate 
Constanciensi,  prout  brevius  et  menioracius  potui  comprehendere, 
fuit  iste  etc. 

Licet  ante  adventuni  d.  aichiepiscopi  Gneznensis  suorumque 
sufTraganeorum  ceteroi'umque  d.  legis  Polonie  ambasiatorum 
niulta  et  varia  in  tractatibus  et  avisainentis  agendoruni  in  concilio 
Constanciensi^)  precesserant,'')presertini  pertres  naciones,  Gennani- 
cam  scilicet,  Gallicani  et  Anglicanani :  quia  tarnen  nacio  Ytalica 
in  hoc  a  ceteris  nacionibus  dicrepabat  et  volebat  iuxta  v  oluntatem 
pape  et  cardinalium,  quod*^^)  vota  concilii  deberent  scrutari  seu 
fleri  per  capita  prelatoruni,  alie  veio  naciones  volebant,  quatenus 
fieret  per  naciones,  ilhs'^)  sie  super  istis'')  aliquantulum  disceptanti- 
busO  et  allegantibus  liinc  inde  diversas  raciones,  quas  habeas  in 
loco  suo,  unde  ipsis  obniissis")  tandein'')  omnes  quatuor  naciones, 
ut  pax  ecclesie  daretur').  uniforniiter  viani  cessionis  tanquani 
magis  aptani  et  niehorem  aniplectentes  proposuerunt*")  d.  pape, 
ut  ipsani  anipiecti  vellet,  suppliciter  deprecantes.  Qui  senciens 
hoc  futuiuni  decrevit  eandeni  viani  sequi  ipsanique  siniilitej"  eligens 
fecit  eandeni  publice  in  palacio  circa  finem  mensis  Februarii 
publicari  pei'  d.  Franciscuui  cai'dinaleni  Florentinuni  in  liiis  verbis: 
Sanctissiinus  d.  n.  papa  Joliannes  XXIII.  et  cetera,  quam  habes 
supra  folio^);  set  quia  predicta  ceduhi  seu  forma  habuit  in  fine  certa 
dura  avisamenta  et  ahas  in  se  obscura  fuerat,  propter  que  nego- 


a)  Fehlt  F.  b)  A'  proc.  c)  Fehlt  P.  <l)  Fehlt  F.  e)  xV  bis.  i)  A'  discrepantibus. 
g')  (juas-obmissis /efoi^  A\  h)  Fehlt  P.  i)  Ut-daretur /e/zZ/  P.  k)  Decreverant  P.  1)  Quain-folio 
fehlt    N ;  dann  Lücke. 

\)  Dieser  auffällige  Ausdruck  ist  besonders  üblich  in  der  more  Italico  ver- 
fahrenden Jurisprudenz  des  15.  und  16.  Jahrhunderts,  aber  auch  noch  in  der 
deutschen  gemeinrechtlichen  Kasuistik  der  Praxis  iuris  Romano-Germanici. 
Er  bezeichnet  kurz  den  Fall  denkbarst  sicherer  Entscheidung.  Er  paßt  aller- 
dings auf  unsern  Fall  nur  in  dem  Sinne,  daß  der  Schreiber  eine  möglichst 
genaue  Darstelluvg  der  von  ihm  unter  dem  Gesichtspunkt  eines  Gerichtsfalles 
aufgefaßten   Tatsachen  zu  geben  sucht.     (Mitteilung  von  Landsberg-Bonn. j 


Briefe  bis  zur  Absetzun]^  Johanns  XXIII.  263 

ciiini  imionis  videbatur  fortiter  protelari,  ut  illi  duo  contendentes 
irritati*)  fuissent,  si  contra  ipsos  procedi  iuxta  predicte  cedule 
tenorem  debuisset,'')^)  deliberatuni  t'iiit  et  iterum  supplicatuni,  qua- 
teniis  d.  papa  cJarius  et  efficaciiis  piomitteret,  voveiet  et  iuiaret, 
dataque  sibi  fuit  forma,  secundum  quam  iurare  deberet,  que  incipit 
Ego  Johannes  papa,  quam  habes  supra  folio,  una  cum  copia  bulle'") 
et  quia  ipse  d.  papa  Johannes  sensit,  quod  hanc  peticionem  salva 
honestate  denegare  concilio  non  posset,  iterum  se  obtulit  ad 
eandem.  Propter  quod  in  crastino  die,  scilicet  die  11.**)  mensis 
Marcii  in  sessione  ad  hoc  speciahter  per  ipsum  celebrata,  in  qua 
supei'  pectus  suum  iura\  it,  vovit  et  promisit,  ut  in  eadem  cedula 
continetur,  super  quo  multa  fuere  facta  publica  instrumenta  et 
bulla,  ut  pi-efertur.'*)  His  factis  sonabantur  campane  circumqua- 
que,  ac  Te  Deum  laudamus  altis  vocibiis  decantabatur,  sicque 
spes  indubia  esset  unionis.  Verum ^)  quia  iuxta  verbum  Ganifredi 
in  sua  poetria,  scilicet :  ,Cum  totum  fecisse  putas,  latet  anguis  in 
herba  ^)'  credebamus,  prout  verisimiliter  dubitari  non  debuit,  quod 
Salus  et  unio  esset  in  foribus,  ecce  ambasiatores  regis  Francie 
Constanciam  veniunt,  dux  scilicet  Bavarie  Ludovicus,  archiepiscopus 
Remensis,  episcopus  t'arcassonensium^)  cum'')  certis  aliis,  quos 
rex  Romanorum  cum  magna  suscepit  decencia,  quos  eciam  papa 
volens  sibi  allicere  decreverat  in  una'')  publica  sessione  suscipere 
et  audire.  Et  quia  hoc  non  placuit  concilio,  ipsis  nichilominus 
audienciam  in  ecclesia  niaiori  prebuit,  ac  ipsos  taliter  honoravit, 
sicut  illos,  quos  rex  vult  honorare.')  Ulis  itaque  expeditis  cepit 
murmur  paulatine  surgere,  quomodo  d.  papa  haberet  tedium  de 
stando  in  hoc  loco  Constanciensi.  Eingebatque  locum  de  peste 
iam  esse*")  infectum,  j)ropter  quod  satagebat  quantum  in  ipso  erat 
locum  concilii  ahbi  transferre;  sie  eciam  et')  ipsis  cardinalibus 
et  nonnuUis  Itallcis  expediens  videbatur.  Rursus  tres  naciones 
onmino  locum  decreverunt  sine  deliberacione  concilii  non  mu- 
tandum.  Pendente  igitur  hoc  tractatu  de  loco  non  mutanda 
d.  rex  Romanorum  circa  pacta  iurata  hinc  inde  cum  ambasiatoribus 
regis  Aragonum   et  Petri  de  Luna  et  de  consensu  et  voluntate™) 


a)  N  iniitati.  b)  P  debuissent.  c)  yue-bulle  fehlt  A'.  <1)  In  —  U.  fehlt  N,  für  U. 
steht  Vn.  e)  Ut  —  prefertur  fehlt  N.  f)  Von  hier  bis  herba  fehlt  N.  g)  P  Carcaconensis 
iV  Carcatonensiuni.  h)    Fehlt  N.    i)  JV  honorari.    k)  P  esse  iam.    l)  Fehlt  N.    m)  Et  vol.  fehlt  N. 

V  Der  Berichterstatter  vermeugt  die  Formel  vom  16.  und  21.  Febr.  Nur 
letztere  hatte  die  Avisamente. 

y  Aus  Vergils  Eclog.  3.  93.  Gauifredas  ist  Gaiifredus  de  Vinosalvo.  Die 
Stelle  Nova  poetria  (ed.  P.  Leyser,  Hist.  yoetarum  etc.  1721,  855  ff'.)  v.  283. 


264  I.  Abschnitt.     Johann  XXllI.  und  das  Konzil. 

d.  pape  et  tocius  concilii  iniit/)  quateniis  per  totum  mensein  Junii 
in  civitate  Niciensi  cum  dictis  rege  Aragonum  et  Petro  de  Lima 
insimul  convenirent,  de  qiiibus  i)lene  habes  supra  folio.*)  Qiiibus 
sie  plane  expeditis  datisque ')  litteris  salviconductiis  hinc  inde 
similiter  cum  ambasiatoribus  a  Corario  alias  üregorio  XII.  fuit 
ordo  datus  de  mandato  ad  i-enunciandum  pleniori "),  quatenus 
ipsi  hoc,  quanto  celerius  possent,  eftlcerent,  ut  mandatum  plenissi- 
mum  ad  cedendum  a  suo  dominij,  scilicet  Gregorio  XII.  papa'') 
reportarent.  Ad  quod  se  predicti  ambasiatores  promte  obtulerunt. 
His  igitur  sie  conclusis  nonnulli  prelatorum  ac  alii,  qul  eoncilio 
de  iure  Interesse  del)iierant,  ceperunt  paulatine**)  a  eoncilio  versus 
partes  declinare,  non  petita  nee  obtenta  licencia  cuiuscumque, 
sie  quod  notabiliter  presumi  debuit*)  dissolucio  concilii,  saltem 
in  maiori  parte  isto  modo.  Et  quia  archiepiscopus  Maguntinus 
senciens.  quod  facta  concilii  iuxta  capud  suum  procedere  non 
debebant;^)  videns  eciam  et  forte  in  spiritu  Cayphe  presenciens, 
quod  papa  sua  sequi  deberet  •')  vestigia,  longe  ante  sex  ^)  septi- 
manas  vel  quasi ')  a  civitate  Constanciensi,  valde '')  mane  una 
sabbatorum  ^)  clanculo  exiliens^)  insalutato  hospite  per  aliam 
vianr^)  in  suam  fuit  reversus  regionem.  Propter  quod  mandatum 
fuit  per  camerarium  pape,  ut  nullus  de  cetero^)  recederet  etc.™) 
Set  quia  nichilominus  quamplures  i'eeedebant,  hac  occasione  mote 
naciones  inter ")  se  eoncluserimt,  quatenus  nullus  prelatorum  seu 
aliorum  eoncilio  debeneium  Interesse")  sine  licencia  pape  vel  depu- 
tatorum  deberet  a  eoncilio  reeedere  etc.")  Et  quia  sie  subito  de 
huiusmodi  deputatis  seu  deputandis  non  potuit  previderi,  deli- 
beratum  fuit  ergo,'')  ut  d.  rex  portas  civitatis  faeeret  fieri  eustoditas. 
ad  hoc,  ut  nullus  notabilis  tamdiu  non  ^}  exiret,   quousque   per  d. 


a)  De  — folio  fehlt  N.  b)  qiie  fehlt  N.  c)  P\em<)ri  fehlt  N.  d)  Fehlt  P.  e)  A".  paiilatim. 
0  N  pettiit.  ff)  Statt  volebant.  h)  P  debuerat.  i)  Vel  quasi  fehlt  K.  k)  Fehlt  N.  1)  De 
L-etero  fehlt  P.     ni)  Felilt  X.     ii)  N  inter  se  nac.    o)  iV  interesse  deb.      p)  Fehlt  N. 

')  Ahi  4.  März. 

-I  Nach  Kichental  S.  60  aß  Johann  von  Mains  am  10.  März  (Laetare) 
heim  Papste,  am  11.  Mä/rs  liatte  er  den  Zusammenstoß  mit  (fem  Patriarchen 
von  Konstantinopel,  dann  reiste  er  ab.  Das  berichtet  auch  Nauclertis  (Hardt 
IV  55).  aber  nach  Eichental.  sanst  niemand.  Darnach  märe  obiges  Ende  April 
(feschrieben.  Nach  dem  Bericht  der  Frankfurter  Gesandten  (.Janssen,  Reichs- 
korrespondens  I  8.  283  ist  der  Mainzer  am  15.  Februar  fortgeritten;  einige 
meinen,  er  komme  zurück,  andere  leugtien  es. 

^)  Marc.  16,  2.     Tatsächlich  war  es  wohl  kein  Samstag. 

*)  Tob.  2,  3. 

')  Matth,  2,  12, 


Briefe  bis  zur  Absetzuntr  Jolianns  XXill.  265 

papam  et  concilium  de  remedio  provideietiir.'')  Interea^)  d.  papa, 
qui  de  loco  Constanciensi  ab  inicio  male  contentus  fuerat  et  ut 
opiiior  non  tantiim  loco  fiiit  infestus,")  sei  quia  vidit  dietini  tot 
et  tantüs  de  diversis  mundi  cliniatibus  reguin..  principuiii,  amba- 
siatores,  yiniiio  inultos  principes  ceterosque  viros  magnificos  ad 
civitatem  afflueie  ^),  super  quibus  letari  et  dilataii  cor  siiuni  de- 
buerat,  ut  dicit  Ysayas,  quaudo  con versa  fuit  ad  ipum  multitudo 
populi  ■-),  cepit  intra  se  forte  cogitare,^)  quomodo"")  tanta  et  talis 
congeries  prelatorum  et  principum  posset  sibi  insultare  ipsuuique 
ducere,  quo  non  vellet.^)  Querens  igitur  opportunitateni.  qualiter 
sub  colore  alicuius  metus  posset  locum  hunc  declinare^),  audiens, 
quod  porte  civitatis  ultra  solitum  essent,  ut  prefertur,  custodite, 
ad  iracundiani  vebenienter  concitatus  et  convocatis  aliquibus 
principibus  sacerdotuni  et  senioribus  populi  civitatis  protestabatur 
coram  ipsis,  qualiter  de  cetero  in  civitate  t.'onstanciensi  libertas 
concilii  esset  violata,  et  salvus  conductus  d.  regis  Ronianoiuni 
esset  per  factum  huiusmodi  fractus;*^)  propter  quod  facta  de  cetero 
et  fienda  inantea,  dicebat,  tanquam  per  impressionem  nulla  esse 
et  irrita,*")  ex  quibus  suum  lamentabatur  in  civitate  Constanciensi 
incolatum.  Cepit  ergo  timere,  ubi  ^)  timor  non  fuerat,  et  mestus 
esse  inter  tot  delicias  et  lionoi-es.  Dominus  autem  0  rex  Romano- 
i'um  cum  prelatis  trium  nacionum,  hoc  comperto,  quod  ipse  papa 
sie  moleste  predictarum  portarum  custodiam  tulisset,^)  et  quod 
protestaciones  huiusmodi  fecisset,  ascendit  palacium  XVI.  die*^). 
ut  credo^),  iunctis  sibi  utriusque  Status  quam  phnibus  principibus, 
nobisque  de  Polonia  ibidem  presentibus')  cepit  suam  innocenciam 
excusare,  scilicet  qualiter  dictarum  portaram  custodia  iuxta  deh- 
beracionem  nacionum  facta  fuisset  pro  meliori ;  cepitque  ipsum 
consolari,  quatenus  dubitare  non  deberet,  ymmo  deberet  esse 
tutissimus,  et  quod  locum  istum  sine  deliberacione  concilii  non 
mutaret,  et  multa  similia'')  et  salubria  tani  per  regem  quam  per 
prelatos  sibi  pacifice  dicebantur.  Set  ipse  amaricatus  nonnuUos 
venerandos  patres,  patriarcham  scilicet  Antiocenum  turpiter  verbis 
prius    obruit,    et    d.    Salisburgensem')    Anglicum    tunc    presentem 


a)  P  videretiir.  b)  F'elilt  X.  c)  A'  sed  neque  loca  usu-.  d)  N  quoniam.  e)  Et  irr. 
fehlt  P.  f)  Fehlt  P.  g)  P  recepisset.  h)  XVI.  bis  hier  fehlt  X.  i)  Nobis  —  pres.  fehlt  X. 
k)  N  Plura  statt  siniili.     I)  A"  Salisbursensem. 

V  Zacharias  17.  —  '^)  Isai.  60.  5:  Quaudo  couversa  fuerit  ad  te  mul- 
titudo maris.  Die  Stelle  von  ut  —  populi  fehlt  N.  —  »)  Dan.  4,  16.  —  *)  Joh. 
21,  18.  —  «;  Esech.  10,  11.  —  »j  U.  Mars.  Vgl.  Bd.  II  218.  —  ')  Psalm.  13,  5. 
—  «;  Bd.  II  219;  tatsächlich  14.  März. 


266  I.  Abschnitt.     Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 

hereticum  •')  asseruit.  Ultimo  tandeiii  in  eodeiii  instanti,  postquam 
ainpliiis'')  fremere  non  potuit,  mitigatus  in  animo  cepit  loqui  veg'i 
Roiiianoruiii,  quomodo  ipse  papa  de  ipso  rege  nullatenus  dubitaret, 
ymiiio  certus  esset,  qiiod  sibi  nulluni  nialuni  cogitaret.  ymmo  non 
curaret  mori ;  eciamsi  ipsuni  rex  occideret.  vellet  ipsuni  absolvere. 
Et  subiunxit.  quomodo  nullus  credere  nee ")  suspicari  deberet  de 
ipso,  quod  ipse*^)  nocturno  tempore  et  furtim  ab  hoc  loco  recederet, 
quia  esset  adeo  gravis  et  male  ire  de  nocte  dispositus ;  adiungens, 
quod  cicius  eligeret  mori.  quam  tantam  sibi  verecundiam,  clam 
recedendo,  in  orbe  terrarum  suscitaret.  Ymmo  dicebat :  si  istum 
locum  mutare  decrevero,  hoc  publice  premissis  solitis  intimacioni- 
bus  faciani  etc.  Quibus  sie  expeditis  recessimus  cum  rege  de 
pallacio  et^)  die  sequenti  prehabitis  maturis  eonsiliis  trium  nacionmn 
conelusum  fuerat.  (pialiter  pro  eo.  ut  eieius  et  faeihus  expediretur 
negoeium  unionis,  supplicandum  esset  d.  pape.  quatenus  constitueret 
procuratores  legitimos  ad  cedendum  papatui.  si  et  quando  ahi 
duo  cederent;  sicque  sibi  alio  die  fuit  supplicatum  per  omnes 
fere  naciones  rege  Romanorum  0  tunc  cum  suis  principibus 
assistente ;  et  quia,  quod  quis  non  diligit,  facile  contempnit,  noluit 
intelligere,  ut  bene  ageret,  dixitque  deliberare")  velle  cum  d.  car- 
dinalibus.  Facta  deliberacione.  convocatis  iterum  omnibus  naci- 
onibus  ^),  rege  Romanorum,  ambasiatoribus  regum  et  principum 
presentibus,  feeit  respondere  per  d.  Florentinum  eardinalem,  scili- 
cet  ^)  qualiter  ipse  d.  papa  nollet  constituere  procuratores  ad 
cedendum,  ymmo  solus  vellet  ire  ad  locum  vicinum  Nicee  et  vellet 
cessionem  facere  personalem*)  et  multa  allegabat  d.  Florentinus 
tam  iura  quam  raeiones.  qualiter  ipse  papa  in  hoc  casu  constituere 
procuratores  nullatenus  teneretur,  et  quahter  locus  iste  esset 
omnino  civitati  ?siciensi.  in  qua  convencio,  ut  prefertur,  fieri  de- 
beret cum  Petro  de  Luna  et  rege  Aragonum,  vicinus.  transferen- 
dus^).  Sequenti  die  naciones  congregate  in  conventu  frati'um 
Predicatorum  coram  cardinalibus  per  papam  deputatis  dederunt 
suas  raeiones  et  fortiter^)  in  contrarium  dictis  d.  Florentini 
cardinalis  tam  de  iure  quam  de  facto  allegarunt,  fuitque  ibidem 
maximus  conflictus  verborum  cum  cardinalibus.  inter  quos  d. 
Pisanus  cardinalis   contra   d.   regem   Romanorum   multa,  et  inter 


a)  P  her.  tunc  pres.  b)  ^V  nur  taiideni,  postquam  us>v.  c)  N  aut.  d)  Ipse  fehlt  X. 
e)  A'  His  sie  transcursis  sequenti  die.  f)  Rom.  feMt  P.  g)  N  folgt  de.  h)  Fehlt  X.  i)  .V 
personaJiter.    k)  Fehlt  X,  dafür  fortissimas. 

^)  Am  16,  Mars. 


Briefe  bis  zur  Absetzung;  Johanns  XXIII.  267 

cetera  hec  loquebatiir,  quoinodo  nullus  deberet  consulere  d.  pape. 
qiiod  ipse  statiini  universalis  ecclesie  in  nianibus  cuiuscunique 
principis  viventis  diniitteret.  Credebant  enini.  ((uod  d.  rex  ad 
hoc'*)  aspirasset,  ut  dicte  cessionis  procurator  tieri  voluisset,  propter 
qiiod  dictus  d.  Pisanus  aliqualiter  succensus  subiunxit  regi  dicens : 
,Etsi,  serenissinie  rex,  estis  advocatus  et  protector  ecclesie.  nun 
estis  tanien  dominus  ecclesie.'  Ad  quod  d.  rex  indeliberate '') 
respondit:  .Fateor,  inquit,  me  non  esse  dominum  ecclesie  preter 
Deum,  cuius  est  terra  et  plenitudo  eins.'  Quod  quidem  verbum 
i'eputatum  fuit  regi  ad  magnam  sapienciam ;  presentibus  ibidem 
nunciis  tam  d.  Fetri^)  de  Luna  quam  d.  Gregorii'')  pontificum 
sicque  abinde  sine   fine  discesserunt.'^) 

Videntes  igitur  iste  tres  naciones.  Germanica  scilicet,  Gallica 
et  Anglicana,  et  quidam  boni  viri  de  Italia,  licet  occulti,  quod 
papa  nullatenus  esset  dispositus  dare  procuratores,  et  locum 
omnino  mutandum'")  proponeret,  forcius  instare  ceperunt,  quod 
omnino  procuratores  faceret.  et  ne  locum  aliquatenus  sine  deli- 
beracione  concilii  mutaret,  quodque  nichil  innovaret,  per  quod 
negocium  unionis  posset  turbari,  seu  quoquo  modo  dissipari.  Et 
quia  d.  papa  noviter  Fridericum  ducem  Austrieb  vicarium  et 
capitaneum  generalem  in  partibus  Italie  et  Germanie,  ut  dicebatur, 
secretissime  fecerat,  super  quo  bulla,  omnibus,  ut  creditur,  cardi- 
nalibus  insciis,  de  manu  d.  Francisci  de  Monte  Policiano  scripta 
fuerat,  que.  quamquam  secreta  esse  debuit.  casu  tamen  inopinato 
in  publicum  devenit  iuxta^)  illud  evangelii:  ,NiI  occultum.  quod 
non  reveletur' ^),  propter  quod  d.  rex  cum  prelatis  magis  dubitare 
ceperunt.  Dominus  vero  papa  videns.  quod  res  ardua  agitur  et 
quod  secreta  sua  sie  in  publicum  divulgantur  quodque  cum  honestate 
concilio  petenti  procuratores  recusare  non  posset  querebat  intra 
se,  qualiter  caute  manus  concilii  evaderet. 

Factum  est  autem.-)  ut.  postquam  apud  se  deliberaret  de 
nocte  et  clam  de  civitate  recedere,  fecit  feria  tercia  ^)  ante  domi- 
nicam :  ,Domine  ne  longe*")'  suas  in  secretissimo  loco   coniponere 


a)  .\d  hoc  fehlt  X.  h)  P  indeliberatus.  c)  Doiiiini  fehlt  P;  ebenso  pont.  d)  A'  dafür 
negocio  interiiiiiiato  discesserunt.  e)  .Y:  et  locum  omnino  mutare.  f)  Fehlt  P.  g)  Von 
hier  bis  reveletiir  fehlt  N.     h)  Dominicam  fehlt  P;  N  non  longe. 

V  Matth.  10,  26. 

')  Das  Folgende  in  N  und  P  fehlerhaft  konstruiert ;  sunächst  müßte 
quod  statt  ut  stehen. 

*j  Zunächst  stand  quarta,  dann  durchgestrichen,  darüber  quinta,  ebenfalls 
durchgestrichen  und  daneben  tnit  dunMerer  Tinte  tercia. 


268  I.  Abschnitt.     Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 

sai'cinulas,  seqiie  ad  iter  omnino  *)  accingere  insciis  aliis  suis  pala- 
tinis  et  cardinalibiis.  Quidani  tainen  boniis  vir  zelator  uiiionis, 
quem  ipse  papa  suspectum  non  liabuit,  (|ui  res  predictas  coiuponere 
et  colligere  adiuverat  vel  salteni  vidit  coliigatas''),  veniens  certis 
de  nacionibus  deputatis  revelavit,  quoiiiodo  scilicet  papa  esset  ad 
currendam  viani  ^)  dispositus,  deberetque  in  habitu  exire  iiio- 
nachali  vel  sacinanni,  vel  si  aliter  evadere  non  posset,  deberet 
in  uno  vase  extra  civitateni  educi.  Quod  quideni  mox ') 
d.  regem  et  totum  fere  conciliuni  non  latuit.  Propter  quod 
d.  rex  liabito  consilio  nacionuni  fei'ia  (juarta'*)  in  profesto  s. 
Benedicti'')  ascendit  palaciuni  cepitque  ipsum  d.  papam  consolari, 
ut  haberet  bonum  animum,  et  non  timeret,  set  staret,  et  quod*^) 
recederet,  et  talia  valde  huinilia  sibi  proposuit ;  ad  quod  fertur 
d.  papa  respondisse,  scilicet  quomodo^  «on  haberet  vohmtatem 
recedendi  neque  posset,  si  vellet,  quia  esset  in°)  uno  pede  ali- 
qualiter  impeditus,  cepitque,  ut  dicitur,  coram  rege  sustentando 
se  in  baculo  claudicare,  set  hec  infirmitas  non  fuit  ad  mortem''). 
Ci'edentibus  itaque')  rege  et  concillo,  quod  omnia  stare  deberent 
in  suo  ordine,  ecce,  dux  Fredericus  tingens  se  factum  pape  ignorare, 
eodeni  die  hastilusit  cum  iilio  comitis  de  Zil,  per  quem'')  ipse  dux 
Fredericus  °),  dum  turpiter  esset  de  equo  proiectus,  mox  de  civi- 
tate  insalutato  hospite  secessit,  et,  ut  dicitur,  unum  de  secretariis 
suis  illo  sero  mittens,  de  recessu,  quemadmodum  fieri  deberet, 
practicavit.  8ed  hoc  regem  Romanorum  non  latuit  scivitque, 
quod  papa  illa  nocte  fuerat  recessurus,  potuissetque ')  ipsius 
recessum  impedire.  Set  noluit  ex  causis  multiplicibus,  tum  quia 
ne  fidein  saivi  conductus  frangere  videretur,  tum  eciam  quia  hoc 
a  concillo  non  habuit  in  commisso;  unde  factum  est,  secundum') 
(juod  communis  hominum  tenet  opinio,  duin  -)  medium  silencium 
tenerent  omnia,  et  nox  in  suo  cursu  medium  iter  teneret,  papa, 
ut  dicitur,  veste  sacmanni,  accinctus  ad  instar  balistarii '")  cum 
pharetra  tamquam  gygas  ^)  ad  currendum  viam  de  civitate  Con- 
stanciensi    pedesmet ")    secundus    vel    tercius    exihit.    ut    dicitur, 


a)  Fehlt  N.  b)  N  nur:  colligatas  vidit.  c)  Fehlt  N.  d)  Unleserlich,  weil  in  P  am 
rechten  untern  Rande;  doch  eher  als  V.,  n-as  N  hat.  e)  A'':  feria  V.  ipso  scilicet  die  s. 
Benedicti.  P  hatte  erst  auch  ipso  die,  dann  mit  schwärzerer  Tinte  das  Richtige,  f)  N  quod. 
g)  Fehlt  N.  li)  set  bis  mortem  fehlt  N.  i)  Fehlt  P.  k)  So  konstruiert  N  und  P.  1)  secuii- 
dum^öis  opinio  fehlt  N.     m)  A''  Kelisarii.     n)  N  pedester 

V  Psalm.  18,  6. 
■')  Sap.  1,  4. 

^)  Psalm.  18,  6.  Dasselbe  Bild  auch  in  der  Invektive  gegen  Johann:  sicut 
gigas  ad  currendum  viam.    Hardt  II  313. 


Briefe  bis  zur  Absetzung  Johanns  XXIII.  269 

quem")  consociatus  diix  Fredericiis.  Sicqiie  illa  nocte,  scilicet 
feria  quinta  ante  dominicam  'Ne  longe^  ipso  die  s.  Benedicti  XXI. 
mensis  Marcii  iisque  in  qiioddam  oppidum  dictum  Schafluisen') 
predicti  ducis  quatuor  milliaribus  a  Constancia  distans  pervenit. 
Mane  facto,  scilicet  feria  quinta/)  ut  pi'efertur.  stiipefacti  iiomines 
et  prelati  concilii  [et]  cai'dinales  ad  palacium  concuirunt  cum  rege 
et  prelatis,  et  quid  de  cetero  faciendum  supei"  hac  inaudita  novitate 
non  mediocritei'  altercantur,  suadentibus  caidinalibus,  quod  piopter 
hoc  concihum  nullatenus  dissolvi  debeat,  ymnio  ex  hoc  sperarent*") 
meliora,  sie  quoque*)  ipsis  hinc  inde  foi'titer  clamantibus  et 
disputantibus.  Ecce  breve*-')  seu  littera  pape  d.  reg-i  et  pi-elatis 
presentantur  sub  hac  forma. 

Johannes  papa  XXIII.  pi-opria  manu.  Gracia  Dei  .  .  .  anno 
quinto. 

Quibus  litteris  sie  visis,  determinatum  fuit  per  omnes  naciones 
pro  sessione  crastina,  scilicet  sabbato,  cardinalibus  noientibus 
Interesse.  Quidam  ergo  de  suis,  scilicet'')  pape,  discipulis  et  sui 
stabularii  cum  reliqua  supellectih  et  equis  publice  ipsum  secuti 
sunt.  Alii  vero,  qui  facta  concilii  aspernabantur,  in  vias  divei'sas 
sine  licencia  concilii  abierunt.  Inter  quos  unus  de  suffraganeis 
archiepiscopi  Gnesnensis.  scilicet  d.  Lubucensis  ^),  prinuis  eadem 
die  a  concilio  non  jjetitis  apostolis  apellavit.')  Die  vero  sabbati, 
ut  predictum  est,  fit  sessio  famosa  et  solempnis  onmibus  fere 
prelatis  presentibus  preter  cardinales.  In  qua  quidem  sessione 
cancellarius  universitatis  Parisiensis,  magister  theologie  diser- 
tissinms  Johannes  de  Gerson*")  faciens  sermonem  ad  clerum,  has 
infrascriptas  conclusiones  deduxit,  ac  multis  racionibus  compro- 
bavit.  In  qua  quidem  sessione  nullus  cardinalium,  licet  fuerint 
süllicite  evocati,  voluit  Interesse.  Unde  d.  patriai'cha  Anthiocenus 
missani  pro  dicta  sessione  celebravit. 

(120)  Johann  XXIII.  sendet  Nicolaus  de  Robertis  nach  Paris  zur 
Universität  und  au  das  Parlament.     Freihurg  141ö  Mai  ö. 
Breslau,  Universitätsbibliotltek  II  F  28  f.  dl  " . 


a)  Fehlt  N.  b)  N  prefatam.  c)  X  Schaphuseii.  d)  P  über  sexta,  «(«7  dunkJprpr  Tinfp 
fjeschrieben .  e)  N  sperare  f)  N  quod.  fr)  P  brevia.  iV  presenoialiter.  h)  Suis  seil,  fehlt  N. 
1)  So  P  und  N.    k)  J.  de  G.  fehlt  P. 

V  N  hat  Curricensis.  Der  Bischof  Johannes  von  Lebus  (Lubucensis)  war 
ivohl  mit  Johann  XXIII.  hekanut;  er  unr  früher  päpstlicher  Kaplan  und 
Auditor,  später  Ershischof  von  Gran.  Die  ohiye  Anscliuldignnfj  ist  falsch,  denn 
er  erhält  am  20.  Mars  von  Johann  einen  Auftrag.     ( Vgl.  20.  März  1415.) 


270  I.  Abschnitt.     Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 

Dilectis  filiis  rectori,  doctoribus  et  magistris  universitatis 
stndii  Parisiensis. 

Johannes  etc.  dilectis  .  .  .  Parisiensis  salutem  etc.  Pro 
nonnullis  nostris  et  Romane  ecclesie  ardiiis  negociis  devocioni 
vestre  vive  vocis  oraculo  reserendis")  dilectiun  filiuni  nobileni 
virum  Nicolaum  de  Ropertis  de  Neapoli,  niiliteni  Miitinenseni, 
hospicii  nostri  niagistrnni,  ad  eiusdem  devocionis  preseneiani 
destinamus  .  .  .  Dat.  Friburgi ')  Constanciensis  diocesis  tercio 
nonas  Maii  .  .  .  anno  quinto. 

M.  de  Bossis. 

Dilectis  filiis  presidentibus  curie  parlanienti  Parisiensis.  Lcifi- 
selhe.     Dat.  iit  supra. 

(121)  Johann  XXIII.  an  den  französischen  Klerus:  Widerruft  et- 
waige Befreimigen  von  für  die  Konzilsgesandten  hestiuimtmi 
Abgaben,  und  Ijestätigf  die  Beschlüsse  des  letztjäh rigen  Pariser 
Konzils.     Freibnrg  1415  Mai  12  und  18. 

Rom.   Vafil:  Archiv  Beq.   Lat.  Johanns  XXITI.  Nr.  182  f.  31. 

Johannes  etc.^)  Ad  fnturani  rei  memoriani . . .  Ad  aures  siquidem 
nostras  qnorundani  fldedignoruni  relatibiis  pervenit,  quod,  cum  olim 
ad  noticiam  .  .  .  Karoli  i'egis  Francorum  .  .  .  necnon  universorum 
archiepiscoporum  et  episcoporinn  regni  Francie  de  anno  Domini 
proxinie  lapso  et  dum  de  civitate  nostra  Bononiensi,  in  qua  tunc  cum 
nostra  curia  residebamus,  ad  civitatem  Constanciensem  pro  cele- 
bracione  generalis  concilii  tunc  imminenti  transitum  faceremus,  de- 
ductum  foret.  quod  ipsi  archiepiscopi  et  episcopi  ac  inferiores  ec- 
clesiastici  prelati  vegni  prefati,  illi  videlicet  ex  eis,  ad  quos  hoc  raci- 
one  im'amentorum  sancte  Romane  ecclesie  per  ipsos  prestitorum  auf 
alias  de  consuetudine  vel  de  iure  pertinebat,  ad  dictum  concilium 
statuto  termino  tunc  expresso  personaliter  accederent,  nisi  forsan 
essent  impedimento  legitimo  prepediti.  et  tunc  per  eorum  pro- 
curatores  seu  nuncios  cum  pleno  procuracionis  mandato  super 
hoc  ab  eis  habito  in  eodem  conciho  comparerent  facturi  in  ipso 
concilio  et  pro  ecclesie  unione,  prout  existeret  iuris  et  racionis, 
ipsisque  archiepiscopis  et  episcopis  necnon  aliis  prelatis  ad  ipsius 
regis  mandatum  et  alias  a  se  ipsis  in  civitate  Parisiensi  pro  certis 
concernentibus    dictum    concilium    cum    eodem    rege   et    aliquibus 


a)  Hs  officio  reserendo.     b)  Hs  Friburg^ie. 

V  Am  Rand:  F.  de  Montepolieiano. 


Briefe  bis  zur  Absetzung  Johanns  XXIII.  271 

magnatibiis  de  ipsius  regis  sanguine  et  conciliariis  ad  habendum 
colloqiiia  et  delibei'aciones  illic  inviceni  congregatis  et  consi- 
deratis  inter  cetera  et  precipiie  dicti  regni  disposicioneni  valde 
gravem  et  damnosam  ac  periculosam  existere,  prelatos  huiusmodi 
et  certos,  pi'o  qiiibus  pei'  nos  erat  mandatiim  indistincte,  quod 
ad  ipsum  concilium  venirent  vel  mitterent.  iit  prefertur.  omnes 
illuc  accedere,  qui.  cum  Parisius  propterea,  iit  premittitur,  con- 
venissent.  per  ipsum  regem  eiusque  consilium  deliberatum  extitit 
et  conclusum,  quod  solum  certi  ex  onmibus  huiusmodi  prelatis 
ac  alii  nonnulli  doctores.  magistri  et  licenciati  in  diversis  facul- 
tatibus  tunc  de  qualibet  provincia  regni  predicti  ad  id  nominati 
et  electi,  qui  utiles  et  apti  pro  agendis  in  illis.  ({ue  in  dicto  gene- 
rali concilio  imminerent  pertractanda.  nuncii  in  hoc  i'epresentantes 
regni  huiusmodi  ac  ipsius  regni  ecclesiam  pro  eisdem,  ad  memora- 
tum  generale  concihum  mitterentur  aliis  prelatis  et  ceteris.  pro 
quibus  eciam,  ut  ad  predictum  concilium  accederent.  mandatum 
fuerat  ut  prefertur,  in  dicto  regno  atque  suis  ecclesiis  remanen- 
tibus  pro  bono  statu  regni  et  ecclesie  prefatorum ;  sed  pro  ipsorum 
tunc  mittendorum  ambaxiatorum  et  viagii  supportandis  oneribus 
et  expensis.  cum  in  hoc  totius  regni  et  eins  ecclesie  predictorum 
commune  negocium  ageretur.  ordinatum  fuit.  ut  certum  subsidiuni 
ad  valorem  unius  decime  in  certis  provinciis,  in  aliis  autem  semi- 
decime  vel  per  modum  subsidii,  prout  rei  et  patrie  qualitas  exi- 
gebat.  videlicet  super  prelatos  et  clerum  cuiuslibet  provincie  dicti 
regni  imponendum  atque  levandum  certis  executoribus  seu 
commissariis  vel  receptoribus  ad  hoc  deputatis  ad  usum  memoratum 
solveretur;  quodque  successive,  postquam  prefati  missi  seu  nuncii 
ad  dictum  concilium  et  civitatem  C'onstanciensem  venerant,  in- 
tellexerunt,  quod  nonnulli  ex  eisdem  prelatis  et  clero  nitebantur 
solucioni  subsidii  huiusmodi  contradicere  illudque  solvei'e  de  facto 
recusabant,  et  quidam  eorum,  ne  ad  contribuendum  pro  rata  eos 
tangente  huiusmodi  subsidii  cogerentur,  in  vocem  appellacionis  ad 
sedem  apostolicam  proruperant  et  super  appellacione  ipsas  nostras 
litteras  seu  commissiones  ad  certos  iudices  per  nos  eis  deputatos  tarn 
in  curia  Romana  quam  in  illis  partibus  reportarunt;  et  de  facto  non- 
nullos  fecerunt  conveniri.  satagentes  per  hoc  subsidii  predicti  solu- 
cionem  quomodolibet  impedire  seu  evitare  aut  saltem  differre  qualiter- 
cumque,  per  quod  eciam  contingeret  dictos  missos  aut  nuncios  in  eodem 
generali  concilio  existentes  onera  et  expensas  necessarias  sublre  non 
posse,  idque  cedere  posset  in  malum  exemplum  erga  ceteros  dicti 


272  I.  Abschnitt.     Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 

regni  prelatos  et  de  clero  hiiiusmodi.  qiii  consimilitei'  recusarent 
forsan  contribuere  in  premissis  atque  dicti  generalis  concilii  non 
inodicuni  detrinientum.  nisi  supei-  hoc  de  i'emedio  provideretnr 
opüitiino.  Nos  igitur  attendentes,  quod  onera  in  ])artes  divisa 
facilius  suppoi'tantiir  et,  quoruni  coninuine  negociuni  agitiir.  onus 
continue  esse  debet  sitque  oppoi'tununi.  quod  iuxta  regni  et  ipsius 
ecclesie  magnificenciani  dicti  nuncii  in  eodeni  generali  concilio 
constituti  sumptus  faciant  et  expensas.  quanidiu  illic  constituti 
fuerint,  competentes.  prefatas  appellaciones  et  literas  seu  conimis- 
.siones  desupei*  a  nobis  et  curia  nostra  a  quibuscumque  preiatis 
huiusmodi  aut  aliis  quibuscumque  personis  occasione  dicti  subsidii 
et  contra  quoscumque  hactenus  inipetratas,  .  .  .  quos  hie  haberi 
volumus  pro  sufficienter  expressis,  eciani  si  ipsarum  litterarum 
seu  commissiomim  occasione  ad  actus  aliquos  quovis  modo  sit 
I)rocessum,  ex  certa  nostra  sciencia  auctoritate  apostolica  tenore 
presencium  revocamus,  cassamus  et  irritamus  ac  nuUius  esse 
volumus  i'oboris  vel  momenti.  et  nichilominus  omnia  et  singula 
in  premissis  et  circa  ea  Parisius,  ut  premittitur,  habita  sive  g-esta 
rata  habentes  et  grata  ea  autoritate  pi-efata  et  ex  nostra  sciencia 
confirmamus  et  presentis  scripti  patrocinio  communimus,  .  .  . 
quod  premissis  et  aliis  contrariis  nequaquam  obstantibus  dilecti 
filii,  universitas  studii  Parisiensis  ac  prelati  dicti  regni.  qui  prelati 
personaliter  in  dicto  concilio  comparuerunt.  necnon  capitula  con- 
ventus  ecclesiarum  et  monasteriorum.  qui  unum  vel  plures  de 
suis  concanonicis  seu  monachis  aut  professoribus  ad  ipsum  con- 
cilium  sumptibus  propriis  transmiserunt,  ab  huiusmodi  onerum 
imposicione  ac  solucione  et  dependentibus  ab  eisdem  sint  et  esse 
intelligantur  liberi  protinus  et  imnumes  .  .  .  Datum  Friburgi 
Constanciensis  diocesis  quarto  idus  Mail  pontificatus  nostri  anno 
quinto. 

Simili  modo  dilectis  filiis  abbati  monasterii  sancte  Genovefe 
Parisiensis  et  Johanni  Basire  canonico  Rothomagensi  ac  officiali 
Parisiensi  salutem  etc.  Nuper  quasdam  litteras  .  .  .  Datum 
Friburgi  .  .  .  tercio  idus  Maii  anno  quinto. 

Franciscus  de  Agello. 

(122)  Bcrnardus  Oller  an  K.  Ferdhiand  vm)  Aragon :  Bericht 
über  FlucJd  Johanns  XXIII.  und  über  das  Verhalten  Sigis- 
mnnds  im  Kriege  gegen  Friedrich  von  ÖsferreicJi.  Konstanz 
1410  Mai  IC).  —  Bericht   des  Johan   de  Rihesaltes   über   die 


Bripfp  bis  zur  Absetzunsj-  .Johanns  XXIII.  273 

Absefzting  Johcouis  XXIII.  mid  die  Gefahr  der  Einnahme 
Avignons  durch  L.  von  Anjou.  Reiseroute  Sigismunds.  Per- 
jngnan  1415  Juni  14. 

Barcelona.  Krnnarchiv.  f'nja  Coiicilio  di  Costansa.     Or.  Pap. 

Die  nieicui'ii  XXVll.  in.  Marcii  .  .  .  vestri  ambaxiatores 
recesserunt  ab  hac  civitate  Constancie  versus  serenitatem  vestram. 
De  quoi'uiii  iiiandato  .  .  .  ego  Bernardus  Oller  .  .  .  secretarius  .  .  . 
d.  episcopi  Zamorensis  remanssi  in  hac  civitate,  ut  videreni  imani 
de  tribus  conchisionibus  inter  d.  imperatoreui  et  .  .  .  Johanneni 
XXUl.  fiendam,  videlicet,  quod  constitueret  procuratoreni  ad 
renuncianduni  papatui  pro  ipso  .  .  .  vel  quod  .  .  .  renunciaret  .  .  . 
vel  quod  deponei'etui'  de  i)apatu,  et  quod  visa  una  de  istis  tribus 
conclusionibus.  ut  cicius  possem,  irein  ad  dominacioneni  vestram. 
.  .  ('elsitudo  vestra  est  plene  inforinata  ...  de  fuga  ...  ad 
C'Iiafusani.  Et  ibi  stetit  octo  diebus.  postque  fugiit")  .  .  .  Lani- 
burch*)  et  ibi  stetit  undecim  diebus;^)  deniuni  fugiit  .  .  .  ad  .  .  . 
Fliborch  versus  Burgundiani  et  ibi  stetit  quatuor  diebus.  Et  .  .  . 
fugiit  ad  .  .  .  Brisach  et  ibi  stetit  per  decem  dies  et  de  isto  loco 
fugiit  ad  .  .  .  Novumburch,  et  de  Novunibui'ch  fugiebat  versus 
Burgundiani  sine  consilio  et  consensu  dicti  ducis  Haustrie,  quare 
in  via  per  nonnulios  homines  arniigeros  eiusdeni  ducis  fuit  captus-) 
et  ductus  ad  .  .  .  Brisach,  ubi  idem  dux  pertunch  personaliter 
residebat.  Et  dictus  dux  reduxit  ipsuni  Johannem  ...  ad  .  .  . 
Fliborch,  quem  ibi  dimisit  sub  bona  et  tuta  custodia  .  .  .  ^) 

Nunquam  negocia  ad  hunc  finem  venissent,  nisi  per  maximam 
exsequcionem  et  potenciam  d.  imperatoris  ...  Et  onmia  ipsa  d. 
Imperator  fieri  faciebat.  Ipse  tamen  stabat  in  hac  civitate  ita 
mansuetus  et  benignus,  quod  videbatur,  quod  nichil  operaretur. 
Bina  tamen  vice  ab  hac  civitate  exivit  ad  videndum  gentes  suas 
propinquiores  istius  civitatis,  et  in  quorum  exitu  habuit  unam 
maximam  villam  cum  suo  castro  et  non  stabat  in  expugnando 
nisi  tantum  una  die  et  intrabat  villam  et  castrum  per  vim  ai-mo- 
i'um  et  statin!  sequenti  die  revertebatur  ad  lianc  civitatem. 
Quare  .  .  .  omnia  bona  mundi  videntur  in  isto  d.  imperatore  .  .  . 
Plura  mendacia  sunt  sibi  narrata  i)er  nonnulios  Januenses  et  alios, 


a)  So  Or. 

V  Das  wäre  bis  zum  9.  April. 
^)  Unrichtig  wie  auch  die  leisten  Zeilaufiaben. 

^)  Folfjt   Schilderund    der   Anssöhmiinj    des   Hersofjs   mit    Sif/istnuiid    und 
seine  Rede. 

Kinke,   Acta  coiicilii  ("oiistantiensis  lU.  18 


274  T.  Abschnitt.     .lohanii   XXIII.  und  das  Konzil. 

de  quibus  sibi  displicebat,  et  nimis  gaiidebat,  quando  audiebat  con- 
trarium.  Nam  primo  . . .  fuit  sibi  dictum,  quod  sanctissimus  d.  n.  papa 
Benedictus  erat  mortuus,  secimdo  quod  filius  reg-is  Portugalie  erat 
cum  uiaxima  aruiata  in  regno  vestro  Sicilie,  tercio  quod  d.  rex  ^)  Jo- 
hannes filius  vester  erat  captus  per  regem  Ludovicum^)  in  mari  cum 
quinque  galeis,  quarto  quod  matrimonium  .  .  .  d.  regis  Johannis 
non  erat  conclusum.  Et  super  isto  ultimo  mendacio  fundantur 
aliqui,  signariter  archiepiscopus  Januensis,  ostendendo  quas- 
dam  flctas  litteras  per  aliquos  Januenses  sibi  missas.^)  Oller 
expedivi  ... 

Scriptum  in  civitate  Constancie  XV.  die  Maii  anno  MCCCCXV.  — 
.  .  .  Hie  ha  letres  de  alguns  mercades  Chatalans,  qui  son  en 
Aviyo,  en  que  scriven,  com  lo  camerlench  del  antipapa  .lohan  ha 
scrit  als  sindichs  Daviyo,  que  stigen  ben  apei'sebuts  es  gardi'ien 
saviament,  car  lo  consili.  qui  de  present  se  celebra  en  Costanga, 
a  fets  certs  proceyments  contre  lo  dit  antipapa,  he  entrels  altres, 
que  li  an  livada  tota  potestat  apostohcal  e  lan  despullat  de  gonella 
en  gonela,  he  apies  li  hau  vos  lo  cap  he  remes  a  la  cort  seglai*. 
Per  la  quäl  raho  los  dits  sindichs  se  son  enparats  del  palays  et 
de  la  vila  es  garden  .  .  .  Car  lo  rey  Luis,  segons  se  conte  en  les 
dites  letres,  sesforsa  de  enseyorir  sen  ab  totes  les  vies,  que  pot. 
he  par,  que  lo  dit  rey  Luis  te  Villi  be  M  de  rocins  a  sou,  he 
es  enti'els  altres  en  son  servir  e  sou  lo  senyoi"  Darpayo  .  .  . 
Lemperador  devia  partir  de  jorn  en  jorn  de  Costan^a  per  anar 
a  Liho  sus  lo  Roses  ho  a  Ti'oys  en  Chanpaya  per  veui'e  se  ab 
lo  duch  de  Giana,  lil  del  rey  de  Franva  he  altres  senyos  he  del 
consel  de  Franga  sobre  los  fets  dela  sglesia  he  que  ei'en  ans  de 
sa  partida  en  acoi't,  que  el  sen  viaga  a  Naibona  e  lo  rey  Darago 
a  Perpeya  .  .  .  En  Perpeya  .  .  .  XllII  de  Juny  de  CCCCXV. 

(123)  B.  de  Monticiilo  au  Bischof  (Georg)  rou  Tricnt :  Uuhcrechfigfe 
Khtgeii   der  Ifalieuer  über  Uufreiheif   des  KoitziJs,   über   den 
Krieg  vach  Johmtns  Flucht  und  über   ihre  (angebliche)  Zii- 
rücksefznng.     Kotisfanz  1415  Juni  4. 
Breslau,   UnwersifäfshiMiofhck  Tlieol  I.  F.  312  f.  H4. 

Domino  episcopo  Tridentino. 


'j  Durch  die  qeplmite  Heirnf  mit  JohauiKt  ron  Neapel. 

'^)  L.  von  Aujmi. 

•*;  Die  Nachricht    tvar    tiljer    irahr.     .lohainin    lieiintete    ileii   (irafeii   Karl. 


Rriefp  bis  zur  Absotzuug-  Johanns  XXIII.  275 

Turbai'unt  me  persepe,  prestantissinie  presul,  noiinuUoruni 
nieo  quideiii  iudicio  levissiinoiuni  hominum  iniuste  ac  sacrileg'e 
voces  huic  sacratissime  synodo  detrahentes  tiirbatumqiie  in  inti- 
mani  cogitacionem  traxerunt,  iureve  an  iniuria  dicentes:  civitatem 
Constanciensem  liberain  non  fuisse,  giierram  post  doniini  Johannis 
XXllI.  fugani  niotani  ])erniciosam  et  Ytaliam  indignis  oblocucioni- 
biis  lacessitani.  Et  quamquam  assercio  hec  Italicoruni,  ut  fertiii- 
maxinie  fuerit,  quid  ego  tarnen,  qiii  Italus  suni,  in  contrariuni 
senciani,  iudicii  tui  equitatem.  queso,  adhibe  et  an  convenienter 
lespondeam,  iudica. 

Priniuni  enini,  si  eins  libei'tatis,  quam  isti  vellent,  copia  hie 
adfuisset,  iam  neque  concilii  uinbja  neque  spes  unionis  esset. 
Nani  qua  alia  causa  locus  hie  tani  Umge  a  terris  eeclesie  electus 
est,  nisi  ut  tute  omnibus  pro  mundi  pace  loqui  fas  esset,  eciam 
in  pontifices  ipsos  nee  phis  rei  quam  actores  lib,eri  essent  nee 
sine  summi  in  terris  iudicis,  qui  est  generale  concilium,  iudicio 
abire  liceret.  Si  quid  cuipiam  debeo,  si  quid  in  quemquam  com- 
misi,  an  ea  libertate  in  iudicium  veniam,  ut  neque  prestem,  quod 
debeo,  neque  de  reatu  pleetar  etc.  0  felices  lati'ones,  si  hee 
libertas  apud  oumes  iudiees  esset.  Hie  tarnen  tanta  fuit  libertas, 
ut  nonnuUis  et  illustribus  viris  partim  clam,  partim  publice  abire 
fas  fuerat;  quod  nequaquam  eonvenit.  Nam  nisi  sacratissimus 
princeps  divus  Sigismundus  Romanorum  atqiie  Ungarie  rex  spiritu 
sancto  repletus  sua  mira  providencia  tam  diris  machinaeionibus 
oceurrisset.  hec  sanetissima  synodus  imperfecto  opere  dissoluta 
et  expeetacio  fidelium  unitatem  eeclesie  sperancium  cassa  esset. 
An  vero  non  satis  amplam  libertatem  habuerunt  isti  seeleratissimi 
detractores,  qui  et  in  haue  sanctam  synodum  et  in  eundem 
saeratissimum  prineipem  impune  mendaciter  sacrilega  ora  sol- 
verunt?  Hanc  igitur  civitatem  liberrimam  esse  unitatem  eeclesie 
volentibus  palam  est.  Quod  vero  dissolucionem  concilii  machi- 
nantibus  iniquinn  propositum  perfieien'di  facultas  non  fuit,  agende 
sunt  Deo  graeie  et  optimo  sapientissimo  regi. 

Qui,  ut  ad  secundum,  quod  illi  obieiunt,  veniam,  guerram 
movit,  non  que  ullam  perniciem  induxerit,  sed  que  concilii  disso- 
lucionem prohibuerit,  potentissimum  ducem  fallacibus  seduetum 
blandiciis  sine  ulla  strage  ad  veri  cognicionem  et  pontificem  per- 
fugum  aliosque  fugaees  ad  iudicium  synodi  sacri  redegerit.  Quos 
hie  tumultus  sensimus?  Quam  famem  perpessi  sumus?  'Quid 
igitui-  de  guerra  queruntur,  qui  audent  hee  tam  manifeste  mentiri? 

18* 


276  I.   Abschnitt.     Johann   XXIll.   und  das   Konzil. 

Si  eos  fatei'i  verum  ipsa  i)ertinax  iniquitas  pateretur,  profecto 
siipplices  dicerent,  se  niisqiiaiii  quam  Constancie  tuciores  fuisse. 
\'elr')  populo  christiano,  si  tales,  qui  isla  finxerunt,  locuui  nacti 
fuissent  eorum  voluntati  accomodatum,  in  quo  et  scisma  continuare 
jjotuissent  et  rapinas  et  sc-elera  consueta  patrare. 

Queruntur  tercio  Italiam  contumeliis  lesam.  Ad  lefellendum 
lacilis  racio  erit,  si  prius  [de]  triplici  omnium  ^enere,  qui 
Romanam  sequuntui'  euriam,  dixero.  Sunt  enim  nonnulli.  quos 
aut  amplificande  aut  adipiscende  dignitatis  ambicio  inquietat; 
sunt,  qui  assueti  sceleribus  et  rapinis  vitam  pulcherrimam  pote- 
rant  colligere  undiqiie,  eciam  per  iniui'iam.  et  archas  implei'e; 
sunt,  quibus  adeo  exiguum  cum  vii-tute  commerriinu  est,  ut  vere- 
antur,  ne  pacis  tempore  repellantur  indigni.  Hos  omnes,  primos 
et  secundos  et  tercios,  sollicitudo  (piedam  huc  atque  illuc  versat. 
Frimos  illos  ob  eorum  deitierita  aut  ab  adepta,  dignitate  deposi- 
cionis  timor  aut  adipiscende  desperacio  stimulat.  Secundi  penas 
et  consuetos  mores  continuare  non  posse  verentur.  Tercios  pro- 
pria  ignavia  des})erare  cogit.  Hü  igitur  talia  in  hoc  sacro  concilio 
et  dixei'unt  et  operati  sunt,  ut  inlamiam  non  solum  ipsis  ob 
meritum,  sed  insuper  patrie  indigne  pepererint  nee  recognoscentes 
peccatum  carenciain  libertatis,  guerre  molestiam  et  Italie  indignam 
querantui-  infamiam.  ^'on  vident  ceci  ipsos  Ytaliam  comma- 
culasse.  Si  enim  via  regia  et  verbis  et  operibus  ad  unitatem 
lacere  sancte  matris  ecclesie  processissent,  ipsi  in  precio  essent 
et  omnium  regionum  optimam  atque  pulcherrimam  itaham  ad 
celum  extulissent.  Quod  cum  non  fecerint,  sibi  ipsis  lianc  patrie 
infamiam  imputent,  non  aliis  gentibus.  Si  Ytaha  uno  ore  kiqui 
posset,  profecto  hec  eins  oracio  esset :  (^uid  nie  sceleratissimi 
filii  vestris  maculatis  flagiciis.  Quid  me  maiorum  virtutibus  ad 
celum  et  orbis  terrarum  constitutam  reginam  vestrorum  viciorum 
sordido  pondere  in  profundum  detrnditis  etc.  Tu,  duminodo  i)ost 
galerum  cardineum  preciosissimam  indigno  vertice  gestes  mitrani 
et  pro  Deo  in  tei'ris  colaris,  de  mundi  pace  non  cogitas.  Tu,  ut 
lubrum  ])ileum  sumas  nigro  deposito  et  te  tanto  fastio  exornes, 
ut  vix  hominem  te  cognoscas.  scisma  nutiire  niteris,  tu,  ut  te 
voluptatibus  satures  et  tuos  pecunia  repleas,  pro  episcopatu,  non 
pro  orbis  quiete  laboras.  Tu  iusticiam  atque  iniusticiam  vendis. 
Tu  ita  scribis,  ut  extorqueas,  et  utinam  scriberes  et  litteris  silhi- 
bas  et  sillabis  nomina  scires  conficere  et   oracionem   nosses  con- 

a)  Hs  vel. 


Hrii'fc  hi.s  /iir  Al).sct/,iiiiii-  .Joliami.s   XXIII.  277 

^iiiaui  atqiic  perfect.im !  Depone  stilimi,  iuiige  boves  et  aiatruiii. 
Vos  nie  ])ei-fecisti8  infamem.  De  vobis  (luei'oi-,  non  de  aliis  genti- 
biis.  nie  vestros  aniores.  non  nie  dampnaverant.  Desinite  igi- 
tiir  nie  tutari  et  noscite  tenipus  insticie,  qno  ex  meritis  preniia 
referetis  etc. 

Hec  tibi,  pater  reveiendissime,  piecipue  scribere  cogitavi.  ut 
tu,  qui  inter  patres  et  virtutibus  fulg-es  et  pro  omnium  pace 
indesinenter  laboi'as.  ineani  optimam  volimtateni  erga  ecclesie 
Unionen!  et  indigiiacionem  iustissimam  adversus  scismaticos  istos 
noscas  et,  si  quid  in  premissis  erratum  est,  corrigas. 

Constancie  II.  nonas'')  Junii  MCCCCXV. 

\'estre  paternitatis  servitor  ß.  de  Monticulo. 

(124)  Erklärung  Venedigs  in  Florenz  über  die  (an geblichen )  Machen- 
schaffeii  Sigisninnds  in  Konstanz  und  Aufforderung  zu  einer 
Liga  gegen  den  König.     1415  Juni  11. 
Venefh'if.  Staofsarcliiv,  Deliberazioni  (i  f.  54. 

.  .  .  MuJtuni  de  tempore  in  tempus  stetimus  vigiles  et  attenti 
ad  videndum,  quem  tinem  haberent  facta  concilii,  ...  et  per  ea. 
que  de  tempore  in  tempus  sensimus.  negocia  dicti  concilii  a 
principio  usque  in  presentem  dieni  successerunt  secundum  volun- 
tatem  et  intencionem  regis  Romanorum  et  Hungarie,  qui  secun- 
dum informaciones  nobis  datas  et  quas  continue  sensimus  per 
personam  fidedignam,  nichil  aliud  in  dicto  concilio  solicitavit,  nisi 
illud.  quod  posset  in  preiudicium  et  daninum  ac  turbacionem 
pacifici  Status  Italie  redundarfej,  .  .  .  quia  nonquam  jiermisit  car- 
dinales  in  dicto  concilio  sequi  facta  dicti  concilii  secundum  cano- 
nicas  constitiiclones  et  prout  per  tempora  elapsa  consueverunt 
lacere,  ymo  vituperando  r.  d.  .  .  .  cardinales  et  totam  Italicam 
nacionem  et  similiter  onines  Italicos,  diceiido  non  seniel,  sed  pluries 
publice  omnes  Italicos  esse  proditores  et  feces  omnium  aliarum 
nacionum  et  Yberniam,  que  est'')  ita  parva  jirovincia.  esse  melior[ein| 
Italia,  reduxit  dictum  concilium  violenter  ad  privandum  d.  papani 
Johannem,  de  quo  inmense  doluimus  et  dolemus  tum  respectu 
persone  d.  d.  pape  tum  respectu  pacifici  status  Italie.  Nam  se- 
cundum ea.  (]ue  veridice  sensimus,  dictus  rex  parat  et  solicitat 
habere  Bononiam  in  manibus  suis  per  onines  modos  possibiles, 
quod,  quantum  periciilosum  sit  toti  Italie.   sue   magnificencie  .  .  . 


u)  Hs  II.  idus  HO.     \>)  Qmv  est  niederholt. 


278  I.  Abschnitt.     Jnliaiin  XXIIl.  und  das  Konzil. 

satis  clai'e  considerare  possunt.  Kt  (iiiia  iain  diu  coj^iioviimiis 
lualam  et  pessimam  intencionein  dicti  regis.  .  .  .  comprehendiinus 
manifeste  siie  iiiagnifice  comunitati  et  nobis  et  oninibiis  aliis 
comiiiiitatibus  et  dominus  Italie  necessarium  fore  provisionem 
faceie  ad  deffensionem  statuum  suorum  et  tocius  Italie  .  .  .  \'idetiir 
nostro  dominio  considerata  potencia  sua  et  nostra,  .  .  .  quod  sua 
magnifica  comunitas  et  nostrum  dominium  faciant  unionem  et 
ligam  .  .  .  contra  dictum  regem  Komanorum  et  illorum,  qui  secum 
essent  et  venirent  ad  damnum  Italie  .  .  . 

GesanäUcltaft  Estes  {f.  52);  Verspreclien  der  Hülfe  für  Bolofinn  fi.  Juni 
(f.  53'');  fler  Goinierneur  hat  um  201)  Ballesiarii  nebefeii.  Miffcilinin  ehieti  Koii- 
stanser  Briefes  super  factis  ducis  Mediolani  an  ilne  Gesandten  in  Florenz 
Maritms  Kararello  >tn<l  Franciscus  Foscari  (/'.  (il).  Dem  Hersoij  v.  Mailand 
schreiben  sie  am  !!).  -hdi  (f.  60^)  in  grobem  Tone  wegen  der  NicJäsetidung  des 
Ligasalses;  sie  )rü/.iten .  or  habe  eine  verbotene  concordia  mit  Sigismimd. 
dessen  Gesandte  in  Mailand  seien  :  könne  er  ihnen  das  Gegenteil  ben-eisen.  .so 
sei  es  gitt.      Vul.  nieder  Forsch iinifen  n.  ünellen  S.  317  f. 

(125)  Beratungen  in  Florenz:  Sfelluufj  znr  Li(/a.  zu  Sigisinnncl. 
zum  KouziL  Eintreten  für  Befreiung  des  Pajjstes;  Gesa injf schaff 
nach  Frankreich :  Johaiuia  von  Neapel.  1415  Jnti  6 — .13: 
August  24;  Oktober   1. 

Florenz,  Staatsarchiv,  Consulte  et  p rat i che  6  f.  49 '\  53,  54'-'.  (i3 '' . 

.  .  .  Filippus  de  Corsinis  dixit  et  consuluit  .  .  .  Procedendum 
nou  est,  ut  petunt  |\'eneti|.  quod  cum  eis  vadamus  ad  requirendum 
aliquos  de  liga  contra  imperatorem.  Nam  nobis  benivolus  est  et 
contra  nos  nil  egit. 

Paulus  Francisci  Biliotti  ...  De  postulatis  per  oratorem 
Romanorum  et  gubernatoris  Rononiensis  nil  tiat.  Et  gueram  non 
debemus  timere  .  .  .  Kt  vera  videt,  que  per  aliquos  scripta  fuerint 
de  Constancia.  (piod  nos  eligendo  pape  credulitatem  non  prestare- 
mus;  quod  tieri  non  debet  ...  Rt  Venetorum  mores  sequi  debe- 
mus ...  in  facto  üregorii,  quia  deliberata  per  concilium  sequi 
voluerunt  per  eum  et  ipsorum  civis  erat. 

Dominus  Filippus  de  Corsinis  dixit  et  consuluit.  quod  non 
debemus  nos  ligare.  set  super  nos  stare.  dum  tempus  est.  Ex- 
traneum  est  nil  agere  pro  liberacione  pape  Johannis :  nam  licet 
modos  extraneos  haberet.  benevolus  erat  comunis  et  in  arrestacione 
Pisarum  et  pro  defensione  nostra  in  guera.  P]t  nedum  pro  papa. 
set  pro  amico  .  .  .  Non  per  litteias  hoc  querendum  est.  connnit- 
tatur  alicui  civi  nostro  in  Francia  existenti  cum  litteris  creden- 
cialibus,   ut   inteliecta  disposicione   regis    procuraret    liberacionem 


Briefe  l)i.s  zur  Ahsetzuuii:  Juhaiins  XXIII.  279 

d.  pape,  pro  (|ua  eciani  dictus  lex  noviter  transniisit  ad  impera- 
torein episcopuni  .  .  . ')  Regina-)  requiratur.  ne  ad  facta  Rome 
intendat.  cum  ad  eaiii  non  |)ei'tinet  et  sui  maiores  idem  numquam 
consueverunt,  nisl  eins  gei'manus  ... 

Guidettus  Jacobi  Guidetti  dixit  et  consuluit,  quod  supei;  peti- 
cionibus  oratoris  Bononiensis  bonum  esset  eum  '^)  conservare,  si 
possibile  foret.  cum  contra  voluntatem  omnium  amicorum  suorum 
id  evenit  sibi  et  solus  causa  fuit.  Et  procurare  suam  libertatem 
aliud  non  esset,  nisi  contra  concilium  agere.  Et  rex  Francie  per 
se  seit  agere :  volet  sine  nostra  intercessione.  Et  hortetur 
gubernator  ad  conseivacioneni  civitatis  pro  futuro  summo  ponti- 
fice  .  .  .  Non  requiiatnr  regina,  quod  se  de  Roma  non  intermittat, 
nam  de  ea  timere  non  debemus,  cum  femina  sit ;  set  rogetur,  ut 
fortilicias  Romanis  restituat  et  per  hoc  apparebit.  quod  non  con- 
tentamur,  quod  Romam  occupet  .  .  . 

Antonius  de  Alexandris  .  .  .  optaiet  enixe.  ut  per  operaciones 
nostras  liberari  posset  papa  ...  Ab  eo  utilia  pro  nostra  republica 
habuimus;  et  i'ecitare  facile  foret,  quia  recencia  sunt.  Sed 
quoniam  nil  prodesset  operacio  nostra.  ad  presens  standum  est, 
donec  aliud  apparebit  et  factis  negociis  concilii  tunc  pro  sua 
liberacione  iaborandum  esset  .  .  .  Scribendo  regi  Fj'ancorum. 
non  aliis,  demonstraretur,  quod  gesta  pe)'  concilium  danniaremus. 

Averardiis  Francisci  de  Medicis  .  .  .  partis  Guelfe  consuluit, 
quod  ita  generalissime  respondendum  est  gubernatori  Bononiensi, 
maxime  quia,  si  vellemus  regem  Francorum  requirere  i)ro  libera- 
cione d.  pape,  nobis  ad  p)'esumi)ci()nem  adscribi  posset.  quia  non 
sumus  talis  pars  cristianorum.  quod  hoc  agere  haberemus.  Et 
rex  per  se  egit.  Et  forte  contra  eum  memoretui',  quid  per  nos 
ageretur,  Hortetur  tamen,  quod  tempore  debito  oninia  fient  pro 
Salute  d.  pape  .  .  . 

Die  vigesimo  quarto  m.  Augusti. 

Laui'encius  Antonii  de  Ridoltis  .  .  .  dixit  et  consuluit.  quod 
in  responsione  fienda  d.  regi  Romanorum  ipsum  extollamus,  laudo- 
mus  et  coinmendemus  de  ipsius  sancta  et  optima  disposicione  et 
intencione  circa  unionem  ecclesie  Dei,  quam  nos  equaliter  et  ultra 


V  Tarren.  im  Text;    ick  weiß  den  Namen   nicht  zu  deiifen.     Die  Tatsache 
selbst  ist  nicht  bekannt. 

'^)  Johanna  von  Neapel. 
'■')  Johann  XXIIl. 


280  I.  Abschnitt.     Johann   XXIII.   und   das  Konzil. 

cettM'os  christicolas  exo3)taiiiiis,  (juoiiiaiii  seniper  fuiimis  slaliis 
ecclesie  unionis  .  .  .  ardentissimi  zelatores  et  sie  in  preseiicia  et 
in  fiitiiriini  dispositi  reperieniur  .  .  .  Circa  alia  per  eiini  scilpta, 
quoniani  nunc  ad  partes  Provincie,  ut  scribit.  accedit,  post  ipsius 
reditinn  ad  partes  Constancie  taliter  providebinms,  quod  in  divino 
conspectu  et  siie  niaiestatis  nierito  commendari  poterinuis. 

Simon  ^)  Bernardi  de  Quaraca  pro  officio  Gonfalonerii  dixit 
et  consuiuit,  quod  auditis  et  expositis  per  oratores  concilii  doniini 
eos  honorent,  ut  ipsis  videbitur. 

(126)  B.  Franziskus  (von  JSarbotmeJ,  Vikar  in  Avignoti,  (dt  flni 
Stempelschneider  Bartholomäus  Vincencii :  Befehl,  jeweils  auf 
Auffordern  II  <i  des  M  i'i  iis  meist  er  s  für  Amgiion  und  Vpiiaissin 
die  statt  der  Stempel  mit  Namen  und  Wappen  des  abgesetzten 
Johann  XXIII.  neueingeführten  Münzstempel  mit  dem  Wappen 
der  Römisehcn  Kirche  herzustellen.  Avignon  141d  Jidi  18. 
h'ow.  Vaf.  Aldi.,  Reg.  Aoen.  Ben.  XIII.  Nr.  68  f.  119. 

Franciscus  etc.  vicarius  etc.  nobili  viro  Bartholonieo  Mncencü 
civi  Am'aycensi  cugnoruni  nionetaruui  papalium,  que  in  civitate 
Avinionensi  et  comitatu  Venayssini  predictis  cuduntur.  talliatori 
tideli  saluteni  in  Domino.  Attendentes  Johannem  papam  XXlll. 
fuisse  noviter  per  sacrum  generale  universalis  ecclesie  concilium, 
quod  in  Constancia  celebratur.  a  papatu  huiusmodi  sentencialiter 
privatum  et  per  consequens  cugnis  monetarum  huiusmodi,  que 
sub  nomine  et  arniis  eiusdem  d.  Johannis  in  eadem  civitate  no- 
vissinie  cudebantur,  de  cetero  utendum  non  esse,  propter  (piod 
alios  cugnos  novos  cum  et  sub  armis  Romane  ecclesie  predicte, 
videlicet  cum  thiara  et  clavibus  fieri  et  cum  eis  novas  monetas 
auri  et  argenti  de  liga.  pondere  et  valore  aliarum  monetarum, 
que  sub  nomine  et  arinis  eiusdem  d.  Johannis  novissime.  ut  pre- 
fertur,  cudebantur,  de  cetero,  donec  de  unico  et  vero  Romano 
pontifice  prefate  ecclesie  Romane  provisum  fuerit,  in  dicta  civi- 
tate fieri  et  cudi  ordinaverhnus,  eapropter  fidelitati  vestre  tenore 
presencium  precipimus  et  mandanius,  quatenus  cugnos  novos 
huiusmodi  per  nos,  ut  premittitur,  fieri  ordinatos  tociens,  quociens 
per  magistrum  dictarum  monetarum  requisitus  fueritis,  faciatis 
et  talietis  ac  illos  postmodum  custodibus  monetarum  huiusmodi 
et  nulli  alteri  satisfacto  vobis  prius  per  eundeni  magistrum  de 
vestro  labore  fideliter  assignare  curetis. 


ij  1.  Oktober  (f.  06). 


iii-iclc   bis  zur  Absetzuiiy-  Joliaiius   XXIII.  281 

Uutuiii  Aviniüiie  sub  sigillis  iiostre  caiiierai-iatus  officii  in 
testhnoniuni  pi'emissorum  die  XVIII.  niensis  Jiilii  aiiiio  a  iiativi- 
tate  Doniini  MCCCCXV  indictione  octava. 

(127)  öynodus  Constanciensis  prioribus  popiili  civitatis  Tudertine: 
Sendung  des  Erzbiscliofs  Bartholoiucma  von  Madand  inid 
des  Propsfe.s  Johannes  Usk  von  Fünfkircheu  V  in  dor  Sache 
der  Ehüielf  und  Kirchenreform  und  der  Beruhigiiny  der 
Untertanen  im  Kirchenstaat.     Konstanz  141ö  August  21. 

Gedr.  nach  Or.  Arch.  Stör.  It.  ser.  IV  Bd.  4  S.  I9ö  f.  Voilter  Vcrfifnj 
des  Fr.  Orsini  und  des  Kardhirds  Jacopo  .Isolani  mit  Tartaglia  di  Lavello 
über  Todi  1415  September  1. 

(128)  König  Wladislaus  von  Polen  ans  Kouzit :  Kmpfehiung  des 
iJouiinikaners  Theodor  aus  Konstant i]W])rl.  der  i'djer  die  Be- 
kehrung der  Rtdhenen  herichten  wird.    Corlzin  1415  August  'J'.). 

Wolfenbüttel.  Bibliothek,  Cod.  Hehitsf.  279  f.  311. 

Littera  niissa  per  regem  Polonie  concilio  Constanciensi  su])or 
reductione  Grecorum. 

Sacrosancte  ronstanciensi  synodo  .  .  .  Wladislaus  Dei  gracia 
i'ex  Polonie  Lituanieque  princeps  supieiiius  et  heies  Riissie  etc.  .  .  . 
Quoniaiii,  reverendissimi  patres,  nulluin  opus  censeuius  accepcius 
fore  altissimo  Jesu,  quam  laboribus  indefessis  menteque  pura  suam 
catholicam  fidem  prosequi,  .  .  .  quapropter  .  .  .  exhortamur  et  de|)r('- 
camur,  ut  in  nostre  fidei  catholice  augmentum  possimus  opeiibus 
exequi,  quod  mente  sitibunda'-) .  . .  Presencium  enim  lator,  dominus 
frater  Theodorus  Constantinopolitanus  vicarius  generalis  societatis 
ordinis  generalis  Predicatorum,  vir  catliolicus  et  devotus,  prout  sua 
opera  manifeste  ostendunt,  peritus  in  Greco,  Tartarico  ydeomatibus 
et  Latino,  ex  litteris  multorum  principum  Christiane  fidei  nobis 
multiplicitcr  commendatus,  Christi  caritate  et  doctrina  repletus. 
transtulit  se  ad  nostram  presenciam  .  .  .  suppiicando  cum  lacrimis. 
...  ut  pro  eo  intercederemus  apud  vestras  devociones,  .  .  .  ut  possil 
vestris  favoribus  adimplere,  que  in  animo  suo  sedent  pro  ampli- 
anda  fide  catliolica  ])iissimi  humani  generis  redemptoris.  Nempe, 
ut  vestris  paternitatibus  notum  est,  habemus  in  regno  nostro  ad- 
huc  aliquos  Ruthenos  subditos  nostros,  quibus  nondum  divina 
lux    defulsit;     ut    dimisso    errore    venirent    ad    callem    veritatis 

V  Druck  Ruinque  ecclesie  statt  Cjuinqueecclesiensis. 
-)  Schluß  fehlt. 


282  I.   Ahsclinitt.     Joliami   XXIU.   und   das   Konzil. 

iiiiniense.  .  .  .  velitis  .  .  dominum  IVatrem  Theodoriim  .  .  hal)ero 
.  .  ,  reconiinissiim  .  .  .  Datum  in  Nova  civitate  Cortzin  fei'ia 
quinta  post  festum  beati  Hartholomei  apostoli  MCCCCXV. 

Ad  relaciunem  d.  Ajlbeiti]  episcopi  Ti-acoviensis  regni  Folonic 
cancellarii. 

(129)  Änticort  Venedigs  an  die  KoKzllsgesandfen :  Bafifikafioii  der 
Konzdsbeschlüsse  soll  beraten  werden :  veuezianischeu  Prälat rn 
steht  Konzllsbesvch  frei'-  Atilelmung  der  Laiengesa ndfscJta ff : 
abweichende  Antn-orf  auf  Anffordernng  zur  Aussöhnung  mit 
dent  König:  Sigi.^nninds  L'tindschreifje)!  gegen  Venedig  wegen 
Ufderstützung  der  Türken  scharf  rdjgelehut.  141ö  September  10. 
Venedig,  Staatsarchiv,  Deliberasioni  (i  /.  HS. 

Cum  ad  piesenciam  nostri  dominii  comparueiint  reverendi 
patres  d.  Antcmius  aicliiepiscopus  Ragusiensis,  d.  Beltrandus  episco- 
l)us  sancti  Floiii,  d.  Nicolaus  abbas  monasteiii  s.  Marie  ord.  s. 
Benedicti  de  Florencia  et  magister  Johannes  Stohes  utriusque 
iuris  doctor  de  Anglia,  ambaxiatores  concilii  Constanciensis,  et 
aliqua  ex  parte  dicti  concilii  i-etulerint  nostro  dominio.  quibus 
necessarium  est  dare  responsionem: 

Vadit  pars,  quod  .  .  .  respondeatur  in  hac  forma,  quod  .  .  . 
comprehendimus  laudabiiem  disposicionem  et  intencionem  suarum 
palernitatum  .  .  .  in  narrando  et  exponendo  ea.  que  maiores  et 
predecessores  nostri  et  nos  eos  immittantes  fecerlmus  pro  honore 
et  augumento  s.  matris  ecclesie.  pro  quibus  omnibus  suis  pater- 
nitatibus  dignas  gracias  persolventes  dicimus,  quod  honoral)i]es 
personas  suas  vidimus  et  videmus  alacriter  et  libenter  .  .  .  Et 
primo  ad  illam  partem,  per  quam  rogaverunt  nostrum  dominium, 
ut  nobis  placeat  ratificare  et  approbare  illud,  quod  fecit  et  faciet 
conciJium  predictum,  per  literas  nostras  concilio  destinandas 
et  per  responsionem  nostram  suis  paternitatibus  dandam  etc. 
respondemus,  quod  predecessores  nostri  et  nos  semper  fuimus, 
sumus  et  esse  intendimus  veri  et  devotissimi  filii  s.  matiis 
ecclesie  ...  et  ob  hoc  deliberavimus  videre  conclusionem  eorum 
que  tractantur  et  qualiter  alii  reges,  principes.  domini  et  comuni- 
tates  christianitatis  facient  et  terminabunt  et  a  parte  nostra 
lerminabimus  et  deliberabimus  illud.  quod  cognoscemus  fore  se- 
cundum  Deum.  bonum  et  exaltacionem  s.  matris  ecclesie  et 
secundum  honorem  nostri  dominii. 

De  parte  110  —  de  non  9  —  non  sinceri   7. 


Briefe  liis  zur  Absetzimo-  Johanns  XXIII.  283 

Ad  secuiulaiii  parteiii, . . .  ut  nobis  placeat  providere,  quod  i)relati 
lenaiuin  et  locoiuin  nostrorum  vadant  etc.,  respondenius,  quod  ex 
parte  nostra  nulla  prohibicio  facta  est,  .  .  .  ymo  in  libertate  oinniiiin 
fiiit  et  est  seciindiim  volimtates  suas;  et  non  solum  pielati,  sed  alii 
iiosti'i  salaiiati  iverunt  cum  non  parvo  inconiodo  studii  nostii 
Paduani  .  .  .  Non  est  necesse,  ut  aliud  novuni  niandatuni  faci- 
ainus. 

De  parte  125  —  de  non  0  —  non  sinceri  1. 

Ad  terciani  partem,  .  .  .  ut  similiter  nobis  placeat  nostros  ani- 
baxiatures  inittere  etc.,  respondenius.  quod  nioi'es  nostri  (lominif 
seniper  fuerunt  et  sunt  in  rebus  ecclesiasticis  nos  non  inipedire,  sed 
permittei'e  illos,  quibus  talia  spectant  secundum  canones  et  ecclesi- 
asticas  constituciones  ...  Et  ad  concilia,  que  per  tempora  fuerunt. 
iioiKluam  consuevinius  nostros  anibaxiatores  niittere  .  .  .  Non 
videtur  nobis,  quod  sit  necessarium  nostros  anibaxiatores  secundum 
requisicionem  suani  mittere. 

De  parte  125  —  de  non  0  —  non  sinceri  2.^) 

Super  quinta  parte,  per  quam  notificaverunt  nostio  dominio 
ea,  que  d.  rex  dixerat  super  facto  Turchorum.  quibus  asseruit 
per  nos  subsidium  fuisse  datuin  etc.:  respondenius.  quod  sunius 
certissimi  toti  mundo  notorium  fore,  .  .  .  quod  .  .  .  semper  fuimus 
et  sumus  omnium  infidelium  et  i)otissinie  Teucrorum  persecutores 
assidui  et  debeat  .  .  .  dux  cum  illis  verbis,  que  sue  serenitaü 
videbuntur,  sustinere  honorem  nostri  dominii  ...  Et  postea 
subiungat.  quod  nostra  dominacio  senciens  ea.  que  d.  d.  rex 
divulgat  contra  nostrum  dominium  super  facto  dictoi'um  Turcho- 
lum  et  quod  eciam  scripserat  per  orbeni,  .  .  .  multis  regibus 
et  principibus  mundi  literas  nostras  scripsimus  super  facto 
predicto,  (luaium  copiam  sumus  parati  suis  paternitatibus  ex- 
liibere  .  .  . 

De  parte  126  —  de  non  0  —  non  sinceri  0. 


')  Folgt  Abs.  hefr.  erbetene  Friedensstiftiing  zivisclieii  Repi(hlik  und  Sigis- 
iiiniid.  Aiitirort:  Eriiiueni)ig  an  die  vergeblichen  Versöli n ti ngtiversnche.  Will  der 
König,  so  sind  sie  bereit.  De  parte  8.  Zusatz:  Sigisnmnd  sei  nicht  in  Kon- 
stanz; sei  er  nach  der  BiickkeUr  bereit,  seien  sie  es  auch.  De  parte  39.  Andere: 
Verschiebung  der  Autioort  bis  Donnerstag.  De  parte  82  —  de  non  2  —  non 
sinceri  4.  Am  12.  September:  Antwort  soll  nach  Rücklehr  der  Gesandten  er- 
folgen. De  parte  56 — 70.  Zusatz:  Nach  Eüflkehr  des  Königs  seien  sie  bereit. 
53 — 53.  De  non  10  —  non  sinceri  18 — 15.  Am  IS.  März  1416  keliren  der  Bischof 
und  Stokes  zum  Konzil  zurück.     Antwort  auch  jetzt  ausn-eichend. 


284  I.   Al.sclinilt.     .lolKuiii   XXni.  uiid  das  Koii/.il. 

(0.)  Anss<)liuuu(j  mit  dnn  Klckfcn  von  A(piilrja\j.  Diciimis. 
quod  dictus  electiis  patriarcha  ceterique  compatriote  bene  facioiil 
velle  ab  inceptis  desistere  et  .  ..  treuguas  observare  .  .  . 

De  parte  125  —  de  non  2  —  non  sinceri  0.-) 

(130)  Das  Konzil  an  Metz:  Hat  sich  wegru  der  die  fninzösischrn 
Konzilsgcsandten  ifberfallenden  Bäuber,  die  sich  an  MHz 
rächen,  an  die  Herzöge  von  Btirgund,  Bar  und  Lothringen 
(jen-andf.     Konstanz  1415  S&ptemher  18. 

W'olfeiibiiffH.   Cod.   Heimst.  27h  f.  310. 

'j  Lufhviii  coli   Tf<:},\ 

'')  Mitfeilmiy  der  Beschliis.si'  (tu  den  (jonverneur  von  Bologna,  den  Mark- 
(jrafen  van  Este,  Ugntio.  Pnndnlf  M(datesta  u.  a.  (f.  69).  Das  Schreiben  geyen  Sigis- 
iHund  vom  30.  August  /st  friln-eise  in  Forsclnmgen  und  Quellen  nach  Cod. 
Heimst.  279  f.  311,  und  nach  dem  Register  f.  66''  vollständig  gedruckt  in 
Monumenfa  Slav.  merid.  XU  209  ff.  Es  ist  an  die  Könige  von  Frankreich.  Eng- 
land. Aragon.  Herzog  Ernst  von  Österreich,  den.  Grafen,  von  Savoyeii.  Pfalzgraf 
Ludivig.  Erzbischof  Franziskus  von  Narbonne  als  päpstlichen  Kämmerer  ge- 
richtet. Sie  kennzeichnen  gut  ihre  Verdienste  und  die  Angriffsziele  der  Türken: 
Nonne  quotannis  propriis  expensis  armamus  triremes,  quibus  Teucrorum 
audaciain  a  dominacione  maris  arcemus?  sub  unibra  quarum  maria  illa  tuto 
iiavigant  cetere  naciones?  Sustinemus  niagnis  sumptibus  insulam  Nigrojiontis 
in  partibus  Egeopelagi  ceu  castruni  aut  vallum  quotidianis  inuuisibus  Teu- 
crorum, ex  qua  nostri  incredibilem  ipsoruni  multitudinem  per  tempora  truci- 
darunt.  Nam  inter  illos  et  nos  eternuni  bellum  maxima  inequalitate  crudes- 
cit.  lili  avaricia  impulsi  et  illecti  prede  dulcedine  captivos  precio  vel 
restituuiit  vel  venundant;  a  nostris  illl  sine  ulla  remissione  mactantur  .  .  . 
Ceu  quedam  contagiosa  pestis  et  flam[m]a  vorans  in  queque  vicina  serpens 
ab  Euxino  pontico  usque  ad  Adriaticum  mare  multa  et  maxima  christia- 
norum  regna  delevit,  eciam  ni  mature  provideatur,  ulti'a  Italiam  penetraret. 
Non  enim  Teucri  Hungariam  privato  odio  jjersequuntur,  sed  queque  obstancia 
ordine  quodam  impugnant,  ut  semper  ad  ulteriora  procedant  tamquam  gene- 
rales  hostes  universi  nomiuis  Cbristiani.  Venedig  will  mit  Hilfe  der  clirist- 
lichen,  Mächte  coiitribuere  vires  nostras  maritimas  ad  Subversionen!,  eradi- 
cacionem  et  destructionem  status  et  nominis  Teucrorum  taliter,  quod  mundus 
noverit  nös  i^ersolvisse  debitum  nostrum  et  implevisse  christianorum  officium. 

König  Ferdinand  von  Aragon  schreibt  am  14.  Oktober  1415  an  den  Dogen 
Thomas  Mocenigo.  daß  er  am  2.  September  sein  Schreiben  gegen  den  bei  ihm 
in  Perpiguan  tveilenden  Sigismund  erhalten:  Breviter  respondemus,  in  Deo 
vero  testantes,  quod  talia  vel  similia.  ut  dixistis  per  dictum  serenissinium 
regem  Romanorum  seminata  at)  ipso  seu  pro  eodem  alio  nunquam  audivimus 
nee  prima  fronte  faciliter  crederemus.  Das  ivird  ausgefidirt.  Der  Brief 
schließt  etn'ns  spitz:  Collaudamus  etenim  vestrum  sanctum  propositum  in  fine 
dictaruui  vestrarum  litteraruni  insertum,  a  (pio  .  .  .  eessandum  non  est,  eciam 
si  aliorum  non  concurrant  potencie  christianorum,  cum,  procli  dolor,  tidei 
catholice  adversarii  undique  sint  .  .  .  Dat.  Perpiniani  XIIII.  die  Octobris  .  .  . 
qumto  decimo.     Barcelona.  Kronarchiv  Heg.  2409  f.  103. 


RrietV  bis  zur  Absctziin""  Johanns  XXIll.  285 

Sacrosancta  et  g-eneralis  sjTiodus  C(3nstanciensis  dilectis  eccle- 
sie  filiis  civibus  Metensibus  saliitein  et  Dei  oiiinipotentis  benedic- 
tionem.  —  Magna  fiiit  a  diebiis  antiquis  conc-ilioriini  generalium 
apiid  iiniversas  christiaiioi'uni  reg'iones  reverencia.  ingens  aiictori- 
tas  et  cum  filiali  tlinoi-e  obediencia  pi'oiiipta.  Attendebant  quippe 
maiores  nostri,  sicut  et  nunc  religiosa  devocione  considerant 
onines,  qui  sane  sapiunt,  quanta  sit  et  fuerit  (»lim  utilitas  atque 
necessitas  congreg-acionis  conservacionisque  genei'alium  conciliorum. 
Ex  defectu  vero  et  retardacione  celebracionis  eoiiim  multiplices 
in  orbe  pullulabant  et  invaluprunt  hereses  et  erroi-es.  (jiiain  plurima 
scismatum,  divisionum  et  parcialitatum  genera  (»i"ta  et  continiiata 
fuere,  religio,  mores  et  sanctitas  omnis  misere  corruerunt  .  .  . 
Quales  .  .  .  obediencie  filios  ecclesie  et  unionis  illius  ac  buius 
sacre  synodi  ilJam  indefesse  pi'ocui'antis.  amatoi'es  et  cultores, 
quinymo  victoriosos  pugiles  atque  defensores  vos  honorabiles 
cives  esse  certissimis  indiciis  et  strenuissimis  actibus  compro- 
bastis,  cum  videlicet  cinistianissimi  Francorum  i'egis  ac  universi- 
tatum  Parisiensis  studii  et  Aurelianensis  legatos  cum  omni  sua 
comitiva  pro  gerendis  rebus  ecclesie  et  imperatorie  maiestatis 
iussionibus  exequendis  pei-gentes  in  Fi-anciam  })ei'  impios  quosdam 
et  sceJeratissimos  predones  in  talibus  assuetos  flagiciis  Cairletuin 
de  Dulleyo.  Henricum  et  Wynckelinum  de  Turre  ac  suos  compli- 
ces  .  .  .  captivatos  et  spoliatos  in  manu  potenti  unacum  illustri 
duce'')  Barrensi  fideli  presidio  liberastis,  siinul  ad  baue  libeiacionem 
cooperante  viriliter  et  potenter  illustri  duce  Loti-ingbie,  pro  quibus 
strenuis  milicie  salutaris  operibus  ad  vestram  et  vestre  civitatis 
decus  et  famam  perhennem  nosti'is  ad  vos  nu])ei"  directis  litteris 
magnificavimus  nomen  vesti'um  .  .  .  At  vero  .  .  .  graviter  et 
cum  magna  cordis  acerbltate  ferrimus  et  vestris  gravibus  et  impiis 
vexacionibus  compatimur  vehementer,  quoniain.  sicut  ex  vestris 
humilibus  ad  nos  directis  litteris  intelleximus.  bii  perdicionis  et 
inobediencie  fllii,  .  .  ,  quia  in  dudum  captivatos  non  iam  sevire 
valebant,  saltem  in  vos,  qui  fueratis  presidio.  toto  malignitatis 
spiritu  debachari  moliti  sunt  et  coniuracione  facta  suos  ad  se 
complices  et  satellites  aut  sue  sortis  homines  ad  augendum  facinus 
nequam  in  gravi  multitudine  concurrerunt,  ducentes  acies  suas 
adversus  vestram  preclaram  civitatem  Metensem,  ci-iidelia  com- 
mittentes  incendia  et  irrepai'abilia  dampna  et  intolleiabilia  in- 
ferentes,    vix    alicui    parcentes   ordini,    sexui  vel    etafi    peyoraque 

a)  Hs  duci. 


286  I.  Abschnitt,     .lohanii  XXIII.  inid  da.s  Konzil. 

de  die  in  diem  .  .  .  comnunantes  et  hac  signanter  occasione,  .  .  . 

quod    vos  .  .  .    ad    reparacioneni    olTense    ecclesie    universali    et 

presenti  concilio  atqiie  regle  inaiestati  illate  cum  magnis  sumptibiis 

et  expensis  operaiii  dedistis  efficacem,    licet  alio,    iit  feitur.   ticto 

colore   queslto  .    .   .    Propterea    .    .    .    vobis    .  .  .    siicciirrere    .  .  . 

censuinius,  vestris   in  hac   parte  plls   snpplicacionibus   anniientes. 

qiias  scientlficus  vir  vester  alumpnus  niagister  Johannes  Hugueneti 

unacuni    vestraruni    litterarinn    presentacione    nudtuni    diserte   et 

eleganter'')  nobis  ex   integro  palam    exposuit.    .  .  .    iuxta  quaruni 

tenorem  pro  vobis  celeri  prestando  succursu  laboi'avimus  et  cum 

omni  instancia  requisivinuis  illustres  duces' Hurgundie,  Hai'rensem 

et  Lothi'ingie,  ne  vestris    et   ecclesis    adversariis    nllum    .  .  .    i)er 

se  aut  suos  darent  .  .  .  auxilium.    Datum  Constancie  W\.  kalen- 

das    Octobris    anno    a    nativitate    Domini    M(X'('('X\'.    apostolica 

sede  vacante.^) 

Jo.  de  Templis. 

(131)  Votcdig  hr.schlk'ßf.  nin  Karfreikuj  heim  Gebet  für  Papsf  luxl 
Kaiser  den  Namen  Johanns  XXIII.  idhI  SigisininnJs  nicht 
zu  nennen.     1416  April  10. 

Venec1i(j,  Staatsarchiv.  Delibernsiotti  li  f.  95. 

Cum,  sicut  not  um  est,  in  die  veneris  sancto  solitum  sit  dici 
oraciones  pro  d.  papa  et  rege  Romanorum.  et  necessai'ium  sit, 
quod  dicte  oraciones  dicantur  per  illum  modum,  qui  sit  cum 
i'eservacione  honoris  nostri  dominii,  \  adit  pars,  quod  committatur 
et  dicatur  reverendo  patri  d.  episcopo  Castellano  et  domino 
l)i-imicerio  s.  Marci  et  domino  patriarce  Gradensi,  quod  dicant  et 
dici  faciant  in  die  veneris  s.  oraciones  pi'o  d.  papa  in  hunc  modum 
non  nominando  nomen  pape,  videlicet:  Oremus  pro  beatissimo 
|)apa  nosti'o.  ut  Dens  omnipotens,  et  sequantur  secundum  tenorem 
oracionis  predicte.  Et  ita  scribatur  rectoribus  nostris  Padue, 
N'erone,  A'incencie  et  Tarvisii  et  aliarum  terrarum  et  locorum 
nostrorum,  et  ita  faciant  per  episcopos  et  alios  clericos  observari. 
De  parte  46  —  de  non  12  —  non  sincei-i  22. 
Eo  die. 

Ser  Antonius  Contareni :  Quod  comittatur  suprascriptis,  quod, 
quando  dicent  oraciones  pro  rege  Romanorum,  non  debeant  nomi- 
nare  nomen  regis  Sigismundi,  sed  dicant :  Oremus  et  pro  christi- 


a)  Hs  (Ipsovto  (>(  t'lijraiiter.  • 

\)   V<il.  .rinii   (iniizcit   IUI.  II  4'J.     JoJiaiines  Hnfiiieneti  hekfoiiifer  Prediner. 


Briefe  bis  zur  Ahsptziin"-  Joiiauiis  XXIII.  28 <' 

anissimo  rege  Rüinanoruiii,  ut  Dens  etc.  et   seqiiantiir   aecunduui 
tenoreni  dicte  oracionis. 

De  parte  87. 
Capta. 

Ser  Mariniis  Karavello,  Ser  Francisciis  Fuscari  volunt,  quod, 
qiiando   dicetiir   oracio    pro   rege   Roinanoiimi.    iioininetui-    nonien 
domini  Sigismundi,  sicut  nominatiiin  fuit  diiobiis  annis   pi-eteritis. 
De  parte  46  —  de  non  0  —  non  sinceri  7. 

(182)  VenecUg  lehnt  die  Summen  zur  Befreimuf  JoJunnis  XXIII. 
iwd  das  Bündnis  mit  Frankreich  it)  Sarlirti  der  Kirrlic  und 
des  Jmperitims  ab.     1417  Oktober  '22. 

Ve/nediff.  StnotsorcJiiv.  Dplibernsioni  ß  f.  174. 

Deliberatiim  fuit  per  collegiuiii  dominorum '')  consiliariorum 
et  capitum  ac  sapientuin  consilii.  quod  lespondeatur,  ut  infra. 

Cum  nuper  conipai'uerit  ad  presenciam  nostri  doininil  sapiens 
vir  Antonius  Alamani  de  Plorencia  et  sub  c[uadam  litera  credencie, 
data  Florencie  XXVIII.  Junii  anni  presentis.  pi-o  parte  domini 
Hai'toloniei '')  de  Montegoncio  vocantis  se  servitoreni  et  secretariuin 
pape  Johannis  intei"  alia  exposuerit  sub  niaxima  credencia  et 
secreto  cum  verbis  multum  prolixis  duo :  Kt  pi'imum.  quod  eon- 
tractum  erat  matrimonium  inter  illustrem  principem  d.  comitem 
palatinum  Bavarie  et  majonificum  d.  |)rincipem  Pinai'oli  ').  qui 
dedit  unam  eius  flliam  in  uxorem  dicto  d.  palatino.  piopter  quod 
tractatur,  quod  dictus  papa  Johannes,  qui  est  in  custodia  in  |)arti- 
bus  Bavarie,  habeat  modum  exeundi  de  carceribus  et  essendi  in 
sua  potestate,  set  ad  hoc  esset  necessarium  habere  summam 
rCm  ducatorum,  de  quibus  ipse  papa  Johannes  haberet  modum 
habendi  usque  ad  summam  Lm  ducatorum  et  ultra ;  a  domino 
autem  duce  Janue  eciam  habei'et  maneriem  i'ecuperandi  bonam 
summam  pecunie  et  ab  aliis  eciam  haberetur  modus  recuperandi 
aliquam  partem  dicte  summe,  quos  omnes  denarios  d.  papa 
Johannes  infra  breve  tempus  restitueret  illis  integi'e,  qui  servi- 
vissent  sibi ;  et  propterea  in  effectu  suadebat  dominio  et  sup- 
plicabat,  quod  respectu  eorum,  que  nunc  occurrunt.  dominium 
nostrum    dignaretur   mittere    ad    prefatum    d.   piincipem    Pinaioli 


a)  Hs  domini.    b)  Hs  l'.Trtnlaiiiei.    Eiti  bekannter  Kwicilr. 

^)  Lvdwifi    von    (Ipt    Pfals   heiratete  1417  Nov.   30  Mathilde.    Tochter    des 
Herzog.^  Amadens  coii  Saroijeti. 


288  I.  Abschnitt.     .Tohaiiii  XXIII.   und   das  Konzil. 

unum  ambassiatorem  nostriiin  ciini  oblacione  bone  summe  pecimie 
vel  cüiiiniittere  (h'cto  Antonio,  quia  bene  aiidiretur  ab  ipso  d. 
principe,  qui  daret  sibi  plenissimam  Mem,  per  modum  inducendi 
eum  pro  lelaxacione  dicti  pape  Johannis,  quoniam  predictus  d. 
princeps  cum  prefato  d.  comite  Palatino  inveniretur  ad  boc  bene 
dispositus  et  sequeretur  infalanter  liberacio  ])ape  Jobannis  i)redicti. 
sicut  idem  Antonius  distinctius  enaravit  etc. 

Secundum  autem  exposuit  sub  literis  familiaritatis  appertis 
Serenissimi  d.  regis  Franchorum  et  aliorum  quam  plurium  baronum 
i-eg-ni  Fi'ancie,  quod,  si  nostro  doniinio  placeret,  Serenissimus  d. 
rex  Francie  et  barones  sui  se  inteliigerent  libenter  et  coUigarent 
cum  nostro  dominio  et  habito  a  dicto  Antonio,  quod  ipse 
Antonius  loquebatur  in  coUigando  ipsum  d.  regem  et  barones 
Francie  cum  nostro  dominio  su()er  factis  sancte  matris  ecclesie 
et  super  factis  impeiii ;  et  quod.  si  nostra  dominacio  ad  boc  atten- 
deret  et  liberet  nobis  de  nostra  intencione  sibi  aliquid  apperire 
eo,  quod  nos  attenderemus  ad  ligam,  quia  Serenissimus  d.  i'ex 
et  suum  concilium  ipsi  Antonio  late  credei'et,  teneretur  modus, 
quod  veniret  ad  presenciam  nostri  dominii  orator  super  dicta 
materia  de  magis  secretis  consiliariis  dicti  d.  regis  etc. 

Respondentur  prefato  Antonio  et  primo  ad  primam  partem. 
quod  audivinms  et  pleno  intelieximus  ea,  que  sapienter  et  eleganter 
nobis  exposuit  pro  parte  prefati  d.  Bartholomei  de  Montegoncio. 
ad  que  bene  discussa  respondemiis.  (piod,  sicut  scire  potuit,  nos 
fuimus  prefati  pape  Johannis  tibi  devotissimi  et  de  omni  bono 
statu  suo  fuissemus  valide  contenti ;  set  quoniam  a  bono  tempore 
citra  nescitur  a  firmo,  quid  sit  de  persona  sua,  quoniam  aliqui 
dicunt  eum  vivere  et  alii  edicunt  eum  mortuum  esse,  respectu 
eciani  eorum,  que  diversimode  senciuntur,  nobis  non  apparet, 
quod  res  sit  in  terminis,  pro  quibus  sit  factibile  nee  racionabile 
super  dicto  facto  aliquid  fiendum. 

Ad  secundam  autem  partem  respondeatui-,  quod  inter  sereni- 
tatem  excellentissimi  d.  regis  Franchorum  et  nostrum  dominium 
semper  viguit  atque  viget  sincera  benivolencia  et  devocio  et  de 
onmi  prospero  statu  et  exaltacione  sua  velut  sue  maiestatis  de- 
votissimi non  aliam  leticiam  quam  de  nostris  prosperis  successi- 
bus  haberemus;  set  propter  varios  mundi  casus,  qui  sunt  onmibus 
manifesti,  eciam  propter  multas  alias  raciones  et  causas  raciona- 
biles  et  honestas  non  videtur  nobis,  quod  sit  super  premissis 
negociis  aliquid  respondendum. 


Briefe  bis  zur  Absetziino-  Johanns  XXIIT.  289 

(133)  Dokumente  zur  Freilassung  Johanns  XXIII. 

Alle  drei  Stücke  (Notariafs-Instrumente)  München.  Geh.  Hnusorch'n^  K  SU 
Nr.   129,  130.  136. 

1.  Notftrinftsiiisfriinient  betreffend  Mdfeilmid  K(yinads  von  Soest  und  des 
Bischofs  (Heinrichj  von  W'incliester  an  Pfalsgraf  Ludwig  über  die  Genehmigimu 
der  Freilassung  Bcdthasar  Cossas  durch  Sigisnmnd  iMd  Martin  V.  sowie  Be- 
reitwilligkeit des  Pfalzgrafen  unter  gpn-i.'^.'ien  Bedingungen.  Heidelberg  141S 
Januar  22. 

.  .  .  Cum  esset  ad  partes  Ari'agonie  idem  d.  rex  transiturus. 
eideiii  d.  diici  dederat  in  niandatis  in  secreto,  quod  nemini  honii- 
num  quasciinque  eciani  suas  litteras  afferenti  eimdeni  Balthasaren! 
reddere  deberet,  nisi  hoc  ex  siio  ore  primi)  audivet :  sed  quia  nunc 
suani  presenciam  habere  non  jioteiat  et  ipse  vohierat  esse  de 
huiusniodi  custodia  exoneratus  supplicaveiatque  sanctissinio  d.  n. 
Martino  pape  quinto,  .  .  .  exhortabatur  eunduni  d.  duceni,  .  .  .  ut 
eundem  Balthasarem  prefato  sanctissinio  d.  n.  Martino  pape  quinto 
aut  suis  vel  suo  deputatis  vel  deputato  libere  traderet  .  .  .  non 
obstantibus  quibusdani  Htteris  et  niandatis  .  .  .  Subiunxit  ideni 
d.  Conradus,  quod  hec  prefatus  d.  i-ex  proprio  motu  in  palacio 
papah  Oonstancie  in  presencia  .  .  .  pape  et  sacri  cardinahmn 
collegii  niultorunique  notabiliuni  vii-oruni  sibi  seniei  coinmiserat 
et  postea  iteruin  in  domo  sua  pi'opria  .  .  .  Ludoviciis  .  .  .  habita 
deliberacione  cum  suo  consilio  respondit  reverendissimo  .  .  . 
Henrico  episcopo  Wintoniensi  super  eo  ipsum  d.  Ludovicum  pro 
parte  .  .  .  pape,  cuius  legatus  ad  hoc  erat,  interroganti  et 
petenti,  quod  sufficiebat  sibi  ille  et  relaciq  predicta  d.  Conrad! 
ad  personam  ipsius  Balthazaris  tradendum,  cui  d.  n.  pape  pla- 
ceret.  Et  paratus  erat  facere,  dummodo  sibi  fierent  debite  et 
racionabiles  cautele,  quod  nullo  unquani  tempore  concihum  aut 
prefatus  d.  rex  vel  idem  Balthasar  aut  alius  quicunque  super 
huiusmodi  restitucione  ipsum  et  suos  racionabiliter  posset  iiii- 
petere  .  .  . 

Presentibus  Ottone  et  Ruperto  coinitibus  palatinis,  mag.  Nicoiao 
Magni  de  Jawer,  Heinrico  de  Honberg,  VVilhelmo  de  Eppenbach, 
Johanne  de  Franckfordia  in  theologia,  d.  Johanne  de  Noet,  Nicoiao 
de  Battenberg  et  Dytmaro  de  Treysza  in  sacris  canonibus  doctori- 
bus,  mag.  Wilhelmo  de  Daventria  in  medicinis  doctore  atque 
^'mag.  Gerardo  Brant  in  medicinis  licenciato.  Johanne  Platen  formato 
et  Johanne  de  Walstat  in  theol.  bacoalariis  nee  non  strenuis 
viris   d.    Johanne    de    Hirszhorn,    Reynhardo    Nigro    de    Sickingen 

Finke,  Acta  concilii  Constanciensis  lU.  J-y 


290  T.  Abschnitt.     Johann  XXIll.  und  das  Konzil. 

et  Eveihardo  de  Hirszhorn  inilitibiis  ac  Johanne  de  X'eningen 
seniore,  Reynhardo  de  Sickingen  magistro  curie  dicti  doniyii  ducis, 
Johanne  de  Veningen  iuniore  advocato  in  Heidelberg,  Ruperto 
Munnich  et  Bernhardo  Kreysz  aiinigeiis. 

Das  Instnimenf  erbeten  von  mag.  Paulus  de  Capranica  litt.  ap.  scriptor 
et  abbreviator  ac  ss.  d.  n.  pape  secretarlus. 

2.  Noforiofsiiisfrimierif  über  VerlestffHi  der  Bulle  .Pridem  videlicef,  Über- 
(jahe  Balthasar  Cnssas  au  den  Bischof  vov  Winchester,  spätere  Vberlassrmn  an 
den  Pfalsiirafen  und  Zitsaae  des  'letzteren.  Um  zur  Yerfiujunii  des  Papstes  sn 
halten.     Heidelheru  i41S  Jainiar  24. 

.  .  .  Halthasai'eni  Cossa  .  .  .  episcojx)  Wintoniensi  nominibus- 
et  pro  i)arte  d.  n.  i)ape,  ecciesie  ac  sacri  conciüi  predicti  .  .  . 
Sanum,  ut  videbatuj'.  et  inrohnneni  i)resentavit  et  personaliter  atque 
presenoiah'ter  nianibus  proi)i'iis  consignavit.  qneni  sie  presentatuni 
et  assignatiini  atcpie  Hbei'ahter  traditum  ideni  .  .  .  episcopiis  .  .  . 
ad  se  eciani  niam'bus  |jropriis  i'ecepit  et  acceptavit  neenon  d. 
regem  et  comitem  .  .  .  quitavit.  al)solvit  et  perpetuo  liberavit  .  .  . 
Siibsequenter  vero  eodem  die  et  coram  eisdem  testibiis  infrascriptis, 
moflico  interveniente  temporis  intervallo,  videlicet  hora  nonarum^) 
.  .  .  episcopus  nomine  et  pro  parte  d.  n.  pape  et  ecciesie  Romane 
.  .  .  Baldasarem  .  .  .  d.  coiniti  ac  duci  et  eins  custodie  diligenti 
recommenchn  it  et  assignavit  ulteriiis  usque  ad  dicti  d.  n.  pape 
bene])lacitiim  .  .  .  fideliter  custodiendum  .  .  .  Quem  .  .  .  comes 
recepit  .  .  .  necnon  eundem  Baldasarem  ad  omnimodam  i'equisi- 
cionem  .  .  .  pape  .  .  .  restituere  .  .  .  promisit.^) 

3.  Bischof  Joha^m  von  Lebvs.  (feistlieher  Neferendarins.  beJietntt.  den  nach 
Basel  unter  starker  Beder-hnnfi  aebrachten  Balthasar  Cossa  im  Wirtshans  „Zn 
der  Blume"  in  Empfang  neiioiinuen  zu  liaben.     Basel  1419  April  2S. 

.  .  .  Contitemur,  quod,  sicut  illustris  princeps  .  .  .  comes 
Palatinus  Reni  ...  ex  iussione  .  .  .  domini  nostri  sibi  facta  .  .  . 
d.  Baldassarem  Cossa  .  .  .  sub  sua  dihgenti,  fideli  et  honesta 
custodia  habuit  et  tenuit,  sie  idem  d.  Liidovicus  d.  Baldassarem 
cum  gencium  armorum  multitudine  cojjiosa  in  et  ad  civitatem 
Basiliensem  solempniter  et  honeste  transductum  necnon  per 
nobilem  Bernhardum  de  Ebersteyn  comitem  vlceadvocatum  in 
Alsacia.  strenuum  Reinhardum  de  Sickingen  militem.  WiJhelmum 
-de  Falkenstein  armigerum  advocatum  in  Ortenberg.  et  Johannem 
Winheim  prothonotarium  prefati  ducis  Ludovici  eiusque  consiliarios 


\)  Der  erste  Akt  oeschah  hora  terciarum. 
'-)  Zencien  fast  alle  tvie  in  voriger  Nr. 


Briefe  bis  zur  Absetzung-  Johanns  XXIII.  291 

...  in  hospicio  vulofaritei'  rlicto  Zu  der  bliiinen  prefate  civitatis 
Hasiliensis  presentatuiii  ...  in  nianus  et  potestateni  nostram  .  .  . 
suscepinms  .  .  .  Dat.  et  actum  Basiiee  in  dicto  hospicio  Zu  der 
blumen  .  .  .  millesimo  quadiingentesinio  decimo  nöno  .  .  .  vicesima 
tercia  ni.  Aprilis  liora  terciaruin.  Presentibus  .  .  .  Georg-io  .  .  . 
JJiniitriensi  \)  ac  .  .  .  Conrado  Hoflicli  fructuüni  camere  aj).  per 
civitates  et  dioceses  Constancienseni  et  ( 'urienseni  succollectorem, 
Conrado  Tanegg",  Jodoco  Schurin,  Nicoiao  Sinner  canonicis  ecclesie 
Basihensis  .  .  .  d.  Ludnianno  de  Roperg  niagistro  civiuni,  Arnoldo 
de  Roperg,  Conrado  de  Eptingen  et  Henrico  de  Baden  inilitibus 
et  consiliariis  civitatis  Basihensis. 

Nr.  i:',~  hekiui(h>n  liiiriienneisfpr  uiul  L'at.  daß  die  Oheiiycnaniifeii  ii.  a. 
aitf  ihren  Befehl  nii  der  Üherfirdje  Bnlfltasor  Cossas  feilcfenommen  haben.  Am 
Moutod  nach  S.  Jertfen  Tckj  1419.  Or.  Pap.  luif  Sieffel.  a.  a.  0.  —  Der 
Befehl  Siuisnimids.  Bnlfltofffir  aiissiiliefeni.  vom  7.  Jaintar  daselbst  K  39 
Nr.  125  und  127  lafeiuiseh  und  denfsch.  Or.,  126  Kopie.  Vgl.  anrli  die  An- 
(foben  bei  Altmann.  Renesfa  imperii  XI  Nr.  2790.  Die  Commissio  recipiendi 
ßaldassarem  Cossa  ab  imperatore  et  eum  consignandi  duci  Bavarie  Martins  V. 
vom,  9.  Januar  (,Pridem  videlicet')  für  Konrad  von  Soest.  Propst  von  S.  Cjiria- 
ciis  in  Nenhausen  hei  Worms  und  Paulus  de  Capraiiica  litt.  ap.  seriptor  et 
abbreviator,  secretarius  nnd  fa miliaris  des  Papstes  VatiJ,-.  Archiv  Eecf.  Martins  V. 
Nr.  352  f.  23''  wurde  nach  Nr.  2  zuerst  verlesen.  Das  Breve  Martins  an 
den  Bischof  von  Lebns  üJwr  die  Auslieferung  Balthasars  (,Cum  dilectus")  vom 
13.  Februar  1419  in  München,  Geh.  HausarcJdv  K  39  Nr.  135,  Or.  Auf  dem 
Rücken:  R.  in  camera  apostolica.  Capranica.  der  spätere  berühmte  Kardinal, 
wird  in  den  Straßburger  Berichten  (s.  B.  AA  1443  Nr.  67)  als  vertrautester 
itnd  einftußreichster  Ratgeber  des  Papstes  öfter  erwähnt. 

(134)  Zwei  Briefe  betr.  1.  AMdiefertmg  der  Register  Johanns  XXTII. 
mid  2.  der  päpsttichpii  Mitrn.    Florenz  1419  März  1.  und  22. 

1.  Florenz,  Staatsarchiv,  Filze  88  f.  176.  Or.  pap. 

2.  Rom.,  Vafik.  Archiv.  Reg.  352  f.  254. 

1.  Branda  .  .  .  cardinalis  Pläcentinus  .  .  .  cancellariam  .  .  . 
regens  .  .  .  Johanni  Bicii  de  Medicis.  Ex  comniissione  et  nian- 
(hito  nobis  .  .  .  factis  per  .  .  .  d.  n.  papam,  cui  penes  te  certa 
registra  et  scripturas  per  d.  Baldessarem  ohm  Johanneni  XXlll. 
.  .  .  dudum  fuisse  ad  servanduni  deposita  innotuit,  tibi  nianda- 
mus,  quatinus  infra  tres  dies  sub  excomniunicacionis  pena  .  .  . 
scripturas  et  registra  ipsa  nobis  .  .  .  debeas  consignasse  .  .  . 
Dat.  Florencie   in   domibus   residencie   nostre   MCCCCXVIIU,   ind. 


V  Demetrias  in  Griechenland. 

19* 


292  I.  Abschnitt.     Johann  XXItl.  und  das  Konzil. 

XII.   die  mei'ciu'ii   prima   niensis  Marcii,   pont,   prefati   d.  n.    pape 
anno  secundo. 

2.  Martiniis  etc.  dilecto  filio  Johanni  de  Medicis  mercatori 
Florentino  salutem  etc.  Ex  relacione  compliiriuni  tidedig-noriun 
ac  eciani  ex  confessione  ipsa  venei-ahilis  fratris  Nicolai  archiepis- 
copi  Salernitani  duduni  accepimus,  quod  Baidassar  Cossa,  .  .  . 
dum  in  genei'ali  concilio  Constanciensi  esset,  mithram  papalem 
preciosam.  quam  ille  secum  defteire  qiübusdam  ex  causis  dubi- 
tabat,  per  maniis  eiiisdem  archiepiscopi  Florenciam  asportari 
et  apud  te  conservacionis  causa  deponi  voluit  et  mandavit,  quod- 
que  ipse  arcliie])iscopus  mandatum  prefati  Baldasaris  secutus 
mithram  Ipsam  cum  gemmis  et  lapillis  ac  omnibus  ornamentis 
suis  nomine  prefati  mandantis  apud  te  deposuit  tibique  illam 
tradidit  et  consignavit.  Nos  igitur  .  .  .  attendentes.  (piod  mithi-a 
prefata  ad  cameram  apt)stolicam  pleno  iure  pertinet  et  (luod  illa 
ad  usum  Romanorum  pontificum  ab  inicio  constructa  et  in  eorum 
usu  hactenus  successive  habita  fiiit,  iam  pridem  a  te  mithram 
prefatam  tan(|uam  ad  Romanam  ecclesiam  et  ad  cameram  apo- 
stolicam  i)eitinentem  ex  parte  nostra  repeti  fecimus,  de  quo 
ammiramur,  quod  huiusmodi  peticio  nostra  .  .  .  per  te  usque  ad 
haue  diem  non  fuit  adimpleta.  Bcpchlt  Aia^Iiefei-ifiig  binnen 
10  Tagen  coi  den  Vizekämmerer  Bischof  Ludwig  cou  Magttelone 
unter  Strafe  des  Bannes.  Dat.  Florencie  XI.  Kai.  Aprilis  pontifi- 
catus  nostri  anno  secundo.  Daran  aiiscJüießend  (.('um  tu') 
Quittnxg  fdjer  Empfa)nj  der  Mifrn  vom    1.  AprU  1419. 

{IHb}  Martin   V.  giljf  Balflnisar  ('os.s((   in  Sarzana   einen  zn-cinionaf- 
tiehen  Salviiskündt(kt.     Fforenz    1419  Jnni  4. 
Boni.    Vat.  Archiv.  Feg.  Martins    V.  Nr.  352   f.  263.     Dnrühcr  Benedictus 
de  Pileo.     Ber  Hmnanist  weilt  also  (laiiials  iripder  an  der  Kurie. 

Martinus  episcopus  servus  seiv(trum  Dei.  Ad  futuram  rei 
memoi'iam.  Daums  et  concedimus  plenam  securitatem  atque 
liberum  salvum  conductum  Baldassari  Crosse  ohm  Johanni  XXIII. 
in  sua  tunc  obediencia  nuncupato  veniendi  cum  equitibus  vel  pediti- 
bus  quibuscunque  ipsum  associantibus  usque  ad  numerum  quin- 
quaginta,  cuiuscuncpie  gradus  seu  condici(mis  existant.  de  Serzana 
Lunensis  diocesis  et  de  quibuscunque  terris  et  locis  ad  civitatem 
Florentinam  de  die  et  de  nocte  per  vias  directas  et  obhquas  et 
in  ea  standi.  morandi  et  peinoctandi  ac  ab  ipsa  recedendi  et  ad 
eam  redeundi  tociens,  quociens  voluerit  sine  offensa  vel  molestia 


^,  Briefe  bis  zur  Ahsetzunii-  Johanns  XXIII.  293 

aut  alia  qiiavis  novitate  eidem  de  predictis  ipsum  associantibus 
iiiCeienda  per  nostros  quoscunque  indices  et  officiales  ac  alios 
tani  ecclesiasticos  quam  seculaies  nobis  et  ecclesie  Romane 
subiectos.  non  obstantibus  (luibuscimque  delictis,  ciilpis  et  ex- 
cessibus  per  Baldassarem  et  associantes  predictos  forcitam  com- 
missis  necnoii  ])rocessibiis  et  sentenciis  contra  eum  aut  prefatos 
associantes  factis  et  ioi-matis  aut  l'orniandis,  latis  seu  inferendis, 
mandantes  omnibus  et  sinj^ulis  officialibus  et  subiectis  predictis, 
quatenus  eundem  Baldassarem  et  i])sum  associantes  hoc  nostro 
salvoconductu  durante  quovis  quesito  colore  nullatenus  inquietent, 
impetant,  impediant  seu  molestent  aut  alias  quomodolibet  pertur- 
l)are  presumant,  presentibus  per  duos  menses  tantummodo  vali- 
turis.  qui  menses  fluere  incipiant  a  die,  quo  idem  Haidassar  propter 
venire  Florenciam  recedet  de  Serzana  vel  de  loco,  in  quo  erit, 
quando  hunc  salvumconductum  recipiet.  Declarato  eciam,  quod 
post  recessum  suum  de  Serzana  vel  de  loco  pi'edicto  decem  dies 
iuimediate  sequentes  debeat  intrare  Florenciam,  alioquin  presentes 
littere  nullius  sint  roboris  vel  momenti  et  insuper  volumus,  quod 
si  durante  dicto  salvoconductu  ipse  Baidassar  recedendo  de  Flo- 
rencia redierit  ad  Serzanam  \el  ad  dictum  locum,  in  quo  erit, 
quando  huiusmodi  litteras  recijuet,  ex  tunc  dictus  salvusconductus 
expirat,  quantumvis  de  tempore  dictorum  duorum  mensium  tunc 
ali{|uid  superesset.  Nulli  erg'o  etc.  nostre  concessionis.  mandati 
et  voluntatis  infringere  etc.  Si  quis  etc.  Dat.  Florencie  11.  nonas 
Junii  pontiticatus  nostii  anno  secundo. 

Coli,  per  me  P.  de  Trilhia.  Jo.  de  Ratingen. 

In  Cod.  Vaf.  lat.  2901  f.  102 '■  findet  sich  folgender  SolvuskouduM  für 
lifdthasar  Cossa :  Nos  Nicolaus  niaifhio  Estensis  etc.  hanuu  tenore  iiostrarum 
patencium  litterarum  licenciani,  fldanciam  et  saivum  coiiductum  imo  anno 
proximo  futuro  valituruni  et  duraturum  damus  atque  concedimus  reveren- 
dissimo  in  Christo  i)atri  et  d.  d.  Baltassari  Cosse  .  .  .  veniendi  ad  civitatem 
nostram  Ferrarie  et  ad  alias  nostras  tenas,  tenitoria,  castra  .  .  .  ibidemque 
niorandi  .  .  .  cum  amicis  et  famulis  suis  cum  equis  .  .  .  Dat.  Ferrarie  sub 
impressione  nostri  consueti  sigiili  etc.  Der  SahuislomJiikf  stannid  nohl  aif.s 
der  oben  andenebeiien,  Zed. 

(136)    Venedig  au  einen  Vertraupusniann  Balthasar  Cossas,  f/er  in 
Sarzana  weilend  um  Vermifthtuy  bei  Martin    V.  (jetjeten  hat: 
es  will  clew  Papst  benachrichtigen   und  seine  Hilfe  anbieten. 
1419  Juni  13. 
Venedig,  Staatsarchiv,  Beliberazioni  7  f.  83. 


294  I.  Abschnitt.     Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 

('um  (|iiedain  fida  et  inteligens  persona  coinpai-iierit  ad 
piesenciain  nostri  doiiiinii  et  exposuerit.  (luod  habuit  a  qiiadam 
l)ei'sona  fidedigna.  ex  parte  revei-endissiiiii  patris  d.  Baldessaris 
Cossa  üliin  Johaniiis  XXIII.  nunciipati.  cui  adhiberi  potest  tides 
tamquain  ipsi  proprio  d.  Baldesai'i,  (jiiod  dictus  d.  Baldesar  sibi 
notificari  I'ecei'at.  ut  notiticaret  nostro  doniinio.  quod  se  reduxerat 
Sarzanani  et  licet  nimquaiu  reiiuiiciasset  papatiii,  taiiien  disposicio 
et  intencio  sua  erat  iiole")  aliquod  scandaluin  in  ecclesia  sancta 
Dei  facere,  sed  dispositus  est  venire  ad  obedienciam  sancte  niatris 
ecclesie  i)er  illa  media,  qiie  sint  racionabilia  et  iusta.  Et  quia 
seinper  iiltia  omnes  alias  naciones  mondi  liabuit  maximam  con- 
fidenciam  et  sj)em  in  nostro  doniinio.  contentus  esset,  qiiod 
nosti'a  dominacio  se  interi)onejet  inter  d.  ])apam  et  d.  d.  Ralde- 
sareni,  et  honor  sit  nosti'i  dominii  eidem  d  Baldesari  facere 
responsionem,  conslderato,  cum  quanto  paterno  amore,  dum  pre- 
esset  papatui,  dilexit  nosti'um  dominium  et  rem  publicam  nostram : 
vadit  pars,  quod  respondeatui'  dicte  persone,  ut  respondeat  dicto 
reverendissimo  d.  Baldesari.  quod  sua  paternitas  potest  esse 
certissima,  (piod  ])ropter  amorem  et  caritatem,  quam  continue 
demonsti-avit  et  habuit  erga  nostrum  dominium  et  propter  reve- 
renciam  et  dilectionem.  quam  seniper  liabuimus  erga  reverendissi- 
mam  paternitatem  suam,  velemus'')  semper-  facere  onniia,  que 
possent  ad  bonum  et  pacificum  statuin'')  sancte  matris  ecclesie 
et  ad  honorem  et  coinodum  sue  leverendissime  paternitatis.  Sed 
({uia  hec  fieri  non  possent  sine  voluntate  sanctissimi  d.  pape 
Martini,  deliberavimus  velle  presentire  intencionem  dicti  d.  pape 
Martini,  quam  procurabimus  scire.  et  per  bommi  modum  sentire 
et  habita  intencione  sue  sanctitatis  sue  j'everendissime  paternitati 
respondebimus,  sicut  videbimus  opportunum  fore. 

Sanctisslmo  autem  pape  Martino  notificari  debeat  per  nuncium 
nostrum  secretuui.  ([ualiter  d.  Baldesar  Cossa  requiri  fecit  nosti-um 
dominium,  ut  vellimus  nos  interponere  ad  concordium")  inter  suam 
sanctitatem  et  d.  Baldesareni  predictum.  Et  intelleximus  eundem 
d.  Baldesareni  Cossa  se  reduxisse  Sarzanani.  et  cupientes  tam- 
quam  filii  devotissimi  sancte  matris  ecclesie  et  sanctitatis  sue 
paciücum  statum  ecclesie  sancte  Dei.  libenter  videremus.  quod 
inter  sanctitatem  suam  et  d.  d.  Baldesareni  interveniret  aliquod 
concordium  et  medium,  per  quod  reinoveretur  oinne  dui)ium  ei  roris 


a)  So  Us.    b)  Status  lieg. 


Briefe  bis  zur  Absetziiiiii-  Joliaiiiis  XXIII.  295 

et  scandali,  quod  evenire  posset  in  ecclesia  sancta  Dei,  ciiiiis 
unitatem  suine'*)  desideraiiius.  Et  propterea  sie  sanctitati  suo 
videtur,  quod  per  nos  in  liac  niateria  per  nostrani  interposicionem 
vel  per  alia  media  aliqnid  fieri  possit  pro  bono  ecciesie  sancte  Dei 
et  sue  sanctitatis,  alTeriinus  nos  paratos  taniquam  devotissinios 
filios  ecciesie  sancte  Dei  et  bfeatitudinis]  sue. 

De  parte  125  —  de  non  4  —  nun  sinceri  4. 

fjber  die  Episode  von  Sfuzaiia  oiß.  axcli  die  Crmiica  novella  von  Hermann 
Konter  (ed.  Schwahnj  S.  422  /'.  Am  ö.  Juni  schreibt  Baltlinsar  an  Giovanni 
Medici  über  dessen  Warnung  vor  Mantua.  Er  bittet  Hin  um  ScJnifs  und  Rat. 
(Archiv io  storico  ItaUano  IV  437. 

(187)  Bericht  an  Älfonso  IV.  con  Aragon  über  die  Einfillininr/ 
Balfhusar  Cos.sas  ins  Kardiitalskollegiuiu ;  seine  Rede,  tsoine 
Besuche,  sein  Auftreten  int  Dom,  seine  Körpergröße,  (ilorenz 
14:19)  nach  Ende  Juni. 

Barcelona.  Kronarchiv,  Caja  Concilio  de  Costanza. 

La  vigilia  de  sent  Jlioan  en  concistori  secret  fou  pronunciat 
cardenal  bisbe  appellat  Tuscula  niosser  Baltesar  Coxa.  A  prop 
Io  dimartz  seguent  vingue  a  palays  el  papa  en  publica  audiencia, 
li  dona  Io  capell  e  loy  posa  sobi'a  Io  cap  he  li  dona  un  anel  lie 
aprop  totz  los  cardenals  Io  reseberen  ad  osculum  pacis.  Iteni 
encontinent  sen  intraren  Io  papa  he  cardenalls  ab  el  en  concistori 
secret  e  aqui  h  fou  asignat  loc  per  seure  en  son  orde  es  .  .  .'') 
en  orde  dels  bisbes.  Aqui  coniensa  a  dir :  Domine,  probasti 
nie  et  cognovisti  cessionem  iiieani  %  deduint,  com  el  per  la  unio 
dela  esglesia  avia  fexes  moltes  coses.  A  son  propi  despens  avia 
sostengut  Io  concili  Pisa,  com  per  la  sua  anada  de  Constansa 
sia  seguida  la  unio  e  com  el  ratificava  la  renunciacio  per  el  feta. 
He  loava  he  aproava  prest  he  parelat  de  subir  mort  per  la 
esglesia. 

Item  Io  dit  cardenal  ha  visitat  tan  solament  los  quoatre 
cardenals  nostres -),  totz  los  altres  son  creatz  per  ei  ho  la  major 
part  e  per  semblant  los  quoatre  han  bisitat  el. 

Item  Io  dit  cardenal  Io  dia  de  sent  Pere,  que  nostre  sant 
pare    celebra    en    pontifical,   fou   presencialment   en   tot  lotici,    se 


a)  So  Hs.    h)   Wort  felift 

V  Fs.  138.  1.  2. 

'^)  D.  h.  die  herübergekommeiken  Kardinäle  Benedikts  XIII. 


296  I.  Abschnitt.     Johann  XXIII.  und  das  Konzil. 

seilt  eiitie  los  cardenalls  en  son  ordre  en  hi  manera,  quells  altres 
al)  initra  blaiiqiia  al  cap.  Es  ten  gros,  (jiie  bes  deinostra  enlre 
los  altres.     En  Verität  el  se  deinostra  ben  esser  bom. 

Vgl.    Annales  Forliv.    in  Miuatori,    Rer.   Ital.    SS  XXII  210:    L.  Binni. 
Com menfarii  a.  a.  0.  XIX  930:  dasu  962:   Vife  de  dnchi  XXII  931. 


(138)  Venedigs  zuditnaieude  Antwort  für  den  Gesandten  Balthasar 
(Jossas,  der  nach  Ve^iedig  und  Padua  zur  Verehrung  der 
Hedigen  kontinen  und  über  Genua  nach  Mallami  reisen 
H'ltt,  utn  den  Herzog  gegen  Slglsmund  elnzunehiHen.  1419 
August  4. 

Venedig,  Staatsarchiv,  DeUberasioni  7  f.  96. 

Quod  venerabili  viro  fratri  Matheo  de  Mterbio  ambassiatori 
et  confessori  reverendissiiiii  in  Christo  patris  d.  Baldesaris  Cossa, 
cardinalis  Florentini,  respondeatur  in  hac  forma: 

Quod  audiviinus  et  intellexinms  ea,  qiie  nobis  exposuit  ex 
parte  reverendissimi  patris  d.  Baldessaris  Cossa,  cardinalis  Floren- 
tini, super  intencione  sua,  que  est  de  veniendo  Venecias  et  Paduam 
pro  visitando  corpora  beate  Lucie  et  beati  Antonii  de  Padua  etc., 
respondeinus.  (|uod  propter  singularein  affectionem  et  amorem, 
(|iiein  geriniiis  sue  reverendissiine  paternitati,  libenter  videbimus 
reverendissiinam  paternitatem.  personam  suain  et  eandem  hono- 
labimus  et  bonorari  faciemus-  taniquani  singulareni  amicuni 
nostrum  propter  inutuain  benivolenciain  et  dilectionein  inter  suain 
reverendissiinam  paternitatem  et   nostrum  dominium   existentem. 

Sed  quia  tetigit  ex  parte  dicti  reverendissimi  d.  cardinalis, 
quod  disposuit  ire  [)ei'  viam  Janue  Mediolaiuim  |ad  ducem]*)  et 
sperat  eundem  inducere  et  removere  ab  amoie  et  benivolencia 
regis  Romanorum  et  conabitur  eundem  ducem  inducere  ad  pacem 
cum  doininis  Lombardie  etc.,  dicimus,  quod,  licet  cognoscamus 
magnam  sapienciam  d.  cardinalis  predicti  et  quod  ad  bonum  et 
securitatein  suain  habet  consideracionein  et  respectus  necessarios, 
tamen  diligentes  personam  suam  reverendissiine  paternitati  sue 
reducimus  ad  memoriam,  quod  vellit  bonain  consideracionein 
habere,  quod  secure  ire  possit,  ita  quod  de  persona  sua  non 
possit  modo  aliquo  dubitare.  Et  quia  cum  d.  duce  Janue  et  dicta 
comunitate  suinus  in  bona  amicicia  et  Iraternitate  et  pacihcum 
statum    suum    fraterne    desideramus,    non    expedit,    ut    ibi    aliqua 

a)  Wohl  so  SU  eryiinscit. 


Briefe  bis  zur  Absetzung-  Johanns  XXTII.  297 

faciat  iiostii  parte,  sed  sue  reverendissime  paternitati  devote 
legi'aciantes  de  eins  optima  et  bona  intencione  liortamur  dictaiu 
suaiii  paternitatein,  iit.  cum  fiierit  Mediolani,  sicut  dixit,  operari 
velle[t|  de  removendo  d.  d.  ducem  MedioJani  ab  amicicia  reg-is 
liomanoium  predicti,  quia  talis  amicicia  non  facit  pro  statu  d.  d. 
ducis  nee  aJiorum  dominornm  Italie.  Laudamus  simlliter  inten- 
cionem  dicti  reveiendissimi  d.  rardinalis  in  volendo  quei'ere  i)acem 
inter  d.  d.  ducem  et  alios  dominos  Lombai'die,  quia  istud  est 
naturale  prelatorum,  quei'ere  et  ponere  pacem,  ubi  inimicicie  et 
j^ueire  vigent.  Et  si  sua  reverendissima  paternitas  videbit,  quod 
per  nos  aliquid  operari  possit  pro  pace  componenda  inter  d.  d. 
ducem  Mediolani  et  alios  dominos  Lombardie.  offerimus  nos  para- 
tos  ad  omnia  possibilia,  ut  dicta  pax  possit  habere  bonum  effectum 
pro  quiete  Lombardie  et  tocius  Italie. 

De  parte  141  —  de  non  0  —  non  sinceri  0. 

(139)  Ungeiianitfci-    iceist   <lip  Kla(jrii    Joliainis   XXIII.    iihrr   .sriuo 
harte  Gefa)igeuscliaff  zurüch.    Heidelberg  (MW)  September  8. 
Rom,   Vatlk.  Bibliothek,  Cod.  Palat.  701  f.  381. 

Reverendissime  in  Christo  pater  et  domine.  Post  serviciorum 
nieorum  exilium  oblacionem  et  ad  vota  vestra  grata  et  placita 
promptam  exhibicionem  pacienciam  liabete  in  me,  reverendissime 
pater,  et  tamquam  insipienti  ignoscite,  si  laxius  calamum  evagai'i 
sinam  et  si  non  debitam  mensuram  exhibeam  et  i'acetis  diicam 
limitibus.  Coartat  namque  me  spiritus  uteri  mei  et  tamquam 
mustiim  novum  angusto  claiiso  vasculo  ad  exitum  spirans  se 
non  valet  continere,  sed  ruptis  labiis  egreditur.  Farn  am  audivi  et 
iitinain  nugileram.  utinam  veritate  carentem,  utinam  lalsidicam, 
quod  in  morem  pincerne  Pharaonis  succedentibus  prosperis 
vestri  beneficiorum  et  beneficii  obliviscimini,  ymmo  dicere  debui 
sedulo  recordamini,  non  ut  Jesu  salvatoris  set  ut  Pilati  crucihxionis. 
Vere  non  vos  crucifixit  ille  mitissinms.  clementissimus,  piissimus 
et  christianissimus  piincejis  d.  dux  Ludowicus  comes  Palatinus 
Kheni,  sacri  Romani  imperii  archidapifer  et  elector  duxque  Bava- 
i'ie,  sed  onmem  humanitatem  vobis  infixit,  si  oculos  libeat  apperire 
et  attencius  considerare,  quomodo  ut  vir  captivus  et  vinculis 
mancipandus  per  sacrum  Constanciense  consilium  et  invictissimum 
Ronumoium  legem  eidem  pernobili  principi  luistis  ad  suam 
custodiam    tiaditus.      Noscitisne,   que  lex   sit   incarceratorum,   ut 


298  T.  Ahscliiiitt.     .loliami   XXIII.  und  das   Konzil. 

quidqiiid  ainpliiis.  ([iiam  tieri  solet.  benignitatis  iinpenditiir.  ad  i;ra- 
ciani  et  laudis  cuimdimi  iiiiseiicordis  custodis  merito  cedere  dehcl.') 
Vere  scio,  si  iit  cai'diiiaJeiii  vos  del)uisset  teuere,  iiiiniis  debite 
fecisset,  sed  ut  bojiiineiii  captiviiin  vos  tenendo  iiiultuiii  et  siipra 
inultuiii  quam  debuit  fecit.  Quid  igitui"  aiunt  de  Ronuuia  curia 
venientes  V  Nescio  si  eis  credere  debeani.  quin  ymnio  difticillinie 
aures  nieas  ruiuoribus  istis  sinistiis  .  .  .^).  qui  deiainativi  sunt 
illustris  doMiiui  inei  ducis  prescripli.  nun  »luia  dominus  meus,  cuius 
dulces  mandit  panes  et  in  domo  ij)sius  ambulo  cum  consensu, 
set  quia  oppositum  luce  claiius  scio.  Quid  dixistis,  ut  dicunt? 
,Dedit  in  escam  nieain  fei  et  in  siti  niea  potavit  nie  aceto.-)'  ,Non 
erat  miclii  locus  in  diversorio,  contractis  membris  iacui,  in  stretto 
lecto  positus  eram.  sordidas  vestes  babui.  nicliil  boni  ab  illo  duce 
factum  est,  set  lubidiia  passus  sum  et  vai'ios  expertus  contemptus/ 
Credanme,  patei'  i'everendissime.  an  non  credam  vos  bas  fecisse 
querimonias  contra  illum  |)i-incip('m  vite  vestre  defensorem  ? 
Pocius  non  credam,  quoniam  modo  tam  reverendissimus  pater 
hoc  dixisset,  qua  temeritate  in  mentem  suam  illa  venissent,  qui 
contrariuin  novit?  Et  ergo  minime  conscienciam  suam  fictionibus 
pollueret  et  mendosis  fabulaci(mibus,  que  tam  peifectum  virum 
minime  decent.  macularet.  Scitis  enim.  i-everendissime  |)ater, 
quanto  devocionis  obsequio  ipse  dominus  dux  vobis  seivierit  et 
per  suos  fecei'it  studiose  ministrai'i  in  omnibus  corpori  vestro 
oportunis  secundum  exigenciam  hominis  captivi.  Vere  laudare 
habetis  Deum,  quod  illi  principi  in  custodiam  cessistis;  sin  ahter 
factum  fuisset,  forte  terra,  quod  suum  est,  diu  possedisset. 
Reverendissiine  patei-.  michi.  (pieso,  servitori  vestro  parcite,  si 
scribendo  excessi.  quia  amoi'  non  habet  modum  et  semper  vos 
sensi  ad  modicitatem  persone  mee  alfectuose  inchnatum.  Utinani 
valeam  i'eservire  et  unum  pi'o  mille  respondere.  Scriptum  Heydel- 
beg")  in  die  nativitatis  gloi'iose  virginis  Marie. 

Es  ist  cincli  1419  zu  nclinti'u.  obirohl  die  Ztirückweisiing  der  Klauen  aiif- 
fällig  spät  kommt.  Einige  Stellen  sind  unsicher,  offenkundige  Felder  verbessert. 
In  der  Hist.  Mediol.  iMuratori.  Her.  Itrd.  S.  XX  43)  heißt  es:  ITt  ipse  ex  eo 
audivi,  vix  hominem  aliquando  nactus  est,  quocuiu  liceret  Inimano  seimoiio 
conferre.     Vgl.  auch  v.  d.   IIa r dt   TV  29H  f. 


a)  So  Hs. 

V  Ich    vermag    die   Abkürzung    des   Wortes   nicht  sn    deuten;    der    Sinn 
ist  klar. 

2j  Ps.  68,  22. 


Briefe  bis  zur  Absetzuiig  Johanns  XXril.  299 

(140)  Balflmsdi-  Cossft  au  Benedikt  XIII.:  Miffeilfnu/  seiner  Er- 
nenmnu/  zum  episcopiis  Tusculanus  durch  JSIdrfiu  V.  Auf 
Aiirafe)i  vieler  hochstellender  Männer  schildert  er  seine 
Vnterwerfiinp  und  Aufnahme  durch  den  J'apst,  nuchdem  er 
auf  Drän (jen  l'lj<-l(jeslnnf('r  sich  für  kurz  ron  der  päpstlichen 
Begleit unii  entfernt  hatte,  seine  Täti(/keit  rorhrr  fi'ir  die  Union, 
seine  Ilucht  aus  Konstanz  priiis  aliquil)iis  cardinalibus  ad- 
visatis,  seine  freie  Zession  und  n-ie  (/fücklich  er  sich  fühle. 
VerwtDnleruncj.  daß  Benedikt,  der  <jcisti(j  so  hochstf-hoide, 
sich  flicht  unterwerfe,  ciiin  ea,  que  contra  vos  Pisis  facta 
fuere,  iuxta  tenoreni  peticionis  vestre  non  soluiii  revocaren- 
tur,  sed  declararentiir  fiiisse  invalida  atqiie  nulla.  Zeichnunff 
des  festen,  truppen</f  seh  ätzten  Peniscola.  Wenn  er  vielleicht 
zögere,  prout,  aliquibus  mihi  referentibus,  jjredixistis,  um  zu 
sehen,  iras  Johann  tue,  so  bitte  er\j  ihn.  jetzt  sich  zu  unter- 
werfen.    (Iloreiiz  1419  cor  Dezember  29.) 

Rom,  Vatik.  Bihl.  4904  f.  -^40  Vielfnch  von  derselben  und  einer  zweiten. 
l  and  korr.  Original-Konzept  mit  lSie<jels[mr.  Oh  ein  Or.  nach  Peniscola  ye- 
koiinnen  ist?  Mansi  aus  einer  Hs.  in  Ltucn  i  Li  und  nach  Druck  bei  Bcduzius, 
Miscellanea,  VII  90  iBj. 

Nobilissiino  ac  nietuendissiiiio  doinino  doiiiino  F.  de  Lima 
olim  in  sua  tunc")  obediencia  B.  XIII.  nunciipatü  per  Baltasarem 
de  Coxa.^) 

Postquam  plus  Dominus  adiiitor  mens  et  protector  mens,  in 
(juo  speravit  cor  meum  et  adiutus  sum,-)  exaudivit  vocem  depre- 
cacionis  inee  et  refloi'uit  caro  mea  Florencie.  dum  ex  mea'')  liberima 
voluntate  confessus  publice  sum  coram  suo  sancto  vicario  ipsum, 
(|ui  est  fortitudo  plebis  sue  et  protector*^)  salvacionum  Christi 
sui  salvuni  fecisse '')  popuium  suum  a  pestifero  antiquatoque 
scismate  unico  suo  ovili  unicuin  et  indubium  preficiendo  pastorem, 
scilicet  sanctissimun  in  Christo  patreni  et  beatissinmm  d.  n/) 
dominum  =)  Martinum  sua  mirabili'')  providencia  papam  quintmii, 
ante  cuius  sacratissimos  pedes  ine.  ut  optabam.  in  libertatis 
plenitudine  hiimilitatisque  sinceritudine*)  presentavi.  a  cuiusque 
beatissima  clemencia  post  alias  plmimas  istam  motu  suo  proprio 
consecutus  sum  graciam,  ut  nie  in  dignitate  c ardin alatus"")  reponere 


a)  Ubergeschriflbeii ■  b)  Nobilissiino  —  Coxa  später  liiHSugef'üyf.  c)  B  niera.  d)  B  pro- 
leciio.  e)  B  fecisset.  f)  Fehlt  B.  g)  Fehlt  B  L.  li)  So  B  L.  Hs  iniserabili.  i)  B  L  sinceritate. 
k)  B  L  cardinalis. 

')  mihi  aliquanter  indisposito  In  persona. 
-)  Nach  Ps.  32. 


.')0n  I.  Ah.scliiiitt.     .Tohaiiii   XXIIT.   und  das  Konzil. 

et  ecciesie  Tiisculaiie  prettcei-e  dignai-etiii'  in  episcopuni  et  pastoreni; 
])(tst  liec.  in(|uaiii.  per  que  taiii  anime  inee  quam  corporis  iociiii- 
dissiniaiii  siiiii  adeptus  quietem.  quam  niulti  optimi  viri,  vasa 
riiristi.  anime  vestre.  o  metuendissime  domine,")  ex  totis  precordiis 
exoptantes  salutem,  magnam  apud  me  lecerunt  instanciam.  u1 
yobis'O  <piantum  michi'foret  possibile.  honum  procui-arem  et  pacem. 
quod  nulJatenus  i*el)antur  tieri  ])Osse  tac-iiius,  quam  si')  mentem 
et  actus  meos  super  pace  sancte  matris  ecciesie  conservanda 
vestre  dominacioni'')  i)erscriberem,  asserentes  dominacionem  ean- 
deui')  quibusdam  suis*)  dictis  ac  responsis  aliquem  dedisse*-')  co- 
loreni  pj-opter  iila,  que  in  mei  acciderunt  pei'sonam.  Ego  vero 
quamvis  non  tam  verborum  ciarituch'ne  (puim  factorum  eff'ectu 
meain  volueiim  et  veliin  orbi  terrarum  super  pace  ecciesie  ino- 
tescere  voluntatem.  tarnen  opere  precium  '')  arbitratus  sum  presentes 
vobis')  destinare  iiteridas.  quibus  mee  intencionis  sinceritas  per- 
amj)lius  vestre  reverencie*")  perfectiusque  clarescat.  presertim  cum 
non  duljitem  multa  pei*  multos  vobis')  esse  dicta'")  et  scripta 
mendacia  cumque")  diebus  preteritis  ego  timens  iteruni  leinti'are 
carceres,  aliquorum  suasu  ab  honesta  societate.  quam  michi  pre- 
dictus  sanctissimus  dominus  noster  assignaverat.  declinaverim 
et  me  in  (piodam  casti'o  cuiusdam  amici  mei  posuerim.  ubi  vera- 
citer  comperta  suinmi  pontiticis  voUmlate  statim  ad  ipsius  sacra- 
tissimam  presenciam  in  übertäte  omnimoda  positus  festinavi. 
Et  in  vigilia  Coi-poris  Christi')  suo  sacro  me  presentavi  conspectui 
graciasque.  quas  potui.  egi  Domino  Deo  nostro,  quia  videbam, 
(piod  (piam  maxime  sempei-  optaverani,  perfectani  scilicet  in  sancta 
ecclesia  unionein.  Kt  <|uoniam  nonnulM  in  diversis")  mundi  pai'- 
tibus  constituti  toi-te  murmurabant  me  apud  |('elhim?]'')  non  sponte 
nee  libere  resignasse,  in  dechn-aciouem '')  mee  vokmtatis  in  presen- 
cia')  predicti")  sanctissimi  domini  nostri  et  dominorum  meorum 
cai'dinalium  et  aliorum  muüorum  et  in  aliis  pluribus  locis  publicis 
et  secretis  sepe  testatus  sum  et  testificor,  professus  sum  et 
profiteor  me  cessisse  libera  et  spontanea  vohmtate  meamque 
cessionem  ratam   et  gratain    liabui   nee   aliquem    actum    recordor 


a)  Vestre  (jefilyt;  vestre  -  dDiuine  iihfnjesrhriehi'ii.  bi  Atn  h'itiid  für  tibi  und  übeiye- 
srhriebpiies  vestre  domiiiaeinni.  c)  FnUjf  ijosirirliPii  til)i.  d)  .4«)  Rand  für  con  sireitcr  Hand 
übergeschriebenpg  vobis.  e)  Fiir  nesfriclu'iips  te;  t/est ri<Ui>n  iibcryeschriebeiies  vestraiii.  f)  Für 
geatr.  suis,  g)  Avi  Rund  gestr.  daret.  h)  Us  i)reciim.  i)  rbcrgcschr.  /'.  tibi,  k)  i'berges'-li r.  fiir 
tibi.  1)  Korr.  für  tibi,  m)  _B  L  pieta.  n)  fry/^c.  euiii  itaqiie;  ita  gestr.  ol  Mansi  (no'-li  Hs-" 
diversi.  ]>)  B  L  Vat.  und  M  Liickc  für  ein  Uhigprps  Wort:  Riidolf^znllf  (])  li  /,  declaracioiie. 
r)   Fehlt  L.     s)  FpIiU  U. 

')  14.  Juni.     Vgl.  Bd.  11  lOU, 


Briele  l)is  zur  Absetzuno-  Johaiiiis  XXIII.  301 

me  imquain  fecisse  libenciiis,  quam  pi'o  pace  ecciesie  statiii  cedere. 
ad  cuiiis  regiiiien  me  senciebam  indigniiin  cuiiisqiie  tantum  gra- 
vabar  quasi  infinito  pondere,  ut  nunquam  in  illo  unicam  diem 
sciam  me  habuis.se  quietem.  quod,  ut  supra  dixi.  dai'ius  factis  con- 
firmandum  duxi,  quam  verbis.  Et  pei-  hec  quantum  ad  iliorum 
hortatus,  quibus  petententibus  meam ")  vobis  ^)  voliintatem  notifico, 
satis  scripsisse  me  credo. 

Restat.  ut  vobis')  tanquam  domino")  ad  vestri')  couimonicionem 
et  mei  de  contradictione  vestia'')  aliqualiter  exponendam')  sum- 
mam^)  admiracionem  omnique  poscenti  voluntatis  inee  et  actuum 
predictoi'um  reddam  iustissimam  et  evidentissimam  racionem, 
quam  quisquis'')  anime  passionibus  seciestatus ')  attendeiit,  non 
dubito,  quin  me  rem  fecisse  dignam  et  meritoriam  constantissime 
fateatm'.'') 

Inprimis  igitur  rogo  firmiter,  ut  vesti'a  pregrandis  cii'cum- 
spectio ')  aibitretur,  quod,  et  si  ego  a  certo  tenej-em,  veritatem 
papatus'")  in  transacto  scismate  fuisse  apud  dominum  Urbanum 
et  successores  suos,  semper  tamen  viam  cessionis  in  tam  collo- 
rato  scismate  ab  utiaque  parcium,lioc  est  tota  christianitate, 
diutissime  approbatam  et  vehementi  instancia  postulatam  ita 
dilexi.  ut  per  eam  cicius  et  t'acilius  quam  per  alias  vias  pacem 
ecciesie  dari  posse  sine  ulla  dubitacione  crediderim,  et  ideo  illam 
a  contendentibus  de  papatu  aceptari  et  executari")  debere,  preser- 
tim  cum  se  ad  eam  voto  et  iuramento  restrinxerant,  constantei' 
tenuerim.  quod.  si  facere  lecusarent,  tanquam  periuros  votique 
violatoi-es")  scismaque  foventes  et  notorie  nuti-ientes  sanctamque 
ecclesiam  nequiter  dividentes  ai)  ipsa  ecciesia  tanquam  precisa 
membra  fore  censuerim  rei)ellendos ;  signantei'  cum  .esset  apud 
ipsam  universalem  ecclesiam  dubium  de  papatu.  quod,  ut  a  sancta 
pelleretur  ecciesia,  ego  in  cai'dinalatu  meo.  quantum  potui,  laboravi 
eiusdem  matris  ecciesie  auctoritatem,  consensuin,  clamores  quere- 
lasque  secutus;  quam  ob  leni  Pisano  concilio  quantum  in  me  fuit 
dedi  auxilium,  consilium  et  favorem.  defuncto  vero  sanctissimo 
d.  Alexandro  et  me  insufficiente  ad  apicem  apostolatus  assumpto 
non  cesavi  laborem  impendere  pro  pace  ecciesie  integi'aliter  conse- 
quenda.     Cumque    essem     in    Constanciensi    concilio    supplicatus, 


a)  T'henji'xrhr.  vobis.  thinu  fjesfrirhen.  b)  Korr.  für  tibi,  c)  Korr.  für  viro.  il)  Korr. 
für  tili,  e)  Klirr,  für  tiia.  i)  B  L  exponenda.  g)  B  L  .suniain.  h)  B  L  quisque.  i)  Hs  so 
<//>  i-'eltenp  lorni.  k)  Nim  tlubiti)  —  lateatur  fehlt  B.  1)  Ut  —  circumspectio  überyeschr. 
m)  Folgt  gestrirlieti  et.  ii)  Folgt  gestrichen  debebe.  (!)  Druck:  exemptari,  Hs:  exentai-i;  doch 
iriihl.  irii'  Kin-li   Hilfen,  exociitari.     o)    Korr.  au^  violatorom. 


302  I.  Abschnitt.     .loliann  XXin.  und  das  Konzil. 

quod'')  vobis'O  et  olim  (Iregorio  cedentibus  vel  deiectis  cedere 
vellpiii.  libpiitci-  consensi  et  iiixta  tenoi'em  eiiinsdam  per  nie  imblice 
lecte  cedule  i-eniiiifiare  proiiiisi.  Propter  aliqiia  tarnen  ])Pisonani 
iiieani  tangencia.  item  ut  liberiiis  executarem  promissuni.  de  Con- 
stancia  recessi  et  ad  Scafusiani  (piadani  nocte  nie  transtuli.  prius 
aliquibns  ex  doniinis  caidinalibus  advisatis  nie  nun  recedeie  ad 
iinpediendani  vel  dilatandam  meam  in  aliquo  cessionem,  nee  niodi 
püstea  contra  nie  tenti  nieuni  bonnni  propositnin  innmtarnnt.  ynio 
quam  prinmni  fni  a  concilio  et  sacro  collejiio  refpiisitns.  in  pre- 
sencia  (|nin(|ue  cai'dinaliuni  libentissime  cessi  ad  majonam  reputans 
graciam  Domino  .Ihesii  ( 'brist o.  (|uod  statum  ad  peticionem  tM'clesie 
univei'salis  pro  conseqnenda  unitate  diniitterem.  (|uem  dijine  ^ubei'- 
nare  non  poteram.  Qnis  enini  sane  inentis  ignoi-at.  cpiod  ex  de- 
bito  pastoralis  officii  presiil  sit  obligatiis  de  necessitate  salutis 
ad  deponendum')  mitrani,  qni  obligatnr  pro  ovibns  ad  ponenchim'') 
aniniani?^)  (^uoinodo  ille  positiirus  est  annnani,  qui  non  ponit 
substanciamV  I^arcet  profecto,  inxta  beati  Gregorii  sentenciani, 
parcet  animc  (|ui  parcit  substancie.  Sed  talis  inxta  verba  Domini 
non  pastor,  sed  mercenarius  esse"")  convincitui-.  se.  non  oves  pascens, 
ymo  et  aniniam  suani  in  tali  pastn  condempnans.  Ego.  doctis- 
sime  domine,*)  vohii  ostendere  mmido  in  i)ace  procuranda  verum 
nie  fuisse  pastorem.")  Ideo  iHam  dignitatis  celsitndinem  parvi- 
pendi  considerans  inxta  Augustini  claram  propriamqne  in  re  pre- 
senti  doctrinam.')  (piod  e])iscopalis  dignitas  fiuctuosior  niichi  esset, 
si  deposita  gregein  Cbristi  eoligeret  quam  retenta  disperderet. 
Nani.  ut  ipse  ait.')  qua  fronte  in  futuro  secnb^  promissuni  a  Christo 
expectamus'')  bonorein,  si  noster')  lionor  im|)ediret  in  hoc  seculo 
unitatem?  Longe  quippe,  inquit  alibi '")  idem  doctor  niagnus") 
Augustinus,  est  gloriosius  e])iscopatus  sarcinam  propter  ecclesie 
.  vitanda  pericula  deposuisse,  quam  propter  regenda  gubernacula 
suscepisse.  Ad  que  et  siiniha  dirigens  consideracionis  intuitum 
nie  cesisse  et  post  in  plenissinia  libertate  x^essionem  nieam  ver- 
bis  et  actibus  confirmasse  suasionesque  aliquorum.  qui,  ut  suos 
nuttrirent  pestifferos  diabohcosqiie  conatus.  nie  in  libertate  posi- 
tuni  ad  suscitanda  scandala  incitabant.  viriliter  contenpsisse  de- 
lectat  ita,  ut  maxima  indicibilisque  niichi  adsit  corporalis  iocunditas 


a)  Linirk  que.  b)  Korr.  fiir  le.  c)  B  L  deponendaiii.  d)  B  L  ponendain.  o)  /{  tuiic. 
1')  Korr.  für  vir.  -r)  t'hergeschriebeii.  h)  Claram  —  doctrinam  am  Rundo  für:  mentem  et 
verba.  i)  Ut  —  ait  iibergeschr.  k)  Korr.  aus  expectarem.  1)  Korr.  für  mens,  m)  rhorcfp^r-hr. 
n)  Korr.  aus  maximiis. 

0   Vgl.  Jolt.  10. 


Briefe  bis  zur  Absetzuno-  Jolianiis  XXJJJ.  308 

spiiitiialisqiie  alaoritas.  (|iioc-iens  prediotonun  artiumi  i-eniiniscor. 
Kt  hec  de  nie  ijjso.  (|iiantiim  i)atitiir  epistolaris  aiifiiistia  dixisse 
sufficiat.  iit  Sit  g-loria  Deo.  a  quo  oinne  datuiu  optiimim  donunique 
descendit  perfectiini.')  item  ut  pessinioruin  lioiiiimim  refrenetui* 
audacia.  qui  semper  nitiintiii'  seminaie  zizaniaiii. 

De  vobis'')  autein.  peritissiiiie^)  ac  nobiiissinie  domine/)  quid 
loquar,  cum  omnem  admiracionem  transcendat  viiiim  tam  clari 
generis'^)  et  qui  taute  fuit  a  muitis  reputatus  \iiuilis.  talem  in 
lactis  ecclesie  teuuisse  pi'ocessum.  ])i'o  cuius  unitate  non  sohim 
renimciare*')  sed  inori^)  vos")  semper  fuisse  et  esse  paratissimum 
predicastis,  pro  cuius  unitate  vestram'')  dii-ecte  vel  indii-ecte 
nullateniis  impedire  iuramento  medio  contij-mastis.  ut  alia  sileain,') 
que  in  cedula  conclavis  et  aliis  vestris'')  oblacionibus  continentiir. 
Igiüir  vehementer  stupent  omnes.  cum  sola')  de  contendentibus 
vestra  dominacio"')  i'emaneret.")  quare  non  satisfecistis  ecclesie 
matri  vestre.")  quare  eam  tanto  tempore  lluctuare  fecistis.  post- 
quam.  ut  dixi.  cesserat  oliiu  Gregorius  et  ea.  que  contra  vos'') 
Pisis  facta  fuere.  iuxta  tenorem  peticionis  Aestre'')  non  soliim 
revocarentur.  sed  declaiaientur  fuisse  invalida  atque  nulla.  Clamor 
itaque  omnium  in  hanc  descendit  sentenciam.  Quis  unquam  opinari 
potuisset.  quod  tantus  vir  illos,  qui  predicaverant  nunquam  eum 
pro  pace'')  renumpciaturum  ecclesie.  ymo  simulate  fuisse  viam 
cessionis  cum  olim  (Iregoi'io  ])rosecutum,  sie  fecisset  veraces  et 
ora  onmium  eum')  amaiicium  tantis  adimplevisset  ruboribus.  ut 
non  soluni  pedes  eorum  nomine  suo')  annunciancium  |)acem. 
evang'elizancium  bonum.  sed  eciani  facies  confuse  sint.  etmerito: 
expectabant  enim  et  ad  sui  excusacionein  clainal»aiit.  (piod.  ul)i 
omnes  concordarent.  ipse  concordiam  adiuvaret.  Sed  cum  Dens 
diversitatem  g-encium  et  contrarietatem  nacionum  in  sui  nominis 
confessionem  super  modo  eligendi  sibi  indubitatum  vicarium  mira- 
biliter  adunasset  et  tam  brevi  tempore  preter  spem  omnimn') 
omnes'')  in  unam  sanctissimam  miraculose  concordasset ')  perso- 
nam.  quam  ipse.  qui  fecit  concordiam  in  sul)limil)us  suis,  eviden- 
ter elegerat.  quid  dicere  in  excusacionem'')  sui.   (pialeinque'')   po- 


a)  Korr.  aus  te.  1>)  /.'  7.  doctissiiiip.  c)  Ac  —  ilomiiic  iibernpsrJir.  <\i  'l'aiii  —  «jeiieris 
ani  Tfarific.  e)  Korr.  aus  reiuiiipfiare.  f)  Korr.  aus  iiiore.  '^)  Korr.  aus  te.  li)  Korr.  aus  tiiani. 
i)  Hs  scileaiii.  k)  Korr.  aus  tiiis.  I)  Korr.  aiis  solas.  m)  Für  f/esfricfn'ties  tu  am  Ratide  roti 
sireifer  Haiiil :  Vestra  reverencia ;  dominacio  für  reverencia  ersfp  Uatifl.  n)  Korr.  aus 
remaneres.  o)  Korr.  aus  tue.  p)  Korr.  für  te.  q)  B  folgt  iiaii)<|uaiii.  r)  Korr.  für  me. 
s)  Fehlt  B  L.  t)  Fehlt  L.  u)  Fehlt  B.  v)  B  L  concordassent.  w)  B  L  exciisaoionemque. 
x)  J5   L  qualeincumque. 

^  Jac.  1. 


i]04:  I.  Abschnitt.     Johann  XXIÜ.  nnd  das  Konzil. 

terant*)  suis  contradictionibus  prestare  coloreni,  nisi  forte  dicerent, 
qiiod  ipse  respondit  se  scilicet  non  esse  in  libertate  ?  0  Dens 
bone,  qiiare  tiia  j)erniittit  vera  iusticia  tantuin  homineni  sie  errare? 
Reputabat  se  esse  liberum,  iit  toti  ecclesie  contradiceret,  et  non 
liberum,  ut  cum  tota  ecclesia  concordaret,  cum  illa  ab  eo  cuin 
magna  Immilitate  pacem  quereret,  non  conflictum.  Quomodo,'')  in- 
((uam,  non  über  erat,  qui  in  castro  fortissimo  et  munitissiint) 
lesidebat,  ad  quod,  ut  libertate  debita  frueretur,  se  declinare 
i"esponderat.  Quomodo  non  liberum  hominem  tanto  tectum  auro, 
tantis  polentem  iocalibus  pi'eciosis,  tam  miiltis  stipatum  militibus 
et  circumseeptum  armigeris  sue  voluntati  parentibus.  Quomodo 
non  liberum,  ad  quem  nisi  de  voluntate  sua  nullus  ])atet  ingressus, 
qui  ad  eum  intrantes,  si  vult,  terrere  potei'it,  sed  ab  eis  terreri 
non  valet.  Hec  inquam  et  similia  clamitant  contra  vos.'')  Ego 
autem  attendo,  quod  forte  vestra  circumpecta  dominacio')  alia 
forinidabat/)  que  non  dicebat/)  Timebat  -)  foi'te  scandalum,'') 
quod'')  propter  me  posset'')  in  ecclesia  suscitari.  Et  ideo'),  doctis- 
sime  domine,'')  expectabatis,')  prout  aliquibus  michi  refferentibus 
predixistis.  libeitatem  meam.  ut  tunc  me  ratificante  cessionem 
meam  eciam  vos")  libentissime  cederetis.")  Ecce  igitur  habetis.") 
quod  optastis,  si  pacem  ecclesie  dilexistis.  Si  scisma,  quod  iam 
non  solum  tolei-are.  sed  audire  mundus  aborret.")  fugei-e  dignum 
ducitis,"")  acceleret'")  vestre  inagnitudo  prudencie")  ad  liberandam 
suam  animam,*)  ad  reparandam  leintegrandainque  famam  festinet. 
Quod  si  adliuc  sancto  operi  vestre  dominacionis")  reluctatur  opinio, 
deponat  humilitas  vestra')  illam  et  acriter  detestetur")  dicens 
cum  Aug'ustino  :  Omnis  catoUicus  securus  eam  partem  detestatur, 
cni  ecclesiam  universalem  apostolicis  sedibus  roboratam  non 
communicare  cognoscit.  Secure  igitur  detestemini  "^)  opinionem 
vestram,  cui  ecclesiam  universalem  contradixisse  cognoscitis,  et, 
quod  plus  est,  non  solum  auctoritative  in  concilio  universaliter, 
sed  eciam  discretive  et  singulariter.  ita  ut  nullus  fidelis  et  pru- 
dens  in  tota  reperiatur  ecclesia.  quin  vestram')  ccmtradicionem 
exorreat."")     Faciatis  igitin-  sacrificium  Deo   de   opinione   predicta. 


n)  B  L  poterunt.  b)  D  Jj  quininio.  c)  Korr.  für  te.  «l)  Vestra  —  tloininacio  über- 
geschr.  für  gestr.  tua.  e)  Korr.  du»  foi'iiiidabas.  f)  Korr.  aus  diceba.s.  g)  Korr.  aus  tiinebas. 
h)  B  1,  spandala,  quo  .  .  .  possciit.  i)  Korr.  aus  yino.  k)  doctissime  doinine  nbergescltr. 
1)  Korr.  (diu  pxpectabas.  in)  Für  tu.  ii)  Für  resignares.  o)  Korr.  aus  habes.  p)  B  L  ab- 
horrere  et.  tj)  Für  putas.  r)  Acceleret  —  festinet  um  Ilaitde  für:  accelleretis,  festinetis, 
libera  animam  tuam,  consule  fame  tue,  ne  despicias  carnem  tuani.  s)  Folgt  gestrirkpii  festinet. 
t)  Folgt  gpstriihi'ii  ad  illustrandam.  u)  Für  ixux.  v)  Humilitas  vestra  am  Raiidi'.  w)  Für 
doscerare.     x)  Für  detesteris.     y)  Für  tuam.     z)  Atii  Ttaitile  für  c()ndem])net. 


Briefe  bis  zur  Absetzung  Johanns  XXIII.  305 

si  bono  vestro")  iilterius  contraciicit  et  venite'')  cum  gaudio  ad 
sacratos  pedes  doniini  nostri  sanctissimi,  a  cuius  mirabili  clemen- 
cia,  quicquid  vestre  *")  consciencie  salubre,  quicquid  fame  decoinini, 
qiiicquid  persone*^)  utile  sit,  facilliiue  vestra  revei'encia  ^)  inipe- 
trabit/)  in  quo  principaliter ")  bonuni  vestruni*')  et  paucarum  ani- 
niarum,  que  vos')  forte  secuntur,  considero. 

Nani  quo  ad  paceni  ecclesie  attinet,  illam  Christo  gracias*") 
iam  sumus  adepti  perfectam.  Ouines  enim  reges,  omnia  regna 
oninesque  comunitates  et  dominia  christianitatis  unam  secuntur 
ecclesiam  et  unicuni  indubitatunique  confitentur  Christi  vicariuni 
predictuni  sanctissinunn  d.  n.  d.  Martinuni  divina  providencia 
papain  quintuni.  Finaliter  vero  vestrani  dominacioneni  exoro,  qua- 
tenus  si  aliquod  predictorum  eandem  dominacioneni  offendat,  magis 
ad  sinceritudinem ')  mee  benivolencie  erga  vestram  personain 
nobilissimam  quam  ad  ipsa  verba  respiciat.  Michi  equidem  aliqua- 
liter  indisposito  in  persona  et  in  multis  aliis '")  occupato  non 
occurrerunt  honestiora  vel  humiliora  verba  nee  eciam  enodaciores 
sentencie  ad  exprimendum")  inten  tum  ineum  dominacioni  predicte,") 
cui  Christus  dare  dignetur  spiritum  tranquilitatis  et  pacis**)  ad 
feliciter  exequendum,  que  superius  continentur. 


a)  Für  tuo.  b)  Kon:  aus  veni.  c)  Für  tue.  d)  Folgt  gesfriehpn  tibi,  e)  \>8tra  reve- 
rencia  überyeschr.  f)  Korr.  aus  impetrabis.  B  impetrabitis.  s)  •F'm»'  presencialiter.  h)  Für 
tiiuni.  i)  Für  te.  k)  B  L  Christi  f^racia.  1)  B  Ij  sinceritateiii.  in)  B  L  multis  in  aliis. 
n)  Folgt  gestrichen  d[ominacioni]  predicte.  o)  Folgt  gestrichen  quam  Dens,  p)  Cui  —  pacis 
am  Hände  für  spiritum  dare. 


K  1  n  li  e  ,  Acta  coucilii  Cnnstanciensis.     III.  20 


11.  Abschnitt. 

Gregor  XII.  und  das  Konzil. 

Für  Gregor  XII.  tnid  daf^  Koustanser  Kmizil  hafte  die  Voi^- 
ge.schichfe  umfangreicheren  Stoff  geboten:  man  vergleiche  nur  den 
Abschnitt  der  Acta  Bd.  I.  Die  dort  sch&n  empfundenen  Lücken 
h'önnen  jetzt  durch  einige  Briefe  Sigismunds  ausgefüllt  werden; 
sie  finden  wohl  am  besten  hier  ihren  Platz.  In  erster  Linie  ent- 
stammen sie  dem  schon  öfter  erwähnten  Petersburger  Codex. 

Für  die  kurze  Spanne  Zeit,  in  der  sich  das  Konzil  mit  dem 
rönuschen  Papste  beschäftigte,  ist  der  unbekannte  Stoff  verhältnis- 
mäßig gering.  Die  hierhin  gehörigen  Korrespondenzen  aus  vene- 
zianischen Ratsbüchern  und  Ilelmstedter  Handschriften  stammen 
vornehmlich  vmi  Gregors  Freund  Karl  Malatesta.  Mit  erstaun- 
lichem Eifer  tritt  dieser  Renaissancefürst  für  den  römischen  Papst 
ein.  Die  Feindin  Sigismunds,  die  Republik  Venedig,  möchte  ihn 
vom  Besuche  des  Konzils  fernhalten;  er  läßt  sich  dadurch  nicht 
beeinflussen.  Er  reist  hin,  treibt  und  drängt  zur  Unimt  seines 
Papstes  mit  dem  Kmizil,  sagt  auch  ein  offenes  Wort  über  gewisse 
Schäden,  schreibt  an  den  Pfalzgrafen,  an  Benedikt  XIII.  und 
König  Ferdinand  von  Aragmt:  überall  ist  es  der  gleiche,  etwas 
salbungsvolle  Inhalt,  Beseitigung  des  Schismas,  Förderung  des 
Kofizils.  Noch  auf  der  Heimreise,  in  Brixen,  wo  er  die  Mitteilung 
von  der  Aufnahme  der  Zession  Gregors  durch  den  greisen  Papst 
erhalten  hatte,  teilt  er  dieses  freudig  den  Konstanzer  Vätern  mif.^J 


'j  über  flen  engen  Zusammenhang  Karl  Malatestas  mit  einseinen  Teilen 
des  Kirchenstaates  finden  sich  in  den  Registern  Gregors  viele  Dokumente.  In 
diesem  Jahre  finde  ich  nur  Vergebungen  in  der  Romagna  an  seinen  Neffen. 
(Vatik.  Archiv  Reg.  338  f.  166  und  171  zu  Mars  23  und  Juni  13).  Karl  Mala- 
testa und  seine  Verwandten  werden  noch  einmal  in  den  Konstanser  Akten  am 
H.  Januar  1416  erwähnt:  Rudolf,  Herr  von  Camerino,  Jjudwig  de  MeUoratis 
--  Nepote  Jnnosens'  VIT.  —  Kapitän  der  Stadt  Fermo  und  die  Vertreter  der 
Stadt  Ancona  beschwerten  sich  beim  Konsil  wegen  eigenmächtiger  Angriffe  der 
Malatesta  auf  ihre  Rechte.  Es  hängt  das  wohl  mit  der  Anarchie  im,  Kirchen- 
staate, nachdem  Jolmnn  XXIII.  und  Gregor  abgedankt  hatten,  zusammen. 
Das  Konzil  will  zunächst  gütlichen  und,  wenn  das  unmöglich  ist,  rechtlichen 
Austrag  versuchen.    (Hardt  IV  560).    Bald  darauf  wurde  Karl  Malatesta.  der 

20* 


308  II.  Abschnitt.     Gregor  XII.  und  das  Konzil. 

Für  den  Ahclankmigsakf,  der  die  Kmisfanzer  Kreise  imcli  der 
Verzichücishnici  Johanns  XXIII.  besonders  interessierte,  tjietet  die 
Wiener  Handschrift en griippe  des  pfätzischen  Sekretärs  Job  Vener 
allerlei  willkoinmene  Ergänzung  zn  den  offiziellen  Akten.  Kart 
Malatesfa,  der  mit  alten  VotlntacJden  von  Seiten  Gregors  XII.  ans- 
gerüstet  war,  bot  die  Abdankung  seines  Mandanten  zwar  an,  je- 
doch nur  unter  ganz  gewissen  Bedingungen,  die  er  in  15  Punkten 
niederlegte.  Diese  bildeten  nun  den  Gegenstand  eingehender  Be- 
ratung von  Seite  der  Natimten.  Mit  ein  paar  Morien  deutet  uns 
dieses  das  Protokoll  an,  das  uns  im  Cod.  Palat.  595  über  eine 
dieser  Beratungen  der  Nationen  erhalten  ist  (141ö  cor  Jidi  4) : 
Post  multa  vix  est  deventimi  ad  ea,  que  sequiintur.  Und  die 
Schwierigkeiten,  die  durch  die  Forderungen  Matatcstas  cntsta)iden, 
waren  wirklich  nicht  gering.  Verlangte  doch  gleich  der  erste 
Punkt,  daß  vor  der  Zessionserklärung  das  Konzil  erst  durch 
Gregor  offiziell  berufen  und  autorisiert  werden  inüsse.  Wenn  die 
Ko}izilsräter  darauf  ciiigehen,  so  bedeidei  dies  aber  nichts  anderes 
als  die  Anerkennung  Gregors  als  rechtmäßigen  Papst  und  die 
Aufgabe  der  Beschhlsse  des  Pi.^iannms.  Vor  der  Flucht  Johanns 
XXIII.  wäre  solches  unmöglich  gen^esen.  Erst  durch  diese  Ifucht 
des  Pisaner  Papstes,  die  gerade  das  Gegenteil  ro)>  dem  erzielen 
mußte,  was  Johann  erreichen  irollte,  konnte  eine  solche  Forderung 
mit  einiger  Aussicht  auf  Erfolg  gestellt  n'erden.  Trotzdem  glanht 
Fillastre  dieses  Zugeständnis  des  Ko)izits  a}i  Gregor  mit  dem  Hin- 
weis entschuldigen  zu  mi'tssen,  daß  die  so  erreichte  Zession  Gregors 


schon  1412  anschehiend  den  Gebrauch  eines  Annes  verloren  hatte  (brachium 
devastatum,  Staatsarchiv  Venedig  Bd.  6  f.  62).  von  Braccio  de  Montane  bei 
Perugia  mit  seinem  Neffen  Galeotto  uefancfen.  Seine  Gemahlin  Tsabeta  bittet 
am  17.  Juli  den  Rat  von  Venedifj  um  Intervention  :  am  24.  August  bittet  Karls 
Bruder  Pandnlf  [jersonlich  flehentlich  den  Bat  ihn  ad  partes  Marehie  pro 
iberacione  sui  sauüiiinis  et  pro  deffen.sione  Status  sui  in  partibus  Marc-liie, 
qui  est  antiquus  nidus  domus  sue,  nam  clare  videbat  oinnia  loca  sua  esse 
perdita,  nisi  illuc  se  transferat,  ziehen  zu  lassen.  Endlich  wird  es  ihm  ye- 
nehmiyt.  Aber  noch  1417  Februar  S  wird  ihm  eine  Geldunterstirtsung  snr 
Befreiung  Karls  abgeschlagen.  (Venedig.  Staatsarchiv  Bd.  5  f.  146^',  Bd.  6 
f.  113.  133).  Auch  Florenz  interveniert  1416  im  Juli:  Braccio  wird  an 
die  alte  Freundschaff  von  Florenz  und  der  Malatesta  erinnert:  er  möge 
auch  des  wandelbaren  Glückes  gedenken;  wolle  er  Karl  nicht  freigeben, 
sollen  die  Gesandten  von  Florenz  wenigstens  die  Freilassung  des  jungen 
Galeotio  ern-irken .  diese  Freilassung  habe  ja  keine  politische  Bedeidnng. 
(Florenz  Staatsarchiv  Istruzioni  6  f.  67  >-' .)  Erst  im  Frühjahr  1417  wurde 
Karl  freigelassen. 


Einleitiiii}i'.  309 

(jedeufungsvollei'  sei.  als  die  lituaclujichigkri/  des  Konzils^ J.  Wie 
eingehende  Verhandlungen  über  die  Forderungen  Malatestas  ge- 
führt wurde)i,  zeigt  auch  die  Handschrift  der  Wiener  Natioiicd- 
bibliothek  5097'-).  Der  Codejc  enthält  f.  172  Anträge  an  Sigismund, 
die  von  ihm  etliche  Erlasse  verlangen.  So  soll  bei  der  Zession 
Gregors  für  ihn  und  seine  Kardinäle  in  würdiger  Weise  Vorsorge 
getroffen  werden ;  die  Auflösung  des  Konzils  vor  einer  einheitlichen 
Papstwahl  soll,  besonders  während  der  Reise  Sigisniunds  zu  Bene- 
dikt, untersagt  sein;  fcdls  Benedikt  innerhalb  eines  Moncds  ab- 
dankt, soll  er  und  seine  Kardinäle  die  Kardinalswiirde  tjehaltot. 
Diese  Cedulae  sind  von,  dem  Gregorianer  Job  Vener  eigenhändig 
geschrieben  und  weisen  mehrfach  Korrekturen  von  seiner  Hand 
auf.  Die  Niederschriften  über  die  Besprechungen  dieser  und  ähn- 
licher Punkte,  die  im  gleichen  Codex  aber  von  anderer  Hand  ge- 
schrieben sind,  zeigen  ebenfalls  von  Jobs  Hand  Korrekturen. 
Sie  veranschaulichen  uns  den  Gang  der  Beratungen.  Die  bedeut- 
samste Änderting  enthält  der  14.  Artikel.  Der  erste  Vorschlag 
lautet  mich  Cod.  5097  f.  170:  Ad  deciinuni  quartum  articiiluni 
videtiu'  forma  sie  esse  concipienda: 

Sacrosancta  generalis  synodus  Constanciensis  etc.  Quamvis 
alias  statiitiiiii  fuerit  et  ordinatum.  quod  prelati  et  alii,  qiii  debent 
huic  concilio  Interesse,  non  recedant  ab  hoc  loco  ante  flnitum 
conciliuni  nisi  ex  causa  racionabili  examinanda  per  deputatos  et 
depiitandos  ab  hoc  sacro  concilio  etc.  Quia  tanien  nonnulli  sine 
huiusniodi  licencia  recesserunt  et  adliuc  aliqui  taliter  recedere 
nioliuntur :  idcirco  statuit  et  ordinat  sancta  synodus  predicta 
contra  onines  et  singulos,  qui  sine  licencia  recesserunt  vel  in 
futurum  recedere  presument,  per  iudices  ad  hoc  deputatos  vel 
depiitandos  procedendum  fore  et  procedi  debere  ad  penas  iuris 
et  alias  usque  ad  privacionem,  si  contumacia  exegerit,  inclusive. 
Die  endgültig  beschlossene  I^orm,  die  präziser  ist,  tiringt  Hardt 
IV  378. 

Auch  zum  15.  Punkt  bringt  die  Wiener  Handschrift  zwei  von 
der  endgültigen  Fassung  abweichende  Einleifungrn.  Die  erste 
Fassung  lautet  (Cod.  5097  f.  171) :  Ad  decimum  quintum  videtur, 
quod  ad  requisicionem  concilii  Serenissimus  d.  rex  Romanorum 
debeat  patentes  suas  literas  sue  maiestatis  sigillo  dare  et  Omni- 
bus principibus,  vasallis  et  subditis  sacri  imperii  ac  ])resertim  civi- 


')  Vcjl.  Bd.  IT  46. 

-)  Vgl.  dazu  die  allgemeine  Einleitung. 


310  II.  Abschnitt.     Gregor  Xll.  und  das  Konzil. 

bus  U  incolis  civitatis  Constanciensis  precipere,  quod,  si  et  in 
qiiantuin  sacruni  coiiciliuni  delibeiaverit  ad  electionem  liüinani 
poiitificis  iiic  fore  procedenduin,  oninein  ad  lioc  operani  etficaceiii 
impendant,  quod  huiiisniodi  electio  sit  tiita,  libeia  et  seciira. 
Hoc  autem  specialiter  iiiient  rectores  et  consules  huius  civitatis 
fideliter  observare.     Et  quicunque  istaiii  libertatem  .  .  .^) 

Dir  zweite  Fassung  laufet:  Item  post  hoc'')  ad  requisicioiieiii 
concib'i  Serenissimus  d.  rex  Ronianorum  dedit')  patentes  litteras 
sue  maiestatis  sigillo')  et  omnibus  precipere  mandavit,  quod 
manutenebit  .  ,  .^) 

Auch  der  Konzilstjeschluß,  durch  den  die  Väter  die  Resignation 
Gregors  XII.  gutheißen^'),  scheint  erst  im  Laufe  der  Verhand- 
lungen entstanden  zu  sein,  denn  er  ist  vollständig  von  Job  Vmers 
Hand  geschrieben.  Der  königliche  Erlaß,  durch  den  dem  Konzil 
Freiheit,  insbesondere  auch  für  die  Wahl,  zugesichert  wird,  findet 
sich  in  seinen  wesentlichen  Teilen  nmhl  schon  im  ersten  Konzept 
(f.  173):  Sequitur  conceptus  literarum  regiarum  super  libertate 
future  electionis. 

Sigismundus  etc.  Cum  propter  vacacionem  sedis  apostolice 
...  sit  penitus  destituta.  ^)  Es  wird  nur  dann  noch  eine  aus- 
führliche Arenga  eingeschoben  und  ein  Kschatokoll  angefügt.  Am, 
Schluß  vermerkt  Job  Vener  dazu:  Item  flat  deputacio  et  ci"eacio 
seil  ordinacio  regie  maiestatis,  qua  illustrem  d.  Ludovicum,  comitem 
Palatinum,  sacri  imperii  archidapiferum  et  Bavarie  ducem  consti- 
tuat  huius  sacri  concilii  pi'otectorem  et  defensorem  in  plenissima 
forma  cum  omni  auctoritate  et  potestate  regali  ad  omnia  circa 
hoc  quomodoJibet  opportuna  et  presertim  in  cives  et  incolas 
huius  civitatis  et  aiiorum  vicina  etc. 

Eine  tjesonders  eingehende  Beratung  scliein.t  auch  das  Dekret 
erfahren  zu  hafjen,  durch  welches  Benedikt  zur  Zession  aufgefordert 
wird.^J  Es  ist  von  Job  dreimal  durch  korrigiert.  Erst  hieß  es 
quamvis  onniia  quesita  fuerint  remedia  .  .  .  Das  omnia  wird 
dann  tx'schridener  zu  multa  korrigiert.  Die  wichtigste  sachliche 
Änderung   darin    ist,    daß    nach    der    ersten   F'assung    es    heißt: 


a)  So    korrigiert    von  der  Hand  Job    Veiiers   aus  Ad    decinmin    qiiintum  videtur,   quod. 
b)  So  korr.  aus  debeat.    c)  Folgt  durchstrichen  dare. 

'j  Dann  weiter  wie    n  der  endgültigen  Fassung  Hardt  IV  379. 

-)  Weiter  wie  in  der  endgültigen  Fassung  Hardt  IV  378. 

^)  Hardt  IV  381. 

*)  Hardt  IV  379  Z.  24  v.  u.  bis  380. 

^)  Hardt  IV  381. 


Kinlfitimu:.  oll 

Petrum  de  Lima  .  .  .  fore  solenipniter  requirendum.  ut  infra 
unius  inensis  spacium  a  die  lequisicionis  huiusniodi  .  ,  .  omni  iiiri 
papalus  .  .  .  cedat.  Diosp  Frist  von  rlufitf  Mo}iaf  wird  dcDUi 
auf  Pin  Drittol  verringprf ;  .  .  .  ut  infra  spacium  deceni  dierum 
requisicionem  huiusmodi  sequencium  .  .  . 

AU  dies  gibt  ein  Bild  von  den  bewegten  Verhandlungen  in 
den  ersten  Julitagen  1415. 

Über  die  Kurie  Gregors  in  dpu  letzten  Tagen  seiner  Herrschaft 
geben  die  Tagebuchnotizen,  die  aus  dem  Vatikanischen  Archiv 
unten  folgen,  einige  Aufklärung.  Das  Interessanteste  darin  ist 
wohl  die  Absetzung  des  Kardinalnepoten  Antonius  als  Käm- 
merer. tJberhaupt  hat  der  Pai)st  damcds,  vielleicht  auf  Be- 
treiben des  Vizekämmerers,  energisch  in  die  Finanzverhältnisse 
eingegriffen.^) 


')  Am  1.  .Juli  reserviert  er  .sich  die  Krnnmereinkiinfte  der  Provinzen  Mark 
Ancona  und  Ma^satrabaria  mit  Atisnahme  der  den  Malafesta  zugesafjfen .  auch 
für  den  Fall  seiner  Abdankung.  'Ad  futuram  rei  memoriam.  Cum  proi)ter 
temporis  malignitatem  nonnulli  de  provinciis  nostris  marchie  Anconitane  et 
Massetrabarie,  qui  nobis  et  Romane  ecelesie  habent  solvere  census  .  .  .  tarn 
racione  vicariatuum  suorum  quam  regalium  camei'e  ap.  debitorum  fuerint  et 
siut  .  .  .  uegligentes  .  .  .  Reg.  838  f.  (49i  181;  f.  129  ^  an  Frans  Elekt  von 
Mothmt  und  Visekmnnierer :  rndemnitäf Verklärung  für  eine  Reihe  der  Kammer 
nicht  gezahlter  Smninen.  darunter  pro  residuo  tasse  litterarum  promoeiouis 
dilecti  filii  Guilielmi  electi  Coloniensis  uon  soluto  in  huiusmodi  registro  et 
bulla  58  fl.  300  fl. ;  als  Cetisus  dem  Rudolfus  de  Varano  domicellus  Camerinen- 
sis.  —  F.  47  (vgl.  Raynald  ad  a.  1415  Nr.  XXVIII)  reserviert  er  sich  Ein- 
künfte und  Würde  eines  Kardinals  am  17.  .Tuli.  —  Arn  18.  .Juli  idmrträgt  er 
die  Sammlung  der  Einkünfte  der  Camera  ap.,  die  er  sich  bis  zur  Wahl  des 
näclisten  Papstes  reserviert,  dem  Franc,  el.  Mothonensis,  qui  eciam  thesaurarius 
noster  existis,  f.  (47  »^ )  179 <^.  —  Am  15.  .Tuli:  Ad  futuram  rei  memoriam. 
Cum  nonnulli  debitores  camere  ap.  maxime  infrascripti  non  inspectis  suppor- 
tacionibus  et  remissionibus  eis  factis  nee  consideratis  necessitatibus  nostris 
per  subterfugia  iverint  et  incedant  .  .  .  nos  volentes  suis  obviare  cautelis  et 
nostris  indigenciis  providere,  si  contingat  nos  papatui  per  nos  aut  procura- 
torem  .  .  .  renunciare,  certas  quantitates  circa  summam  mille  ducentorum 
sexaginta  duorum  florenorum  auri  ascendentes  .  .  .  debitas  .  .  .  nobis  de 
plenitudine  apostolice  postestatis  tenore  presencium  reservamus  .  .  .  Reg. 
338  f.  (49 '' )  181 '' .  —  Dem  Bischof  Johannes  von  Forli.  Sohn  des  Mathetis  de 
Strata  (scriptor  et  familiaris,  secretarius,  litt.  ap.  abbreviator,  sacre  peniten- 
ciarie  scriptor,  notarius  camere  apostolice)  erlöst  er  wegen  der  Verdienste 
seines  Vaters  quodque  ecclesia  ipsa  tua  .  .  .  maxime  propter  detestabile  iugum 
pestifere  tirannidis  iniquitatis  filii  Baldassarris  Cossa,  quo  nostra  Forliviensis 
civitas  singulariter  oppressa  fuit,  quasi  totaliter  fuit  et  est  destructa  alle 
seine  Schulden  an  die  camera  apostolica  Reg.  338  f.  (45)  177. 


312  II.  Abschnitt.     Gregor  XII.  und  das  Konzil. 

Ans  dm  Registom  Martins  V.  erachpu  wir,  daß  Gregor  spi)i 
ganzes  Vermögen  —  rou  eflichen  Legaten  atjgeseJien  —  der 
römischen  Kirche  hinterlassen  hat.  Drei  Urkunden  des  Kurialen 
Ludwig  Alamanin  unterricJiten  uns  allerdings  auch  daridjer,  daß 
der  Bischof  Franziskus  von  Kissauws,  der  Erzhiscliof  Paulus  con 
Brindisi  sowie  der  Kanonikus  von  Recanati  sich  Veruntreuungen 
am  Nachlaß  Gregors  zu  Schulden  kommest  ließen.  Gegen  sie  n'erden 
nun  förmliche  Haftbefehle  erlassen.  Den  Ätdiang  tnlden  zwei 
Texte  zur  Frage  der  ,Realis  Obediencia'.  Scho)i  am  4.  Juli  ]41ö, 
dem  Tage  der  Zession  Gregors,  hatte  das  Konzil  unter  anderem 
drei  Dekrete  beschlösse)! .  die  fjesagten,  alles  was  Gregor  XII.  in 
sua  reali  obediencia  canonice  vel  racionabiliter  6/6-  4.  August 
dieses  Jahres  getan  habe  oder  noch  tun  würde,  solle  auch  als 
vom  Konzil  ratifiziert  gelten  (Hardt  IV  337)^):  die  Offizicden  und 
Kuricüen  Gregm's,  die  ihre  Ämter  in  kmionisch  gültiger  Weise 
erlangt,  sollen  in  ihren  Würden  verbleiben  (Hardt  IV  338) :  nur 
wenn  zwei  Persorten,  aus  verschiedenen  Obödienzen  dasselbe  Bene- 
fizium  erhalten  haben,  wird  das  Konzil  in  jedem  einzeUien  Falle 
die  Entscheidu)ig  treffoi.  So  klar  abgefaßt  diese  Dekrete  auch 
waren,  so  hatten  sie  allem  Anschein^  nach  doch  nicht  den  ge- 
wünschten Erfolg.  Um  )run  allem  Unfrieden  und  Streitigkeiten 
zwischen   den    beiden   nun   doch  geeinten   Parteien   Johanns  und 


V  Ich  führe  hier  ans  dem  Vatik.  Archiv  Div.  Cain.  einige  Beispiele  an: 
Am  18.  Sept.  1415  Aufnahme  fies  Johannes  Naghel  der.  coniugatus  Spirensis 
ad  officium  cursorie,  prent  fuerat  in  officio  in  obediencia  olim  Gregorii  XII. 
in  sua  obediencia  nuncupati  (f.  24'^).  Ebenso  Jat-ohus  Drenow  der.  Culmensis; 
Johannes  Ulrici  de  Pingula. 

F.  25:  Am  11.  Oktober  Johannes  de  Oppenheim  der.  Coloniensis  dioc, 
magister  hostiarlus,  olim  obediencie  Johannis  aggregatus. 

F.  25'^:  Die  XXVII.  d.  mensis  Novembris  (1415)  Matheus  de  Strata  recep- 
tus  fuit  ad  officium  notariatus  camere  etc.  in  personam  filii  sui. 

F.  27:  Die  mercurii  XV.  m.  Januarii  (1416)  mag.  Johannes  de  Moutepoli- 
ciano  per  Gregorium  XII.  in  obediencia  sua  uuncupatum  pontificatus  sui  anno 
quarto  factus  acolitus  pape  in  Constancia  iuxta  capitula  statuta  per  sacrum 
Constanciense  concilium  de  recipiendis  officialibus  ipsius  Gregorii  edita  ad 
ipsum  acoliti  officium  fuit  admissus  sine  iuris  preiudicio  alieni.  Am  selben 
Tage  ad  officium  notariatus  camere  et  secretariatus. 

F.  27:  Eadem  die  {21.  Jannar  1416)  d.  Marinus  ep.  Aprutinus  et  Bartholo- 
ineus  de  Urbeveteri  iuxta  capitula  duarum  obedienciarum  admlssi  fuerunt  per 
d.  vicecamerarium  ad  officium  taxacionis  bullarum  sine  preiudicio  iuris  alieni. 

F.  27  V:  Magister  Conradus  de  Susato  s.  theol.  professor.  olim  d.  Gregorii 
subdiaconus  angenommen  zum  seihen  Amte. 


Einleituiiii".  81  o 

Gregors  riii  Kiidr  zu  niacheit.  tvinrlr  in  der  Gcitcrdlkuuyregafion 
vom  19.  Se^jf einher  1416  auf  Betreiben  des  Pfalzgrafen  neuerdings 
ein  Dekret  verlesen,  nach  dem  alle  Sentenzen  loid  Prozesse  gegen 
die  Anhänger  Gregoi's  suspendiert  sein  sollten.  Fillastre  hatte 
gegen  dieses  Dekret  smrohl  im  Kardinalskollegiuni  wie  in  der 
französischen  Nation  als  zu  weit  gehend  Stellung  genommen.  Und 
nachdem  es  schon  a)ige)iomnien  war,  beschäftigte  sich  auch  noch 
die  deutsche  Nation  damit,  da  es  in  der  Nation  vorher  gar  nicld 
zur  Behandlung  gekmnmen  sei,  und  verlangte  Widerruf.^)  Das 
Dekret  scheint  ivohl  in  Kraft  gebfiet)e}i  zu  sein,  doch  war  seine 
Wirkung  keine  große.  Denn  noch  am  12.  Febr.  1418  mufi  sich 
wiederum  der  Pfalzgraf  an  einen  Kardinal  mit  dem  Ersuchen 
tvefiden,  die  zu  schützen,  die  rechtmäßig  Benefizien  van  Gregor  er- 
langt haben.^J 

Es  war  wohl  gerade  nach  den  Angriffen  Fillastres  gegen  das 
Dekret  vom  19.  September  1416.  daß  sich  ein  ehemaliger  officialis 
Gregors  veranlaßt  scdi  i)i  einem  Kommentar  smvohl  die  ersten 
drei  Dekrete  vom  4.  Juli  1415,  wie  das  Dekret  vom  19.  September 
1416  zu  verteidigen.^)  Sachlich  Neues  wird  darin  kaum  geboten. 
Aus  derselben  Zeit  stammt  wohl  auch  das  Stück,  das  Hardt 
schoii  ans  dem  Wiener  Codrjr  abgodruckt  hat.  In  diesem  wird 
der  Begriff  ,Realis   obediencia"   selbst   erläutert.     (Hardt  IV  897.J 


')  Vgl.  Bd.  II  71. 

V  Vgl.  den  Anhang. 

•''J  Vgl.  das  ausführliche  Stück  im  Anhang. 


314  II.  Alischiiitl.     (Ireüor  XII.  und  das  Konzil. 


(141)  K.  Sifjmuund  au  GiP(/or  XII.:  Prlnzipidlps  über  Papsttum 
imrl  Kainrrtiiw.^)  Siffisnnmffs  Vpriangpii  ))ach  Rpform  und 
Union.  Er  hat  attps  zu  ihipr  Hprtjpifülnmig  (jptau.  Nun 
soll  Gregor  das  Seine  tun  und  vor  allem  samt  den  weltlichen 
und  geistlichen  Fi'trsten  zum  Konzil  h'omme)i.  Dafür  genmhrt 
Sigismiind  einen  salvus  conductus.  Lodi  (1413  Dez.  2). 
Petersb.  Cod.  f.  68  (B);   Königsb.  Cod.  p.   36  (G).    Einige  Stelleu  daraus 

im  Druck  Hardt  VI  6  u.  ö. 

Sigisniundus  Dei  gracia  Ronianoium  rex  seiiiper  augustiis  ac 
Ungarie,  Dalmacie  etc.  rex  reverendissinio  d.  Angelo  Corrario. 
per  nonnullas  gentes  christianitatis  Gregoriiis  XII.  nuncupato» 
amico  iiostro  carissinio  salutem  ac  spiritum  consilii  ac  timoris 
Domini,  qui  celum  et  terrani  regit.  Is  exeniplo  de  superioribus 
ad  inferiora  derivans")  siciid  in  finnamento  celi  diio  luminaria 
magna  constitiiit.  ut  mimdum  vicibus  suis  illustrent,  sie  et  in 
(eiTis  finnamentum  ecclesie  militantis  instituens  eam  habere  vo- 
luit  utriusque  gladii.  pontificalis  scilicet  et  imperialis,  potestat'eni. 
ita  eormn  discernens  officia.  ut  eorum  officioi'um  diversitas  nulla 
sibi'')  diversitate  dissenciat,  sed  in  commissi  execucione  regiminis 
ex  officii  debito  in  loci  unitate  concordent  et  ipsorum  procul  dubio 
pro  futura  concordia  alter  alterius  fultus  presidiis  et  utriusque 
mutuis  Vota  favoi'ibus  in  defensionem  iusticie  debita  execucione 
ipsius  concordi  voto '')  conveniant.  opus  iusticie  liberius  operentur 
fructumque  producant  pacem  mundo  pariendo'^).  tranquillitatem 
inducentes  foventesque  concordiam  nutriant  equitatem.  Sacer- 
docium  siquidem  seu  pontificium  debet  pium  et  tutum  ad  ini- 
l)erialem  dignitatem  omni '')  \  eneracione  coniimctum  habere  re- 
fugium.  ut  imperii  Roniani  fastigium  et  eius  culmen  presidem 
s|)ii'itualis  advocati  et  defensoris  precipui  circa  ecclesiam  gerat 
officium  et  in  ipsius  fortitudine  brachii  defensari  debent  ecclesiastice 
libertates  et  iura  manuteneri.  ipsarum  hereses  extirpari,  ut  cultus 
fidei  Christiane  amplietur  et  inimicis  consternatis  eiusdem  in  pacis 
pulchritudine  sedeat  populus  christianus  et  in  requie  opulenta 
conquiescat ;  Imperium  vei'o  ecclesiasticis  adiutum  suffragiis.  se- 
datis  procellosis   interdum   imminencium   tempestatum   turbinibus 


a)  B  donans.     b)  B  sine,     c)  B  voce,     rt)  B  poiu-ndo.     e)  C  cum. 

V  Vgl.  ähnliche,  aber  anders  geformte  Gedankengänge  in  dem  Einladungs- 
schreiben an  K.  Karl  VI.  von  Frankreich.  Hardt  VI  7. 


K.  Sigismuiul  an  (Jrciror  XH.  315 

tranquillum  ledieiit  ad  qiiietem.  Verum  huniaiii  geiieris  iuiiiiicus. 
pacis  impaciens,  amator  liciimi.  discordie  seminator,  utrius  pro- 
fectibus  invidens  zizaniam  seiuiuavit,  coiitencioiiis  iiiateriam  siis- 
citavit.  Crevit")  nainque  ])erveisoriim  audacia,  ipsoriim  habiin- 
dante  malicia  sentit  utique  alma  mater  ecclesia  tarn  popiili  sihi 
commissi  quam  suam  gravem  et  dampnosam  iacturam  et  novorum 
gravaminum  molestias  experitur,  dum  cottidie  liberius  peccatis 
insistitur,  hereses  pulluiant.  scaiidala  suscitantur.  multiplicantur 
cedes  et  strages  inniinere  invalescunt.  in  persecucionum  turbinibus 
Petri  navicula  fluctuat  et  interdum.  qui  fidelium  ipsius  censeri 
nomine  gloriantur,  in  arcum  perveisum  fidei  debitum  non  ser- 
vando  conversi^)eam  in  suisiuribus  iniurioseimpetunt  et  molestant, 
illa  nunc  denegando  pro  libito.  nunc  illicite  occupando.  Quid 
enim  in  hiis  superest,  nisi  ut  langueant  fideles,  tabescat  grex, 
errores  pullulent,  mores  depraventur,  pravitas  tyrannica  dominetur. 
Inde  emulaciones,  sediciones  et  secte,  inde  avaricia,  malignitas  et 
violencie,  inde  inimicicie.  homicidia  et  veneficia,  inde  homines  sui 
amatores,  Deo  odibiles  commensatores.  impudici,  luxuriosi,  superbi, 
incompositi,  superioribus  non  obedientes.  insipientes,  sine  affec- 
tione,  sine  federe,  sine  lege,  sine  pace. 

Que  omnia  provide  considerantes,  nos,  qui  ad  eandem  matrem 
et  universalem  ecclesiam  sinceritate  multe  pietatis  afficimur  et 
pia  nimirum  compassione  inovemnr,  ex  eo  potissime  consideracio 
nostra  anxiatur,  quam  dire.  quam  graviter  materna  eius  viscera 
qiiaciantur,  quod  ipsa  quam  ])lures  caros  filios  et  inclitos  prin- 
cipes  in  suo  senciens  utero  collidentes.  prudenter  advertit  christi- 
anorum  potenciam  in  Christi  plasphemos  et  inimicos  nominis 
Christiani  potenter  et  magnifice  more  solito  exei'cendam  in'')  ob- 
probrium  et  grave  domesticorum  fidei  detrimentmn  tabescere  et 
exterminari.  Hec  igitur  et  alia  non  facile  numeranda  incommoda 
et  dispendia  caritative  pensantes  affectu  maximo -')  desiderio  iani 
dudum  tenebamur.  ut  diebus  nostris  videre  possemus  unicam 
Christi  sponsam  catholicam  ecclesiam  debite  reformatam.  Postea 
vero.  cum  ad  imjjerialia  gubernacula  fuissemus  assumpti,  id.  quod 
erat  nobis  in  desiderio,  transivit  in  preceptum.  cum  teneamur 
ecclesiam  Dei  per  imperiale  officium  tueri.  cuius  eciam  canones 
sanctorum  patrum  nos  appellant  advocatum  et  defensorem.  Supremo 
itaque  studio  curavimus,  ne  quid  negligencie  possit  in   hoc   nobis 


a)  B  evenit.    b)   Fehlt  B. 

'j  Xacli  Ps.  77,  57.    '^)  Von  hier  an  gedruckt  u.  a.  Hardt  VI  6. 


olö  II.   Ahsciliiitl.     (iregor  XII.   und  das   Konzil. 

apiul  Deuiii  vel  lioniiiies  iiiipiilari.  Et  ob  luiiic  n-m  |k'i-") 
litteras  et  iiuncios  institiimis  apiid  sedem  apostolicaiii  |)ro 
convocacione  g-eneralis  concilii  loco  ahili  et  tempore  coiignio 
facienda    .    .    .^) 

Si^)  ergo  facere  vultis,  ut  ecclesia  Üei,  quantuni  in  vobis  est. 
possit  esse  bene  reformata,  ecce  nunc  teinpus  acceptabile,  non 
secunduni  spirituni  luiiiis  niiindi.  set  secnndmn  spiritiim.  qiii  ex 
Deo  est.  Expedit  vobis  in  ostensione  Spiritus,  nt  iani  manifeste 
procedatis.  Modum  etenim  habetis  aptum  et  congrmmi  in  veni- 
endo  ad  premissum  locnm')  tempore  constituto.  Ymmo  discre- 
cionem  vestram  pro  nostro  imperiali  officio  rogamus.  monemus 
et  exhortamur  ac  snb  obtestacione  divini  iudicii  vos  adiuramiis, 
quatenus  cum  omnibus  principibus  ecclesiasticis  et  secularibus 
...  de  vestra  obediencia  ad  locum  predictum  et  diem  concilii 
predicti  presto  vos  conferatis,")  ministerium  vestrum  taliter  in 
hiis  adimplentes  et  debitum  vestrum  facientes,  quod  Deo  ad  lau- 
dem,  sacrosancte  matri  ac  universali  ecclesie  perfecte  reformacionis 
ad  profectum.  nobis  ad  gaudium  et  vobis  proveniat  ad  salutis 
incrementum.  in  quo  Deo  utique.  mundo,  vestre  consciencie  atque 
nobis  piurimum  satisfacietis  et  nos  proinde  devocionem'')  vestram'') 
continua  benivolencie  promptitudine  nee  immerito  prosequi  valc- 
amus.  Dens  enim  paciencie  et  solacii  ac  spei  dabit  id  ii)sum 
saperej'n  alterutrum*)  secunduni  Jesum  Christum,  ut  unanimes  uno 
ore  lionorificemus  patrem  et  dominum  nostruin  Jesum  Christum.') 
Repleat  nos  onmi  gaudio  et  i)ace  in  credendo,  ut  habundemus 
in  spe  et  virtute  spiritus  sancti  Amen.  Et  ut  vester  adventus 
illuc  plenius  habiUtetur,  has  nostras  litteras  vobis  transmittimus 
pro  securacione  vestra  et  avisamento,  ne  postea  dicere  vel  allegare 
ullam  ignoranciam  in  ])remissis  valeatis.  Nos  etenim,  ut  pleniorem 
et  tuciorem  causam  veniendi  habeatis,  per  presentes  damus  vobis 
et  vestris  plenum  salvum  conductum  et  omnimodam  securitatem. 
Datum  Laude  anno  etc. 

Ad  mandatum  d.  regis  .Johannes  prepositus  de  Strigonio 
vicecancellarius.O 


a)  Per  .;*.  .  miucios' fehlt  B.      b)  Fehlt  B.      c)  B  confodoiatis;  f  aiilpialis.      Hl  Fehlt  C 
c)  B^nMeriimri  f)\Unterschrift  fehlt  B. 

'j  Es  folgt  nun   der  Bericht   über   die  hekantiteu    Verhaiidluiigeii.   ange- 
fangen von  den  Besprechungen  zu  Como  (Okt.  1413)  Vgl.  Druck. 
■9  Von'Jiier  an  kurser  Aussug  im  Druck. 
^)  Nach  Rom.  15,  5  f. 


K.  Siffismund  an  die  Obödienz  Gregors  XII.  317 

(142)  K.  Sigisnnuui  an  die  Ohödienz  Gregms  XII. :   Aufforderung 
persönlich  oder  durch  Vertreter  zum  Konzil  zu  kommen.    Über 
ihre  Stellungnahme  haben  sie  Sigismund  zu  berichten.    Lodi 
(1413  Dez.  2.J 
Petersb.  Cod.  f.  69  (B) ;  Königsb.  Corl.  p.  39  i  C). 

Sigisinimdus*)  Dei  gracia  Romanoruiii  rex  seinper  augustus, 
Ungarie,  Dalinacie,  Croacie  rex  universis  et  singuJis  princijjibus 
ecclesiasticis  et  secularibus  ac  qiiibusciinque  aliis  cuiusciinque 
Status,  gradiis,  ordinis,  preeminencie  seu  condicionis  existant  de 
übediencia  reverendissiini  d.  Angeli  Corrario,  qui  per  nonnullas 
gentes  christianitatis  Gregorius  XII.  nuncupatur,  salutem  et  spiri- 
tum  consilii  et  tinioris  Doinini.  Exacti  teinporis  catliolicos  reges 
et  principes,  quoruni  gesta  magnifica  fama  laiidabilis  clara  con- 
tinuacione  preconii  quasi  traduce  quodam  propagare  conatur  ad 
posteros  exinde  ad  siuiilia  exemplaris  doctrine  magisterio  in- 
forniandos,  ex  eo  specialiter  velud  preheuiinentibus  titulis  anti- 
quitas  fideles  intitulat,  quod  idem  ad  Deum  et  ecclesias  rectitudine 
fidei  et  devocionis  integritate  ferventes  ipsas  personas  ecclesiasticas, 
bona  et  libertates  earuui  sue  potencie  clipeo  protexerunt  et 
nichilominus  in  suis  inunificenciis  erga  illos  iniinensitateui  solam 
pro  mensura  ponentes  eas  niultis  libertatibus  et  immensis  libera- 
litatibus  ampliarunt  .  .  . 

Hortamur,  ut  pro  religione,  quam  Deo  debetis  .  .  .  curetis 
in  eodem  concilio  tempore  prescripto,  si  comode  potestis,  per  vos, 
vel  si  personaliter  non  potestis,  saltem  per  vestros  solempnes 
oratores  interesse  ac  cum  effectu  curare,  ut  ipse  Angelus  Corario 
personaliter  et  sine  difficultate  se  transferret  ad  prefatum  lo- 
cum  concilii  tempore  deputato  cum'')  prelatis  et  aliis,  qui  sunt 
de  sua  obediencia  in  vestro  regno,  vel  saltem  ipsi  pi*elati  veniant 
ad  prefatum  locuni  concilii  tempore  constituto,  ut  convenientibus 
viris  probatis  in  copiosa  multitudine  super  reformacione,  pace  et 
tranquillitate  tocius  ecclesie  seu  congregacionis  omnium  christia- 
noi'um  possit  provideri.  Supei*  quibus  eciam  omnibus  placeat  de 
vestris  intencionibus  nosti'am  maiestatem  pei-  vesti-as  et  cuius- 
libet  vestrorum  litteras  cerciorare  presencium')  sub  nostre  maie- 
statis  sigilli  testimonio  litterarum.     Datum  Laude  etc. 

Ad')  mandatum  d.  regis  Johannes  prepositus  de  Strigonio 
vicecancellarius. 


n)  Dazu  C  rlip  rberschrif'f:     l'iiinipibus  i\c  Dboiliencia   Aiii;rli  ilc  Corarii).     In  Cuiii  . 
iDiistiliiti)   ffhlt  jl.     (•)   Ft'lilt   (':   li  prcscnciuiii   lit  teiarmii.     ili   riitfrsrlirift  ft'lilt  li. 


318  II.  Abschnitt.     Gregor  XII.  und  das  Konzil. 

(14H)  An  die  Verhandhirujcn  mit  Erzbischof  Andreas  von  Calocza 
(Bd.  I  Nr.  78)  ansddießender  Protest  Gregors  XIJ.  Rimini 
1414  August  14. 

Hier  nach  Petersb.  Cod.  f.  107 — 116  (D).  Überschrift  dort:  Memoriale  et 
registrum  agendorum  cum  reverendi.ssiaio  d.  A.  Corario  Gregorio  XII.  nun- 
cupato  et  cum  magnifico  d.  K.  de  Malate.stis  sujjer  execucione  et  disposicione 
generalis  concilii.  Also  übereinsfimmend  mit  den  Bruchstücken  in  C  (CwesJ. 
Vgl.  Bd.  1  S.  294  n.  Zur  Datierung  bringt  D  sn  S.  300  hinter  Zeile  fi  : 
Prefata  responsio  exhibita  fuit  per  Antonium  Andree  de  Civitate  Austrie  no- 
tarium  magistro  Matheo  de  Strata  secretarlo  etc.  die  dominica  de  mane 
quinta  Augusti  a.  d.  MCCCCXIIII  Arimini  in  eius  hospicio.  Hinter  der  Er- 
wähnung der  modi,  die  Gregor  schon  im  Jahre  vorher  angeboten  (Bd.  I 
S.  49  ff'.)  und  die  in  B  tind  C  (Bd.  I  Nr.  73)  nicht  stehen,  wohl  aber  in  D. 
fährt  Gregor  XII.  nach  dem  letzten  Satze  (Bd.   /  S.  56  Z.  14)  fort: 

Et  ne  credatur,  quod  hoc  dixerit  et  dicat  pi'opter  iuris  siii 
diffidenciam  atque  propterea  isla  obtulerit,  protestatur  ipse  papa 
Gregorius,  quod  per  oblata  non  intendit  excludere  quamcunque  aliani 
viani  racionabilem,  per  quam  vera  reintegracio  haberi  possit  in 
ecclesia  Dei  et  vera  unio  et  pax  et  tranquillitas  in  populo  cristiano, 
quin  yninio  hec  iugiter  et  toto  posse  a  Domino  deprecari  intendit 
et  cum  onmibus  qulbuscunque  ea  tota  valitudine  procurabit  et 
procurare  intendit. 

Et  quia  Deo  propicio  res  ita  bene  possent  disponi,  quod  de- 
sideramus  toto  corde,  quod  videretur  nobis  transferre  personam 
et  curiam  nostram  ad  partes  illas,  petimus  pro  nobis  et  tota 
curia  nostra,  omnibus  aliis  tam  precedentibus  quam  sequentibus 
nos,  similiter  quoque  et  pro  oratoribus  et  ambasiatoribus  et  nun- 
ciis  nostris  quibuscunque  ac  cuiuscunque  gradus,  Status  et  con- 
dicionis  existant  spiritualis  vel  temporalis,  insimul  et  divisim, 
ydoneos  salvos  conductus  fiei'i  et  omnimodas  oportunas  securitates 
pro  accessu,  mora  et  reditu  tam  per  terras  dilectorum  filiorum 
nobilium  vii'orum  ducum  Austrie  quam  per  omnes  alias  comuni- 
tates  et  dominos  necnon  j)ersonas.  quacunque  dignitate  fulg-eant.") 
eciam  si  ad  terras  obediencie  nostie  Alemanie  declinari ')  vellemus 
aut  alios  destinare. 

Lecta  et  data  fuit  dicta  responsio  scripta  manu  magistri 
Gucii  de  Ymola  sci'iptoris  apostolici  de  mandato  et  in  pi'esencia 
sanctissimi  domini  nostri  d.  Gregorii  divina  providencia  pape  Xll. 
venerabili  patri  domino  Andree  de  Gualdo,  quem  alias  ipse  sanc- 
tissimus  dominus  noster  papa  piomox  it  ad  ecclesiam  Spalatensem, 


ii)  Es  f'ulyi  (liciiiif  ur.     b)  .So  l). 


K.  Siffisimind  an  Gregor  XII.  319 

oratori  prefati  serenissimi  regis  Sigismundi  etc.,  assistentibus  ipsi 
domino  nostro  pape  Septem  reverendissimis  dominis  dominis  s. 
Romane  ecclesie  cardinalibus  et  presentibus  magnifico  et  potenti 
domino  d.  Karolo  de  Malatestis  et  magnificis  d.  Galeato  *)  domini 
Malateste  de  Cesena  et  Galeoto  domini  Malateste  de  Pensauro, 
nepotibus  suis,  et  multis  aliis  prelatis,  nobilibus  atque  civibus 
Ariminensibiis  in  audiencia  publica  prefati  sanctissimi  domini 
nostri  .  .  .  MCCCCXIIII,  indictione  VII.  .  .  .  die  martis  XIIII.  Augusti. 

M.  de  Strata. 

Nicolaus  de  Medicis  de  Urbeveteri  legxim  doctor  et  apostolice  camere 
clericus  supradicte  responsioni,  cum  legeretur  per  infrascriptum  d.  Matheum 
de  Strata  secretarium,  .  .  .  presens  fui.  Matheus  de  Strata. 

Wetkindus  Salczman  decretorum  doctor,  camere  apostolice  clericus.  Jo- 
hannes de  Montepoliciano  sanctissimi  domini  nostri  secretarius  et  acolitus  ac 
prefati  serenissimi  regis  familiaris. 

Baldasar  quondam  ser  Johannis  de  Bernardis  de  Meldula  notarius,  iudex 
Ordinarius  et  notarius  domini  potestatis  Ariminensis.  Ursicinus  filius  quondam 
magistri  Jacobi  de  Cesena,  civis  et  habitator  Arimini  ...  et  officialis  curia 
temporalis  Ariminensis. 

Iste  heedem  responsiones  per  prius  fuerunt  misse  P.  de  Luna, 
prout  reperi  in  quadam  littera  reverendissimo  in  Christo  patri 
et  domino  d.  B.  miseracione  divina  sacrosancte  Romane  ecclesie 
presbytero  cardinali  dignissimo  domino  et  patri  suo'')  graciosis- 
simo,  Placentino  vulgariter  nuncupato,^)  ad  Bononiam  destinata  .  .  . 

(144)  K.  Sigismund  an  Gregor  XII. :  Mahnt  Gregor  ernst  an  seine 
Pflicht,  zur  Union  beizutragen,  der  er  bisher  nicht  genügend 
nachgekommen. y  Er  soll  zum  Konzil  kommen.  Lbersendung 
der  Geleitbriefe  des  Herzogs  (Friedrich)  von  Österreich  und 
der  Stadt  Konstanz.  (Nürnberg  1414  Okt.  4.) 
Petersb.  Cod.  f.  16;  Königsb.  Cod.  p.  39. 

Sigismundus '^)  etc.  reverendissimo  in  Christo  patri  d.  Angelo 
Corario  olim  Gregorius  XII.  nuncupato  amico  nostro  carissimo 
salutem  et  spiritum  seiende  et  pietatis.  Reverendissiine  pater, 
amice  carissime.  Scripturarum  missarum  series  per  venerabilem 
Andream^)  archiepiscopum  Collocensem,  legum  doctorem.  principem 

a)  So  hier  D.  b)  So  D.  c)  Dazu  die  Überschrift:  Alia  littei-a  siipe?-  npg:oeio  unionis 
(folgt  C  predicto  eidem)  A.  Corario  directa. 

V  Branda  de  Castillione. 

'^)  Dieses  Schreiben  war  bisher  nur  aus  der  Antwort,  in  der  .^ich  Gregor 
verteidigte,  bekannt  (Vgl.  Bd.  I  20.3  Anni.  1  betr.  Datum). 
^)  Vgl.  Bd.  I  Nr.  73. 


320  II.  Abschnitt.     Gregor  XII.  und  das  Konzil. 

et  consiliaiiuin  nostruni  devotum,  fidelem,  dilectuiii.  nuper  de  vestra 
presencia  ad  nos  revertenteiii,  presentatariiiii  de  variis  adniiraci- 
onibiis  et  stiiporibus,  quos   causamini   in    graveni   nimis   vestram 
üffensam   redundare,   eciani    in    summa    quasi    videamur    argui    a 
vei'itate  et   vestig-iis   paternis   exorbitasse    cum    modis   et   formis 
modificandi  convocacionem  concilii  generalis  quodammodo  impos- 
sibilibus  et  necessitatibus  ecclesie  diffuse  perniciosis,  commentata 
satis  dispendiose  describens,")  quam  tamen  multorum  catliolicorum 
regum   et   principum    ac    prelatorum    et   doctorum    ceterorumque 
virorum  probatorum  matura  explorata  decisio,   ut   fii-miter  credi- 
mus,  gracia  pneumatis  almi  dogmatizativa  in  copiosa  multitudine 
in  unum  conveniente,  quorum  fuit  cor  unum  et  anima  una  et  in 
quibus  regnavit  unanima   pietas  actionum.   patulo  per   nuilta    ar- 
gumenta   approbavit,    pie    sectamur    et    constanter    credinms   et 
tenemus.     Sub  verborum  licet  satis  revelato  velamine  in  scriplu- 
rarum  caice  artifex  eorundem  supponens  hoc  ex  transmissis  suc- 
cincte  collecta  scripturis  brevi  satis  epilogio  comprehensa  trans- 
cui'i'imus.'')     Sane  iuste  in  se  culpam  quis  aggravat,  quam  iniuste 
in  alium  retorquere   festinat  .  .  .    Verum    quia    nescit   ab    amore 
Caritas  eciam  lesa  discedere,  nos  post  exj)i'obrata   nobis  fidei   et 
veritatis   obprobria   et    post    audita    set    benigne    concepta   verbä 
tumencia  servantes   ad   vos   solide    caritatis    aflectum    pro    vobis 
decrevimus    respondendum.      Ille    namque    doctor    et    predicatoi' 
egregius.  gloriosum  lumen  omnium  et  ecclesiarum,  cuius  predicacio 
mundum    docuit     Universum,     presumptuosam    eorum    audaciani 
refrenare  sollicitus,  qui  maiestatis  divine  indigni  et  temerarii  scru- 
tatores   digne  nimirum   a    gloria    opprimuntur,    non    plus    sapere 
quam  oportet  sapei'e   ad  sobrietatem  ^)  salubri  doctrina  suggessit, 
ut  iuxta  sapientis  eloquium  quisque  sue  prudencie  modum  ponat 
sicque  comedat  ex  melle  invento,    quod  sufficit,    ne    illud  evomat 
saturatus.-)  Querens  pocius  quisque,  quibus  se  ad  utilitatem  erudiat, 
pacienciam  sei'vet  ac  mores  suos   in  tranquillitate   disponat,  ne'') 
illa  scrutetur,  quibus  loquacior  appareat  vel  doctior  omnibus  vide- 
atur.     Alioquin    non    subire    sapit,    set    nimie    vanitatis    ebrietate 
dissipiens   cognicionis   superne   scienciam,   quo    plus   immodei'atis 
ausibus    appetit,    plus    amittit.     Ad    hoc    quippe    precipue   hostis 
innititur  et  ad  hoc  frequentissime  suas  intendit  insidias,   ad  hoc 
periculose  se  interdum  in  lucis   angelum   transfigurat,  ut  sparsis 
errorum  seminibus  fidelium  fidem  inficiat,  quo  nichil  queat  super- 

a)  So  beide  7/.s,s.     b)  S<i  der  unbeholfene  Satz,     c)  So  beule  Hss.     Ob  nicht  statt  nee? 

')  Rom.  12.  3.     ')  Nncli  Prov.  25,  16.  27. 


K.  Sigismund  an  Greg'or  XII.  321 

edificari  utile  subverso  fldei  fundaniento.  Propter  quod  est  ipsis 
fidelibus  sumnio  opere  vigilanduiu,  assidue  standum  in  specula 
et  ascendentibus  ex  adverso  totis  viribus  oninique  cautele  studio 
i'esistendum,  cum  vos  tarn  experiencia  cogat  advertere  quam 
familiai'ia  eciam  exempla  ignorare  non  sinant,  quam  gravibus  sit 
res  plena  periculis.  Nonne  consideratis,  quod  per  hoc  detrac- 
torum  unguis  totalitei"  exj)onemini,  qui  quasi  yerisimiliter  asserunt, 
quod  Omnibus  vestris  laboribiis,  quos  a  teneris  annis  usque  ad 
senectam  et  senium  pertulistis,  non  exaltacionem  fidei  aut  sacro- 
sancte  militantis  ecclesie  statum  feJicem,  sed  vestra  venabamini 
commoda,  vestris  solummodo  ambicionibus  intendebatis  ?  Porro 
eciam  amicorum  et  adherencium  de  vobis  alternabitur  iudicium, 
tepescet  devocio  et  Caritas  refrigescet.  Hec  si  discussa  debite 
meditacionis  examine  in  racionis  consistorium  intraducatis,  .  .  . 
adversa  vobis  inculcantes,  prout  decet,  prorsus  abicietis.  Hec 
profecto  et  alia,  que  predicti  negocii  circumstancie  suggerunt  et 
militantis  ecclesie  Status  miserabilis  cristicolarumque  necessitates 
liiis  temporibus  nimirum  exposcunt,  pii  censura  iudicii  recenseatis 
et  voluntatis  proprie,  si  quid  aliquando  sufficit,  reiecto  proposito, 
in  predicti  promocione  negocii  nostris  et  eiusdem  ecclesie  mili- 
tantis desideriis  voluntarie  concurretis  .  .  .  Ut  vestre  saluti 
provideatis  ac  vestre  fame  consulatis  et  periculis,  quantum  in 
vobis  fuerit,  eciam  animarum,  que  imminent,  occurratis  et  regio 
affectu  et  omni,  quo  possumus,  studio,  ut  ad  concilium  proxime 
Constancie  Maguntinensis  provincie  celebrandum  personaliter 
cum  vestris  de  vestra  obediencia  accedatis,  rursum  ex  super- 
habundanti  invitamus,  presertim  ut  reddatis  Altissimo  vota  ve- 
stra sicque  opitulentur  ora  contra  vos  Joquencium.  Pensate  studiose, 
quam  cito  preterit  huius  mundi  figura,  quam  subito,  quam  facile 
hominis  compago  dissolvitur,  lllud  itaque  negocium  salutiferum 
omni,  quo  poteritis,  celeritate  prosequamini  nee  spiritum  tam 
salutaris  inspiracionis  in  tempore  accepto  extinguatis,  sed  ad 
salutem,  quodcunque  potest  manus  vestra,  instancius  operetur. 
nie  quippe  summus  et  mirabilis  opifex,  cuius  mira  et  procul 
dubio  admiranda  sunt  opera,  qui  suam  edificavit  ecclesiam  supra 
petram  ^)  et,  ne  umquam  fides  eins  deficeret,  exoravit,^)  illam 
solida  firmitate  stabiliens,  ipsam  non  solum  adornatus  decencia 
set  ad  exigenciam  inexpugnabilis  firmitatis   ordinum,  statuum    et 


V  Matth.  16,  18. 

V  Luc.  22,  32. 

F  in  ke,  Acta  concilii  Constanciensis  UI.  -^-l 


322  II.  Abschnitt.     Gregor  XII.  und  das  Konzil. 

religionuni  diversitate  nuinivit,  iit  sit  .  .  .  siciid  tiirris  David  cum 
])i'(>piingna('ulis  edificata  firmissiiuis,  ex  qua  mille  clipei  pendebant 
ouinis  foi'cium  armatura.^)  Horuiii  eadeui  ecclesia  suffulta  suffragiis 
quasi  bellatorum  stipata  ciineis  et  velud  castrorum  acies  oidinata 
teji'ibilis  seciira  cum  hoste  antiquo  congreditur  et  .  .  .  ad  confu- 
tandas  spirituum  malignorum  insidias  et  insidiosos  repellendos 
insultus  .  .  ,  imperterrita  et  immota  consistit.  Summo  opere 
convenit  spirituales  eius  belligeros  nun  in  latibulis  aut  quolibet 
loco  privato  ex  quadam  singularitate  sibimetipsis  sapientes  videri 
cupientes,  sed  in  congregacione  fidelium  et  copiosa  multitudine 
virorum  probatorum,  ubi  oppertum  revelabitur  et  occultum  scietur, 
facies  humanas  non  verendo  ]il)era  voce  pro  domo  Domini,  quam 
decet  sanctitudo.-)  in  die  placito,  videlicet  celebracione  sessionis 
adventantis  concilii,  agnicionem  veritatis  propalare  et  errores 
leprobare.  Nemo  enim  accendens  lucern  am  stib  modio  ponit  eain, 
sed  super  candelabrum,^)  ut,  qui  domum  ingrediuntur,  lumen  vide- 
ant.  Nee  enim  afflictio  qiielibet  peccatum  in  eo,  qui  affligitur, 
supponit,  nam  et  iustus  interdum  affligitur  non  pro  diluenda  culpa 
preterita,  sed  pro  vitanda  futui'a,  sicut  et  vas  electionis  ^)  de  se 
ipso  fatetur,  dum  se  colaphizari  carnis  stimulis  asserit,  ne  per 
revelacionum  magnitudinem  extollatur.')  Quandoque  vero  in 
afflictione  iusti  nee  precedens,  cum  non  subsit,  culpa  diluitur 
nee  subseeuta  timetur,  sed  sicut  prohibet  Veritas  in  ceco  nato "), 
id  agitur,  ut  fiant  Dei  opera  manifesta  et  nichilominus  in  beato 
Job  virtus  eluceat  ae  meritorum  ipsius  cimiulus,  sicud  ex  multi- 
pliei  eiusdem  sancti  remuneracione  perpenditur,  augeatur.')  Vos 
quoque,  prout  esse  debetis  et  fidei  et  ecclesie  militantis  zelatores 
pi'ecipui  et  ad  ipsius  exaltacionem  laboi'es  vesti'os  manifeste  diri- 
gei'e  censemini,  o])orteat  vos  attendere,  quod  ecclesie  Status  et 
lidei  eorundemque  negocia  eo  sunt  indissolubili  unione  con- 
iuncta,  ut  altei'a  reliqua  in  honore  non  habita  honorari  non  pos- 
sint.  Nee  enim  potest  lidei  derogari,  quin  nimis  ecclesie  deti'a- 
hatur,  nee  ipsi  ecclesie  statui  et  honoii  detralii,  quin  et  tidei, 
quantum  in  detrahente  luerit,  derogetur  .  .  .  Ne  igitur  vos,  qui 
eiusdem  fidei  a  diebus  antiquis  studiose  vacastis  professioni,  si 
in  instanti  necessitatis  aiticulo  ecclesie,  ut  loquamur  ad  litteram 
salva  paee,  iniuriosus  fueritis  et  negligens  eidem  fidei  effieiamini 
iniuriis.     Super  hiis  igitur  amiciciam  vestram  rogamus,  monemus 


V  Cantic.  4,  4.  —  -)  Ps.  92,  5.  —  •'';  Lvc.  11.  33.  —  *)  Ad.  9.  15.  —  ")  2  Cor. 
12.  7.  —  ")  .lo.  9.  1—3.  —  ')  Job  42.  12. 


K.  Sigismund  an  Karl  Malatesta.  323 

et  pro  impei'iali  officio  attente  hortamiir  et  per  viscera  miseri- 
cordie  Dei  nostri  obsecramus.  qiiatenus  in  preniissis  vota  vestra 
sie  previoracionis  iudicio  et  devocionis  affectii,  dignitatis  sie 
iiiinisterium  vestriun  opere  eoinpleatis  et  ea,  que  nos  regiis  af- 
feetionibiis  et  sineeris  affeetibus  vobis  persiiademus,  effleaeiter 
exequamini  personaliter  cum  vestris  veniendo  ad  dictum  eonci- 
lium,  quod  id  nobis,  qui  per  hoc  salutem  omnium,  qui  cristiana 
professione  censentur,  appetimus,  honorem  et  utihtatem  vestram 
querimus,  et  vobis  ac  vestris  contra  pericula  providere  studemus, 
cedat  ad  gaudium,  cristicolis  proinde  sakitis  necnon  vobis  honoris 
et  utilitatis,  prout  desideramus,  incrementa  pi'oveniant  et  fiat 
efficax  contra  pericula  munimentum.  Et  ut  vobis,  quoad  hoc  de 
nostra  benivolencia  et  nostrarum  exhortacionum  beneficio  cercius 
innotescat,  ecce  per  latorem  presencium  litteras  salviconductus 
illustris  ducis  Austrie,  nostri  et  sacri  imperii  principis  fldelis 
dilecti  necnon  civitatis  Constancie,  quibus  tarnen  opus  non  erat, 
ultra  priores  securitates  providimus  destinandas,  presencium  etc. 
Ad  mandatum  d.  regis. 

Johannes  prepositus  de  Strigonio,  vicecancellarius. 

(145)  K.    Sifjismund    an  Karl    Malatesfa :    Empfang    seiner   Mif- 

feilungen.     EmdrhifjUche    MaJinuiig    mif   Gregor   XII.    nach 

Konstanz   zu   kouiiuen.     Erwartung   haldiger  Zusage,   damit 

Geleitshriefe  usn\  bereit   seien.  (Nürnberg  1413  Oktotjer  4 '?)  V 

Petersb.  Cod.  f.  17  ^- ;  Königsb.  Cod.  p.  42. 

Magnifice*)  fidelis  dilecte.  Zelum  Domus  domini  vivis  rela- 
tibus  per  religiosos  fratres  Petrum  Paulum  et  alterum  Petrum 
Heremitas,  nuncios  tuos,  latores  presencium  in  vim  credencie  nobis 
explicatum  te  habere  demonstras  et  quarundam  scripturarum 
congeriem  per  eosdem  oblatarum,  de  mente  tua,  ut  asseruerunt, 
procedencium,  pjurima  quoque  motiva  circa  ^)  causam  subiectam 
satis  fecunde  et  prudenter  sugesserunt  benignitate,  qua  decet, 
audivimus,  intelleximus  et  notavimus  diligentei-.  Profecto  si  ali- 
quando  in  hoc  mari  magno  et  spacioso,  ubi  reptilia,  quorum  non 


a)  Dasu  die  Überschrift :  Littera  super  eodein  ad  Malatesta.    b)  Hs  circa  motiva. 

V  Malatesta  hatte  Gesandte  an  Sigismtind  geschickt  mit  Vorschlägen  von 
Bedingungen,  durch  die  Gregor  zum  Besuch  des  Konsils  gewonnen  werden 
könnte.  (Vgl.  Bd.  I  308  ff.  l  Sigismund  geht  auf  diese  Bedingungen  nicht 
weiter  ein,  sondern  sendet,  wohl  gleichseitig  mit  dem  vorausstehenden  Schreiben 
an  Gregor,  diesen  Brief  an  Malatesta. 

21* 


324  II.  Abschnitt.     Gregor  XII.  und  das  Konzil. 

est  numerus,  animalia  quoque  pusilla  et  magna  errant  sepius 
navigantes,  mens  tue  discrecionis  concutitur,  incursus  fluctuum 
et  ventorum  formidans  impulsus,  non  miramur  aliquatenus  nee 
movemur,  cum  in  mari  timeat  omnis  homo  ita,  ut  ipse  apostolorum 
princeps,  cui  concessum  a  Domino  fuerat,  ut  super  undas  maris 
ad  eum  veniens  ambularet,  videns  ventum  validum  venientem  non 
solum  timuerit,  sed  pene  submersus  fuerit,  nisi  eum  divina  dextra 
ei-exisset.^)  Fluctuat  enim  hie  mundiis  ut  mare  nee  est  facile, 
ut  quis  in  fluetuanti  non  fluetuet  aut  in  eo,  qui  in  eodem  statu 
non  pei'inanet,  iminobilis  perseveret,  presertim  cum  invisibiles 
hostes  non  desint,  qui  et  per  se  invisibiliter  et  visibiliter  per 
hostes  visibiles,  quos  immittunt.  eos  maxime  non  terrere  solum- 
modo,  sed  deicere  moliuntur,  qui  manum  mittunt  ad  foreia  et 
posteriorum  obliti  ad  anteriora  iugiter  se  extendunt.  Non  est 
igitur  nobis  vel  tibi  mirandum.  si  divino  obsequio  pro  individua 
unitate  militantis  eeclesie  affectionatis  inter  occupaciones  diversas 
opiniones  diserepantes  tibi  oeeurrant.  Ipse  siquidem  Moyses,  qui 
eduxit  populum  de  terra  Egypti  et  serpentem  in  lieremo  exaltavit, 
murmuraeiones  suorum  sustinuit  et  insidias  hostium  est  perpes- 
sus,  quia  vere  secundum  laborem  proprium  mercedem  reeipiat 
unusquisque.  Nee  sunt  eondigne  passiones  huius  temporis  ad 
futuram  gloriam,  que  revelabitur  in  nobis,-)  Non  debes  inter  la- 
bores  defieere,  sed  leve  onus  Domini  portare  et  in  eo,  qui  eon- 
solatur  nos  in  onmi  tribulaeione  nostra  ^)  pocius  eonsolari,  utpote 
quem  dixisse  legisti :  Venite  ad  me  omnes,  qui  laboratis  et  onerati 
estis  et  ego  reficiam  vos,*)  cum  nee  ignores,  quod  nemo  eorona- 
bitur,  nisi  qui  legitime  eertaverit.^)  Si  doleas  igitur  domum  fac- 
tam  esse  speluncam  latronum  "^)  et  hereditatem  dominieam  ad 
extraneos,  videlieet  ad  eatholiee  fidei  impugnatores  versam  esse 
tuo  iudicio  arbitreris,  quanto  denique  de  manu  Domini  maiora 
benefieia  videris  reeepisse,  tanto  ad  phu'a  ei  teneris  obsequia  et 
illi  eum  exhibicionis  debito  eft'ectu  esse  non  debes  avarus,  qui 
tibi  hactenus  in  pluribus  extitit  überaus  .  .  .') 

Cum  igitur  in  tanto  neeessitatis  militantis  eeclesie  articulo 
non  Sit  nobis  aliquatenus  dormitandum  nee  dormiendum,  profeeto 
nee  solieitudinem  cordis  nee  laborem  corporis  recusemus,  dum- 
modo  individue  unitati  et  reformacioni  perfeete  saerosanete   ma- 


')  Matfh.  14.  25—32.  —  ~)  Rom.  8.  18.  —  V  Cor.  1.  4.  —  *;  Matfh.  11,  28. 
—  ^)  2  Tim.  2,  5.  —  '^J  Mnfth.  21.  13.  —  [)  Die  Ermahnungen  werden  in  diesetn 
Tone  noch  fortyesetst. 


Beglaiil)iyuii^\ssclu-eil){'ii  Malatestas.  325 

tris  et  universalis  ecclesie  iiiiperiali  ministerio  subvenire  possii- 
niiis,  ut  sponse  regis  regiini  in  hac  summa  necessitate  succurra- 
mus.  Monemus  itaque  nobilitatem  tuam  et  hortamur  attencius 
per  d.  Jesum  Christum,  quatenus  reverendissimum  intim a  affec- 
tione  in  Christo  patrem  d.  Angekim  Corrario,  ohm  Gregorium  XII. 
nuncupatum,  studiosis  exhortacionibus  inducere  vehs,  ut  ad  con- 
cilium  Constancie  in  proximo  celebrandum  cum  universis  de  sua 
obediencia,  cuiuscumque  preeminencie,  dignitatis,  gradus,  Status 
et  condicionis  existant,  quantocius  accedat  .  .  .^) 

Conforta  igitur  et  eundem  d.  Angelum  inducas  et  cum  eodeni 
vel,  si  in  aliquo  legitimo  impedimento  superveniente  ipse  per- 
sonaliter venire  nequiret,  saltem  tu  ipse'')  ad  tui  nominis  et  tituli 
commodi  et  honoris  incrementa  procede  et  veni  ad  predictum 
concihum,  quia  prope  est,  ut  veniant  dies  Domini,  quo  exsurgens 
misereatur  Syon  et  ecclesiam  militantem  misericorditer  consoletur.-) 
Speramus  enim,  ut  casti  consilii  seminator  adaperiat  corda  et 
intelligencias  confluencium  ad  ilhid  et  adliibeat  vias  et  remedia, 
.  .  .  quod  individuam  unitatem  et  pacem  perfectam  in  ecclesia 
sancta  Dei  indubitanter  credimus  proventuram.  Ecce,  namque 
nos  offerimus  eidem  d.')  Angelo,  tibi  nee  non  onmibus  et  singulis 
in  eins  comitiva ")  procedentibus  ipsuiuque  precedentibus  et  sequen- 
tibus,  quociens  oportunum  fiierit,  nostrum  salvum  conductum  et 
omnimodam  securitateni  nobis  possibilem  dare  et  attribuere  et  ex- 
hibere  de  benevolencia  vera  et  sincera  animi  nostri  disposicione. 
.  .  .  Prefati  religiosi  nuncii  tui,  latores  presencium  etc.  tuam  nobi- 
litatem circa  materiam  subiacentem  poterunt  expressione  vocali, 
prout  a  nosti'is  labiis  didicerunt,  lacius  cerciorare,  desiderantes 
eciam  avisari  de  itinere  faciendo.  ut  nos  queamus  tempestive  dis- 
ponere,  ut  omni  timore  deposito,  prout  confidimus  in  Doinino, 
cuius  res  agitur,  iter  arreptum  valeat  tute  continuare  etc.  Ad 
mandatum  d.  regis. 

Johannes  prepositus  de  Strigonio  vicecancellarius. 

(146)  Beglaubigungssducibeu     Malütedan    fiir     spIiic     Gesandten. 
Rimini  1415  Januar  20. 

Petersb.  Cod.  f.  70. 


a)  So  wahrscheinlich  B;  C  tiirpemi!)     b)  Folgt  durchstrichen  Corrariu.     c)  Fehlt  />. 

')  Es  folgen  wieder  reh'fiiöse  Erm-ahnungen. 
'^)  Isai.  51, 


326  II.  Abschuitt.     Gree:or  XII.  und  das  Konzil. 

Circa')  litteras  credenciales  infrascriptas  expoiiebatur  pro  parte  Karoli 
de  Malatestis,  qualiter  ipse  pro  doniino  .suo  papa  Errorio,  quem  reputat  Gre- 
gorium  XII.,  certificat  per  dictos  suos  oratores,  (juod  ipse  Gregorius  paratus 
i'uit  et  nunc  est  dare  pacem  ecclesie  per  viam  simplicis  cessionis  et  ad  hoc 
dicebatur  habere  sufflcienter  suos  legatos,  sc.  JohannemDominici  patriarcham '■») 
Raausinum  cardinalem  et  alios  pro  parte  eiusdem  Gregorii  hie  in  concilio  con- 
stitutos.  Et  eciam,  si  in  aliquo  concilio  videretur  defectus  in  niandato.  parati 
essent  statini  de  plenissimo  jjrovidere.  ISupplicabant  ergo,  ut  d.  archiepis- 
copus-)  cum  suis  ad  hoc  intenderent  et  inducerent  d.  Johannem  papam,  ut 
similiter  cedere  sit  paratus. 

Reverendis  venerabilibiis  excellentibiis  egregiis  oratoribus 
Serenissimi  et  incliti  principis  d.  Polonie  regis  michi  pluriinum 
lionorandis. 

Reverendi  .  .  .  oratores  .  .  .  Destino  illuc  ad  lionorabilitateni 
vestrani  spectabileni  militeiu  Ariminenseiii  Philippiim  de  Ronconi- 
bus  et  egregiuiii  viruiii  doctoreni  Antoniuiii  de  Caiiario  oratores 
nieos  pro  nonnullis  sancte  niatris  ecclesie  negociis  et  precipue 
quiete  sancte  matris  ecclesie  .  .  .  Quaie  placeat,  precor  obnixe, 
illos  benigne  audire  .  .  .  Arimini  die  XX.  Januarii  MCCCCXV 
indictione  VIII.  Carolus  de  Malatestis. 

(147)  T)ry  Bat  von  Venedig :  Oppizo  rh  Polrnta  Itaffr  iniffjpfeilf,^)  daß 
Karl  Malatesta  über  Venedig  nach  Ko)istanz  reiaoi  wolle:  der 
Rat  widerriet  wegen  der  Gefahren  und  wegen  der  Stellung 
Sigisnninds  zu  seinem  Bruder  Pandidf.  Er  wiederrät  noch 
einmal  wegen  der  Flucht  Johanns  und  der  Stellung  Sigis- 
munds  zu  den  Italienern.  1415  April  4. 
Venedig,  Staatsaicliiv  Deliberosioni  6  f.  44. 

Capta:  Quod  niagnifico  d.  Carolo  de  Malatestis  Arimini  etc. 
lespondeatur  in  hac  forma,  videlicet: 

Qnod  nostra  dominacio  andivit  et  intellexit  onniia,  que  sa- 
pientissime  sna  magnificencia  exposuit  snper  facto  intencionis  sue, 
propter  quam  in  lecessu  suo  de  Arimino  disposuerat   ire  versus 


a)  So    irrig  Hs.     In  der  Hs  aber  die  ganze  Phrase  im  Ablativ. 

V  Einleitetnle  Beinerknug  über  eine  Eihlänimi  Malatestas.  ivelche  (Jen 
Unionswillen  Gregors  betont. 

-)  Von  Gnesen. 

^)  1415  Mars  W  {Bd.  6  f.  42):  Carolus  de  Malatestis  deliberavit  ire  Con- 
stanciam  et  quod  ipse  d.  Carolus  intendebat  venire  ad  nostram  presenciam 
.  .  .  Nach  den  Vite  dei  duchi  di  Vetiesia.  Muratori,  Rer.  Italic.  Scriptores 
XXII 993.  lam  Karl  am  26.  März  nach  Venedig:  Non  ha  voluto,  che  il  papa 
vada  in  persona. 


Karl  Malatesta  an  K.  Sifrisnuind.  327 

Constanciam.  dicinuis.  .  .  .  quia  statuin  siuiiii  et  niagnificonmi 
frati'uni  siioriiin  uti  prüprium  reputaiiuis,  scientes  suaiii  niagni- 
ficenciani  disposuisse  velle  ire  Constanciam  ad  conciliuni.  logavi- 
mus  .  .  .  Oppizoneni  Ravene  etc..  ut  se  conferret  ad  presenciani 
sue  magnificencie  et  eideni  diceret  nostri  parte,  qiiod  habentes 
inforniacionem  de  disposicione  sua  predicta  niaximam  admiraci- 
onem  sumpseramus,  quod  sua  magnificencia,  que  sapientissima 
est.  et  que  vidit  et  praticavit  tot  negocia  per  dies  suos,  talem 
opinionein  liaberet  nee  poteranius  ymaginari.  quo  respectu  se 
nioveret  ad  hoc,  et  diligentes  suani  niagnificenciam  et  bonum 
statuni  suum  etc.  luagnificos  gennanos  suos  tanquam  filios  caris- 
simos,  .  .  .  considerantes,  sicut  et  ipse  scire  debet  distanciani 
via  ac  pericula,  que  sibi  possent  occurrere  et  considerantes  modi- 
cam  benivolenciani,  que  est  inter  d.  regem  Romanorum  et  d- 
Pandulfum.  fratrem  suum.  .  .  .  suadebamus  .  .  .  magniticencie, 
quod  nullomodo  iret  ad  illas  partes  .  .  . 

Et  sicut  per  dictum  magnificum  d.  Oppizonem  sue  magniti- 
cencie exponi  fecimus.  sie  similiter  eidem  sue  magniticencie  dicere 
volumus,  addendo,  quod  consideratis  terminis,  quibus  se  reperit 
conciliuni  propter  recessum  pape,  intencio  sua,  propter  quam  ibat, 
non  posset  habere  locum  et  considerantes  simihter  mal  am  inten- 
cionem  et  disposicionem  d.  regis  Romanorum  contra  omnes  Italicos 
propter  turpia  et  inlionesta  verba  sua  contra  Italicos  prolata 
et  elacionem  suam,**)  quia  neminem  appreciat  et  nullam  extima- 
cionem  facit  de  aliquo.  cuiuscunque  gradus  et  extimacionis  sit; 
considerata  eciam  instabilitate  sua  et  parva  fide  sua  satis  nota 
et  considerantes  dubia  et  discrimina  viarum  tenemus  suam  mag- 
niticenciam  ire  non  posse  sine  manifesto  periculo  persone  .  .  . 

Et  quia  dixit.  quod  volebat  ire  Veronam  et  deinde  Brixiam 
et  ibi  expectaret  responsionem  de  partibus  concilii  et  salvos  con- 
ductus  ...  et  postea  deliberaret.  quid  esset  facturus  et  .  .  . 
notum  faciet  nostro  dominio,  dicatur,  quod  in  hoc  potest  delibe- 
rare  sua  magnificencia,  ut  sibi  placet,  set  consilium  nostrum  est, 
quod  nuUü  modo  vadat  ad  conciliuni  predictum  .  .  . 

De  parte  102 —  de  non  34 —  non  sinceri  14. 

(148)  Karl  Malafesfa  an  K.  Skjismimd :  Über  Johann  XXJII.  hat 
er  ihn  durch  Heimich  Gulpen  informiert.  Scharfe  Charakte- 
ristik  dieses   Papstes.      Entschuldigung    seiner   Angriffe:    er 


a)  Hs  elacione  sua. 


328  II.  Abschnitt.     Gregor  XII.  und  das  Konzil. 

müsse   (Uc   Walirlieit  sagen.     Er   habe  den  Könif/  jetzt  drei- 
mal unterrichtet.     Warum,  er  noch  nicht  kommen  könne,  be- 
richten seine  beiden  Gesandten.^)     (1415  April.) 
Gues,  Hospitalarchiv  Cod.  163  f.  72. 

NichiP)  minus  mali  ille,  qui  dicitur  dominus  Johannes,  cum  posset, 
quam  quid  egerit,  acturum  fore  putabam.  Serenissime  princei)S  et 
excellentissime  domine,  domine  mi  lionorandissime.  Propterea 
egregium  doctorem  d.  Henricum  Gulpen  venerabilem  oratorem 
illustris  d.  comitis  Palatini  dominum  utique  michi  pluiimum  hono- 
rabilem  advisare  presumpsi,  quasi  autumatus,  quod  contigit  paulo 
ante  discessum  suum  a  nie  .  .  .  Vigebat  enim  repetita  pluries  ex- 
periencia  iudicari,  illiusmodi  hominem  non  animi  sinceritate,  qua  us- 
que  adhuc  carebat, .  .  .  verum  familiari  sibi  a  iuventute  dolo  cedulam 
in  favorem  unionis  acceptasse  et  vovisse ;  liaud  namque  mirandum. 
Licet  enim,  quandoque  teste  propheta  misericors  et  omnipotens  Deus 
vertat  impios,  quatenus  non  sint  in  impietatis  culpa,  dum  tamen 
instruat  sacri  canonis  regula :  Qui  semel  malus,  semper  presumitur 
esse  malus  in  eodem  genere  mali.  Quid  de  eo  presumendum  est,  qui 
castimoniam  servandam  in  promocione^)  clericorum  super  omnes 
coetaneos  suos  habundancius  emulator  omnis  avaricie  generis 
existens,  proflcit  symoniacum  convertere  stuprum ;')  qui  rem  i)i'o- 
vinciarum  urbiuinque  sibi  commissarum  non  paterno  affectu, 
quemadmodum  clericos  decet,  set  tyrampnica  gessit  i'abie 
cruentoque  ore  .  .  .  Quid  quoque  de  eo,  cui  nulla  fides,  nulla 
pietas,  nulla  Caritas,  nulla  religio,  nulluni  iusiurandum,  cuius  cali- 
ditate  inveteratum  est  scisina  et  novissimum  peius  priore  intro- 

ductum Preter    ista    autem    non    parum    suspectus    et 

titubacionis  nienti  oriebatur  mee  agnito  leferentibus  multis,  .  .  . 
quanta  arte  fallandi  Constanciam  adiit,  putans  tum '')  magistratus 
convenienciumque  secum  peritorum  maiestate  vereri,  tum  **)  quos 
omnes  barbatos*")  inter  sibi  domesticos  et ^)  familiäres  aiebat  ceteros 
nacionum  preter  Italicam,  quam  ipsi  hac  eadem  vendicaverat  arte 


a)  Dasii  die  I Überschrift :  Copia  literamim  K.  de  Malatestis  directarum  rogie  inaiestati. 
Einleitungs-  und  Schlußformel  fehlen  tvohl.  b)  Hs  promocionein.  c)  So  der  Text,  rl)  Eher 
als    tarnen,    e)  Ob  hier  für  barbaros?    f)  Folgt  tides. 

\)  Gleichseitig  sendet  er  das  nachstehende  Schreiben  an  die  capita  nacionum. 
Die  Überbringer  sind  dieselben.  Die  Briefe  ergänzen  einander.  In  diesem 
Schreiben  sind  die  Überbringer  angewiesen  dem  König  die  Gründe  inimdlich 
darsulegen.  die  Malatesta  von  der  Reise  uach  KonMans  abhalten.  Im  2.  Briefe 
werden  sie  schriftlich  dargelegt. 


Karl  Malatesta  an  K.  Siffismund.  329 

subicere  .  .  .  Credebat  namqiie  j)ecunia  tVetiis  nichil  sibi  deesse 
posse,  quod  optaret.  Credebat,  qiiod  eo  iiiagis  pecuniam  cumii- 
laret,  quo  hiis,  quos  hiare  pecuniam  extimabat,  pecuniam  erogaret, 
fenus  suo  die**)  exacturus  ab  illis.  Ex  hiis  quidem  partim 
nee  parum,  si  vera  audivi,  exequi  istis  ausus  est  adeo 
usque,  quod  ignem  in  Germania  subcendere  cepit  ex  carbonibus, 
quos  ex  pera  sua  flammisona,  opere  flamiger,  secum  tulit.^)  Sed 
de  preteritis  hominis  iflius  quid  phira  dixerim/)  cum  magis  opera 
sua,  qualis  fuerit  sitque  usque  nunc  vestre  serenitati  convenienti- 
busque  vobiscum  in  cordis  sinceritate  probare  sufficiant,  quam 
cuiuscumque  alterius  ipsa  eins  gesta  pandentis  oracio  .  .  .^)Preterea, 
quod  prudentis  officium  est  racione  preteriti  futura  metiri,  quonam 
modo  credendum  est  illum  hominem,  si  hominem  dicere  dignum 
Sit,  vefle,  quod  vovit  et  ad  quod  se  obhgavit  in  cedula,  servare, 
qui  .  .  .  turpi  federe  non  verito  adversus  ea,  que  sancte  Romane 
ecclesie  sacrique  Romani  imperii  iuris  et  potestatis  fuerunt*') 
denuo  temptat  et  pacta  ista  9  Si  simulata  tacuero  hone- 
state,  an  non  incidam  illud,  quod  decernitur  Ca.  XXIII  q.  III : 
Qui  potest  obviare  et  perturbare  perversos  et  non  facit,  nichil 
est  aliud  quam  fovens  impietati  eorum.')  Memini  ter,  ne  hoc 
inciderem,  clemencie  nunciasse  vestre,  primum  in  hec  verba 
littere  mee  de  eo  loquens:  qui  hoc  fecit,  aiebam,  esse,  qualis  non 
erat  dominus  Baltassar,  fingentem  pietatem,  impietatem  coalentem 
in  cordis  abdito  usque  ad  tempus  maturati  fetus  ...  Et  o  finis 
utinam,  nunciavi*")  secundo  per  oratores,  qui  maiestati  vestre 
vei'ba  ista  a  me  ita  exponere  nissi*")  sunt.  Et  quoniam  vidit  et 
vovit,  sicut  et  tangit  in  hiis,  que  communiter  a  nobis  dicenda 
sunt,  quod  ille,  qui  dicitur  dominus  Johannes,  fuit  principalis 
auctor  huius  novi  et  inauditi  scismatis  cum  induracione  inveterati. 
Et  cum  eo  sunt  adhuc  multi.  qui  fuerint  sui  complices  ad  hoc  et 
nonnulli  alii  auctores  eciam  huius  et  isti  omnes  sie  pretenso 
unionis  zelo  fecisse  simulaverunt,  quod  ambicione  fecei'unt,  nee 
scitur,  quod  in  melius  mutati  sint  moribus  et  religione.  Dubi- 
tandum  est.  quod  multis  coloratis  fallaciis  conabuntur  pacem  et 
certam  atque  canonicam  reintegracionem  impedire,  dummodo 
putent,  que,  qualitercunque ')  fuerunt,  posse  manutenere.     Iterum, 


a)  Hs  suo  fenus  die.    b)  So  Hs.     c)  Hs   dixerani.     H)  Hs  fuit.    e)  So  Hs.    f)  Folgt    noch 
einmal  que. 

'j  Nicht SchniälisucM  hat  ihm  den  Mund  geöffnet,  sondern  mir  zelus  veritatis. 
')  c.  8  C.  XXIII.  qu.  3. 


330  II.  Abschnitt.     Gregor  XII.  und  das  Konzil. 

quod  evenit,  titubans,  caucionein  rogavi  adhibendain  per  os  supra- 
dicti  doniiiii  Henrici  Giilpen.  Nichil  tarnen  niichi  indig-nuiii  existinio, 
si  veiitati  testintüiiiiiin    exhibens    serpentisque '')  flatus    virus    re- 
serans  fideiii  non  nierui.  Dixit  quidem  peccatori  Deus:  Quare  tu  enar- 
ras  iusticias  nieas  et  assuniis  testanientum  meum  per  ostuuin?M 
.  .  .  luvat  nie  tanien   suani   nialignani   deaperuisse   versuciani    et 
quaniquam  hinc  niulta  ex   aspectu   honiinuni   scelera    prodire   su- 
specta  sint''),  scinuis  optimuni    Deum  hec  inconveniencia ")  malis 
penam  permittere  vel  eciam,  ut  convertendi  convertantur  a  malo 
vel  ut  boni  purgentur  et    ab  orendis    eximantur   futuri    suppliciis 
seculi  vel  quod  purgati  pociorem   afferant  fructnm.     Fiunt   nani- 
que  ista  omnia  in  corpore  mistico  d.  Jesu  Christi,  ipsius  doctrinani 
dicentis  :     Ego  sum  vitis  vera  et  pater  nieus  agricola  est.    Onmeni 
palmitem  in  nie  non  ferentem  fructum  tollet  eum.^)     Et  infra :   Si 
quis  in  me  non  manserit,  mittetur  foras  sicut  pahnes  et  arescet 
et  coUigent  euni  et  in  ignem  mittent  et  ardet;^)  de  bonis  quoque 
omnem  palmitem,  qui  fert  fructum,  pm'gabit.^)     Et  alibi :  Necesse 
est,  ut  veniant  scandala,  ve  autem  homini  Uli,  per  quem  venerint.^) 
Sed  eciam  nonnumquam  fortis  incursu     hostis   coronatur  strenui 
militis  fortitudo,  si  quid  abesset  adversarii  obstaculum,  robusti  for- 
titudo  languesceret,  quia  languet  sine  adversario  virtus  .  .  .  Ha- 
ben tes  igitur  adversarium  durum,  ymmo  corde  cuncto*^)  duriorem 
adamante,  ad  ea,  que  sunt  bone  honesteve  exequenda,   qui   venit 
ad  vos  iteruin  forte  redire  conaturus  in  vestimentis  ovium,  intrinse- 
cus  autem    omni  lupo  rapacior,'')  confortamini    in    Domino    et    in 
potencia   virtutis   eins,    Indulte   vos   armaturam    Dei,    ut   possitis 
Stare  adversus  insidias  dyaboli,  (luoniam  non  est  nobis  colluctacio 
adversus  carnem  et  sanguinem,  sed  adversus  principes  et  potestates, 
adversus    mundi    rectores    tenebrai'um   harum,    contra    spiritualia 
nequicie    in    celestibus.      Propterea    accipite    armaturam    Dei,     ut 
possitis  resistere  in  diemalo  et  in  omnibus  perfecti  stare.^)   Quam- 
vis  enim  multi  sint  celsitudini  vestre  adversarii,    in    bono   plures 
sunt  vobiscum  quam  cum  Ulis,  quia  Deus,  qui  solus  omnia  potest 
et  sine  quo  factum  est  nichil.  si  vos  secum  eritis,  vobiscum  erit. 
Habet  insuper  sublimitas  vestra  cor  sununi  pontificis,  qui  paratus 
est  onmibus   modis   cum  Domino    vestram  serenitatem   ad   sanc- 


a)  Hs  serpentemqiic.     b)  Hs  siispecti  sil.     c)  Hs  inconvenieute.     d)Hs  ciiiito. 

'j  Ps.  49.  16.  —  ■')  Joh.  15.  If.  —  ^)  .Toll.   15.  6.  —  V  Joh.  15,  2.  —  ')   Nach 
Matth.  18,  7.  —  «)  Mcdth.  7,  15.  —  ')  Eph.  6.  10—13. 


K.  Malatesta  an  die  Vorsitzenden  der  Nationen.  *    331 

tum  unionis  fovere  propositum  execucionemque,  qiii  nie  piopteiea 
transmisit  cum  plenissimis  mandatis  ad  succurrendum  omnibus 
sacre  unioni  cimi  vestra  persona  condigna  gloria.  Ego  enim  in- 
dignus  quamquam  propter  hec,  sicut  mei  debiti  est,  libenti  per- 
optassem  animo  ad  vestri  pedes  me  presentare  nee  minus  peropto"), 
nequivi  hucusque  illis  obstantibus,  que  d.  Johannes  Ladboem 
secretarius  et  nuncius  illustris  domini  michi  plurinmm  honorandi 
domini  comitis  Palatini  et  venerabilis  pater  Petrus  ordinis  beati 
Pauli  primi  heremite  prior  sancti  Laurencii  in  monte  ^)  nuncius 
et  orator  mens  vestre  referent  celsitudini.  Hiis  ergo  hu- 
millime  supplico  circa  hec  et  alia  mei  parte  dicenda  tamquam 
michi  credere  placeat  regie  sei-enitati  vestre,  quam  optinie  glori- 
ficare  dignetur  Altissimus  et  exhibere  posse  sapere  et  velle  sponse 
sue  sancte  tranquillitatem  diu  perditam  invenire. 

(149)  Karl  Malatesta  a)i  die  Vorsitzenden  der  Nation rii :  Auf  der 
Reise  hört  er  die  Flucht  Johanns  XXIII.  Boten  von  ihm 
sind  im  Trientinischen  und  in  Friaul  gefangen  genommen. 
So  kann  er  nicht  weiter  reisen.  Das  Konzil  soll  fi'ir  Sicher- 
heit sorgen.  Sendet  seine  Gesandten.  (1415  vor  April  26.)  -) 
Cues.  Hospitalarchio  Cod.  163  f.  71. 

Cum'')  me  mandasset  sanctissimus  in  Christo  pater  et  dominus 
d.  Gregorius  papa  XII.  Constanciam  accedere,  reverendissimi, 
reverendi,  venerabiles,  ilhistres  patres  et  domini,  satis  iocundabar 
in  üomino  existimans  me,  quamvis  indignum,  cooperare  sacre 
atque  cathoHce  unioni,  quam  diu  optaveram  optoque  per  Dei 
gi'aciam  attingere.  Ergo  me  satagens  quantocius  vaiui,  fultus 
mandatis   et    sinceritate    voluntatis    d.    pape,    domum    relinquere. 


M)  Folgt  e\,do'-li  iiberflässiij':'  h)  Dasii  die  Überschrift:  f'opiii  literanim  Caroli  de  Malatesta 
(lirectaruin  capitibiis  nacionuni. 

'j  Nach  Angabe  in  folgender  Niimiuer  prope  Arirainum. 

'')  Vgl.  hierzu  Brief  Karls  vom  26.  April,  Hardt  IV  177.  Schon  am 
2ö.  März  stellt  Gregor  für  Karl  Malatesta  e'ne  UrTfunde  aus.  in  der  er  ihm 
und  seinen  Begleitern  nach  Konstanz  gestattet ,  sich  einen  Beichtvater  zu  wählen, 
der  iJinen  semel  tantum  in  articulo  mortis  den  vollkonimeneu  Ablaß  verleihen, 
könne:  Gregorius  etc.  dilectissimo  filio  nobis  viro  Carolo  de  Malatestis  domi- 
cello  Ariminensi  in  provincia  nostra  Romandiole  pro  nobis  et  s.  R.  ecclesia 
rectori  etc.  Cum  pro  pace  et  unione  ecclesie  sancte  Dei  et  extirpacione  scis- 
matum  vigencium,  proch  dolor,  te  presencialiter  conferas  ad  maiestatem 
regiam  in  Constanciam  zelo  fidei  et  devocionis  .  .  , 


332     *  II.   Al).scliiiitt.     firpü,or  XII.  iiiul   da.s   Konzil. 

tVatres,  uxoi'eni  et  doinesticos  necnoii  dilectos  et  aniicos  in  tiir- 
biiie  periculisque  s'ueiTarum,  letabai'  Dominum  sequi,  audiens  ipsum 
diceie:  Qui  non  odit  patrem  et  matiem  et  uxorem  et  fiiios  et 
fratres,  adhuc  autem  et  animam  suam,  non  potest  meus  esse 
discipulus.^)  Dum  itafpie  iter  maturarem  et  (^lugie-)  civitatem  appu- 
lissem,  ecce,  quod  non  parum  titubaveram  evenisse,  comperui, 
videlicet  euni,  qui  dicitur  d.  Johannes,  suis  vos  simulacionibus 
defraudasse  arripuisseque  fugam.  Dolui  doleoque  nee  minus  itineris 
dirupcionem,  qua  iter  prohibitum  esse  didici  et  postmodum  exper- 
tus  sum.  Nam  quendam  ex  nunciis  meis  turris  Tridentini  fundo 
mancipatum  novi  relatu  mercatoris  cuiusdam  de  Augspurg,  qui 
ibidem  tentus  fuerat.  deinde  sue  redempcione  pecunie  liberatus 
Vei'onam  adiens  hec  nunciavit.  Alius  quoque  per  viam  Foroiulii 
iens  semel  captus  minisque  compulsus  vix  ad  nie  redire  potuit. 
Hec  scio  non  modicum  forte  obesse  valere  sancto  proposito  mit- 
tentis  et  expectancium.  Nee  intueor,  quo  vaieam  modo  remedium 
exquirere,  nisi  serenissima  maiestas  regia  vosque  illud  adhibeatis. 
Si  enim  compedem  mortemve  meam  sancte  ecclesie  tranqui]litati 
bono(|ue  christianorum  putarem  proficere,  divino  fortis  factus 
auxilio,  spero.  liaut  iter  concupitum  prosequi  pavore  relinquere. 
Verum  quia  puto,  sicut  vestra  potest  librare  sapiencia,  persone 
mee  —  quam  exilis  sim  —  illiusmodi  impedimentum  desiderate 
execucioni  officere  nee  i)rodesse,  ideo  illinc  oportune  provi- 
deri  hie  vel  in  flnitimis  prestolabor  oris.  Tante  igitur  [in]conve- 
niencie  precor  occurri  per  vos.  quantum  vestre  videbitur  prudencie 
ecclesie  sancte  expediens  fore  et  si  dixerim  universitati.  Et  super 
liiis  aliisque  nonnullis  credere")  venerabilibus  viris  Johanni  Ladboem 
secretario  et  nuncio  ilhistris  ^)  etc.  et  Petro  ordinis  beati  Pauli 
primi  heremite.  pi'iori  sancti  Laurencii  in  monte  prope  Ariminum. 
nuncio  et  oratori  meo,  qui  eciam  paternitates  vestras  de  sincera 
puraque  intencione  domini  Gregorii  pape  informabunt.  Et  si  non- 
dum  purgatus  fallaci  caiumpnia  fidein  apud  vos  [non|  reperit.inveni- 
at  saltem  tempus,  facta  de  ipsius  rectitudine  experiencia.  Illaque 
duo  de  regulis  iuris  non  aboleantur  de  mentibus  vestris :  Impu- 
tari  non  debet  ei,  per  quem  non  stat,  si  non  faciat,  quod  per 
eum  fuerat  faciendum ;  et  non   longe   post :    Cum    stat   per   eum, 


a)  Fehlt  Verbutn,  etwa  velitis. 

i;  Luc.  14,  26. 

')  Hs  Clagie ;  floc]i  Chiogcfia? 

'^)  Zu  ergänzen  d.  comitis  Palatiiii;   vgl.  den  vorausgehenden  Brief. 


Diarium  di  r  Kurif  Gregors  XII.  333 

ad  quem  pertinet.  quominiis  condicio  impleatur,  haberi  debet  ac 
si  impleta  fuisset.  Cüida  autein  vestra  spiritusque  dirigere  dignetur 
Omnipotens  in  christianorum  publicam  privatamque  vestri  cuius- 
libet  gloi'iam  et  saliiteni. 

(150)  Der  Rai  von  VeuecUg  beschließt:  Da  Karl  Malafesta  vmi 
Brixeii  ans  gegen  den  Mille)i  seines  Bruders  Pandulf  und 
seiner  Gemalüin  nach  Konstanz  nill,  soll  ihm  ein  Bote  ge- 
schickt werde}),  der  ihn  wegen  der  Tyrannei  Sigismnnds  dem 
Konzil  gegennfjrr  dm)  Besuch  widerrät.  (1410  Mai  21.) 
Venedig,  Staatsnrchiv  Delibeirizioni  6  f.  50. 

Capta :  —  Cum  mag-nificus  d.  Karolus  de  Malatestis  ad  piesens 
Brixie  existens  miseiit  nostro  dominio  certas  literas,  quas  habuit 
et  recepit  ab  ambassiatoiibus  suis  de  partibus  Constancie,  per 
quas  apparet  dictos  suos  ambassiatores  d.  Karolum  multum 
hortari,  ut  vadat  ad  concilium  et  hoc  videtur  rex'')  Hungarie 
multum  optare,  et  secundum  informacionem  habitam  magnificus 
d.  Pandulfus  frater  suus  et  uxor  dicti  d.  Karoli  de  hoc  sunt  male 
contenti  et  multum  desuadent  eidem  d.  Karolo,  ne  vadat  ad  con- 
cilium predictum  et  multum  faciat  pro  nostro  dominio.  .  . .  quatenus 
Karolus  non  vadat  ad  concilium.  .  .  .  vadit  pars,  quod  mitti  de- 
beat  ad  presenciam  .  .  .  Karoli  de  Malatestis  cum  commissione 
infrascripta  unus  noster.  notai-ius  sive  alius  .  .  .  Committimus  tibi, 
.  .  .  quod  .  .  .  d.  Karolo  expones :  Consideramus,  .  .  .  qualiter 
salviconductus  facti  per  dictum  regem  fuerunt  per  euin  male  ob- 
servati  et  comprehendimus,  yino  aperte  videmus  disposicionem 
dicti  regis  fore,  quod  concilium  faciat  totum,  quod  eidem  regi 
placet,  et  hoc  apparet  per  ea,  que  hucusque  secuta  sunt,  quia 
facta  et  praticata  hucusque  deinde  non  secundum  iura  canonica, 
set  secundum  voluntatem  dicti  regis  processerunt.  Et  quia 
sumus  certi,  quod  intencio  sue  magnificencie  sit.  quod  ea.  que 
fieri  debeant  propter  accessum  ad  partes  Constancie  flaut  catholice, 
dicimus,  quod  .  .  .  tenemus  firmiter,  quod  .  .  .  oportebit  suam 
magnificenciam  vi  condescendere  voluntati  et  intencioni  regis 
Hungarie  .  .  .  Nobis  videtui".  quod  nullo  modo  ire  debeat  .  .  . 

(151)  Diarium  der  Kurie  Gregors  XII.    1415  Mai  8  —  August  26. 
Rom.  VaUk.  Archiv,  Armarium  34  Nr.  4  f.  95. 

a)  Hs  regem. 


334  II.  Abschnitt.     Greafor  XII.  und  das  Konzil. 

Ai'iinini    MCX'CCXV  Mail  pontificatus  d.  Greg'ürii   anno  nono. 

Octava'')  die  niensis  Mail  presentibiis  d.  Johanne  de  Rononia 
prefato  et  Nicolino  de  Carbonibus  litteraruni  apostolicariim  scrip- 
toi'e  apud  sanctunt  Cataldmii  in  caniera  residencie  reverendissinii  d. 
A.  canierarii  Petrus  Josalini  porterius  prime  porte  apostolici  palacii 
translatus  per  d.  n.  papam  ad  poitam  ferreani  dicti  palacii  iuravit 
officium  in  forma  caniere. 

Quintodecimo'')  mensis  Maii  dicti  anni  per  cedulam  rev.  patris 
d.  thesaurarii  suo  parvo  signeto  mimitam  et  per  cursorem  pre- 
sentatam  fuit  mandatum  d.  potestati  Aiiminensi,  quatenus  relaxare 
deberet  et  libei'are  magistrum  Antonimn  de  Ferraria  pictorem 
tanqiiam  cortesaniun  Romane  curie.  et  si  quis  ab  eo  petere  vel- 
let  aliquid,  compareret  coram  eodem  d.  thesaurario  recepturus 
iusticie  complementuni. 

Millesimo ")  quadringentesimo  quintodecimo  indictione  octava, 
die  quarta  mensis  Junii,  sanetissimus  in  Christo  pater  et  dominus 
noster  d.  Gregorius  divina  providencia  papa  Xll.  propter  pestem 
vigentem  Arimini  transtulit  se  cum  sua  curia  ad  castrum  Montis- 
llorum  Ariminensis  diocesis. 

In  Monteflorum  MCCCCXV  Junii,  pontificatus  d.  Gregorii  anno 
Villi. 

Die'')  Xllll.  Junii  in  arce  Montisflovum  Ariminensis  diocesis 
in  camera  sanctissimi  in  Cristo  patris  et  doinini  nostri  d.  Gregorii 
divina  providencia  pape  XII.  idem  dominus  noster  mandavit  michi 
notario  nullo  altero  presente.  quatenus  notarem,  quod  sua  sanctitas 
reservavit  sibi  hac  presenti  die  collacionem  et  provisionem  omni- 
uin  beneficiorum  preceptoriarum  et  membrorum,  que  et  quos 
quondam  d.  Petrus  de  Perusio,  preceptor  domus  sancti  Midiaelis 
de  Arimino  ordinis  sancti  Johannis  Jerosolimitani.  dum  vixit, 
obtinebat. 

Die'')  XII.  Junii  ante  portam  habitacionis  reverendissimi  d.  canie- 
rarii, pi'est'Ulibus  re\  ei'endissimo  in  Christo  pati'e  et  d.  Gabriele  tituli 
s.  Clementis  presbytero  cardinali,  d.  Rartholomeo  de  l'rbeveteri 
camere  prefate  clerlco  et  pluribus  aliis  egregius  legum  doctor 
d.  Sanctus  de  Vivianis  tanquam  procurator  et  procuratorio  nomine 
presbyteri  Gecchi  Jacobucii  de  Monte  s.  Marie  in  Lapide  Firmano, 
ut  de    mandato   apparet.    manu    ser   Johannis   Jannis   notarii    de 


a)  Dastt  atti  Rand:  luramentuiii  porterii  porte  ferreo.  b)  Dasii  a»i  Rcniil:  .Mandatur 
potestati  .Xriinineiisi,  ut  relaxet  macristrum  A.  pictorem.  c)  Dusii  atu  Rand:  Translacio  curie 
il)  Dasti  inii  Ratid :  Reservacio.     e)  Am  Rand:  .\biuracio. 


Diarium   der  Kurie  Greg^ors  XII.  33o 

Montemonaco,  quia  conversatus  fuit  cum  scismaticis  eciam  in 
participio  divinorum  et  in  impetracione  beneficiorum,  ad  cor  re- 
versus,  abiuravit  scisma  in  forma  camere  consueta. 

Quintadecima'')  Junii  presentibus  domino  Wictikindo  Salzman 
clerico  dicte  camere  et  Paulo  Tommasini  barbitonsore  de  Arimino 
in  camera  prefati  d.  camerarii  frater  Baptista  de  Macerata  ordinis 
fratrum  Minorum  ut  supra  similiter  abiuravit.^) 

Vigesimo"")  octavo  Junii  presentibus  egregiis  doctoribus  d. 
Bartholomeo  de  Urbeveteri  et  d.  Johanne  de  Lupparis  de  Bononia 
clericis  dicte  camere  et  pluribus  aliis  testibus  ser  Simon,  ser  Gracie 
sindicus  et  procurator  castri  sancti  Justi  Firmane  diocesis  pro 
se  et  dicta  sua  universitate  reversis  ad  gremium  ecclesie  abiura- 
vit ut  supra.  Item  tunc  sinuil  ser  Johannes  Bartholomei  et  ser 
Antonius  Vannucii  de  Monte  sancte  Marie  in  Georgio  pro  se  ipsis 
duntaxat  simihter  abiuraverunt. 

In   Monteflorum   MCCCCXV   Julii   pontificat.   etc.  anno  nono. 

Die^)  lune  VIII.  Julii  presentibus  d.  Johanne  de  Bononia  pre- 
fato  et  Daniele  Pauli  de  civitate  Austria,  Honofrius  Sanctiiannis 
de  Penna  billorum  castellanus  arcis  Montisflorum  assumptus  per 
dominum  nostrum  in  servientem  armorum  suum  et  apostolice 
sedis  iuravit  ipsum  officium  in  manibus  prefati  reverendissimi  d. 
camerarii  in  camera  sue  residencie. 

Eisdem ")  anno  et  loco  die  iovis  XI.  Julii  presentibus  d.  Johanne 
de  Bononia  prefato  et  Paulo  barbitonsore  de  Arimino  supradicto 
Antonius  magistri  Perrini  Recherio  de  Turino  assumptus  similiter 
in  servientem  armorum  iuravit  ut  supra. 

Die  dominica  quartadecima  mensis  Julii  dicti  anni  congregatis 
in  camera  mea,  que  pro  thesauraria  et  loco  eins  deputata  erat, 
reverendissimo  in  Christo  patre  et  domino  d.  Antonio  uiiseracione 
divina  episcopo  Portuensi  sancte  Romane  ecclesie  cardinali  Bono- 
niensi  et  camerario  domini  nostri,  leverendo  in  Christo  i)atre  d. 
Francisco  electo  Mothonensi  eiusdem  domini  nostri  thesaurario, 
domino  Bartholomeo  de  Urbeveteri  decretorum,  domino  Johanne 
de  Lupparis  de  Bononia  legum,  domino  Wictikindo  Salzman  de- 
cretorum  doctoribus   et  dicte  camere    clericis,  magistro   Johanne 


a)  Am  Rand :  Abiuracio.  b)  Am  /i«wrf:  Juramentiim  servientis  armorum.  c)  Am  Rand 
Simile   iuramentum. 

'j  Am  25.  Juni  bekundet  Gregor  XII.  die  Absolution  des  schismcdisch 
gewordenen  und  nun  su  ihm  zurückgekehrten  Baptista  Antonii  de  Macerata 
ord.  f.  Min.  —  , Sedis  apostolice.'     Reg.  338  f.  127. 


336  II.  Abschnitt.     Gregor  XII.  und  das  Konzil. 

de  Ghelnien  pi'ocuratore  fiscali  et  d.  Matheo  de  Strata  notario 
dicte  camere  comparuit  in  dicta  caniera  Jacobus  de  Pruszia  Cur- 
sor iiiratiis  d.  n.  pape  et  presentavit  ad  manus  ipsius  d.  came- 
rarii  quandani  bullam.  bulla  plunibea  et  filis  croceis  et  rubeis  de 
serico,  diceiis  et  iiiandans  sibi  pro  parte  et  de  expresso  man- 
däto  doiiiini  nostri  pape.  quatenus  ipsam  litteram  legi  et  publicari 
faceret  in  dicta  camera.  niandans  insnper  nobis  notariis  eciani  ex 
parte  prefati  doniini  nostri.  ut  de  huiiisniodi  actu,  lectura 
et  publicacione  faceremus  publicum  documentum ;  dictamque 
litteram  pi'efatus  d.  cardinalis  accepit  et  lecta  ea  a  se  ipso  dixit 
cursori  pi-efato,  quatenus  rediret  ad  dominum  nostrum  et  sup- 
plicaret  sanctitati  sue,  quatenus  ante  huiusmodi  publicacionem 
sibi  dare  aliqualem  aiidienciam  dignaretur.  lensque  et  rediens 
dictus  Cursor'')  iterum  mandavit  ut  supra,  et  tunc  ego  Johannes 
notarius  supradictus  alta  et  intelligibili  voce  dictam  bullam  legi, 
que  erat  scripta  ,Ad  futuram  rei  memoriam'  et  qualiter  idem 
dominus  noster  ex  certis  causis  eum  moventibus  recipiebat  ad 
se  officium  camerariatus  et,  ne  se  amplius  idem  d.  cardinalis  de 
camera  impediret,  inhibebat  in  substancia  continentem.  Registrat a 
est  ipsa  littera  in  libro  bullarum  moderno.  folio  CXYlll.^) 

Anni ')  predicti    die    mercurii  XVll.  Julii    in    dicto    castro,   in 
camera     habitacionis    reverendi    patris    d.    Francisci    thesaurarii 


a)  Hs  fursoreni.    b)  .4»;  Rande  .Jiirariientiiiii  caiiellani  honoris. 

V  Die  Bulle  steht  in  Ben.  338  f.  (Jo'j  J77'\  nvd  auch  f.  IIH.  Sie  lautet: 
Gregorius  etc.  Ad  futuram  rei  memoriam.  Cum  secundum  temporis  exi- 
genciam  deceat  et  expediat  incumbentibus  providere  et  officium  camerariatus 
nostri,  cui  .  .  .  prefuit  usque  nunc  venerabilis  frater  noster  Antonius  ep. 
Portuensis,  card.  Bononiensis  nuncupatus,  ex  certis  racionabilibus  causis  tarn 
de  preterito  quam  de  presenti  legitime  nos  moventibus  videatur  ad  nos 
presencialiter  revocandum,  idcireo  eundeni  Antonium  a  dicto  camerariatus  officio 
et  omni  eins  exercicio  ae  omnibus  ad  id  officium  spectantibus  .  .  .  amovemus, 
.  .  .  inhibentes  .  .  .  eidem.  ne  decetero  ullo  modo  de  dicto  camerariatus  officio 
.  .  .  se  aliqualiter  .  .  .  intromittat  .  .  .  dictumque  officium  ...  ad  nos 
presencialiter  et  integraliter  revocamus  .  .  .  Dat.  in  Monteflorum  .  .  .  VII.  idus 
Julii  pontificatus  nostri  anno  nono.  Dann  folcft  die  Notiz  des  M.  de  Strata, 
daß  Jacobus  Drennu  de  Prussia.  Ouatrocli  (jeuannt.  Cursor  iuratus  des  Papstes^ 
die  Bulle  dem  Kardinal  übergeben,  und  Johannes  de  Montepoliciano,  Sekretär 
des  Papstes,  sie  vorgelesen  habe.  Aus  der  Bitte  um  Audienz  und  ihrer  Ab- 
lehnunn  durch  G-regor  XII.  und  die  unten  zuletzt  folgende  Notiz  muß  man 
auf  etwas  anderes  als  eine  bloße  Formsache  schließen.  Gregor  reserviert  sich 
nm  folgenden  Tage  die  Einkünfte  der  Camera.  .Cum  ex  certis'  Vgl.  Raynald 
ad  a.  1415  Nr.  XXVIII. 


Cedulae  an  Sig-ismund.  337 

suprasci'ipti  et  vicecaiiierarii,  presentibiis  d.  Bartholomeo  de  Urbe- 
veteri  et  d.  Johanne  de  Bononia  prefatis,  honorabilis  vir  domp- 
nus  Reubalducius  Sanctiiannis  de  Pennabillorum,  canonicus  Seno- 
galiensis  assumptus  in  capellanuni  honoris  per  d.  n.  papam  iura- 
vit  in  forma  caniere  in  nianibiis  dicti  d.  vicecanierarii  et  habiiit 
bullam  gratis. 

Die'')  XVIII.  Julii  in  camera  siipradicta,  presente  d.  M.  de 
Strata  d.  Angelus  de  Beccutis  prior  domus  hospitahs  sancti  .Jo- 
hannis  Jerosoliniitani  de  ürbe,  frater  Paulus  Francisci  preceptor 
sancte  Abunde  de  Bürge  et  ser  Nicolaus  preceptor  sancti  Johannis 
de  Pontemontiscastelli  dicti  ordinis  abiuraverunt  scisma  in  forma 
dicte  camere  etc. 

Hora  secunda  noctis  die  XVIIII.  Julii  intravit  arcem  dicti 
castri  ser  Thomeus  cancellarius  magnifici  d.  Caroli  de  Malatestis 
et  retulit  verbo,  qualiter  suus  magnificus  d.  Carolus  Constancie, 
unde  tunc  idem  ser  Thomeus  venit,  resignaverat  nomine  domini 
nostri  pape  papatum  in  publica  sessione  sacri  concihi  quarta  in- 
stantis  mensis. 

Die')  penultimo  Julii  in  domo  d.  vicecanierarii,  presentibus 
Petro  Rymanni  scriptore  litterarum  apostolicarum  et  Jodoco 
Plerdemest  porterio  porte  ferree  apostohci  palacii  egregius  legum 
doctor  d.  Johannes  de  Lupparis  de  Bononia  clericus  dicte  camere 
iuravit  officium  viceauditoris  dicte  camere. 

Die  XXVII.  Augusti  dicti  [anni]  in  camera,  presentibus  d. 
Bartholomeo  de  Urbeveteri  et  d.  Johanne  de  Bononia  prefatus 
Jacobus  de  Missina  cursor  retulit  se  presentasse  reverendissimo  d. 
cardinali  Bononiensi  quandam  responsionem  factam  per  dictum 
thesaurarium  contra  certam  ammocionem  de  eo  factam  et  adiec- 
tionem  pene  per  eundem  reverendissimum  d.  cardinalem,  presen- 
tibus d.  B.  de  Urbeveteri  prefato  et  d.  Bartholomeo  de  Mainardis 
de  Perusio  milite  et  legum  doctore. 

(152)  Cedulae  an  Sigismrind :  Sigismund  möge  sorgen,  daß  für 
Gregor  XII.  und  auch  Benedikt  samt  ihrem  Anhang  im 
Falle  der  Zession  würdig  vorgesehen  würde  und  das  Konzil 
nicht  vor  Beseitigung  des  Schismas  auseinander  gehe.  (1415 
vor  Juli  4.J 
Wien,  Cod.  5097  f.  172. 


a)  Am  Rand:  Abiuracio.    b)  Am  Band:  luramentum  viceauditoris  caiuere. 
Finke,  Acta  concilii  Constanciensis  m.  —  — 


338  II.  Abschnitt.     Gregor  XII.  und  das  Konzil. 

Infrascripta  videntur  in  special!  cediila  regie  inaiestati  por- 
rigenda. 

Primo,  qiiod  detiir  modus  et  ordo ")  providendi  doinino  nostro 
de  statu  honorificü,  utili  et  cominodoso  ac  eciam  d.  cardinalibus 
et  aliis  suis,  cuilibet  secundum  statuin  suum. 

Item  pro  securitate  itinerum  regie  inaiestatis  et  ut  eo  minus 
contra  eum  valeat  machinari  in  via  versus  Niciam,  videtur  expe- 
diens,  quod  rex  cum  d.  comite  Palatino  et  aliis  disponat  et  ordi- 
net  concilium  non  dissolvi  per  quemcumque  eventum,  nisi  electio 
futuri  pontificis  fuerit  celebrata.  Quam  electionem  tutain,  liberam 
et  securam  protegat  et  protegi  faciat  secundum  formam  iuris, 
ne  detur  occasio  alia  scismata  inducendi. 

Item,  quod  ordinetur  in  concilio  et  disponatur,  quod  omnes 
prelati,  ambassiatores  et  alii  promittant  se  non  recessuros  ab 
isto  loco,  antequam  electio  liuiusmodi  celebretur,  nisi  talem  habe- 
ant  causam,  quam  deputandi  ad  hoc  per  concilium  sufficientem 
reputent  et  sibi  licenciain  imperciantur. 

Item  videtur  statuendum  per  dominum  nostrum  ^)  sacro  ap- 
probante  concilio,  quod,  si  Petrus  de  Luna,  qui  dicitur  Benedictus, 
infra  mensem,  postquam  fuerit  requisitus  per  procuratores  concilii 
ad  hoc  specialiter  constituendos  et  transmittendos,  cesserit  et 
renunciat  onmi  iui'i,  quod  habet  vel  se  pretendit  habere  necnon 
titulo,  possessioni  et  detentacioni  papatus  totaliter  et  absolute, 
quod  tunc  per  concilium  ipse,  sui  cardinales  ^')  pro  veris  cardinali- 
bus cum  omni  dignitate,  iure,  voce  et  emolumento  et' alii  sui  ad- 
herentes  in  statibus  et  honoribus  suis  admittantur  et  recipiantur 
et  pro  talibus  habeantur.  Si  autem  cedere  noluerit,  quod  ex 
nunc   prout  ex   tunc   declaretur,    fuisse    et   esse    scismaticus    etc. 

(153)  Protokoll  einer  Beratung  rler  Nationen  über  die  Punkte,   die 
Malatefsta    für    die    Ätjdanknng    Gregors    cds    Vorartssetzuug 
gestellt   hat.     (Mio   vor   Juli   4);    Zusatz:    Vorgang   bei   der 
Zession  Gregors  XII. 
Rom.,  Vcffih:  Bihl..  Cod.  Palai.  595  f.  22. 


a)  So  korrigiert  aus  quod  i|)se  det  niodum  et  ordiiiein.  b)  Folgt  durchstriche»  et  alii 
adhereiites. 

^)  Es  ist  bemerkensicert,  daß  die  Gregorianische  Partei  hier  noch  versucht 
ihrem  Papst,  der  doch  selbst  schon  in  statu  demissionis  ist,  diesen  Jurisdiktions- 
ali zuzuweisen   und   dem  Konzil   dabei  nur   eine  approbacio   zukonunen  soll. 


Gregor  XII.  über  seine  Indulgenzen.  339 

In  nomine  patris  et  filii  et  Spiritus  sancti.  Sequuntur  respon- 
siones  d.  deputatorum  de  nacionibiis,  prout  eis  videtur  procedenduni 
circa  ea,  que  magniflcus  d.  Karolus  de  Malatestis  obtulit  ordinanda, 
si  ad  presencialem  renimciacionem  illius  doniini,  qiii  in  sua  obe- 
diencia  dicitur  Gregorius  XII.,  debeat  perveniri,  salva  tanien  de- 
liberacione  onmiuni  nacioniiin,  pi'oiit  in  deterniinacionibiis  concilii 
fieri  consuevit.  Et  post  niulta  vix  est  deventiim  ad  ea,  que  sequuntui'. 

Et  prinio  super  auctorizacione  concilii  nomine  dicti  d.  Gre- 
gorii  XII.  facienda  videtur  sie  procedenduni,  quod  in  sessione 
publica  lecta  bulla  dicti  d.  Gregorii  XII.,  in  qua  dictam  auctoriza- 
cionem  fleri  commisit  et  alia  super  commissione  generali,  unus 
de  commissariis  ad  lioc  deputatis  publice  dicat  in  effectum :  Quia 
sanctus  dominus  noster  Gregorius  papa  duodecimus  audivit  et 
intellexit  .  .  .  continetur  ^).  Quo  facto  pro  parte  sacri  concilii  ad 
hoc  deputandus  in  liec  verba  respondebit :  ,Cum  principium  .  .  . 
sancti.^)'  Et  tunc  pro  qualibet  nacione  respondeatur  more  solito 
,Placuit'.  Et  super  hiis  petantur  publica  instrumenta,  que  et 
fieri  poterunt  per  naciones  sub  anno  Roniani  regni^)  non  facta 
mencione  de  Romano  pontifice  vel  sede  apostolica  aliquo  modo, 
super  quo  eciam  synodus  provideat,  quod  sie  flat  pro  liac  vice 
usque  ad  cessionem. 

Item  quoad  secundum  caput  videtur,  quod  per  d.  Johannem  *) 
supradictum  factis  premissis  legantur  littere  mandati  plenissimi 
ad  cessionem  sibi  commissi. 

Post'')  istud  Caput  expediatur  septimum  caput,  quod  sequitur :  de  sublacione 
processuum  et  penarum.     Et  hec  duo  capitula  expediantur  ante  missani. 

Et  sie  factum  fuit  Dominus  Carolus  et  patriarcha  quilibet  recei^tus  cum 
reverencia  in  iocum  suum  et  cardinalis  de  omnibus  cardinalibus  osculum  pacis 
consequutus  et  ita  fecit  patriarcha.     Post  hoc  fuit  cantata  missa. 

(154)  Gregor  XII.  gegen  die  deutschen  Zweifler  an   den  von  ihm 
nur  durch  Signatur  gegebenen  indulgentiae  in  articulo  mortis: 
er   tjeseugt   eine  Anzahl  von  ihnen  als  wirklich  von  ilnu  ge- 
geben.    Montefiori  1415  Jidi  IS.^J 
Rom,  Vatik.  Archiv,  Eey.  33H  f.  131. 


V  Hardt  IV  371.  —  ^)  Hardt  IV  372.  —  ^)  D.  h.  des  Römischen  Königs. 

*)  Erst  richtig  Karolum.     Dies  durchstrichen,  darüber  Johannem. 

^)  Das  Folgende  ist   eine  private  Bemerhitng  des  Schreibers  am  Rande. 
Vgl.  dasu  den  Bericht  Fillastres  Bd.  II  46. 

*j  Einer  der  letzten  Briefe  Gregors,  der  am  20.  Jtdi  die  Abdankung  erfuhr 
und  sich  darnach  richtete. 

22* 


340  II.  Abschnitt.     Gregor  XII.  und  das  Konzil. 

Gregoriiis  universis  et  singulis  Christi  fidelibus  in  Alamanie 
partibus  existentibiis,  quos  concernit  negociuiii  infrascriptum, 
salutem  et  apostolicam  benedictionem.  Decet  Romaniiin  pontificem 
.  ,  .  Sane  intelleximus  quosdam  nimis  leviter  insurgentes  in  proxi- 
nios,  qiii  ex  devocione  pro  se  et  pro  aliis  impetrarunt  a  nobis  in- 
dulgenciam  in  articiilo  mortis  sine  litteraruni  apostolicaruni  con- 
fectlone  per  solam  nostre  manus  signaturani  .  .  .  Si  igitur  offen- 
sores  tales  concessiones  huiiismodi  non  credebant,  ad  nos  cari- 
tative  recursum  debuerunt  habere  .  .  .  Idcirco  mandanms  dilectis 
fihis  magistris  Matheo  de  Strata  et  Johanni  de  MontepoMciano, 
secretariis  et  famiharibus  nostris,  quatinus  per  scripturam  eorum 
manimm  subscriptione  signorumqne  apposicione  vallatam  testi- 
monium  prestent  et  fidem  faciant  nos  approbasse  onines  descilptos 
in  quodani  quaternulo  bombycinio ''),  quem  manibus  propriis  eisdem 
nostris  secretariis  designamus,  ut  notare  debeant  singulai'iter  omnes 
in  scriptura  huiusmodi  notatos  in  dicto  quaternulo  sub  tribus 
dumtaxat  signaturis  factis  propriis  nostris  manibus  ad  fidei  et 
noticie  claritatem,  quod  onmibus  huiusmodi  personis,  que  sub 
signaturis  ipsis  coinprehenduntur,  ad  preces  et  supplicacionem  di- 
lecti  fihi  fratris  Johannis  Malkaw  ^)  de  Pruszia  ordinis  s.  Benedicti 
professoris  et  capellani  nostri  indulgenciam  concessimus  supra- 
dictam.  Dat.  in  castro  Monteflorum  Ariminensis  diocesis  XV. 
Kalendas  Augusti  pontificatus  nostri  anno  nono. 

(155)  Karl  Malatesfa  an  Benedikf  XIII. :  Betont,  daß  Gregor  XU. 
und  er  alles  für  Beseitigung  des  Schisnias  getan  hätten  und 
tun  würden.  Darstellung  der  Vorgänge  in  Konstanz  bei  der 
Abdankung  Gregors.  Erörterung  der  Papstwahl.  Die  Wahl 
durchs  Konzil  sei  möglich  und  nötig.  Stellung  des  Konzils. 
Mehr  Konzilien  seien  ohne  Pcvpst  cüs  durch  ihn  berufen.  Der 
Papst  habe  auch  von  anderen  berufene  Konzilien  autorisiert. 
Gefcthren,  wenn  BenediM  hartnäcl-ig  bleibe.  Dringende  Mah- 
nung das  Konzil  zu  beschicken  und  cibziidanken.  Konstanz 
1415  Juli  25. 
Wolfenbütfel  Cod.  Heimst.  279  f.  302—305. 
.  .  .  Si^)   d.  Gregorius,    quem    papam   credidi    et  certe  fuisse 

credo   .   .  .  conscius   sibi  foret  indebite   sedi  incubuisse  Romane 


a)  Heg.  bombycinis. 

V   Über  ihn  v(jl.  Bd.  I  78.  Anni.  1 ;  Martene  et  Durand,  Thesaurus  II  1665. 
^)  Voraus  geht  eine  lange  biblische  Einleitung.    Der  Text  des  ganzen  Briefes 
ist  .^tarh  verderbt.     Offenkundige  Fehler  sind  ohne  BenierTiung  verbessert. 


Karl  Malatesta  an  Benedikt  XIII.  341 

siqiie  posset  se  et  vsuos  faiitores  per  viam  cessionis  iustificasse 
videri,  pociiis  longe  vellem  ipsuni  [et]  mentes  Christianoruni  a 
tantis  evellere  tenebris  et  peccatiim  lateri  siiiini  propter  siiam 
suoi'uniqiie  salutein,  quam  ipsuni,  alios  suos  et  nie  catholicuni 
apud  homines  teneri  et  cum  congregacione  Dathan  et  Abyron^) 
Dei  tremendo  examine  computari.  Nee  quoque  inqui  hec,  bea- 
tissime'')  domine,  ut  vos  arguere  presumam.  Non  enim  decet 
indoctum  et  parvum  hominem  eum  reprehendere,  quem  gran- 
deva  senectus  venerabilein  leddidit,  preclarum  sciencia  et  mul- 
torum  subiectio  metuendum  .  .  .  Ceterum  noscat  pietas  ve- 
stra,  non  ista  [me]  certe  dixisse,  volens  denique  intuicione  arti- 
ficiosa  confundere  quemquam.  Testis  enim  michi  sit  consciencia 
mea,  ev^elli  opto  radicitus  scisma.  Verum,  si  fieri  posset,  cum 
Domino  servari  cuiuslibet  reverenciam  vellem.  Et  si  vos  vel 
dictum  olim  d.  Johannem  crederem  papam,  servivissem  et  servi- 
rein  quam^)  domino  serviverim  Gregorio.  Verum  cum  opus  divi- 
dat  ab  honore  salutem,  audio  dicentem  Dominum:  ,Diliges  pro- 
ximum  tuum  sicut  te  ipsum'^)  et  rursus:  ,Quid  prodest  homini, 
si  Universum  mundum  lucretur,  anime  vero  sue  detrimentum  pa- 
ciatur?'^)  Proposita  ergo  opcione,  sicut  michi  salutem  homini  pre- 
optare  cogor,  ita  et  cuilibet  proximo;  maxime  autem,  quando 
unius  honor  apparens  sibi  dampnacio  fit  multorumque  iactura  et 
pudor,  licet  reserari  necesse  fit,  erubescentis  multorumque  salus 
est.'')  Neque  ista  dixi,  quia  d.  Gregorius  ex  hoc  papa  renianeret. 
Haud  enim  sibi  michique,  servulo  suo,  quesitum  est  hoc,  quia,  si 
Omnibus  certus  esset  sicut  sibi  certus,  papatui  pro  paucorum 
eciam  sahite  renunctiasset.  Non  insuper  via  cessionis  veritatis 
debet  confessionem  auffere.  Potest  enim  quisquis  ex  nobis,  si  non 
fecerit  ante  salutem.'^)  post  aut  ecclesie  aut  subsequenti  pontifici 
pandere,  quis  Christus  fuerit  et  non  tollere  multorum  animas 
Christianoruni  cum  perdicione  suorum.  Verum  satis  forsan  ex- 
cessisse  arguar,  sed  divinum  honorem  totque  salutem  eciam  adiu- 
ratus  nequissem  silere,  quicquid  tamen  fuerit,  quoniam  misericors 
Dens  videtur  servare  velle  iudiciuin  suum  et  exspectare,  quos 
convertat  vel  acrius  j)uniat,  nisi  convertantur.  Quoniamque  d. 
Gregorius  Constanciam  me  transmisit,  ut  omnibus  modis  possi- 
bilibus,  non  tamen  ex  parte  sui  cum  offensa  divina,  pacem  ecclesie 
sancte   inquirerem,    persequerer   et  concluderem,   habens    ad   hoc 


a)  Darüber  cleinentissime.    b)  So  Hs.     c)  So  der  schwer  verständliehp  Satz.     A)  So  Hs. 

')  Vgl.  Nmn.  16.  —  -)  Matth.  22,  39.  —  ^)  Matth.  16,  26. 


342  II.  Abschnitt.     Gregor  XII.  und  das  Konzil. 

plenum,  speciale  et  irrevocabile  niandatiim,  qiieniadmodiim  con- 
stat  per  biillain  ipsiiis  tiinc  sanctissiiiii  in  Cliristo  et  doniini  d. 
Gregorii  pape  XII, ,  nuUa  apressiis'')  seu  coactns  violencia  atque 
mdlo  ductiis  errore,  iit  fieret  oiiinibus  notiiiii  instruente  effectii, 
quam  sincere,  qiialiqiie  cordis  affectione  sacram  unionem  et  reinte- 
gracionem  Cliristianorum  in  unitate  sancte  matris  ecclesie  prose- 
cutus  fuerit  per  viani  eciam  renimctiacionis  inclusive,  pure,  libere 
et  sincere,  procuratoris  nomine  ipsius  sanctissimi  domini  mei  d. 
Gregorii  pape  XII.  in  nomine  patris  et  filii  et  spiritus  sancti  re- 
nunciavi  expresse  in  sci'iptis  realiter  et  cum  effectu  IV.  nonas 
Julii  iuri,  titulo  et  possessioni,  quod,  quem  et  quam  ipse  habebat 
in  papatu  et  resignavi  nomine  predicti  domini  papatum  et  omne 
ins  papatus,  titulum  et  possessionem,  quos,  quod  et  quam  liabe- 
bat  coram  Domino  nostro  Jesu  Christo,  qui  ecclesie  sue  sancte  est 
Caput  et  sponsus,  in  hac  sacrosancta  synodo  et  universali  con- 
cilio  sanctam  Romanam  et  universalem  ecclesiam  representante. 
Ab  hiis  quidem  incepi,  quia,  hcet  finis  ultimus  in  execucione  sit, 
est  in  intencione  primus  et  gaudium  in  desiderati  conclusione  per- 
ficitur.  Post  tamen  sancti  spiritus  invocacionem  ante  omnia  auc- 
torizacione  concilü  amplissime  facta,  quantum  ad  dominum  tunc 
Gregorium  spectabat,  decretum  est  per  sanctam  synodum  obe- 
diencias,  que  sub  duoruni  professione  pastorum  diffidebant,  unitas 
esse  atque  coniunctas  in  uno  corpori  Domini  nostri  Jesu  Christi 
et  huius  sacri  concihi.  Deinde  sublati  sunt  Processus  et  pene  in- 
deque  [ad]  habundantem  cautelam  occasione  scismatis  late  habi- 
Ktacione  facta  et  dispensacione  remanentibusque  singulis  utrius- 
que  obediencie  personis^)  in  suis  statibus,  dignitatibus  et  offi- 
ciis,  que  alias  canonice  seu  racionabiliter  tenent,  possident  et  exer- 
cent.  Dicta  quoque  sancti  spiritus  niissa  et  aliis  oracionibus  ad 
ipsius  graciam  impetrandam  sollempniter  ut  sacro  concilio  mos 
est,  provisum  extitit  optime  ad  futuri  scismatis  colores  succiden- 
dos.  Deinde,  ne  in  proxima  futuri  pontificis  electione  dubium  vel 
scandalum  posset  in  modo,  forma  vel  materia,  loco  aut  tempore 
active  seu  passive  oriri,  hec  omnia  et")  circa  ipsa  incumbencia 
sancta  synodus  suo  solempni  statuto  et  decreto  ordinanda 
reservavit.  Ista  quoque  fieri  sie  expediens  fuit  propter  collegio- 
rum,  ut  ita  referatur,  imparitatem  et  voluntatis  forte  discrepan- 
ciam,  que  propter  futura  evitanda  in  tanta  re  pericula  inadver- 
tenter  preteriri  non  debebant.     Verum   illud   non    parum  vigebat, 


a)  So  Hs.     b)  Hs  persone.    c)  Hs  folgt  que. 


Karl  Malatesta  an  Beiiodikt  XIII.  343 

quod  vestra  non  aderat  subliiiiitas  nee  ex  vestra  parte  nianda- 
tuin  habens,  iinde  nichil  videbatur  posse  concludi,  (piod  rati  sta- 
l)ih'tate  potiretiir.  Nam  si  partes  inter  se  convenissent  et  con- 
veiicio  illiusinodi  band  vestro  placiiisset  culniini,  nee  honestnm 
videbatur  conventa  nintare  nee,  ut  firina  starent,  quaniquam  ab 
illis  diversa  essent,  que  invicem  partes  pacte  erant,  si  vestra  do- 
niinaeio  postularet  honesta,  nequaqnam  vobis  posse  eongruum 
censebatur.  Alia  quoqne  in  sessione  eadeni  cum  bis  ante  ces- 
sionem  faetis  conelusa  fuere  ad  equitatis  earitatisque  inter  tot 
discepciones  eultum.  Denique  auteni,  quantuni  sapiencie  ab  Al- 
tissinio  profusum  fuit  in  astaneiuni  corda,  provisuni  est,  quibus 
remediis  spiritualibus  et  secularibus  optimum  videbatur  profieere 
nee  sacrosancta  hee  synodus  dissolvatur  usque  ad  futuri  ponti- 
Iicis  largiente  Domino  electionem  et  eeterorum,  propter  que  con- 
g-reg-ata  est,  finis  experieneiam.'')  Post  ista  tranquille  et  paeifice 
ydus  predicti  mensis  lulii  provisuin  in  sessione  publica  super  se- 
euritate  persone  prefati  reverendissinii  in  Christo  patris  et  do- 
mini  d.  Angeh,  olim  autem  Gregorii  XIL,  et  ipsius  animi  quiete 
statusque  futuri  decencia.  Hee  omnia  exquisitis  inde  caucionibus 
instructa  sunt. 

Ecce  ergo,  sapientissime  domine,  quam  longe  a  cogitacionibus 
hominum  ecelesie  sancte  sue  causam  direxit  Omnipotens.  Nam 
qui  prepotens  et  magnus  venerabatur,  Constanciam  Universum 
fere  orbem  concivit  et,  dum  gloriaretur  tamquam  potens,  in  po- 
teneia  sua  munerum  peritorumque  stipatus  copia,  tandem  vero 
ypocrisi  simulate  cessionis,  quos  gregaverat  putans  fallere,  se 
ipsum  fefellit  et,  quahs  foret,  multis,  qui  ignorabant,  ostentat. 
Hinc  divine  ulcionis  in  impietatem  grandescit  honor  .  .  .  Advenien- 
tem  quoque  nie  licet  indignum  cum  illis,  qui  paci  et  unioni  vide- 
bantur  oportuna  ex  parte  tune  sanetissimi  domini  mei  gaudentes 
in  Domino  reeeperunt  super  omnem  condeeencie  mee  modum  ne- 
que  oblatam  respuere  paeem  ...  Ex  istis  igitur  eomperire  valet 
prudeneia  vestra  omnem,  que  apud  nos,  difficultatem  et  maxime 
eam,  pi'opter  quam  tot  patres,  tot  reges  et  prineipes  non  posse 
admitti.'')  Dixeratis  libellum  invenisse  repudii,  cessit  d.  Gregorius"). 
Cum  igitur  ex  parte  ipsius  condictio  illa  impleta  sit,  nulla  vobis  ad 
eedendum  superest  racionabilis  more  causa,  quia  vovistis  et  iurastis 
una  cum  reverendissimis  dominis  tune  collegiis  vestris,  sicut  per 


a)  So  Hs.     h)  So  irörflich. 


344  II.  Abschnitt.     Gregor  XII.  und  das  Konzil. 

publicum  documentum  patet.  Adiecistis'*)  clausulas  quasdam  in 
responsione,  quam  domino  tunc  Gregorio  XII.,  scilicet  de  con- 
vencione  utriusque  personaliter  una  cum  collegiis  vestris  etc.'')  Has 
quidem  clausulas  vos  pro  celeriori  pociorique  pacis  et  unionis  exe- 
cucione  addidisse  arbitrandum  est.  Nam  si  adinvente  fuissent  in 
impedimentum,  difficultatem  et  protellacionem,  cum  verba  bidle 
vestre  predicte  simt:  ,Tibi  presencium  tenore  significamus  et  offe- 
rimus,  quod,  ut  tam  peroptatum  unionis  negocium  celerius  et 
securius  valeat  execucioni  mandari,  parati  sumus  una  cum  collegio 
etc.',  quid  aliud  dici  posset,  nisi  vos  sub  verbis  bonis  non  formi- 
dasse  Omnipotentem  offendere  et  non  erubuisse  universos  Christi- 
colas  fallere,  et  posse  nichilominus  de  periurio  convinci,  quoniam 
iurastis,  quod  ad  unionem  ecciesie  et  finem  imponendum  scismati 
in  ecclesia  tunc  vigenti,  quantum  in  vobis  foret,  absque  fraude 
et  dolo  et  machinacione  quibuscumque  laboraretis  fldeliter  et 
diligenter,  quantum  ad  vos  pertinebat  seu  eciam  pertineret  in  fu- 
turum .  .  .  Si  ergo  addite  sunt  condiciones  vel  clausule  in  re- 
sponsione predicta  et  in  aliis  quibusdam  vestris  disposicionibus 
illas  confirmantibus  et  videatur  aperte,  quod  circa  illas  insistere 
unionis  dilacio  foret  et  excusacionis  pocius  quam  utilitatis,  opor- 
tunitatis  celerisque  execucionis,  ab  illis  non  solum  ex  honestate, 
verum  ex  debito  resilire  tenemini.  Poterat  enim  tunc  convencio 
personalis  utrique  vestrorum  collegio  prodesse  propter  penarum 
remissionem,  restauracionem,  dispensacionem,  habilitacionem  et 
auctorizacionem,  acceptacionem  et  collegiorum  ceterorumque  mem- 
brorum  unicionem.  Facta  sunt  hec  omnia  per  Dei  graciam  ex 
parte  d.  Gregorii  et  obediencie,  que  fuit  domini  olim  nuncupati 
Johannis  in  hoc  sacro  concilio,  debita  auctoritate  communique 
consensu  in  vinculo  caritatis  unitive  et  dispensacione  canonica 
atque  prudenti.  Poterat  preterea  in  convencione  illa  provideri;'') 
istis  eciam  provisum  est  sponte  liberalique  amore  nullo  compel- 
lente  federis  genere,  que  tanto  maioris  roboris  stabilitate  fundan- 
tur,  quanto  onniis  violencie  Ignorant  speciem.  A  contrario  enim 
argumento  probatur,  quia  nulluni  violentum  est  perpetuum,  quod 
ultroneum,  precipue  in  honestate  fundatum,  durabile  censendum  est, 
presertim  quoque  si  ab  omnibus,  quos  tangit,  approbatur.  Au- 
diat,  supplico,  equanimiter  benignitas  vestra,  [quod]  vix  fieri  valuisset 
inter  d.  Gregorium  et  vos  disposicio  de  statu  vestro  futuro,   que 


a)  Hs  folfjf  \e\.    b)  Fehlt  dedistis  oder  inisistis.    c)  Hier  ist  su  ergänze yi :  Quibus  poterat 
oder  ähnlich. 


Karl  >ralatesta  an  Benedikt  XIII.  345 

aiit  inhonesti  turpisque  federis  contagio  caruisset  aut  turpitudinis 
upinatu  .  .  .  Quid  heu  de  illo,  qui  longo  invasuui  occupatumque 
tempore  sacerdocium  nisi  infausta  preeunte  mercede  dimisisset? 
Cessant  omniniodo  hec  et  utrique  inunus  offertur  liberali  ex  gra- 
titudinis  premio  et  penitenti  ex  liberalitatis  licito  munere.  Nunc 
contingam  utilitateni  conveniendi  collegia  in  ununi  et  disponendi 
super  electione  futuri  pontificis.  Transeo,  si  dicatur  collegia  posse 
disponere  propria  collegiali  auctoritate  cardinaliuni  et  scisniat[ic]um 
vero  adnectere  atque  ad  electioneni  adniittere  .  .  .  Frohibent 
Clementine,  decretum  in  capitulo  ,Xe  RomaniV)  cuius,  quamvis 
verba  vestre  menti  inserta  putem,  ad  maiorem  tamen  expressio- 
nem  referam:  ,Nos,  inter  cetera  precipue  attendentes,  quod  lex") 
superioris  per  inferiorem  tolli  non  potest,  opinionem  construere,'') 
sicut  accepimus  satagentem,  quod  constitucio  felicis  recordacionis 
Gregorii  pape  X.  predecessoris  nostri  circa  electioneni  prefatam 
edita  in  concilio  Lugdunensi -)  per  cetum  cardinaliuni  Romane 
ecclesie  ipsa  vacante  modiflcari  possit,  corrigi  vel  immutari  aut 
quidquam  ei  detrahi  sive  addi  vel  dispensari  quomodolibet  circa 
ipsam  seu  aliquam  eins  parteni,  aut  eidem  eciam  renunctiari  per 
eum  tamquam  veritati  non  consonam  de  fratrum  nostrorum  con- 
silio  reprobamus,  irritum  nichilloininus  decernentes  quicquid  po- 
testatis  aut  iurisdictionis  ad  Romanum,  dum  vivit,  pontiflcem 
pertinentis,  nisi  quatenus  in  constitucione  predicta  permittitur, 
cetus  ipse  duxerit  eadem  vacante  ecciesia  exercendum'.  Ac  si 
dicatur  collegia  hec  facere  potuisse  cum  vestra  dominique  Gre- 
gorii auctoritate,  compareat,  quod  non  ex  orginaria  ipsius  uniti 
quamquam  collegii  iurisdictione  seu  officio,  nee  reprobari  potest 
ipsum  concilium  minoris  esse  auctoritatis  capax  auctorizatum  a 
vobis  tribus  in  tanto  scismatis  dubio  quam  collegii  cardinaliuni, 
quod  sacri  concihi  membrum  est,  si  a  domino")  aut  Gregorio  et 
vobis  auctoritatem  habuisset.  Non  minus  set  amplius  quam  car- 
dinales  sacrum  valet  concilium  super  electione  futuri  pontificis 
providere  et  circa  occurrencia  disponere.  Ceterum  si  innovatum 
fuisset  aut  interpretatum  super  electione  futuri  pontificis,  incer- 
tum  erat,  [an]  ecciesia  universalis  inconsueto  electum  modo  in 
universalem  suscepisset  pastorem.  Certum  vero  esse  debet,  quod 
ille  ab  omnibus  recipitur,   qui  canonica   et  communi   disposicione 


a)  Hs  folgt  ad.    bj  Hs  adstruere.    c)  Hier  fehlt  tvohl  Johanne. 

V  Cletn.  I  3  De  electione  2. 
■')  I  6  c.  3  in  VI. 


346  II.  Abschnitt.     Gregor  XH.  und  das  Konzil. 

eligitur,  eciain  si  cardinalibtis  sacriini  universale  conciliuin  eligeiidi 
facultatem  disponat.  Satis  itaqiie  disertuin  esse  conspicitiir  noii 
amplius  per  nos  insistendiiin  fore  super  difficiiltatibus  Ulis.  Naiii 
illa  sublata  est  quantum  ad  nos,  quod  prevencio  cedendi  valuisset 
vestro  iuri  preiudiciiiin  parere.  Cum  iiiius  propter  sua  deiiierita 
eiectus  sit  iaiiique  d.  Gregorius  cesserit  sponte,  nee  iitilis  seu  ex- 
pediens  sit  personalis  illa  convencio.  Ceteruin  scio  dominacionem 
vestram  alias  tractasse,  quod  electio  fieret  preter  utriusque  colle- 
gium.  Qui  ergo  voluistis  hoc  facere,  quod  non  sine  periculo 
maioris  erroris  forte  contigisset,  potestis  debetisve  declinare  ea 
agere,  que  canonice  fieri  valent  et  largiente  Domino  omnibus  ac- 
ceptam  indubiamque  pacem  adducent?  Verum  si  animadvertatur, 
id  magis  nos  urgere  debet,  quod  opere,  quorum  '')  fuerint  condiciones 
nie  per  vos  iureiurando  adiecte,  non  solum  viam  cessionis,  que 
prima  atque  potissima  apud  vestros  et  vos  fuit,  difficilem  osten- 
dit,  sed  impossibilem  facit  propter  illa,  que  emersere,  scilicet  auc- 
tum  scisma  et  postmodum  ad  illud  succidendum  facta  renunctia- 
cio  parte  domini  Gregorii,  profecto,  per  nos  ille  non  debent  am- 
plecti**),  que  unionem  per  viam  cessionis  differe  queant,  ille  quippe 
detestari,  que  impediunt,  at  has  penitus  abhorreri  necesse  est, 
que")  totali  reintegracioni  obiciuntur,  econtra  illas  inquirere  et 
persequi,  que  unioni  sacre  accomoda  fuerint,  illas  vero  amplius, 
que  valeant  perfectam  reintegracionem  afferre ;  sie  enim  iuramenti 
vestri  in  flne  quasi  verba  sunt:  ,Et  ista  omnia  et  singula  et  alias 
eciam  ultra  promissa  vias  utiles  et  commodas  ad  utilitatem  ee- 
clesie  et  unionem  predictam  eiusdem  sane  et  veraciter  et  sine 
machinacione  vel  dilacione  quacumque  servabo  et  procurabo  posse- 
tenus'.  Itaque  cum  omnia  in  favorem  unionis  eciam  per  viam 
cessionis  facta  a  primordio  fuerint,  quicquid  additum  sit  sive 
postmodum  contigerit  aut  contingat,  consequenter  ad  intentam 
execucionem  et  non  impediinentum  interpretandum  est,  presertiin 
quia  iui'isiurandi  conclusio  in  divina  et  proximi  caritate  radicata 
in  fundamento  suo  non  alienato  permanet,  Abest  non  minus  pre- 
dictis  impedimentum  aliud.  Sublatum  est  namque  horridum'')  illud 
Caput,  quod  nequaquam  videbatur  vobis  in  speciosa  formose  co- 
lumbe  facie  aut  debere  aut  posse  admitti  nee,  si  michi  reete  vi- 
deor,  ita  succisum  est,  ut  quidam  imbecillis  ydre  capud  ferire,*") 
cui  pro  quolibet  ictu  superstite  Septem  immaniora  crescebant. 
Cum  ergo  remotus  sit  lapis  ille  offensionis  et  petra  scandali  non 


a)  So    Hs-      b)  Folgt  überfliissig   ve.      c)  Ha  qua.      d)  Hs  horrididmn.    e)   Verbum  fcJiIt. 


Karl  Malatesta  an  Benedikt  XIII.  347 

iiiiniis  suis  (luaiii  alienis,  .  .  .  quid  amplius  ad  divini  populi  reinte- 
gracioneni  omniniodaui  desit  iiisi  cessio  vestra,  non  intueniur.  Et 
si  forte,  quod  absit,  iterum  diceretur  illos  obstiiiatos  esse,  quia 
iniuiiam  in  Christum  Dominum  et  beati  Petri  successorem  patra- 
tam  confiteri  erubescentes  non  verentur  impii'^)  clavigeri  quinymo 
clavium  largitoris  pei'petuare  contemptum,  haud  infeste  ferantur 
verba  mea,  precor,  si  tantum  hoc  obscenum-  est,  quod  conveniri 
nequeat  cum  scismatico  absque  divina  offensa,  nisi  reatus  peni- 
teat  sui.  Quo,  supplico,  relig'ionis  cultu  admittere  iurastis,  quem 
pretensum  dicebatis  pontificem,  non  addita  clausula:  si  tamen 
prius  peccatum  confiteretur  suum  aut  quomodo  debetis  admitti, 
si  neplias  fuerit  nos  nolentem  confitere  admittere  .  .  .  Rursusne 
ascendens  verbum  aliud  in  corde  vestro  ecclesie  sancte  pacem 
impediat,  dicens  hoc  non  esse  concihum,  quia  vestra  non  est 
convocatum  auctoritate.  Meminisse  debetis,  quam  oportune  et 
forte  apud  [vos]  importune  insteti,  quod  concihum  commune 
auctoritate  trium  [pontificum]  convocaretur  et  constitueretur 
in  loco  ydoneo  omnibusque  tuto.  Nostis  frustra  apud  vos 
nie  laborasse  et  aiebatis  negandi  causam  esse,  que  abest. 
Attendite,  supplico,  concihorum  cirographos  et  conspicietis  plura 
fuisse  concilia  eciam  universalia  sine  papa  quam  ipso  presente 
personaliter.  Convocaveruntque  nonumquam  alii  nee  puduit  Ro- 
manum  pontificem  ab  alio  vocatis  sacris  concihis  auctoritatem 
dare.  Et  ne  producam  sermonem  in  multis:  Symacus  papa  voca- 
tis a  Theoderico  patribus  concihi  iudicium  exibuit  nee  erubuit 
Theodericus  Symachi  auctoritatem *")  .  .  .  accipere,  dummodo  pax 
Romane  ecclesie  redderetur.  Huic  simile  diebus  istis  actum  est 
absque  iuris  parcium  disceptacione  et  vos  non  vultis.  Longe  hat 
a  tanti  mente  domini  duricies  huiuscemodi,  nisi  vestra  vestro- 
rumque  assercio  pontificem  vos  faciat,  nisique  consciencia  vestra 
a  peccato  munda  sit,  illa  quidem  eius,  qui  dicebatur  d.  Gregorius, 
antequam  cedei-et,  erronea  et  sordida  .  .  .  Mementote,  quam  mag- 
nus*)  sitis  dominus,  quod  non  est  servus  maior  domino  suo  nee 
successor  Petri  ipso  Johanneque  celebrior.  Deus  enim  ceh  et 
terre  reatu  primi  hominis  offensus  nedum  humanas  respuit  preces, 
verum  homines  excitans  vocavit  et  docuit,  quibus  divine"^)  culnien 
inclinare  valerent  ad  nanciscendum  misericordiam  pacemque.  Et 
ut  piaculum   tanti  criminis   expiarent,  alios  obediencia   fidel  com- 


a)  Hs  veretur  impius.      b)  Hs  folgt  a  se  vocatos.      c)  Hs  inagne.      d)  Fehlt  maiestatis 
oder  ähnl. 


348  II.  Abschnitt.     Gregor  XII.  und  das  Konzil. 

pi'obavit,  alüs  saciificia  et  holocaustomata  instriixit,  aliis  legem 
et  ceriiiionias  dedit,  quaruni  iiigi  observancia  et  fainulatu  divinam 
flectere  iram  possent  et  oportiinuin  vocare  piopiciatoreiii.  Veriiin 
cum  nee  omnia  sufficerent  peiieque  siie  restauracionis  homo  dif- 
fisus  iam  omnem  quasi  iniuncte  religionis  cultum  iieglexisset,  non 
illum  misericors  et  miserator  Dominus  sprevit.  Nam  verbum, 
quod  in  piincii)io  erat  Deus  et  apud  Deum,  caro  factum  est^)  .  .  . 
Qualesque  iacture  publice  et  private  imineant  obturantibus  vobis 
aures  ad  preces  et  fletus  divini  populi,  obiciuntur  oculis  saltem 
vestris  adeo  patenter  duo,  quod  eciam  invitus  fere  nequeatis  illa 
non  librare.  Primo  namque,  quid  consulcius  sit:  vel  cum  domino 
olim  nuncupato  Johanne  dampnari  vel,  quemadmodum  dominus 
tunc  Gregorius  ad  divinam  laudem  cessit,  cedere  et  obturare  ora 
linguosa  contrariis  verbis  ipsorum  effectu  et  omnibus  ostendere 
non  collusisse  nee  vobis  servasse  papatum,  sed  eeelesie  sanete, 
quousque  per  ipsius  resignacionem  potuistis,  reintegracionem  ex- 
hibere  canonieam.  Ponderate  secundo  eulmini  vestro  non  com- 
petere  illud  curionis  ad  Julium  Cesarum,  sed  oppositum :  .  .  .  Dieebat 
enim  ipsi:  .  .  .  ,Non  potes  orbem  solus  habere.'  Non  eredo  ego 
nee  plurimi  ci'edunt,  ignoscite  autem  vos  posse  solum  habere. 
Eya  igitur,  piissime  pater  et  clementissime  domine,  conspieite, 
ficulnea  et  omnis  arbor  ex  se  producere  videntur,  Iam  enim 
hyemps  transit,  ymber  abiit  et  recessit,  vox  turturis  audita  est, 
flores  apparuerunt  in  terra  nostra,  tempus  putaeionis  advenit^), 
solus  expectamini,  erumnis  et  cladibus  sanete  eeelesie  pre- 
seribite  terminum.  Non  obstetis,  quin  exstirpetur  scisma  coarce- 
anturque  seelera  ex  radice  pululaneia  scismatum.  Ad  vos  eelum, 
quia  oratores  et  procuratores  sacri  concilii  universalem  eeelesiam 
representantis,  que  celorum  regnum  nuncupatur;  advenit  terra, 
quia  Romanus  cesar  augustus;  paeem  petunt,  pacem  afferunt. 
Exhibite  petitam  aut  denique  oblatam  aceipite,  ut  sit  gloria  in 
altissimis  Deo  et  in  terra  pax  hominibus  bone  voluntatis.  Audite 
Dominum'')  vinee  vobis  dicentem  j)roeuratori  suo:  Voea  operarios 
et  redde  illis  mercedem  ineipiens  a  novissimis,^)  quod  prestare 
dignetur  omnipotens  Deus,     Amen. 


a)  Hs  folgt  de. 

V  Joli.  1,  1.  14.     Es  folgen  weiter  theologische  Ausführungen. 

V  Cantic.  2,  11  f. 
^)  Matth.  20,  8. 


Karl  Malatesta  aii  K.  Ferdinand.  B49 

Datum  Constancie  die  sanctoriini  Jacobi  et  Cristofori  inille- 
simo  CCCC  XV. 

Sancte  Romane  et  universalis  ecclesie  seivulus  Karolus  de 
Malatestis. 

(156)  Karl  Malatesta  an  K.  Ferdinand  von  Aragon :  Übersendung 
des  Briefes  an  Benedikt  XIII.  Seine  mit  K.  Sigismund  ge- 
meinsame Stellung  zur  Herbeiführung  der  Union.  Bringende 
Malmung,  Benedikt  zum  Nachgehen  zu  veranlassen.  iKo}i stanz 
1415  um  Juli  25.) 
Wolfenbüttel.  Cod.  Heimst.  279  f.  305. 

Grandia*)  sunt  inter  cetera  divine  dilectionis  insignia,  sere- 
nissime  princeps  et  excelentissime  domine,  domine  mi  honorandis- 
sime  .  .  .^) 

Licet  moderne  etatis  hucusque  scelera  prohibuerint  nostra 
tales  visere  duces,  Dei  tamen  pietas  immensa  pro  patribus  nobis 
videtur  filios  suscitasse,  quos  non  solum  regnorum,  set  virtutum 
constituat  principes  et  eis  tamquam  luminibus  duobus  sponse  sue 
sancte  redimat  faciem  ad  dirigendos  pedes  nostros  in  viam 
pacis.-)  Resipiscit  quidem  spes  nostra  vos  ambos  ^)  esse,  quos  Deus 
credendum  est  a  tarn  distantibus  orbis  oris  coniunxit  in  unum, 
Quemadmodum  enim  Abrahe  dictum  est,  ita  utrique  vestrum  dic- 
tum fuisse  videtur,  videlicet :  Egredere  de  domo  tua  et  de  agna- 
cione  tua.*)  Tulistis  ergo  secundi  primogenita.  Nam  ille  benedic- 
tionem  Romanorum  regni  primogenitum  prevenit,  vos  autem  fra- 
terni  regni  gubernacula  posidetis.  Transivistis  ambo  de  gente  in 
gentem  et  de  dominio  paterno  ad  regnum  alterum.  Verum  non 
permisit  hominem  nocere  vobis,  pro  illius  autem  offensa  corripuit 
reges. •'^)  Emulatores  uterque  fuistis  fidei  ab  adolescencia  vestra 
et  aliorum  principum  detractione  non  refero  hostilem  Teucrorum 
Agarenorumque  rabiem  cohercuistis  non  parvo  labore.  Hoc  quidem 


a)  Dazu  die  Vbersclirift :  ('oi)ia  littcre  Caroli  de  Malatestis  ail  sereiiissiimim  ])rineipein 
regem  Aragonum. 

V  Es  folgen  meist  biblische  Beispiele;  dann  Iheodosius,  Heraclius,  Pippin, 
Karl  d.  Gr.,  Gottfried  von  Bouillon.     Text  stellenweise  stark  verderbt. 
^)  Luc.  1,  79. 

^)  Sigismund  und  Ferdinand. 
*)  Gen.  12,  1. 
")  Vgl.  Ps.  104,  13  f. 


350  II.  Abschnitt.     Gregor  XII.  und  das  Konzil. 

illustre  hactenus  satis.  Sed  Dens  noster  ineffabiliter  optimus, 
qiii  consuevit  virtutes  donare  et  inerita  cumiilare  virtiitibus  meri- 
tisqiie  lai'g'iri  preniia,  sicut  vos  etate  teueres  zelo  religionis  et 
fidei  sue  Inibuit,  inerita  cum  preniiis  extendens,  ita  novissime 
elegisse  nisus  est  ad  opus  darum,  vel  melius  preclarissimum 
dixerim.  Quod  enim  .  .  .  adeo  serenissimum,  quam  inter  tot 
reges  et  principes  ambos  Dominum  elegisse  solos,  quibus  unicam 
sponsam  suam  predilectam  trig-inta  et  octo  annis  laceratam  et 
percussam  atque  humilitatam  commendaverit  sublevandam  paci- 
ficandamque  et  tot  tilios  diu  gemibunde  querenti  congregare, 
quemadmodum  gallina  congregat  pullos  suos  .  .  /)  Verum  quia 
Serenissimus  cesar  opus  tam  Celeste  confirmavit  non  parva  ex 
parte  iniciando  et  usque  ad  illam  perficiendo  porcionem,  quam 
serenitati  vestre  cum  sua  reservatam  omnis  ecclesia  imaginatur 
et  sperat,  debet  clemencia  vestra  conclusionem,  a  qua  noluit 
Omnipotens  vos  expertem  fore,  perficere.  Debent  tenenturque 
infima  queque  membra  assistere  vobis,  quam  coadiuvat  omnis 
spiritualis  et  terrestris  principatus.  Propterea  quidem  inter  ceteros 
minimus,  si  modicum  propiciare  queam,  saltem  quod  ceteri  pro- 
ficiant,  opto  et  tarnen,  quod  minimum  valeam,  nulla  michi  videor 
racione  intentatum  relinquere.  Hinc  quoque  ausi  quedam  scribere 
clementissimo  domino  apud  vos  nuncupato  Benedicto  XIII.,  que, 
si  placebit,  intuere  poterit  sapiencia  regis,  quia  cum  ista  annec- 
tuntur.  Et  dum  forte  prolixa  nimis  apparuerint,  librandum  sup- 
plico,  quonam  modo  possit  per  rudern  pax  paucis  repeti  verbis, 
que  a  sapientibus  seculi  triginta  octo  annis  multis  argumentis, 
ne  facta  hactenus  sit,  vetita  est. . . .  Sed  tandem,  ne  imbecillibus  .  .  . 
immorer,  ad  prima,  que  validiora  sunt,  redeo.  Nostis,  inclite  rex, 
pacem  offerri  et  pacem  peti  per  ceteros  Christianorum  a  supra- 
dicto  d.  Benedicto.  Ei  offertur  ex  caritate,  ab  eo  ex  caritate  et 
debito  petitur,  quod  si  noluerit  ex  debito  dare,  gratis  det  et 
accipietur  gratis  hoc  pro  pace  utrorumque  ab  eo,  quod  petitur") 
speraturque,  quoniam,  si  negando  noluerit  se  iustificare,  nullus 
adest  consors '')  papatus,  in  quem  defectum  dilate  seu  prohibite 
pacis  retorqueri  queat.  Sed  prafecto  a  vobis  denique  petita  pax, 
quocumque  ille  se  vertat,  non  ambigitur  obtineri.  Verum  si  ali- 
orum  forte  seductione  dubium'')  cor  subeat  vestrum,  intuemini 
mentis   acie   totam    sanctam    ecclesiam   matrem   vestram    coram 


a)     Petitur  .  .  .  consors  a»i  Earide.    b)  Folgt  sors.     c)  Folgt  quod. 

V  Matth.  23,  37 


Karl  Malatesta  an  K.  Ferdinand.  351 

vobis  Stare  sparso  crine,  in  veste  liigiibri,  madentem  lacrimis 
genas,  super  colliim  vestrum  reclinanteni  caput,  g-eminos  artus  ad 
dulcis  nati  stringenteni  aniplexus  et  os  ori  figenteni  in  oscula 
atqne  niaterno  eiulatu  pia  hec  verba  ferentem :  Conspice  parentem, 
genite,  tuam  aspersamque  eins  pulvere  verticem;  vide  scissam 
vestimentis,  nudatam  pectore ;  cerne  exspoliatani,  cerne  ubera, 
que  suxisti,  Rubrum  est  sanguine  vestimentuui  nieum  et  palliuui 
nieuui  coinquinatum  est,  quia  cruor  filiorüm  meorum  polluit 
illud.  Intuere  me,  fili,  undique  vulneratani,  undique  nierore  con- 
fectam.  Erige  ergo,  niatris  tue  noli  geniitus  aspernare.  resarcire 
vestes,  pectus  cooperi,  mamillas  tege,  quia  ruber  genitricis  pudor 
est  filii.  Lava  indumentum,  cruorem  prohibe,  pollutum  uiunda, 
appone  languori  niedicinam,  circuuiliga  tumentem  plagam  et  oleo 
tue  pietatis  fove !  Redde  michi  filios,  pro  quibus  anxia  in  cinere 
et  merore  consedi.  Et  si  filius,  quem  enutrivi  et  exaltavi,  pro- 
hibere  presumpserit  cladibus  finem  dari  et  tristiciam  meam  in 
solacium  verti,  conspiciat  sibi  operis  sui  culpam  supplicium  ex- 
spectare"")  nee  si  pacem  distulerit  michi,  putet  longe  prohibere. 
Sed  cum  neque  favendum  sit  cuiquam  tentanti  propriam  multo- 
rumque  perniciem,  noli  illi  adulando  nocere,  sed  excusantem  et 
renitentem  compelle  propter  suam  suorumque  salutem  nupcias 
intrare,  quia  cena  facta  est  et  parata  sunt  omnia.^)  Et  propter 
hoc  dulcem  primogenitum  meum  excelsum  pre  regibus  terre  regna 
feci  egredi  propria.  exteras  peregrinare  naciones,  utque  alter 
alterius  iocundaremini  aspectu,  qiii  invicem  vos  diligebatis  absentes, 
ipsum  ad  te  perduxi.  Exaudi  ergo,  Ali,  geminantis  mecum  fratris 
tui  preces,  comple  vota  et  desideria  perflce.  Et  post  michi  red- 
ditam  reintegracionis  quietem  rogate  ambo  sacerdotes  Deo  offerre 
sacrificium  non  superbie  set  humilitatis,  non  avaricie  set  elemo- 
sine.  non  invidie  set  caritatis,  non  ire  set  paciencie,  non  odii  set 
dilectionis  ...  Et  vos  ambo,  filii,  audite  me,  quoniam  si  audie- 
ritis  me,  ecce  testes  dedi  vos  popuhs  zeli  divine  religionis,  duces 
ac  preceptores  gentibus  .  .  .  Preparate  cibos  ad  refocillandum 
exercitum  meum,  construite  machinas  et  instrumenta  ad  debellan- 
das  municiones.  Accersite  sacculos  et  ligones  .  .  .  et  .  .  .  car- 
pentarios  adducite,  apphcate  curribus  equos,  ligate  sacculos,  one- 
rate  sarcinas  .  .  .■) 


a)  Hs  exspeftere. 

V  Vgl.  Luc.  14,  17. 

'^)  Es  folgen  noch  etliche  ähnliche  BiUler  ohn"  jede  historisclie  Eedeufnug. 


352  II.  Abschnitt.     Gregor  XII.  und  das  Konzil. 

(157)  Karl  Mcdatesta  ans  Konzil :  Aufnahme  der  Zession smitf eilung 
durch  Gregor  XII.  Seine  zwei  Bedenken:  ob  einmüHge  Papst- 
wahl und  oh  Versorgung  für  ihn  beschlossen.  Tendenznach- 
richten  aus  Konstanz,  bes.  über  Johann  XXIIl.  Notwendigkeit 
der  baldige)!  Absendung  der  Konzilsgesandtschaft  nach  Itcdien. 
Brixen  1415  August  17. 

Wolfenbüftel.  Cod.  Heimst.  279  f.  SOO. 

Non")  soluni  hoiiesti,  sed  debiti  preseitiiii  est,  sacrosancta 
synodus  iiiater  et  doinina  niea,  veritati  testiinoniuni  exhibeie  .  .  . 

Meminisse  quidem  valet  sacra  synodus  vestra,  nie  ante  ces- 
sionem  papatus  per  nie  faciendam  nomine  domini  tunc  Gregorii 
pape  nequaquain  tacuisse  nonnullis  tanien  adversa  obI()(|iientibus 
sinceritateni  cordis  eins  ad  paceiii  et  illaiii  (pioque  aflirniare  non 
erubui  in  cessione.  Verum  qui  longa  niultii)]icique  experiencia 
videbar  michi  humilitati'')  huiuscemodi  patris  et  caritati  fidere 
posse,  post  cessioneni  non  tepui  licet  iinpari  operi  verbo''),  quod 
dixeram  de  ipso  prius,  posterius  niultiplici  tirmare  argumento. 
Et  si  quibusdam  difficile  credendum  videbatur  uni  datum  esse 
magno  premodo'')  renunctiare  dicioni,  dum  vix  pauci  se  cohibeant 
ab  exigue  eciam  dominacionis  *")  libidine  magna,  unde  corde,  si 
non  voce,  verbis  dissenciebant  meis,  at  quidem,  si  ceteris  nonnullis 
apparebat  posse,  quod  asserebam,  confundere,  utpote  dissue- 
tudinis  plurime  fallacia  coloi'antibus  mentiri  me  aiebant  in  conven- 
ticulis  plurimis  invise  virtutis  patris  illius  gracia  iuxta  prophete 
sentenciam  ^) :  ,Factus  est  nobis  in  contradictione  cogitacionum 
nostrarum,  gravis  est  nobis  eciam  ad  videndum,  quoniam  dissi- 
milis  est  aliis  vita  illius  et  mutate  sunt  vie  eins'  .  .  .  Nunc  autem 
ad  Domini  omnipotentis  gloriam  nostreque  sacre  synodi  sanete 
universalis  ecclesie  paceni  querentis  gaudium  nosse  velitis,  deciina 
nona  Jiilii  Thomeum  secretarium  ineuni,  quem  vestri  consensu 
transiniseram,  advesperascente  iain  die  Monteflorum  adiisse,  quo 
causa  declinande  pestis,  que  satis  ledebat  Ariminum,  dominus 
tunc  Gregorius  papa  ierat.  Cumque  narrasset  simplici  assercione 
tantummodo,  que  gesta  fuerant  Constancie,  et  quomodo  vice  ip- 
sius   cesseram,   quia   propter   illa   nunctiandi    celeritatem   secum 


a)  Dazu  die  Überschrift:  Copia  littere  m.  d.  {ob  statt  magnifici  domini?)  ad  sacram 
synodum  Constanciensem.  b)  Hs  humilitat.  c)  Hs  licet  impare  licet  operi  verbo.  d)  So  Hs. 
e)  Hs  exigui  eciam  dominat. 


Bericht  über  die  Auinahme  der  Zessionsmitteilung.  353 

non  potuerat  acta  ferre  publica,  credidit  vir  Dei  parvi  liominis 
vüci,  contentus  soliini,  qiiod  parte  mei  ea  relata  putaret ;  et  dig^ 
num "")  verum  meinoratuni  admirandumque  idem  retulit  Thoiiieus 
iniclii,  quem  huc  appulisse  sospitem  divino  munere  reperi^),  duobus 
tantum  eundem  titubasse  patrem :  Primum  quidem,  ne  oportune 
provisum  fuisset  canonice  et  certe  electioni'^)  futuri  pontificis; 
secundo,  ne  aliquid  federe  petitum  fuisset  pro  statu  suo.  Cumque 
audisset  omnia  bene  disposita  esse  circa  futuram  electionem  et 
quod  disercius  de  hoc  per  publica  documenta  certus  fieret,  quod- 
que  de  sui  Status  disposicione  nichil  penitus  pactum  fuerat,  sed 
facta  fuerat  cessio  pure  et  liberalissime,  voluit  istud  sub  iui-amenti 
sibi  vinculo  firmari.  Quo  facto  Deo  gracias  referens  eundem 
Thomeum  dimisit,  ut  cibum '')  quietemque  sumeret.  Instanti  quidem 
mane  humilitatem  et  caritatem,  quas  alto  diu  corde  gesserat,  nolens 
amplius  abscondere,  iterum  altissimo  gracias  agens  summi  ponti- 
ficatus  exuit  habitum  et  cardinalibus  ad  se  venientibus  sub  hoc 
effectu  locutus  est :  Olim  vester  fui  pater  et  presul  vosque  ha- 
buistis  me  in  patrem  et  dominum.  Nunc  autem,  quia  papatui  Carolus 
nomine  mei  renunctiavit,  vos  modo  ut  fratres  habere  volo  et 
velut  frater  a  vobis  haberi :  Ista  quoque  tänta  hilaritate  humili- 
ta[te]que  protulit,  quod,  sicut  michi  relatum  est,  pro  teneritate 
cordium  et  gaudio  nemo  forte  astancium  "^)  continuit  lacrimas. 
Eo  quidem  die,  ne  aliqua  mora  in  eo  foret,  litteram  magniflco 
fratri  meo  Malateste  hiis  nempe  scripsit  verbis : 

Magniflce  domine,  honorabilis  Ali  carissime.  Post  salutem 
et  animum  ad  grata  paratum.  Quia  hac  nocte  habuimus  a 
magnifico  d.  filio  nostro,  honorabili  carissimo  Carolo  germa- 
no  tuo  per  circumspectum  virum,  scihcet  Thomeum  cancellarium 
suum,  qualiter  procurator  et  procuratorio  nomine  nostro  in  civi- 
tate  Constanciensi  ad  Altissimi  laudem  et  gloriam  renunctiavit 
papatui  nostro  pro  scismatum  exstirpacione  et  introducenda 
pace  et  unione  ecclesie,  que  omnia  sperat  duce  Domino 
provenire  et  nos  avide  aspectanms,  duximus  tuam  magni- 
ficenciam  avisandam,  ut  populos  et  alios  tibi  commissos  de 
hiis  valeas  avisare  pro  animarum  et  agendorum  salute,  ut 
ammodo  dicatur  ,sede  vacante',  quousque  Deus  dederit  in  ea 
canonicum  successorem,  quem  ille  concedat  ecclesie  sue  sancte 
darum   et  bonum   iuxta   temporis  exigenciam,   ita  quod   sub 


a)    So    das   Folgende   felilerliaft.      b)    Hs    i-e]ieriit.      cl    Hu    actioni.      d)  //s  cibi.      f)  Hs 
astancius. 

Finke     Acta  coneilii  Coustanciensis  III.  — " 


354  IL  Abschnitt.     Gregor  XII.  und  das  Konzil. 

eo  exultet  religio  christiana  in  vinculo  caritatis  et  pacis 
Et  ipsum  germanum  tuiini  in  brevi  et  desideranter  presto- 
lamiir,")  qui  nos  et  te  lacius  inforniabit.  Datum  in  Monte- 
floriun  sub  nostri  impi'essione  signeti  die  XX.  Jiilii  MCC(X'XV, 
indictione  VIII. 

A  tergo :  Magnifico  d.  honorabili  filio  carissinio  Malateste  de 
Malatestis  Cesene  pro  sancta  Roniana  ecclesia  in  tempora- 
libus  vicario  miseracione  divina  Angelus  sancte  Romane 
ecclesie  cardinalis. 

Letamini  ergo  in  Domino  et  exultate  iusti  et  gloriamini  omnes 
recti  corde/)  quoniam  vidimus  sacerdotem,  qui  in  diebus  iracundie 
[et]  dissensionis  magna  factus  est  reconciliacio.-)  Nam  paceni  per 
Dei  graciam,que  in  eo  erat,  ecclesie  sancte  dedit  et  adversarium 
nedum  invitat  verbo,  set  traliit  exemplari  effectu,  qui  pariter  con- 
fundit,  que  nimis  hodie  viget  et  efficit,  ambicionem.  Ceterum  .  .  . 
portiunculam  littere,  que  ad  manus  pervenit  meas,  transmitto,  .  .  . 
ut  valeat  sacrum  librare  concilium,  quäle  evomitur  virus,  quo 
non  solum  occidi  queritur  fides,  que  data  est  a  nobis,  .  .  . 
verum  ne  quivis  alter  de  promissione  tante  synodi  [confi- 
dat?]  et  Petrus  ipse  de  Luna  offlcioso  queritur  veneno  et  ne 
quisquam  taleas  solvat  in  non  parvam  sancte  matris  ecclesie 
Status  debilitatem.  Huius  scriptorem  non  ignoro,  licet  nesciam, 
si  a  semetipso  ista  dixerit  an  ab  alio.  Partis  vero  littere  tenor 
hie  est : 

Factus  est  legatus  in  Marchia.  Que  res  omnibus  Italicis 
•  hie  ^)  stantibus  est  valde  displicibilis  et  molesta.  Et  nemo 
est,  quem  videam  contentum,  quoniam  et  ad  regimen  tarn 
spiritualium  quam  temporalium  sui  et  alieni  testantur  in- 
habiiem.  Et  ob  hoc  concilium  voluit,  quod  vigore  legacionis 
nullas  imponat  taleas,  nullas  eciam  gentes  teneat  armigeras. 
De  quo  sit  vestra  dominacio  avisata,  quod  in  brevi,  credo, 
clarius  sencietis.  Sed  creato  novo  pontiflce  super  hiis  forte 
varie  disponetur. 

Propterea  novi  dominum  Cremone  scripsisse  Veneciis  se 
habuisse  per  litteras  fidedigni  a  Constancia  sanctam  synodum 
serenissimo  Romanorum  regi  lanceas  mille  promisisse  se  exhibi- 
turam  sancte  ecclesie  impensis,  quas  ego  conducturus  eram.     Et 


a)  Ha  prestolam  habemus. 

'J  Ps.  31,  11.  —  ■')  Ecdi.  4i.  17.  —  '')  D.  h.  in  Konstnns. 


Karl  Malatesta  an  Pfalzgraf  Ludwig-.  355 

alias  insuper  alii  invenere  fictiones.  Dicunt  eniiii  d.  Baldassarem, 
preterquam  [caret?]  totali  libertate,  que  tarnen  sibi  in  brevi  futura 
est,  in  bono  et  honore  vivere.  Nee  verentur  quidam  dicere  se  propriis 
conspexisse  oculis,  quidam  alii  dignoruni  fide  relatii.  Eumque 
fingunt  aucupatum,  venatuni  euntem  revisisse"),  qui  forte,  si  pos- 
set,  non  delectaretur  aucupata  venatuque.  Hec  quippe  ciincta 
mali  licet  suo  tandem  operentur  dampno,  satis  tarnen  utile  ^)  fuerit 
providere,  nedum')  sibi  ipsis  non  formident  nocere,  saltem  ce- 
teris  christianorum,  si  obesse  elegerunt,  nequeant.  Remedium 
quoque  satis  aptum  puto,  quamvis  audax  forte  reprehendi  queani, 
oratores  sacrosancte  synodi  [mittere?]  non  differe,  qui  vera  ge- 
storum  relacione  fidelium  sancte  ecclesie  aninios  firment  et  falla- 
cias  vei'itatis  confundant  luce ;  istud  in  valde'')  fieri  supplico, 
quoniam  bonum  in  Domino  fore  futurum  spero.  Seit  insuper  sa- 
erum  eoneilium  regi  Aragonum  iussu  vestro  nie  litteras  exhorta- 
tivas  propter  eeclesie  sancte  quietem  seripturum.  Harum  eeee 
destino  exemplar  neenon  informacionis  euiusdam,  quam  Bononie 
destinavimus  frater  noster  egoque^),  propter  que  pacem  animi 
nostri  et  saere  synodi  obedieneiam,  quanta  nobis  insita  sit,  eon- 
spici  potest  .  .  .  Hinc  quoque  discessurus  sum  hodie  et  cetera 
cuncta  tentaturus  pro  modulo  meo,  largiente  Domino,  qui  .  .  . 
sanctam  synodum  suam  dirigat,  qui  bonorum  est  auctor  omnium 
in  privatam  nostri  laborancium  publieamque  omnium  salutem  chri- 
stianorum. Brixie  XVI,  Kalendas  Septembris  anno  MCCCCXV. 
Sacrosancte  synodi  filius  et  servulus  minimus  Carolus  de 
Malatestis. 

(158)  Karl  Malafesfa   an  Pfalzgraf  Ludwig:   Der  Pfalzgraf  möge 
dafür  eintreten,  daß  das  Konzil  den  am  Kommen  verhinderten 
Bischof  Johannes  von   Forli   entschtddige  und  sein  Stellver- 
tretungs-Mandat annehme.     Osimo  1415  Sept.  13. 
Wolfenhüttel,  Cod.  Heimst.  279  f.  301. 

Scribo  sacrosancte^  synodo  Constanciensi  pro  reverendo  pa- 
tre  d.  Johanne  episcopo  Forliviensi,  supplicando,  quod,  cum  ipse 
per  informacionem  michi  datam  sit  non  bene  sanus  nee  potens 
propter  exiguitatem  dicte  sue  ecclesie  nimium  desolate  et  ex  mala 
condicione  et  oppressione,   quam  civitas   illa  habuit   et  provincia, 


a)  Hs    ve    visisse.      b)  Hs   utilis.      c)   So    Hs.      d)  Lücke   in    der   Hs;   vielleicht    niaturo 
tempore  su  erg.    e)  Hs  sacrosancto. 

y  Fehlt. 

23* 


356  II.  Abschnitt.     Gregor  XII.  und  das  Konzil. 

personaliter  se  conferre  ad  ipsius  presenciaiii,  ad  quam  se  libeii- 
tissinie  contulisset  omni  respectu,  set  potissime  pro  parendo  man- 
datis  suis,  ut  tenetur  et  optat,  et  obstantibus  sibi  predictis  man- 
datuni  et  vocem  suam  posuit  apud  reverendissimos  dominus  meos 
d.  cardinales  Ragusinum  et  Veronensem,  ita  quod  per  alium  suo 
nomine  impleatur  id,  quod  per  se  ipsum  ob  predicta  fleri  non  potest, 
quatenus  eadem  sacrosancta  synodus  dignetur  ipsum  dominum 
episcopum,  si  non  venit,  excusatum  habere  et  mandatum  admit- 
tere,  quod  transmisit.  Quare  excellencie  vestre  supplices  preces 
fundo  efficaciter  et  reverenter,  ut  pro  predictorum  effectu  digne- 
tur  .  .  ,  interponere  partes  vestras  .  .  .  Datum  Auximi  die  XIII. 
Septembris  VIII.  indictionis. 

(159)  Karl  Malateski  an  Pfalzgraf  Lmhvig :  Empfehhiny  des  Bischofs 
(Doniiiiicus)  von  Milefo  mid  des  Erzbischofs  (KicoUms)  von 
Neapel  heim  Konzil.  Der  Gesandte  des  letzteren  ist  ermordet. 
Osimo  1415  Okt.  20. 

WolfenMttel,  Cod.  Heimst.  279.f.  301. 

Quia  cognovi  longa  informacione  .  .  .  episcopum  Militensem/) 
qui  excusacione  legittima  mittit  ad  sacrum  concilium  nepotem 
suum,  latorem  presencium,  fldelem,  constantem  et  zelatorem  vere 
unionis,  ideo  confidenter  ipsum  et  .  .  .  nuncium  precor  .  .  .  ha- 
bere .  .  .  recommissum.  Et  sie  simihter  d.  archiepiscopum  Nea- 
politanum,-)  qui  fidelis  et  constans  fuit.  Et  propter  suam  con- 
stanciam  d.  Balthasar  persecutus  est  eum  tempore,  quo  habuit 
concordiam  cum  d.  rege  Ladissiao,  et  eciam  multa  mala  passus 
fuit  tempore  istius  regine  in  principio,  avisans  vestram  illustrem 
dominacionem,  quod  nunctius,  quem  illuc  mittebat,  suffocatus  est. 

Auximi  die  XX.  Octobris  MCCCCXV. 

(160)  Ludwig  Alamani  an  Bischof  Matthäus  von  Urtnno:  Bitte, 
den  Bischof  Fransiscns  von  Kissamos,  der  an  der  Ktirie 
der     Unterschlagung    von     Gegenständen    aus    dem    Nach- 


V  Der  von  Greffor  XII.  1408  ernannte  Dominicns.  Erst  1432  kam  er  in 
den  ruhigen  Besits  des  Bistums.     Vgl.  Rom.  Quartalschr.  X  108. 

-)  Niclit  der  von  Johann  XXIII.  ernannte  Jacobns  Rossi.  sondern  der 
von  Gregor  XII.  1410  von  Teano  nach  Neapel  versetzte  Nicolaus,  der  aber  erst 
nach  dem  Tode  des  .lacolms  1418  das  Bistum  ivirklich  in  Besits  bekam.  Rom. 
Quartalschr.  X  120. 


Anhaiiji':  Zur  ,realis  obedioncia'.  357 

UifVj   Gfccjors  XIJ.    vprkiagf,  flüchtig   und  angeblich   in  der 
DiözPise  Urbino   ist,   festzunehmen   und  der  Kurie   zur    Ver- 
fügung zu  stellen^).     Mantua  1418  Dez.  15. 
Vatik.  Archiv,  Arm.  29.  tont.  4  f.  189.    Druck  Rom.  Quartalschrift  VIII 443. 


Anhanj»;:  Zur  ,Realis  obedienciaS 

(161)  Ein  Anhänger  Gregors  XII.  konmientiert  die  Konzilsdekrete 
bezüglich  der  realis  obediencia.    (Konstanz  September  1416?) 

Wien  5097  f.  2ö8. 

Ave  graeia  plena,  Dominus  tecum. 

Quia  super  certis  statutis  et  ordinacionibus  per  sacrum  Con- 
stanciense  concilium  editis  ante  renunctiacionem  per  olim  d.  Gre- 
gorium  factam  certa  per  certos  continuo  exitantes**)  dubia  for- 
niantur  in  eorum,  qui  ante  renunctiacionem  predictam  eundem 
olim  d.  Gregorium  papam  profitebantur,  lesionem  cedencia  non 
modicam  et  iacturam,  egoque  inter  alios  existam,  qui  spero  ex 
statutis  et  ordinacionibus  luiiusmodi  saltim  non  incomodum  repor- 
tare,  tamquam  cuius  interest,  hec  quatuor,  que  magis  revocantur 
in  dubium,  amplectens  discuciam  secundum  mei  sensus  exiguita- 
tem,  .  .  .  parvitati  mei  ingenii  ac  librorum  carencie  deputando,  si 


a)  So  Hs. 

V  Gregor  hatte  sein,  ganzes  Vermögen,  nach  Abzug  etlicher  Legate  an  Glieder 
seiner  Familie,  an  die  römische  Kirche  vermacht.  Im  Reg.  352  (Martin  V.) 
f.  53  heißt  es:  ,Seacientes  cludum,  quod  pie  memorie  Aiigolus  episcopus  s.  R. 
c.  cardinalis  in  dicta  provincia  olim  legatus,  .  .  .  dum  in  humanis  agebat,  .  .  . 
testamentum  dicitur  condidisse,  in  quo  ultra  disposicionem  quorundam  lega- 
torum  certis  de  sua  familia  dimissorum  super  omnibus  ac  in  omnibus  bonis 
mobilibus  suis,  que  tenebat,  .  .  .  Romanam  ecclesiam  heredem  universalem 
instituit.'  Der  Papst  befiehlt  dem  Bischof  Marinus  von  Teramo  nachzuforschen, 
ob  von  den  Exekutoren  einiges  versclileudert  worden  sei  und  eventuell  gegen 
die  Betreffenden  vorzugehen. 

^)  Ans  dem  gleichen  Anlaß  wird  ein  ähnliches  Schreiben  unter  demselben 
Datum  gegen  den  Ersbischof  Paulus  von  Brindisi,  den  früheren  cubicularius 
Gregors  XII..  erlassen  und  vor  allem  an  die  geistlichen  und  weltliclien  Amts- 
träger der  Diözesen  Brindisi  und  Castello  gerichtet.  (Vat.  Archiv,  Ann.  29, 
tom.  4  f.  190);  ferner  am  23.  Dez.  1418  ein  Dekret  gegen  den  Ganonicus 
Antonius  Bertucü  von  Recanati,  der  ebenfalls  aus  dem  Nachlaß  Gregors  non- 
nulla  utensilia  iocalia,  res  et  bona  mobilia  eciam  in  grano  et  vino  ac  argento 
non  parvi  quantitatis  veruntreut  haben  soll.  Das  Dekret  ist  an  alle  Amtsträger 
von  Stadt  und  Diözese  Recanati  gerichtet  (Vat.  Archiv,  Ann.  29,  tom.  4  f.  198.) 


358  II.  Abschnitt.     Gregor  XII.  und  das  Konzil. 

non.  iit  deceret,  incedam  sperans,  quod  viri  providi  et  valentes 
circa  liec  Studium  assument,  ut,  que  dixero,  studeant  racionabiliter 
impugnare.  Quorum  correctionibus,  moderacionibus,  reductionibus 
ad  inconveniens  ac  ad  contrarietatem  nee  non  adicionibus,  distinc- 
tionibus  et  emendacionibus  ac  interpetracionibus  me  subicio  .  .  . 
Kursus  protestacione  hac  me  muniani,  quod,  si  quid  contra  huius 
sacrosancte  et  generalis  synodi  constituciones,  decreta  ac  statuta, 
eciam  quo  ad  corticeni'^)  nedum  medullam  dixero  lingue  lapsu,  id 
ex  nunc  non  differe  irritare  volens,  quod  pro  non  dictis  firmiter 
habeatur,  ne  privata  affectione  me  contingeret  a  racionis  tramite 
deviare.  Ceterum,  si  quicquam  utilitatis  emerserit,  hoc  non  taute 
depressionis  industria,    sed  divine  immiscuit  influencia  largitatis. 

Primum  enim  capitulum  sie  dicens,  ut  non  indigeam  statuta 
et  ordinaciones  tociens  replicare,  duo  facit:  primo  namque  tollit, 
abolet,  irritat  atque  cassat  Processus,  censuras,  penas  et  senten- 
cias  ac  omnem  maculam  scismatis  occasione  contractam,  obedien- 
ciam  olim  nominati  Johannis  in  nominando,  non  disponendo  pre- 
mittens,  quia  disposicio  ambas  sequitur  obediencias  .  .  .  Secundo 
una  dictione  ambas  obediencias  collectas  habilitat  in  statibus,  di- 
gnitatibus  et  offlciis,  que  alias  canonice  vel  racionabiliter  exercent, 
et  cum  eis  dispensat,  in  quantum  fuerit  oportunum  .  .  .^) 

Concludo  ergo  in  hoc  primo  capitulo,  quod  illi,  qui  fuerunt  in 
obediencia  olim  d.  Gregorii  et  exercebant  officia  eorum  in  curia 
eiusdem,  habeant  tempore  renunctiacionis  et  capitulorum  factionis 
canonicum  exercicium,  quia  verum  titulum  secundum  eos,  qui  pro- 
priam  bonam  fidem,  nedum  coloratam'').  Credebant  enim  eum  esse, 
prout  et  nunc  credunt  fuisse,  verum  summum  pontificem  usque 
ad  renunctiacionem,  qui  eos  ad  officia  huiusmodi  receperat  et  in 
loca  surrogaverat  aliorum,  et  si  verus  papa  erat,  planum  est;  si 
non,  iustum  titulum  habebamus  cum  bona  fide,  que  presumitur, 
et  cum  hoc  exercicium  ab  eodem  olim  d.  Gregorio  non  inhibitum, 
immo  sciente,  permittente  et  volente  nee  eis  exercicium  extitit 
contradictum  ab  aliquo,  qui  ins  se  habere  pretenderet  prohibendi . .  . 
Admissio  suorum  officialium  et  recepcio  ac  aggregacio  secundum 
regulas  cancellarie  et  observanciam  antiquissimam  [ad  papam]  per- 


a)  Hs  cortem.     b)   Verbuni  fehlt. 

V  Es  handelt  sich  um  das  Dekret  ,Ut  utreque*  (Hardt  IV  897).  Es  folgen 
nun  vor  alleui  Belegsfellen;  z.  B.  vom  iuris  monarclia  Azo  in  seinen  questiones; 
vom  sollomnis  doctor  antiquus  dominus  Job  in  questione  sua;  üow  Jacobus  de 
Beiniso,  Johannes  Audree  usw.  .  .  . 


Aiihaiii»':  Zur  ,realis  obodieiicia'.  359 

tinebat,  ex  quo  officia  huiusmodi  sunt  sedi  apostolice  reservata. 
Quüd  vacancia  loca  collata  fuerint.  ostenditur.  Facti  fuerunt  Pro- 
cessus per  eundem  tunc  d.  Gregorium  contra  omnes  adherentes 
et  faventes**)  sub  pena  privacionis,  quam  ineurrerent  ipso  facto; 
qui  de  dicti  olim  d.  Gregorii  obediencia  fuerant  ante  sentenciani 
Pisis  latani'')  adheserunt,  privat!  fuerant  offlcioruni,  loca  vacabant, 
que  obtinuerant/)  Ergo  loca  ipsa  tamquam  vacancia  aliis  pote- 
rant  assignari,  Xec  citacio  necessaria.  quia  Processus  monitorii 
processerant,  affixi  de  niandato  ipsius  olim  d,  Gregorii  in  valvis 
ecclesiarum  et  eciam  processus  d,  Urbani  VI.,  qui  privabant  eciam 
adherentes  et  faventes  olim  dicto  Clementi  et  suis  sequacibus. 
Inciderant  ergo  in  iam  damnatam  adhesionem  secundum  nos  et 
eos,  nee  erat  necesse,  ut  novum  aliud  ageretur  .  .  .  Immo  et  si 
dicti  Processus  non  processissent  vel  precessissent  et  non  in  de- 
bita  forma,  idem  esset  dicendum.  Nam  idem  olim  d.  Gregorius 
inter  alias  suas  regulas,  quas  legi  in  audiencia  publica  et  in  sua 
cancellaria  mandaverat  observari,  hanc  in  effectu  legi  et  publi- 
cari  fecerat  et  observari.  quod  beneficia  et  officia  eorum.  qui  ad- 
lieserimt  etc.,  censerentur  vacavisse  per  adhesionem,  eciam  ubi 
Processus  apostolici  non  reperiantur  in  forma  solita  precessisse 
et  emanasse,  quodque  in  cancellaria  apostolica  est  forma  et 
stilus  super  expediendis  litteris  super  istis  officiis  per  adhesionem 
vacantibus,  quod  fiat  recepcio  testium  super  adhesione  in  can- 
cellaria. Alias  non  expediuntur  littere  super  adhesione  prefata. 
Hoc  eciam  sentit  et  vult  quedam  regula  per  eundem  Urbanum 
papam  facta  per  olim  d.  Gregorium  in  inicio  sue  assumpcionis  ad 
papatum  approbata,  et  ideo  motus  fuit  idem  Urbanus  et  eciam' 
olim  Gregorius,  quia  videntes,  quod  alia  citacio  non  fiebat  de 
adherentibus  huiusmodi,  ne  viderentur  defensionem,  que  dicitur 
esse  de  iure  natural!,  .  .  .  tollere,  noluerunt,  quod  taliter  privati 
venientes  et  de  non  adhesione  probare  volentes  iudicialiter  ad- 
mitterentur  .  .  . 

Veniens  ad  secundum  capitulum^)  illud  in  duas  partes  divido 
principales;  in  prima  approbat  et  firmat  gesta  et  gerenda  et  ce- 
tera. Secundo  statuit,  quod  ipsa  infringi  non  valeant  ex  causa 
scismatis.    Item  prima  in  duas.  nam  primo  de  gestis,  secundo  de 


a)  Etiva  SU  ergäuseii :  olim  dicto  <  leineiiti  et  suis  sequacibus,  vgl.  unteu.  h)  Es  müßte 
ein a  folgen:  „und  nachher  dem  in  Pisa  genählten".  c)  So  der  unverständliche  Sats.  Satsschluli 
viell.  ncuih  ipso  facto;  auch  hier  fehlen  Worte. 

')  Dekret  .Omnia  et  singula-  {Hardt  IV  377). 


360  II.    Abschnitt.     Gregor  XII.  uiul  das  Konzil. 

tiendis.  Iteni  secunda  in  diias,  qiiia  prinio  statuit,  seciindo  con- 
traria voluit  non  obstare:  Sacrosancta  Synodus  oninia  facta  et 
fienda  etc.  iisque  ad  diem  noticie  renunctiacionis  per  olim  d. 
Gregorium  approbat,  statuens,  quod  ex  causa  scismatis  nequeant 
inipiignari.  0  m  n  i  a  et  s  i  n  g  ii  1  a  ^) :  comprehendunt  princi- 
paliter  et  immediate  universos  et  singulos  ...  In  reali  obe- 
d  i  e  n  c  i  a :  licet  racione  rei  oninia  comprehendantur  propter  eins 
generalitatem  .  .  . 

Apostolica  auctoritate:  non  ratificantur  nee  appro- 
bantur  ea,  qne  nt  Angelus  Corario  fecisset,  ante  assunipcioneni 
eciani  ad  papatum  ...  Canonice  vel  racionabiliter:  suf- 
ficit  ergo,  si  tantum  canonice  vel  racionabiliter  propter  alterna- 
tivani  .  .  .  Gesta,  facta  et  cetera:  apparet,  quod  ex  quo  ista 
sunt  participia  preteriti  temporis,  quod  sufficit,  quod  habuerit  rea- 
lem obedienciam  tempore  factionis  et  gestionis,  licet  postmodum 
desierit  .  .  .  Dici  potest,  quod  capitulum  sequens  precedentera 
exponat  .  .  .  Nam  quoniam  sunt  plura  capitula,  unum  capitulum 
per  alium  declaratur,  .  .  .  cum  expediat  iura  iuribus  concordare,  .  .  . 
ita  quod  capitulum  supradictum  quantum  ad  illos,  qui  fuerunt 
de  obediencia  olim  Johannis,  titulum  non  tribuat,  si  alteri  per  d. 
olim  Gregorium  in  sua  obediencia  beneficium  vel  officium  reper- 
tum  extiterit  .  .  .  E  x  c  i  p  i :  Nedum  infringens,  sed  eciam  exci- 
piens  et  in  dubium  revocans  facta  olim  d.  Gregorii  ex  causa  vel 
occasione  scismatis  puniuntur.  Cum  ergo  recepcio  et  surrogacio 
in  aliorum  per  eundem  olim  d.  Gregorium  privatorum  locis  sit  de 
factis  et  gestis  in  reali  ipsius  obediencia  apostolica  auctoritate 
alias  canonice  vel  racionabiliter  per  sacrum  concilium  ex  certa 
sciencia  [ratificata],  in  contrarium  facientibus  non  obstantibus  ap- 
probatis/)  sequitur,  quod  rata  et  firma  manere  debeant  nee  a 
quoquam  sine  pena  valeant  impugnari. 

Hoc  tercium  capitulum,"^;  ut  in  prima  parte  primi  capituli  dixe- 
ram,  non  vendicaret  sibi  locum,  si  per  ipsam  primam  partem  in- 
telligeremus  privates  ad  beneficia  ac  offlcia  pristina  restitutos; 
quare,  ut  locum  habeat  intencione  captata,  positum  boc  extitit 
capitulum,  ut  obiectioni  tacite  responderet.  Habilitaverat  enini 
dictum  primum  capitulum  ad  Status,  dignitates  et  offlcia,  que  alias 


a)  So  Hs. 

*)  Es  folfjf   iifftt   eine   ausführliche  Koiinnentierung   mit  einer  Reihe   tun 
Belegstelleu. 

■^)  Dekret  ,Item  s.  synodus  reservat'  .  .  .     (Hardt  IV  377.) 


Anhang:  Zur  ,realis  qbecliencia'.  361 

canonice  vel  racionabiliter  tenerent,  possiderent  et  exercerent,  oin- 
nes  iitriusqiie  obediencie.  Et  si  de  doniinii  vel  quasi  collacione 
intelligatur,  contingebat  quantuni  ad  officia  diios  in  diversis  obe- 
dienciis  locuin  eiindem  habentes  alias  canonice  vel  racionabiliter 
officium  exercere  et  unius  loci  dominos  in  solidum  existere  .  .  , 
Si  vero  finis  primi  capituli  solam  habilitacionem  conferat,  capituluni 
secundum  omnia  et  singula  approbans  et  dominium  tribuens  dubita- 
cionem  induceret,  quia  multa  beneficia  collata  erant  in  reali  obedien- 
cia,  que  alii  alias  canonice  obtinebant  et  possidebant  et  sie  econ- 
verso  multi  habuerant,  qui  in  reali  obediencia  privati  postmodum 
extiterunt.  Ad  hoc  ergo  ut  esitaciones'')  huiusmodi  tollerentur, 
declaravit  concilium,  quod  cum  debita  mansuetudine,  cuius  con- 
trarium  rumor  est  et  strepitus,  provideret.  Advertendum  tamen 
est,  quod  hoc  capituluni  nullius  dominium  aufert  nee  declarat,  quis 
in  ipso  dominio  pocior  habeatur,  sed  non  impossibile  dicere  foret 
eum  plus  iuris  habere  censeri,  qui  pluribus  validis  approbacionibus 
est  munitus.  Habundans  namque  cautela  non  nocet  .  .  .  Nee  ob- 
mitto,  quod  sacrosancta  synodus  hoc  se  facturam  reservat  nee 
subdit  ad  cuiusque  peticionem,  quare  forte  ex  se  ipsa  absque 
alicuius  instancia  debet  hoc  negocium  expedire  .  .  .  Intendit  ergo 
hoc  capituluni,  ubi  duo  concurrunt  in  eodem  titulo.  providere  de 
modo,  qui  has  habeat  qualitates:  quod  debita  mansuetudo  et  ra- 
cionabilis  equitas  insint;  quod  una  pars  altera  deterius  non  trac- 
tetur  ac  honor,  quantum  fieri  potest,  utriusque  obediencie  con- 
servetur.  Videamus  ergo,  si  per  annullacionem  omnium  priva- 
cionum  hincinde  factarum  predicta  quatuor  observentur.  C  u  m 
debita  mansuetudine  .  .  . 

Racionabili  e  qui  täte:  ex  hiis  luculenter  apparet  sub- 
latum  esse  iuris  rigorem,  cum  equitas  sit  flexio  rigoris  ad  humaiii- 
orem  partem  .  .  .  Deterius  non  t  r  a  c  t  e  t  u  r :  Per  hec  verba 
constat,  quod  in  istis  duabus  obedienciis  debet  esse  equalitas  et 
ydempnitas  disposicionis  et  sicut  ydempnitas  racionis  ex  duobus 
casibus  facit  unuin,  quia  casus  non  sunt  differentes,  quos  copulat 
vera  ydempnitas  racionis  et  licet  sit  diversitas  in  cortice,  non 
tamen  in  medulla  .  .  .  Kursus  si  de  titulorum  discussione  trac- 
temus,  quid  est,  quod,  ex  quo  una  pars  altera  deterius  trac- 
tanda  non  est,  ipsos  alios  scriptores  excuset,  ut  eorum  titulos 
non  ostendant,  et  efficaciter  videbitur,  quod  contra  nos  allegant 
de  eiusdem  loci,  quem  alius  obtinet,  obtentu  in  lesionem  propriam 

a)  So  Hs. 


362  II.  Ahsclinitt.     Greg:or  XII.  und  das  Konzil. 

redimdare  iiec  huiiismodi  legi  iuvari  deberet  auxilio,  qiii  eam 
duxerint  contendendam  .  .  .  Invenietur  enim  inter  eos,  qui  eiusdeiii 
fuerunt  obediencie,  tres  existere,  qui  eiindem  locuiii  occupant 
scriptorie  .  .  .  Nempe  eos,  qui  officia  per  mortem  vacancia,  ut 
dolose  scriptorum  privilegiis  obviarent,  per  ipsorum  decedencium 
renunctiacionem  se  mendaciter  asserunt  habuisse,  continget  ab 
officiis  huiusmodi  abstinere.  Insuper  hü,  qui  symoniace  officia 
sunt  adepti,  nonne  ipsorum  exercicio  frustrabuntur?  Et  si  singu- 
lorum  nostrorum  allegare  forte  talia  non  intersit,  eorum  tamen 
interest,  qui  stirpem  ipsam  elTectualiter  representant.  Novissime 
darum  est  eum,  cuius  nomeii  non  exprimo  causa  honestatis,  forte 
ad  tricesimum  numerum  posuisse  scriptores,  qui  nee  se  gerebat 
pro  papa  nee  ab  aliis  habebatur.  Quomodo  ergo  olim  Gregorius 
a  creacione  scriptorum  debuit  abstinere,  qui  pro  papa  extiterat 
reputatus  ?  Hiis  tamen  gestis  taliter  non  attentis  eorum  non 
querimus  expulsionem,  sed  ut  ab  exercicio  et  emolumentis  nulla- 
tenus  excludamur.  U  t  r  i  u  s  q  u  e  obediencie  h  o  n  o  r  e  :  Si 
huiusmodi  privacionum  amocionem  sequamur,  magis  dedecus  quam 
lionor  utrique  obediencie  preberetur  .  .  . 

Ad  quartum  capitulum  ^)  precedens  puto  hoc  capitulum  secun- 
diim  aliquos  supportare  posse  duplicem  intellectum.  Secundum 
primum  dividitur  in  tres  partes :  ponit  primo  dictum,  secundo 
ponit  excepcionem,  tercio  excepcionis  modificacionem.  Et  secun- 
dum primam  hoc  intendit'*),  quod  omnes  officiales  administrent 
eorum  officia  hiis  exceptis,  quorum  officia  unicum  vel  certum 
numerum  debent  habere,  quibus  cum  paritate  providebit,  2'^  ibi 
,Salvo',  3^  ibi  , Circa'.-)  Secundum  alium  intellectum  dividitur  in 
duas  partes:  primo  statuit,  secundo  reservat  et  dicit,  quod  omnes 
officiales  indifferenter  exerceant  officia  eorum,  reservando  sibi 
sacrum  concilium  provisionem,  ubi  unicus  vel  certus  numerus  etc. 
Quorum  intellectuum  secundum  verum  puto  propter  dictionem 
,lSalvo'  inferius  in  hoc  capitulo  collocatam.  Alias:  ad  huius  dic- 
tionis  intellectum  et  commodam  interpretacionem  premittendum 
disposui,  quod  hec  dictio  Alias  ponitur  exclusive  .  .  .  Cum  ergo 
exclusive  ponatur,  videndum  puto,  quid  presencialiter  excludatur. 
Interpretemur  ergo  dupliciter:  primo  alias  canonice  quasi  per  pri- 


a)  Hs  intendat. 

')  Dekret  ,Item  s.  synodus  statuit  et  ordinat,   quod  omnes  officiales 
{Harclt  IV  378). 

■)  Vgl.  das  Dekret. 


Anhans::  Zur  .realis  obediencia'.  363 

vacionem,  secundo  alias  canonice  quasi  ex  facto  scismatis  et  licet 
iste  exposiciones  in  verbis  diverse  existant,  tanien  in  effectu  non 
videntur  ad  invlcem  discrepare,  et  quelibet  habet  duplicem  intellec- 
tum,  prima  enim,  iit  canonicam  privacionem  excludat,  quasi  sit 
intellectus,  quod,  si  canonice  sit  privacio  per  olim  d.  Gregorium 
facta,  collacio  postnioduni  substituta  non  confirmetur.  Secundario 
alias  canonice  quasi  per  privacionem,  id  est  quod,  si  non  esset 
canonica  privacio  per  d.  Gregorium  facta,  tamen  super  ea  facta 
collacio  firmata  sit.  Secimda  interpetracio  eciam  dupliciter  varia- 
tur:  primo,  quod  facta  per  olim  d.  Gregorium  racione  adhesionis 
canonice  non  confirmetur  sed  alias  canonice  sit.  Secundario,  quod 
in  factis  per  eum  non  consideretur  scisma  in  reali  sua  obediencia, 
set  an  alio  modo,  si  per  indubitatum  pontificem  Romanum  facta 
fuisset,  collacio  canonica  reputaretur.  Et  sie  primus  prime  et  pri- 
mus  secunde  Interpret acionum  modi  ad  idem  tendunt  et  e  con- 
verso  secundus  prime  et  secundus  secunde  ad  invicem  se  confor- 
mant.^)  Amodo  repetam,  quod  dixi  in  secunda  parte  primi  capituli 
super  Canonice,  quod  ad  hoc,  ut  collacio  canonica  reputetur,  qua- 
tuor  requiruntur:  potestas  in  conferente;  tale  conferatur,  quod  vacet; 
quod  is,  cui  confertur,  habilis  sit;  quod  gracia  nequeat  alias  sur- 
repticia  reputari.  Subsequenter  primi  modi  prime  et  secunde  inter- 
petracionis  non  confirmant  canonicam  privacionem  nee  id,  quod 
canonice  actum  est  racione  scismatis.  Racio,  quia  non  est  neces- 
sarium,  quod  confirmetur.  quod  validum  est  .  .  .  Seeundi  modi 
nichil  tollunt  .  .  . 

Canonice:  non  repetit  .racionabiliter'^),  quasi'')  deneget  exer- 
cicium,  ubi  tantum  raeionabiliter  adepcio  facta  fuerit  ...  Et  fuit 
forte  intencio  capitulancium  hec,  quia  racionabile  erat  eum  pri- 
vandum  loco  apud  se,  qui  suo  adheserat  inimico.  Nam  vasallus 
faciens  amiciciam  cum  inimico  domini  ,  .  .  privandus  est  feudo  .  .  . 
Secundo,  quia  nemo  poterat  duobus  dominis  servire,  oportet  enim, 
si  unum  diligat,  alium  odio  habeat,  ut  in  evangelio.-)  Tercio,  quia 
in  duobus  locis  non  valebat  idem  officium  uno  tempore  exercere  . .  . 
Quarte,  quia  huius  loci  privacio  nullam  tribuit  lesionem.  quia  non 
substulit,  quod  apud  alium  lucrabatur,  sed  eo  privavit,  quod  eum 
non  poterat  obtinere.  Et  iste  raciones  concludunt  potissime  con- 
tra eos,  qui  in  curia  olim  Alexandri  et  Johannis  moram  trahebant 


a)  Hs  confornienl.     b)  Hs  folgt  non. 

')  Wie  im  früheren  Dehret. 
-I  Maffh.  7.  24. 


364  II.  Aljächiiitt.     Gregor  XII.  und  das  Konzil. 

oinoluiiienta  peicipientes.  Contra  eos  veio.  qui  non  presencialiter 
in  eoruni  ciiilis  morabantur,  et  eoruni  ganderent  officiis,  sed 
teniporis  suggeiente  malicia  suis  manebant  in  laribus,  non  tanien 
continuis  favoribiis  insistebant,  qiiod  in  multis  accidit,  ut  non  ob 
aliani  causam  in  propriis  doniibus  niorarentur,  nisi  ut  durani 
anu'ssionem  bonorum  finaliter  evitarent.  Quare  contra  tamquam 
minus  delinquentes  voluerunt  mansuecius  et  equius  pertransire 
eos,  prout  minus  vel  plus  peccasse  poterint,  penis  disparibus 
puniendo.  Si  ergo  dicatur  nos  non  canonice  adeptos,  non  nobis 
obstat,  quia  racionabilis  adepcio  precessisset  et  excepcio  hec,  si 
dictio  salva  excepcione  ponatur,  nos  non  comprendens  nos  non 
inhiberet  officia  racionabiliter  adepta,  prout  iustum  fuerat,  exercere. 
Adminis  tr  en  t :  per  lioc  verbum  apparet,  quia  supradicta  capi- 
tula  locuta  fuerant  de  ap})robacione  domini  officiorum  et  nichil 
disposuerat  de  eorum  administracione  et  exercicio,  voluerunt 
capitulantes  eciam  de  administracione  facere  mencionem  .  .  .  Si 
verbum,  ,salvo',  quod  infra  sequitur,  exceptive  ponatur,  solum 
suspenderetur  administracio  usque  ad  concilii  provisionem,  set 
tarnen  verbum  ,salvo'  protestative,  non  exceptive  i)onitur,  ut 
inferius  apparebit.  S  a  1  v  o  :  super  hoc  verbo  dubitacio  vertit, 
quatenus  secunda  hec  pars  huius  capituli  intelligatur.  Set 
ipsum  verbum  dubium  solvit  et  secundum  approbat  intellec- 
tum,  cum  protestative  ponatur  .  .  .  E\iit  hec  protestacio  ne- 
cessaria  ...  Si  capitula  hec  transiverint  in  contractum,  non 
potuisset  forte  sancta  synodus  revocasse  sine  hac  protesta- 
cione,  sicut  semper  necessaria  est  protestacio  ad  ins  conser- 
vandum  .  .  .  Conclusio  ergo  ex  hoc  capitulo,  quod  nos 
debemus  habere  administracionem  sicut  et  ipsi,  ubi  dictio  ,salvo' 
protestative  ponatur,  quod  credo.  Ceterum  ubi  exceptive,  si 
canonice  et  racionabiliter,  vel  tantum  racionabiliter  adepti  fueri- 
mus.  et  idem.  Si  vero  canonice  tantum.  in  administracione 
deficimus  ante  provisionem  concilii  subsecutam.  Sed  nullos  aut 
paucos  in  nostrorum  consorcio  poteris  reperire,  qui  non  raciona- 
biliter et  canonice  secundum  nos  huiusmodi  officia  sint  adepti. 
Deo  gracias.     Gaude  Maria  virgo  etc. 

(162)  Pfalzgraf  Ludwig  au,  einen  Kardinal  zur  l'ragr  der  realis 
obediencia:  Der  Kardinal  möge  alle,  die  rechtmäßig  von 
Gregor  XII.  Beiiepzien  erlangt  haben,  gegen  Angriffe  von 
Leuten  aus  der  früheren  Obödienz  Johanns  XXIII  schidzen. 


Anhano':  Zur  ,rpalis  obediencia'.  365 

Demi  fliese  Angriffe  kränken  auch  die  Hechte  der  Fiirsfeu, 
wie  besonders  des  Pfcdzgrafen,  die  viel  für  die  Union  geleistet 
haben.     Heidelberg  1418  Februar  12. 
Cod.  Palaf.  701.  p.  2  f.  350. 

Reverendissiiiie  pater  et  domine  singiilärissime.  Post  recom- 
mendacioneni.  Pridein  fide  digna  relacione  nobis  facta  suscepimus, 
quod  sanctissiniiis  in  Christo  pater  et  doniinus  Martinus,  digna 
Dei  providencia  sacrosancte  Romane  ac  universalis  ecciesie  sum- 
mus  pontifex,  dominus  noster  metuendissinms,  materiam  super 
reali  obediencia  dudum  in  sacro  Constanciensi  concilio  ventiia- 
tam  ^)  pro  relacione  sue  sanctitati  ac  pro  declaracione  eiusdem 
materie  facienda  vestre  reverendissinie  paternitati  et  cuidam  alteri 
de  reverendissimis  d.  cardinalibus  commiserit  audiendam  .  .  . 
Nonnulli  de  obediencia  olim  Johannis,  in  qua  nos  dictique-)  princij)es 
et  prelati  nunquam  fueramus,  vigore  quarundam  pretensarum 
graciarum  sibi  per  eundem  olim  Johannem  factarum,  ut  asserunt, 
[beneficia]  occupare  conati  sunt  et  conantur  forte  de  presenti. 
Propter  quod  eciam  eos,  qui  per  ipsum  d.  olim  Gregorium  mediate 
vei  immediate  seu  per  ordinarios  ad  huiusmodi  beneficia  promoti 
sunt,  licet  de  facto  et  minus  iuste  ac  contra  decreta  sacri  con- 
cilii  molestare  et  turbare  non  cessarunt  usque  modo.  Reveren- 
dissimam  paternitatem  vestram  supradictam  rogamus  attente, 
quatenus  circa  premissam  materiam  sie  prudenter,  ut  novit  et 
moris  sui  est,  agere  velit  et  dignetur,  ut  suprascriptis  mature 
pensatis  hü,  qui  in  dominus  nostris  et  aliis  supradictis  beneficia 
sua  ab  ipso  olim  d.  Gregorio  mediate  vel  immediate  susceperunt, 
absque  cuiuslibet  de  dicta  olim  Johannis  obediencia  molestacione 
et  impedimento,  quemadmodum  recta  racio  et  equitas  exposcunt, 
valeant  remanere.  Si  namque  secus,  quod  absit,  fieret,  non  solum 
huiusmodi  beneficiati  contra  Deum  et  iusticiam  ac  ipsius  decreta 
concilii  sacri  gravarentur,  sed  nos  ipsos  dictosque  principes  et 
prelatos  ipsamque  obedienciam,  in  qua,  sicut  prefertur,  perstitimus, 
cuius  tamen  iusticiam  seu  iniusticiam  sicut  et  alterius  obediencie 
sacrum  concifium  derefiquit  indiscussam,  minus  iustos")  notari 
contingeret  et  gravari,  quod  utique  prefatos  prelatos  et  principes 
et  presertim  nos  ipsos,  qui  pro  bono    unionis    feliciter   obtinendo 


a)  Hs  iusto. 

')  Im  Sepfemher  1416;  vfß.  Hrudf  IV  H97. 

'^)  Es   weiden    aber   keine   vainenflich    aufjeführf.     Es  sind   n-nhl   die   int 
Dekret  .Ut  utreque  .  .  .'     (Hardi  IV  897,  Mansi  XXVII  943)  ijenannten. 


fiG6  II.  Abschnitt.     Gregor  XII.  und  das  Konzil. 

ac  tiiicione  et  custodia  dicti  concilii  partes  nostras,  quantum  in 
Hübis  erat,  fideliter  interponere  curavimus,  non  speramus  meruisse, 
prout  et  alia  venerabilis  magister  Conradus  de  Susato,  sacre 
theologie  professor  et  ipsius  sanctissimi  domini  nostri  subdiaconus, 
presenciimi  exhibitor  paternitati  vestre  reverendissime  declarabit 
Viva  voce,  cui  eciam  in  referendis  hac  vice  parte  nostra  fideni 
creduiani  velitis  adhibere,  paternam  insuper  affectionem  vestram 
erga  nos  et  preniissa,  que  iiiste  petimus  et  speramus,  sie  pater- 
naliter  exhibentes,  ut  ad  eiusdem  beneplacita  fervencius  astringa- 
niur,  que  Altissimus  votivis  et  felicibus  prosperitatis  et  honoris  in- 
crementis  per  tempora  longiora  dignetur  confovere.  Datum  in 
Castro  Heidelberg  Wormaciensis  diocesis  anno  Domini  MCCCCXVllI, 
die  XII.  mensis  Februarii  nostro  sub  secreto. 

Ludovicus  Dei   gracia    comes    Palatinus   Rheni    sacri  Romani 
imperii  archidapifer  et  princeps  elector  ac"  Bavarie  dux. 


III.  Abschnitt. 

Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

A.  Benedikt  XIII.  und  seine  Beziehungen  zu  Schottland, 
Frankreich  und  Italien.      1415—1417. 

Während  Benedikt  XIII.  mit  Ferdinand  I.  von  Aragon  um,  die 
Wende  1414  auf  1415  Gesandte  nach  Konstanz  schickte,  begann  er 
zugleich  eine  umfangreiche  Gegenarheit  bei  den  ihm  treugeblie- 
benen Kreisen  Schottlands,  Frankreichs  und  Italiens.  Darübergeben 
die  unten  chronologisch  in  einander  geordneten  Stücke  Auskunft. 
In  Schottland  ist  es  mehr  eine  Information  über  das  Geschehene  und 
Andeutung,  daß  auch  andere  Wege  möglich  seien  (Nr.  171, 172, 173). 
In  Frankreich  ist  es  bei  dem  mächtigsten  Anhänger,  dem  Grafen 
von  Armagnac,  der  ernsthafte  Versuch,  die  verlorene  Obödienz 
wieder  zu  erlangen  oder  doch  wenigstens  die  Zirkel  in  Konstanz 
durch  Verlegung  des  Konzils  zu  stören.  Armagnac  ging  nicht  auf 
alles  ein.  Er  wollte  nicht  Restitution  der  Obödienz  vor  Berufung 
des  Konzils,  sondern  er  billigte  nur  die  Verlegung  der  Versamm- 
lung aus  Konstanz  nach  Frankreich  oder  an  die  französisch-arago- 
nische Grenze.  Der  Papst  sollte  zu  dem  Konzil  in  der  Weise  zu- 
gezogen werden,  daß  er  am  gleichen  oder,  wie  der  Graf,  vielleicht 
auf  Rat  des  französischen  Hofes,  vorschlug,  an  einem  benachbarten 
Orte  ein  Konzil  seiner  Obödienz  berief. 

Die  Instruktion  des  Grafen  mit  der  beigefügten  Cedula  (Nr. 
167  a  und  b),  für  den  Minoritengenercd  Jean  Bardolin,  eine  Ant- 
wort auf  Bd.  I  Nr.  96,  steht  im  Registerband  332  des  Vatikanischen 
Archivs  zwischen  Dokumenten  vom  26.  Januar  und  vielleicht  Fe- 
bruar 1415  einerseits  und  der  Instruktion  von  c.  12.  März  1415  für 
denselben  General  andererseits  (Nr.  168);  sie  gehört  also  wohl  in 
die  ersten  Monate  1415;  damals  ist  sie  jedenfalls  eingetragen 
worden.  Die  Antwort  des  Papstes,  die  sich  wie  gesagt  in  der  fol- 
genden Instruktion  anschließt,  geht  am  12.  März  ab.  Daß  es  die 
Antwort  ist,  ergibt  sich  aus  einer  Reihe  Übereinstimmungen. 
Eigentümlich  ist  allerdings  Benedikts  Behauptung  in  Nr.  168, 
daß  Armagnac  ihm  als  Konzilsorte  Lyon  oder  Vienne  vorgeschlagen 


3G8  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

habe,  da  davon  in  Ärmagnacs  Instruktion  nichts  steht.  Man  kommt 
also  zu  der  Vermutung,  da  kaum  eine  Zwischengesandtschaft  anzu- 
nehmen ist,  daß  hier  mündliche  Vorschläge  nebenbei  gemacht 
icurden. 

Fast  vom  Beginn  seines  Pontifikats  bis  zum  Jahre  1417  hat 
Benedikt  XIII.  Anstrengungen  gemacht,  in  Italien,  vor  allem  in 
Rom,  Boden  zu  gewinnen.  Solange  das  Königreich  Aragon  zu  seiner 
Obüdienz  gehörte,  also  bis  zur  Wende  der  Jahre  1415  und  1416, 
konnte  er  sich  dabei  zunächst  auf  die  aragonischen  Besitzungen 
im  Mittelmeer,  die  Inseln  Corsica,  Sardinien^)  und  besonders  Sizi- 
lien stützen. 

In  diesem  für  italienische  Aktionen  wichtigsten  Lande  mußten 
immerhin  Widerstände  überwunden  werden.  Auf  eine  Anfrage  der 
sizilischen  Großen  hin  hatte  K.  Ferdinand  am  22.  Januar  1414  den 
Anschluß  an  die  Obödienz  Benedikts  befohlen^);  wenn  nun  das  ah 
Nr.  170  folgende  Notariatsinstrument  vom  29,  März  1415  die  feierliehe 
Obödienzerklärung  der  Großen  des  Landes  bezeugt,  so  scheint 
jener  Befehl  nicht  dauernd  und  allgernein  befolgt  worden  zu  sein. 
Nach  dem  unten  (Nr.  163)  folgenden  Berichte  des  Martinus  de  Tur- 
7ibus  weigerte  sich  die  Stadt  Messina  erfolgreich,  diesem  Beschlüsse 
beizutreten.  Auch  hielt  es  der  Papst  für  seinen  im  Anfang  des 
Jahres  1415  geplanten  Aufenthalt  in  Palermo  oder  Catania  für 
notwendig,  sich  nach  der  Stimmung  der  Bevölkerung  zu  erkundigen. 
(Nr.  169.) 

Auf  der  Halbinsel  selbst  hatte  der  Papst,  abgesehen  von  der 
Burg  Soriano  bei  Rom,^)  in  dem  römischen  Stadtpräfekten,  Johann 
von  Vico,  und  in  dem  stadtrömischen  Parteikampf  unsichere  Ver- 
bündete. Die  mißglückten  Aktionen  Benedikts  in  den  Jahren 
1396197  und  1408  sind  aus  früheren  Publikationen  bekannt.*)  Aus 


'j  Für  die  geplante  Fahrt  fies  Papstes  nach  Sizilien  kam  CarjUari  auf 
Sardiiiieu  als  Stützpunkt  in  Betracht:  Am.  14.  Mars  1415  schreibt  der  Gouver- 
neur der  Insel,  Acar  de  Mur,  an  K.  Ferdinand :  Senyor,  segons  se  diu,  lo  pap 
den  anar  en  Secilia  e  dien  aicuns,  que  passara  per  Caller  e  que,  si  sos  affes 
no  van,  com  el  volrie,  que  per  Ventura  saturarie  a  castell  de  Caller  .  .  . 
Bitte  um,  Verhaltunfismaßregel,  da  nach  Verordniinaen  früherer  Könifie  niemand 
in  den  Hafen  (jelassen  n-erden  dürfe,  der  stärker  sei  als  der  Gouverneur ;  Or.  Pap- 

-')  Döllinfjer  II  367  ff. 

^)  Ihr  Präfekt  wird  öfters  ohne  Namen  erwähnt. 

*)  Ehrte,  Neue  Materialien  zur  Geschichte  Peters  von.  Luna.  Archiv 
für  Literatur-  und  Kirchen (ßschichte  des  Mittelcdters  YII  (1900)  8  ff  Gre- 
yorovius,     Geschichte     der    Stadt     Rom    im    Mittelalter    VI   579.      Vgl.    auch 


A.     Benedikt  XIII.  und  seine  Beziehungen  zu  Schottland  etc.         369 

Nr.  77  in  Bd.  I  ergab  sich,  daß  K.  Ladislaus  gleichzeitig  mit  den 
Verhandlungen  zwischen  Sigismund  und  Johann  XXIII.,  die  zur 
Berufung  des  Konzils  nach  Konstanz  führten,  seine  bisherige  Po- 
litik verließ  und  mit  Benedikt  Fühlung  suchte.  Die  Nr.  79  hatte 
schon  gezeigt,  wie  Benedikt  die  von  Ladislaus  angebahnte  Politik 
nach  dessen  Tode  im  August  1414  aufnahm.  Die  Absichten  des 
Papstes  und  König  Ferdinands  von  Aragon  stützten  sich  dabei  ge- 
genseitig. Der  König  strebte  seinem  Sohn  Johann  die  Hand  der 
Erbin  des  Pieiches,  Johanna,  der  Schwester  Ladislaus',  zu  ver- 
schaffen und  so  die  beiden  Sizilien  wieder  zu  vereinigen.^)  Diese 
Heirat  hätte  aber  auch  die  Bemühungen  Benedikts,  Johanna  und 
ihr  Reich  seiner  Ohödienz  zu  gewinnen,  gefördert.  Die  Instruktion 
(unten  Nr.  2)  für  den  Bischof  Dominicus  von  Huesca,  der  im  Januar 
1415  als  Gesandter  des  Infanten  Johann  und  zugleich  des  Papstes 
nach  Neapel  abging,  sollte  den  Eiiitritt  Johannas  in  die  Obödienz 
erreichen,  daneben  aber  besonders  den  Kardinallegaten  von  Rom, 
Isolani,  zu  gewinnen  suchen,  auch  in  Bologna  gegen  Johann  XXIII. 
agitieren.^) 

In  der  Hoffnung  auf  das  Zustandekommen  der  neapolitanischen 
Heirat  entschloß  sich  Benedikt,  im  März  1415  nach  Sizilien  zu 
fahren  und  von  hier  aus  nach  Rom  vorzudringen.  Unten  Nr.  3  folgt 
die  Instruktion  für  die  Vorbereitung  der  Flotte;  er  rechnet  dabei, 
dem  gemeinsamen  Interesse  entsprechend,  freilich  nicht  ohne 
Schwierigkeiten  vorauszusehen,  auf  die  Geldhilfe  des  Staates. 

Aber  das  Heiratsprojekt  scheiterte,  und  die  Flotte  blieb  im 
Hafen.  König  Ferdinand  scheint  nichts  mehr  für  die  Überfahrt 
getan  zu  haben.^)  Mit  den  Verhandlungen  von  Perpignan  hörte 
die  Hilfe  Aragons  für  Benedikt  auf.    Auf  weitere  Pläne  Benedikts 


den  Berichi  des  Simon  Salvatoris  (über  ihn  Bd  I  339),  aus  Soriaiio.  Ehrle, 
Martin  de  Alpartils  Cronica  539  ff.,  und  des  Hugo  Claperii  (über  ihn  öfter  Bd.  I), 
Finke,  Rom.  Quartalschrift  VII  483  ff.,  beide  um  die  Wende  1405-1406. 

\)  tJber  den  Heiratsplan  Zur  da  lib.  XII  c.  50  und  üölliufjer  II  3H0. 

'^)  Johann  XXIII.  war  aber  schon  seit  28.  Oktober  1414  in  Konstanz. 

^)  Nach  einer  bei  Valois  IV  337  Anm.  3  sitierten  ungedruckten  Notis  der 
Chronik  des  Venezianers  Antonio  Morosini  kam.  im  Mai  ein  Gerücht  nach 
Venedig,  die  zur  Heise  des  Papstes  nach  Nisza  bestimmte  Flotte  solle  nach 
Beendigung  der  Heise  seine  Proklamation  in  Rom  durchsetsen,  dann  den 
Kampf  gegen  Neapel  aufnehmen.  Vgl.  auch  die  sonderbare  Notiz  derselben 
Chranik  (Ausg.  v.  Lefevre-Pontalis  u.  Dorez  II  (1899)  40  zu  August  1415  über 
eine  portugiesisclie  Flotte,  die  ,per  lo  papa  Benedeto'  bestimmt,  Ludwig  von 
Anjou  nach  Neapel  bringen  sollte. 

Finke,  Aeta  concilii  Congtanciensis  III.  "4 


370  III.  Absclinitt.     Benedikt  Xltl.  und  das  Konzil. 

im  Jahre  1416,  Rom  zu  gewinnen,  weisen  die  unten  zum  12.  Mai 
und  5.  Juni  1416  folgenden  Briefe  hin.^)  Von  einem  förmlichen 
Vertrage  Benedikts  mit  König  Jakob  von  Neapel  sprechen  die  'Nach- 
richten; eine  Flotte  soll  ihn  aus  Peiliscola  holen.  Venedig  2vird 
hineingezogen,  verhält  sich  aber  kühl.  (Nr.  175.)  Aus  einem  bei 
Funi-)  gedruckten  Briefe  des  Kardinallegaten  Isolani  an  Siena  war 
bekannt,  daß  der  Kondottiere  Braccio  de  Fortebr accus,  den  Sforza 
im  Auftrage  der  Königin  Johanna  aus  Rom  vertrieben  hatte,  es 
zurückerobern  und  Benedikt  dahin  führen  wollte.  Wie  wenig  es 
ihm  aber  um  die  Person  Benedikts  zu  tun  war,  zeigt  sein  Anerbieten 
an  die  Republik,  in  ihre  Dienste  zu  treten  und  in  Rom  einen  neuen 
Papst  einzusetzen  oder  sich  mit  Benedikt  zu  verständigen.  Venedig 
traute  der  Anziehungskraft  Benediks  nicht.    (Nr.  176.) 


B.  Die  Reise  K.  Sigisiimiids  nach  Narboiiiie  und 

Peri)ig'nan. 

Die  zwischen  Sigismund  und  den  Gesandten  König  Ferdinands 
am  4.  und  8.  März  1415  geschlossenen  und  beschworenen  Verträge 
setzten  die  Zusammenkunft  für  den  Juni  in  Nizza  fest.  Doch  hatte 
schon  Sigismund  den  nach  der  Flucht  Johanns  XXIII.  abreisenden 
Gesandten  von  einer  Verlängerung  für  den  Juli  gesprochen  und 
Ferdinand  hatte  wohl  daraufhin  von  sich  aus  den  Termin  am 
28.  April  so  festgelegt,  falls  Sigismund  dasselbe  tue.^)  Vereinzelt 
im  April  —  so  die  Einladung  der  spanischen  Monarchen,  der  Grafen 
von  Foix  und  Armagnac  —  dann  aber  besonders  im  Mai  beginnen 
die  Vorbereitungen  Ferdinands:  Aufforderung  an  eine  Reihe 
Großer,  ihn  zu  begleiten,  zunächst  alles  noch  mit  Junidatum,  Auf- 
träge für  Ankäufe  für  die  Reise,  Geleitsbriefe  für  den  Herzog 
Ludwig  von  Brieg  und  andere  Große,  die  eine  Weltreise  wohl  mit 
der  Konzilsfahrt  verbinden  wollen,  Einladung  des  Dominikaners 
Vicente  Ferrer  zu  einer  Besprechung  in  Collioure,  Erbitten  von 
Geleitsbriefen  für  sich  vom  Titularkönig  Ludwig  II.  von  Anjou  und 
Absendung  von  Vertretern  zu  Verhandlungen  in  Nizza  zu  Beginn 


0  VO^-  (Jen  ly-  Abschnitt. 

'^)  Coclice  diplomatico  della  cittä  <V  Orviefo.  Bocnmeutt  di  sforia  d'Italia 
YIII  673. 

■^)  Hardt  IV  305.  Ipso  reg;e  Romanorum  illud  idem  faciente  et  iurante 
et  non  alias  nee  ultra.  Den  Gesmidteu  teilt  er  das  ran  5.  Mai  mit.  Heij. 
2400  f.  18  <-' . 


B.     Die  Reise  K.  Sigismunds  nach  Narbonne  und  Perpignan.  371 

des  Juni.^)  Am  5.  Juni  hört  er  von  der  Absicht  Sigismunds,  ihn 
in  der  Umgehung  von  Perpignan  (in  ville  Perpiniani  confinibus) 
aufzusuchen;  es  war  der  in  Konstanz  zurückgelassene  Sekretär  des 
Bischofs  von  Zamora,  Bernard  Oller,  der  ihm  auf  der  Heimreise 
das  berichtete  und  den  er  nun  bald  darauf  dem  nach  seiner  An- 
sicht schon  auf  der  Reise  befindlichen  Sigismund  entgegenschickt. 
Von  diesem  Boten  hat  er  auch  die  Absendung  des  ihm-  bekannten 
Ottobonus  de  Bellonis  und  des  Ritters  Michael  Jacks  vernommen, 
sie  läßt  er  aufsuchen  und  um.  schleunigste  Information  bitten.  Zu- 
gleich kündigte  er  Sigismund  —  alles  dieses  am  5.  Juni  —  seine 
bevorstehende  Reise  nach  Nizza  mit  Benedikt  XIII.  an,  läßt  aller- 
dings das  Datum  offen.  So  vergeht  der  Juni  in  Urisicherheit  über 
Ort  und  Zeit  der  Zusammenkunft.  Die  Verzögerungen  waren  Fer- 
dinand nicht  unangenehm,  da  sich  seine  Krankheit  —  Nierenleiden 
—  stärker  meldete.-)     Zudem  beschäftigte  ihn  damals  besonders 


V  Reg.  2408  f.  Ift.  Reg.  2388  f.  118:  Cum  egregius  et  potens  Ludovicus 
dux  de  Slize  et  d.  de  Brege  ac  de  Lignis  de  Almania,  ut  strenuos  milicie  et 
honestatis  actus  exerceat,  intendat  orbi.s  ambitum  perlustrare;  ebenso  für 
Petrus  Chels  (?)  maior  marescalcus  Hungarie,  der  besonders  nach  Granada.  Henri- 
cus  de  Gravor  miles  d.  de  Plomlop.  der  nach  Portugal,  Georgius  de  Corttes  (?), 
der  nach  Fes  will.  Reg.  2409  f.  48:  Am  4.  Juni  Diago  Navarro :  Si  per  Ventura 
lo  rey  Luis  li  denegara  o  dilatara  donar  lo  dit  salconduyt.  fara  una  requesta 
0  Protest.     Weitere  Geleitsbriefe  f.  21. 

^)  Reg.  2409  f.  50:  An  Sigismund:  Ut  cognoscatis,  unionis  ecciesie  .  .  . 
quanta  nos  cogit  affectio,  .  .  .  intimamus,  quod  die  presentis  mensis  Junii 
(Tag  freigelassen)  recedemus  ab  liinc  una  cum  .  .  .  Benedicto  papa  XIII.  Ville 
Franche  pro  mutua  visione  flenda,  ...  in  termino  concordato  littora  petituri, 
non  curantes  .  .  .  prorogacionem  per  vos  postulatam  .  .  .  Quinta  die  Junii. 
—  Brief  an  Ottobonus  iiS)v.  vgl.  unten.  —  2409  f.  51:  Sendet  Scriptor  Romeus 
de  Casanova;  Zögerung  wegen  Siginnunds  Reiseänderung.  Trotsdem  wäre  er 
nach  Nissa  gereist,  wenn  ihn  nicht  seine  Krankheit  gehindert  hätte.  Jetzt  hört 
er  von  der  Anwesenheit  des  Ottobonus  in  Avignon;  nun  ivartet  er.  Juni  22.  F.  51  <"; 
Bittet  den  Ottobonus  um  Beschleunigung  seiner  Reise.  Die  folgenden  Blätter 
sind  angefüllt  mit  Einladungen  sur  Zusammenkunft  nach  Narbonne  und 
Perpignan,  darunter  an  36  Ordensgenerale  und  Kapitel,  30  Städte  und  Große; 
dann  noch  10  S.  voll  Adressen.  Magister  Antonius  de  Cassia  generalis  minister 
ordinis  Minorum  schreibt :  Fuimus  Neapoli,  ubi  d.  Bartholomeus  thesaurarius 
d.  regine  et  Antonius  de  Turris  .  .  .  explicarunt  5,mbassiatam  eis  per  sereni- 
tatem  vestram  imjiositani  .  .  .  Decem  mensibus  extiti  oecupatus  in  serviciis 
d.  regine  transmissus  ad  serenitatem  vestram,  ex  quo  ad  consilium,  quod 
fertur  celebrandum,  accedere  non  potui  .  .  .  Datum  Neapoli  XII.  die  mensis 
Augusti  MCCCCXV.  Dann  folgen  Sclireiben  betr.  Einrichtung  des  Kastells  in  Per- 
pignan für  den  Papst:  Befehl,  que  fasa  venir  layga  al  castel  de  Perpeya,  .  . 
fasa    adobar    he    reparar    les    cases,    canbres    he    edificios.     Or.  Pap.    —  Reg. 

24* 


372  III.  Abschnitt.     Bonodikt  XIII.  und  das  Konzil. 

das  Projekt  der  Heirat  seines  zweiten  Sohnes  Juan  mit  Johanna 
von  'Neapel. 

Am  5.  JuW)  werden  dann  die  Änderungen  in  Anwesenheit 
der  Abgesandten  Sigismunds  endgültig  festgesetzt.  Wohl  lautet 
das  Instrument  wieder  auf  den  ganzen  Juli,  aber  mit  Rücksicht  auf 
neue  mögliche  Hinderungen  ist  Ferdinands  Anschauung,  daß,  wenn 
der  Termin  der  Zusammenkunft  auf  den  10.,  12.,  15.  ja  20.  August 
ausgedehnt  werde,  keiner  der  Kontrahenten  eidbrüchig  werde.^) 
Mit  diesen  Erklärungen  eilten  die  Gesandten  von  Valencia  zurück. 

Benedikt  XIII.  hielt  den  Julitermin  inne.  Er  hatte  am  18. 
Messen  und  Prozessionen  angeordnet,  Ablässe  für  die  im  Sinne 
einer  glücklichen  Beendigung  des  Schismas  Betenden  gewährt  und 
tags  darauf,  ohne  anscheinend  die  von  Sigismund  zugesagten  Ge- 
leitsbriefe von  Frankreich  erhalten  zu  haben,  die  Fahrt  angetreten. 
Trotz  schlimmer  Fahrt,  von  der  der  Hochbetagte  sich  erst  nach 
kurzer  Krankheit  erholte,  kam  er  am  31.  Juli  in  Perpignan  an."") 


2408  f.  27:  Befehl  bes.  des  Kastells  an  den  Kastellan  Bernardus  de  I^hnis  seu 
alcaydo  castii :  Libere  et  expedite  eidem  d.  pape,  cum  ibi  adesse  contigei-it, 
tradatis  castruni  .  .  .  VII.  die  Julii.  Ebenso  an  den  Kastellan  von  Collioure. 
Michael  Jakch  und  Ottobonus  melden  sich  am  18.  Juni.  Sigismund  hat  Ferdi- 
nand schon  in  Perpignan  oder  doch  Barcelona  vermtdet:  Valde  territi  et 
afflicti  fuimus,  quando  audivinuis,  quod  vestra  sacra  maiestas  sit  in  tarn  lon- 
g-inquo  spacio  usque  ad  Valenciam.  Or.  Pap.  Nach  Zurita  lib.  XII.  c.  51 
kommen  sie  am  29.  Juni  in  Valencia  an. 

^)  Reg.  2439  f.  122  ff.  Dokument  über  VerscJiiebung  und  Verlegung  vom 
5.  Juli  1415.  Vgl.  f.  119.  Dann  die  htstrumente  der  Verschiebung  Reg.  2432 
Ende. 

'^)  So  Ferdinand   an  Sigismund   am  1.  Sept.   Döllinger,  Beiträge  II  377. 

■■y  Vgl.  unten  sunt  Datum.  .Der  Cod.  Victorinus  (bei  Bourgeois  de  Chasfe- 
net,  Nouvelle  Hist.  in  den.  Preuves  386  ff.)  und  darnach  Mansi  XXVIII  225 
und  He  feie  VII  247  (letzterer  ganz  verkehrt)  berichtet,  daß  Benedikt  XIII.  am 
leisten  Tage  des  Jtili  (der  Cod.  berichtet  hier  meist  einen  Monat  zu  spät)  in  Perpig- 
nan angekommen  und  eine  Proklamcdion  über  die  Nichtanwesenheit  Sigis- 
munds erlassen  habe;  gleiches  habe  er  auch  in  Narbonne  tun  lassen.  Dann 
habe  er  die  Einwohner  Perpignans  in  Treueid  genommen.  An  sich  ist  die 
Proklamation  nicht  immöglich;  der  Jurist  Petrus  de  Luna  ist  stets  mit  Protesten 
bei  der  Hand.  Wenn  dann  weiter  erzählt  wird,  daß  Sigismund  Benedikt  in 
Perpignan  habe  besuchen  wollen,  worauf  dieser  weggegangen  (recessit),  so  ist 
das  natürlich  Unsinn.  Die  Frage,  ob  Benedikt  einen  Salvuskoudukt  für  sich 
als  Papst  von  Sigismund  verlangt  habe,  ist  schwer  zu  entscheiden.  Auch 
Johannes  de  Wellis  betont  die  Schwieiigkeiten.  Vgl.  die  Form  bei  Altniann. 
Reg.  imperii  XI  Nr.  1891  zum  26.  Sept.  Eine  weitere  Schn-ierigkeit  macht 
dann  ein  Lesefehler  bei  Marlene  et  Durand,  Thesaurus  norus  II  1642.  ivonach 
u.  a.    von  Beß.    Hist.  Jahrb.  1901.   692  Anm.  3   angenonnnen    n-nrde,    Benedikt 


B.     Die  Reise  K.  Sig-isimiiuls  nach  Xarhoiine  und  i'erpiyiian.  373 

Ferdinand  lud  —  angeblich  am  26.  Juli  (statt  Juni)  —  dringend 
die  Grafen  von  Foix  und  Ärmagnac  zur  Absendung  von  Bevoll- 
mächtigten nach  Narbonne  und  Perpignan  ein.  Er  betont,  daß  auf 
seine  und  des  Papstes  Einladung  auch  die  Gesandten  von  Kastilien, 
Navarra,  Schottland  und  der  übrigen  Herrschaften  der  Benedikti- 
nischen  Obödienz  erscheinen  würden.  Im  Anfang  der  Instruktion 
wird  der  gute  Gesundheitssustand  der  königlichen  Familie,  also 
auch  Ferdinands  erwähnt.^)  Bald  darauf  muß  das  schtcere  Nieren- 
leiden des  Königs  zum  Ausbruch  gekommen  sein.  Schon  in  den 
Verhandlungen  des  5.  Juli  suchte  er  möglichst  große  Ausdehnung 
des  Termins  mit  Rücksicht  auf  Ereignisse,  wie  sie  tatsächlich  — 
schreibt  Ferdinand  am  1.  September  —  eingetreten  sind.  Den  ge- 
nauen Termin  wissen  wir  nicht;  da  aber  schon  am  29.  Juli  der 
Kanzler  vom  nordkatalanischen  Hafen  Rosas  nach  Perpignan  fährt, 
um  auf  die  Krankheit  des  Königs  hinzuweisen,  (vgl.  unten  zum 
31.  Juli)  so  dürfen  wir  schon  einen  viel  früheren  Termin  annehmen. 
Bekannt  ist  dann  der  schicere  Ohnmachtsanfall  vom  6.  August;  man 
sprach  von  Ferdinands  Tod.  Er  selbst  ließ  noch  am  selben  Tage 
ein  kurzes  Billet  und  am  folgenden  Tage  eine  lange  Krankheits- 
schilderung an  Sigismund  abgehen.  Gegen  den  Rat  der  Ärzte,  wia 
er  am  17.  August  meldet,  ging  er  am  21.  in  See  und  kam  am  letzten 
August  völlig  erschöpft  in  Perpignan  an,  wo  er  im  Hause  eines 
wohlhabenden  Bürgers  sein  Krankenlager  aufschlug.  In  seiner 
Korrespondenz,  die  er  mit  Sigismund  unterivegs  führte,  ist  der 
wichtigste  Punkt,  daß  er  Sigismund  bat,  sich  bis  zu  seiner  Ankunft 


sei  am  19.  Aufjust  seihst  nnch  Narhouue  uekommen;  es  muß  que  statt  qui  tieißcii. 
Zum  Itinerar  Benedikts  vcjl.  Boletin  de  la  sociedad  Castellioneuse  de  cultura 
IV  HO.  Die  Cronica  de  Juan  II  (Bihl.  de  Aidores  esp.  6H)  p.  863  hat  undeut- 
lich und  inkorrekt:  El  papa  se  partiö  luego  an  diez  y  siete  dias  del  nies  de 
Julio  (statt  19).  e  fuese  en  sus  galeas  para  Perpinan ;  e  de  alli  se  partiö  para 
Peniscola  e  llegö  ende  el  primero  dia  de  Agosto  (st.  31.  .hdi). 

V  Darum  kann  das  Datum  des  Begleitschreibens  des  Memoriale 
eorum,  que  Johannes  de  Aquilario  locum  tenens  prothonotarii  regii  .  .  . 
explicare  debet  (Beg.  2408  f.  34«  ff.)  nicht  der  26.  Juli,  wie  es  dort 
lieißt,  sondern  nur  der  26.  Jtini  sein.  Derartige  Verwechslungen  sind 
in  den  Begistern  nicht  ganz  selten.  Dasu  paßt  cmch  Folgendes.  Das 
Memoriale  erwähnt  als  einen  besonderen  Punkt:  Der  Gesandte  soll  die  Aus- 
söhnung der  beiden  Grafen  versuchen.  Aus  demselben  Grunde  bittet  Bene- 
dikt XIII.  Vicente  Ferrer  die  Grafen  zu  besuchen.  Vgl.  unten  su  Juni  26. 
Also  sind  die  beiden  Gesandtschaften  wohl  gleichseitig  verabredet.  Nun  war 
aber  Benedikt  vom  19.— 31.  Juli  auf  der  See.  Also  kann  auch  darnach  nur 
der  26.   Juni   in   Betracht   kommen. 


374  III.  Absclinitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

auf  keine  Erörterung  der  Unionsfrage  mit  dem  Papste  einzu- 
lassen.^) 

Begleitet  von  den  Segenswünschen  des  Konzils  trat  Sigismund 
erst  am  18.  JuW)  seine  spanisch-französisch-englische  Reise  an. 
Die  Fahrt  führte  durch  Reichsländer,  durch  die  Schweiz,  Savoyen, 
Arelat,  durch  Frankreich  bis  Narbonne.  Schon  am  30.  Mai  hatte 
Karl  VI.  von  Frankreich  mit  Zustimmung  des  Dauphins  und  seines 
Rates  in  feierlicher  Weise  seinen  Schwager,  den  Herzog  Ludwig 
von  Bayern,  zum  Begleiter  Sigismunds  und  seiner  Gemahlin  durch 
das  französische  Gebiet  nach  Nizza  bestimmt.^)  Den  Salvuskondukt 
Ferdinands  einhielt  Sigismund  am  3.  September  für  sich  und  die 
von  ihm  gewünschten  500  Begleiter  in  besonders  schmeichelhafter 
Weise."^)  Die  12  Konzilsgesandten  erhalten  am  15.  September  von 
Benedikt  XIII.  freies  Geleit  nach  PerpignanJ') 

Die  Reise  führte  über  Bern,  wo  besonders  festlicher  Empfang, 
am  Genfer  See  entlang  nach  Genf  in  das  Land  des  Sigismund  be- 


V  Daten  hei  DöUiiigcr.  Beiträge  II  377  und  Ziirlta  lib.  XII  c.  51.  der  hier 
ganz  aus  den  Begistern  schöpft,  Marlene  et  Durand,  Tliesaxirus  novus  II 1642 
ff.  und  Bd.  II  259 — 262.  Väterlich  ermahnt  Benedikt  Ferdinand  auf  seine 
Gesundheit  s«  achten,  in  einem  Schreiben  vom  13.  August,  das  ihn  aber  wohl 
nicht  vor  Antritt  der  Fahrt  erreicht  hat:  Te  autem,  flu,  .  .  .  exortamur,  velis 
pro  .  .  .  consolacione  Deo  gracias  agens  post  devotam  sacrorum  ecclesiasti- 
corum  percepcionem  circa  persone  tue  convalescenciam  ulteriorem  caute  ijro- 
videre  teque  semper  cum  consilio  fisicorum  custodire  et  a  reincidencia  .  .  . 
preservare    .  .  .     Apud   castruni   Perpiniani    .  .  .  die   XIII.   Augusti.     Or.  Pap. 

-)  Richental  S.  82  hcd  den  19..  Fillastre  den  17.,  die  andern  Quellen 
richtig  18.  Juli. 

^)  Vgl.  unten.  Interessant  die  Erwähnung  der  Königin  Barbara.  Sie 
hat  anscheinend  ihren  Gemahl  in  die  Schwcis  begleitet. 

*)  Die  Ziffern  der  Begleitmannschaften  scliwanhen  stark.  Die  höchste  ist 
40(J0.  Sie  müssen  variieren,  je  nachdem  man  nur  die  Begleitung  des  Königs, 
oder  auch  der  sämtlichen  ihn  begleitenden  Fürstlichkeiten  und  Adligen  nimmt. 
Die  Zahl  der  Konsiisgesandte)) -Begleiter  hält  sich  nach  dem  Salvuskondtikt 
Benedikts  vom  15.  Sept.  in  mäßigen  Grenzen.  Einzelne  Laien  hatten  bis  zu 
200  Begleiter.  In  Dynteri  Chronicon  p.  293  heißt  es:  Et  quia  salviconductus, 
quos  Petrus  de  Luna  et  rex  Aragonum  miserunt  regi,  erant  insufficientes  et 
limitati  usque  ad  numerum  quadringentoruni  equitum.  corrigebantur  ibidem  et 
fuerunt  exteiisi  usque  ad  numerum  mille  et  quingentorum  equitum.  Im  Salvus- 
kondukt Ferdinands  für  Sigismund  vom  3.  Sept.  heißt  es  aber:  usque  in  nume- 
rum quingentorum,  de  quo  numero,  ut  vestri  ambaxiatores  expresse  nobis 
retulerunt,  vestra  dicta  benivolencia,  licet  non  congruo  statu!  et  dignitati 
vestris,  vultis  esse  contentus.  Der  Erzbischof  von  Beims  erhielt  25,  der  von 
Tours  20,  der  magister  Rodi  50.  der  abbas  s.  Egidii  10  equitaturas.  L'eg.  2408  f.  58. 

'")  Vgl.  unten. 


B.     Die  Reise  K.  Sigismunds  nach  Narboiine  und  Perpignan.  375 

gleitenden  Grafen,  bald  Herzogs  von  Savoyen,  wo  ihm  am  28.  Juli 
im  Städtchen  Seyssel  Ottobonus  de  Bellonis  und  Michael  Jacks  den 
von  Ferdinand  bestimmten  Aufschub  bis  zum  15.  August  mitteilten,^) 
über  Lyon  südwärts  im  Rhonetal  mit  Umgehung  Avignons,  vielleicht 
wegen  der  Pestgefahr,  nach  Nimes,  wo  der  König  eine  Zusammen- 
kunft mit  Ludwig  IL  von  Anjou  hatte,  und  der  Erzbischof  von  Reims 
sich  ihm  zugesellte,  nach  Narbonne,  wo  die  Ankunft  am  letzten 
Termin,  am  15.  August  in  besonders  feierlicher  Weise  erfolgte.'^) 
Nach  Fillastre  schwebte  anfangs  über  Reiseplnn  und  Ziel  be- 
absichtigtes Dunkel;  man  befürchtete  für  Sigismund  Attentate,  vor 
allem  seitens  des  Burgunders.  Wohl  um  seinen  guten  Willen  zu 
zeigen,  hatte  Johann  von  Burgund  Gesandte  geschickt,  um  ihn  zur 
Reise  durch  seine  Länder  einzuladen.  Sigismund  mußte  das  ab- 
lehnen, lud  aber  seinerseits  den  Herzog  zum.  Zusammentreffen  in 
Genf  ein;  nur  zum  Schein,  denn  die  Zeit  war  ja  viel  zu  kurz!  Man 
hatte  Sigismund  auch  vor  Ferdinand  und  Benedikt  XIIL  gewarnt; 
in  Perpignan  selbst  sollten  ihm  Gefahren  drohen;  nichts  Unfreund- 
liches ist  erfolgt.  Auch  die  Rückreise  des  jungen  Württembergers 
hängt  nicht  mit  einem  Zerwürfnis  zusammen.  Der  König  ist  auf 
der  spanischen  Reise  überall  mit  äußeren  Zeichen  der  Freude,  mit 
glänzenden  Festen  und  mit  reichen  Geschenken  aufgenommen 
worden.^) 


V  Bd.  IT  262. 

■^)  Vul-  SU  der  gaiizeu  Reiseroute  AUinaiin.  ttemi.  iiiipcrii  XI  Nr.  1866 '^^  — 
1890^:  Am  selben  Jage  vor  dem  Einzüge  schreibt  Sigismund  au  Ferdinand, 
daß  er  seinen  Brief  rom  6.  August  erhalten,  er  freue  sich  über  seine  Besserung 
und  siehe  heute  in  Narbonne  ein.  Am  21.  August  zeigt  Sigismund  Ferdinand 
den  Empfang  seines  Schreibens  an,  durch  das  er  ihm  mitteilt:  quod  vos  de 
illa  passione,  per  quam  corpus  vestrum  nimium  proch  dolor  fuit  afflicta  et 
gravata,  per  Dei  misericordiam  liberati  fuistis  et  bene  convalescitis.  Er  freut 
sich  ungemein.  Properate  igitur  et  vos,  frater  carissime,  et  nolite  tardare  .  .  . 
Et  ecce  premittimus  nonnullos  ex  nostris  ad  preparanduni  allodiamenta  in  loco, 
in  quo  cum  vestra  regia  fraternitate  et  illo  d.  Petro  de  Luna  personalitor  con- 
veniemus  in  unum.  Seine  au  gel,- und  igten,  Gesandten  ivird  er  gern  empfangen. 
Aber:  vos  pocius  (]uam  oosdem  aml)axiatores  videremus.  .  .  .  Narbone  vicesi- 
ma  prima  die  Augusti  .  .  .     ()r.  Ferg. 

■')  Schreiben  Sigismunds  an  den  Burgunder :  Missi  per  vos  .  .  .  abbas  s. 
Johannis  Reomensis  ac  nobiles  .  .  .  Johannes  de  Novocastro,  d.  de  Monteacuto, 
et  Welterus  de  Rui)j)ibus,  d.  de  Essong,  railites,  vestri  ambaxiatores  ea,  que 
honori  vestro  putaveiint  acomoda,  providenter  et  legaliter  exposuerunt  .  .  . 
Datum  Basilee  vicesima  secunda  Julii.  Kopie  in  Papierheft.  Auch  Ferdi- 
nand wurde  vom  Bischof  von  Huesca  vor  Ludwig  von  Anjou  und  den  Genuesen 
gewarnt.     Vgl.  unten. 


376  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

Wie  Ferdinand  Sigismund  dringend  gebeten  hatte,  geschieht 
in  den  nächsten  Wochen  wenig;  die  Prälaten  der  Umgehung  er- 
scheinen hei  Sigismund  und  Benedikt  XIII.  sendet  eine  feierliche 
Gesandtschaft  zur  Begrüßung,  die  nur  Allgemeines  ausspricht,  viel- 
leicht auch  die  gegenseitige  Sicherheitsfrage  herührt,  auf  Wunsch 
des  Königs  erscheint  Vicente  Ferrer,  der  einflußreiche  Buß- 
prediger, und  spricht  iwr  ihm,  den  Prälaten  des  Konzils  und  zahl- 
reichen französischen  Würdenträgern  üher  den  guten  Willen  Be- 
nedikts,^) kurze  Zeit  zeigen  sich  auch  brabantische  Gesandte  in 
Narbonne,  sonst  weilt  der  König,  wenn  er  die  tägliche  Messe  gehört, 
als  Gast  auf  einem  erzbischöflichen  Gute  oder  als  Badegast  am 
Meere  und  fischt.  Das  und  andere  köstliche  Züge  des  redege- 
wandten und  oft  auch  redseligen  Herrschers  schildern  uns  mit 
überraschender  Lebhaftigkeit  die  Berichte  Pere  de  Falchs,  der  den 
König  schon  in  Konstanz  gesehen,  und  Mafia  des  Puig,  die  ihm  die 
Ankunft  Ferdinands  meldeten  und  ihn  vor  einem  allzufrühen  Be- 
suche des  schwerkranken  Ferdinand  in  Perpignan  abhalten  sollen; 
nur  mit  Mühe  gelingt  es  ihnen,  Sigismund  immer  mehr  Zeit  abzu- 
gewinnen.-) Daß  eine  starke  Nervosität  sich  nicht  bloß  des  Königs, 
sondern  auch  der  Konzilsgesandten  bemächtigt  hatte,  bekundet  die 
Behandlung  des  plötzlich  in  Narbonne  auftauchenden  Mönches 
Didacus  de  Moxena.  Dieser  Franziskaner,  ein  Korrespondent  Fer- 
dinands, unzweifelhaft  eine  ehrgeizige,  sich  gern  vordrängende 
Persönlichkeit  —  man  beachte  nur  die  verletzenden  Worte  üher 
seinen  angeblichen  Rivalen,  den  h.  Vicente  —  wird  als  Spion  ange- 
sehen und  versetzt  König  und  Gesandte  in  die  übelste  Laune. 
Endlich  wird  die  Reise  Sigismunds  auf  den  14.  September,  die  An- 
kunft in  Perpignan  auf  den  16.  oder  17.  angesetzt;  wahrscheinlich 
hatte  die  Ankunft  des  Erzbischofs  von  Riga,  den  das  Konzil  Sigis- 
mund nachgesandt  hatte,  um  ihn  von  zu  früher  Parisreise  abzii- 


^)  Bd.  IT  262.  Brettle,  Sau  Vicente  Ferrer  u.  sein  literarisclier  Naclilaß 
63.     Dynteri  Chrotii'con  S.  288. 

'^)  V(il.  Hilfen  die  Briefe  Pere  de  Falcits  mid  Mafia  des  Piiifjn  vom  29.  Aiirfii.st 
fjis  .9.  Sepfemher.  In  derselben  Zeit  sendet  Sigismund  den  Grafen  Radulpluis 
de  Sulcz  (?),  Michael  Jaczch  und  Johannes  de  Botbor,  in  s.  pag.  prof.,  Otto- 
bonuni  de  Bellonis  loid  Thomas  archidiaconus  Huntensis  (?)  decretorum 
doctor  an  Ferdinand  icold  mit  dem  Briefe  vom  29.  August,  worin  er 
seine  Teilnahme  mid  sein  Kommen  ausspricht.  Ferdinand  seigt  ihm  am 
1.  September  den  Empfang  an.  Feg.  2408  f.  57i^.  In  den  folgenden  Tagen 
sendet  Ferdinand  Matheus  Eamon  und  den  Biscfiof  von.  Zamora.  Reg. 
2408  f  66«. 


B.     Die  Reise  K.  Sigismunds  nach  Narbonne  und  Perpignan.  377 

halten,  die  endliche  Entschlußfassung  beeinflußt.^)  Zunächst  be- 
gibt sich  eine  zahlreiche  Gesandtschaft  Sigismunds,  an  der  auch 
Laien  teilnehmen,  zur  Begrüßung  Benedikts  und  Ferdinands  nacli 
Perpignan.-)  Die  ganze  feierliche  Aufmachung  der  Audienzen  und 
ein  Stück  der  Anreden  bringt  die  Chronik  Juans  IL,  der  wir  hier 
wohl  trauen  dürfen.  Da  diese  Akte  erst  am  12.  und  13.  September 
stattfanden  und  die  Rückkehr  erst  am  14.  erfolgte,  ist  es  begreif- 
lich, daß  Sigismund  seinerseits  die  Reise  erst  am  17.  September  im. 
langsanmsten  Tempo  begann;  denn  sie  währte  zwei  Tage,  obwohl 
beide  Städte  nur  ein  paar  Stunden  von  einander  liegen.  Der  Infant 
Alfons  mußte  ihn  in  Scdses  begrüßen,  ein  Abendessen  fand  inCanet 
statt  und  erst  am  19.  September  vollzog  sich  dann  der  überaus 
feierliche,  von  einem  deutschen  Dichter  besungene^)  Einzug  des 
Römischen  Königs  in  Perpignan.  Im  Franziskanerkloster  fand  er 
Unterkunft.  Und  noch  einen  Tag  mußte  er  opfern:  am  20.  Septem- 
ber fastet  er  (Ayunaba)/)  Nun  ist  endlich  der  Bann  gebrochen; 
tags  darauf  besucht  Sigismund  mit  den  Konzilsgesandten  Bene- 
dikt XIII.  Freundliche  Begrüßungsworte  richtet  er  an  den  auf 
dem  Throne  sitzenden  Greis;  er  verehrt  seine  Kenntnisse,  Erfah- 
rungen und  Bemühungen  in  Sachen  des  Schismas  und  bittet  ihn, 
der  Kirche  den  Frieden  zu  geben.  Und  Benedikt  antwortet: 
Dabo  opem  et  operam  et  laborabo  circa  huiusmodi  habendam 
unionem.')  Der  erste  Eindruck  war  befriedigend.  Herzlich  war 
die  Begrüßung  der  beiden  Könige  am  'Nachmittage,  und  im  Anschluß 
daran  verbrachte  Sigismund  den  Abend  bei  den  königlichen  Damen, 
wobei  der  Infant  den  Dolmetscher  machte.^')     Ernstere  Töne  soll 


*)  Hardf  II  494.  Bd.  II  257.  Am  9.  Septemher  meldet  Falclis  seine 
Aniüesenheit. 

-)  Siyismiind  nii  den  Bat  (consilium)  Ferdinands :  Bitte,  seinen  Gesandten 
heizustchen.  Narbonne  10.  Sept.  Es  sind :  Jacobus  Turonensis,  Johannes  Rigen- 
sis  archiepiscopi,  Jacobus  Adriensis  ep.,  Nicolaus  de  Gara  comes  palatinus 
Hungarie,  Andreas  Rebeck  marescallus,  M.  Jakcz,  milites,  0.  de  Bellonis,  Con- 
radus  de  Susato,  mag.  in  theol.,  Hugo  de  Holbez,  Joliannes  de  Belliforti  et 
Lanibertus  Ordineti  legum  doctores.  Diese  zwei  letzten  sind  Gesandte  Savoyens. 
Die  Verhandlungen  in  Chronik  Juans  II.  S.  364  ff.  Die  Liste  der  Gesandten  ist 
etwas  anders. 

^)  Oswald  von  Wollenstein  {ed.  Schach  1904)  25  ff. 

*)  El  emperador  se  estuvo  en  su  posada,  porque  aquel  dia  ayunaba. 
Quatember fasten  ? 

^)  Vgl.  Puig  S.  556.  Brief  Comuels. 

®)  Die  Chronik  Juans  IL  S.  367  sagt:  ,E  fue  ä  ver  ä  la  reyna  e  la  princesa  e 
a  la  infanta.     Also   wohl   nicht  die   Königinwitwen   Violenta   und   Margarete? 


378  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

dann  Sigismund  am  folgenden  Tage  (22.  September)  angeschlagen 
haben,  als  nach  der  allgemeinen  Zusammenkunft  am  Krankenlager 
Ferdinands,  wobei  auch  die  Gesandten  Kastiliens  und  Navarras  und 
der  Graf  von  Armagnac  erschienen,  die  drei  Herrscher  sich  zu  ver- 
traulicher Besprechung  cdlein  befanden;  Benedikt  habe  dann  die 
Urkunden  der  Absetzung  Johanns  und  der  Abdankung  Gregors  zur 
'Nachprüfung  verlangt.^)  Am  29.  September  berichtet  der  Erzbischof 
von  Riga  dem  Konzil,  die  drei  mit  vier  von  ihnen  Deputierten  — 
unter  denen  der  Erzbischof  ist  —  führten  die  Verhandlungen. 
Ferdinand  sei  unionseifrig,  Benedikt  müsse  abdanken  oder  werde 
abgesetzt,  Prälaten  der  Obödienz  kommen  nach  Konstanz  als  neue 
Nation.  Auch  Sigismund  schreibt  am.  2.  Oktober,  daß  Ferdinand 
und  die  Kastilianer  ganz  einig  mit  ihm  seien,  Benedikt  sei  hinter- 
hältig, wolle  trotz  seiner  Zusagen  und  wiederholten  Aufforderungen 
nichts  zugestehen.  Im  selben  Augenblick  erfahre  er  eine  wichtige 
Sache,  die  eine  gute  Erledigung  verspreche.  Es  weiß  nur  der  junge 
Graf  von  Württemberg,  der  es  dem  Pfalzgrafen  und  dem  Konzil 
berichten  soll.-)     Die  offiziellen  Verhandlungen  beginnen. 

C.  Die  Verhandlungen  von  Perpignan. 

Über  die  Verhandlungen  von  Perpignan  ist  wiederholt  gleich- 
zeitig oder  fast  gleichzeitig  berichtet  worden.  Benedikt  selbst  hat 
u.  a.  für  Sammlung  der  Dokumente  gesorgt.  Am  13.  November, 
vor  seiner  Abfahrt  von  Perpignan,  sendet  er  dem  Erzbischof  Zapera 
von  Saragossa  eine  Antwort  auf  den  letzten  Antrag  Ferdinands  — 
unzweifelhaft  die  Cedula  ,Ut  appareat'  —  in  der,  wie  der  Papst 
selbst  sagt,  fast  alle  Verhandlungen  enthalten  sind.^)    Auch  J.  de 


*)  Chronik  Jtians  II  S.  367  Kap.  19.  Erst  am  18.  Sept.  ist  der  Salvus- 
loHcluM  für  den  Grafen  von  Armagnac  ausgestellt;  suglekh  auch  der  fvr 
Giiillermus  Signeti  miles,  senescallus  Bellicate  und  Nicholaiis  Perrigaut  (?) 
lic.  in  legibus,  ambassiatores  .  .  .  regis  Ludovici  ...  in  hanc  villam  Peri)iniani 
ingredi  ibique  morari  et  .  .  .  super  convencione  mutua  \istarum  inter  .  .  . 
Benedictum  XIII.  et  .  .  .  Romanum  regem  et  nos  pro  tractatu  unionis.  Reg. 
2400  f.  97V  und  2424  f.  38  v.    —    ^)  ßfi  j/  263—265. 

^)  Responsionem  nostram,  seriem  quasi  tocius  negocii  continentem  vobis 
mittimus  presentibus  interclusam,  volentes,  quatenus  Caterine  regine  Castelle, . . . 
cui  pridem  de  hao  niateria  scripsimus  ...  et  aliis  hec,  quam  cicius  poteris,  intimes. 
Or.  Barcelona.  Kafhe-lralarclnv.  Zapera-Papicre  Nr.  695.  Jetst  gedr.  Piiig  g  Piiig. 
Pedro  de  Lima  {1920)  S.  557.  Am  2.  ./annar  1416  schickt  Cormtel  den  Qnatcrn  der 
weiteren  Verhandlungen.  Vgl.  unten.  Wir  haben  Teile  der  Verhandlungen  in 
der  Cedula   ,Ad  practicam'  fvom  8.  Novewber  und  ,Ut  appareat'   vom  12.  Nor. 


C.     Die  Verhandluiiopn  von  Poppi<>nan.  379 

Wellis  sagt,  daß  verschiedene  vor  ihm  schon  über  die  Materie  ge- 
schrieben hätten.^)  Wir  besitzen  in  dem  Bande  XVI  78  der  Samm- 
lung Barberini,  jetzt  im  Vatikan,  wohl  das  vom  Sekretär  Benedikts 
Rovira  verfaßte  Originaler otok oll  und  dieses  selbe  auch  im  Vat. 
4904.-)  Nicht  aus  diesem,  sondern  aus  dem  gleichzeitigen  Cod. 
Elstrav.  II  stammen  die  Drucke  in  Hardt  II  und  daraus  Mansi  XXVII 
und  XXVIII,  wo  nur  die  zwischen  den  Parteien  gewechselten 
Cedulae  ohne  den  verbindenden  Text  wiedergegeben  sind;  nicht 
alle,  sie  müssen  aus  Raynald,  Annales  ecclesiastici,  ad  annum  1415, 
ergänzt  werden.  Der  englische  Konzilsdelegierte  Johannes  de  Vi^ellis 
hat  in  seinem  Traktat,  von  dem  unten  die  wichtigsten  Teile  abge- 
druckt sind,  die  Anträge  ebenfalls  verzeichnet.^) 

Dazu  kommen  noch  Vorschläge  von  Anhängern  Benedikts,  der 
große  apologetische  Brief  des  Erzbischofs  von  Tours,  die  wichtigen 
Briefe  des  Pedro  Comuel  an  den  Bischof  Zapera  (jetzt  bei  Puig 
a.  a.  0.)  neben  einer  Reihe  anderer  Schreiben  Sigismunds,  der 
Konzilsgesandten,  König  Ferdinands  usw.  Auch  die  Chronistik 
bietet  manches;  vor  allem  die  Chronik  Juans  IL,  dann  die  Darstel- 
lungen des  Mönchs  von  St.  Denis,  des  Cod.  Victorinus  und  Dietrichs 
von  Nieheim  in  der  sogenannten  Vita  Johanns  XXIII.  Alles  in 
allem  ein  plötzlich  überreicher  Stoff,  der  doch  nicht  überall  Klärung 
zu  bringen  im  Stande  ist.^) 

Die  Verhandlungen  waren  von  vornherein  zum,  Scheitern  ver- 
urteilt. Sigismund  wollte  nur  den  einfachen  Verzicht  Benedikts 
zulassen.  Die  Konzilsdelegierten  stimmten  nicht  alle  mit  dieser 
schroffen  Form  überein,  sie  wollten  zum  Teile  sicher  icohl  Ver- 
handlungen gestatten,  ohne  übrigens  dem  Papste  Hoffnung  auf 
Verbleiben  im  Amte  zu  geben.     Was  Benedikt  erhoffen  konnte, 


*)  Nonnulli  circa  dicti  Petri  scripta  .  .  .  ora  laxarunt.     Vgl.  unten. 

•)  iber   die  Bnrberhuhäitde  XVI  78 — 83  vgl.    die    allgemeine   Einleitung. 

^)  BeacMensivert  ist  die  inhaltliche  und  suiveilen  luörtliclte  Übereiiistiuiuiung 
mit  dem  bekamiten  Briefe  des  Erzbischofs  von  Tours.  —  Eine  gewisse  Ver- 
wirning  hat  Hefele  VII 244  in  die  Darstellung  durch  die  Bcnntsmig  der  von  ihm, 
mißcerstaudenen.  bei  Marlene  et  Durand,  Ampliss.  Call.  VII 1208 — 1216  gedruckten 
,Copia  cedularum'  gebracht.  Diese  für  Perpignan  nichts  Neues  bietende  Feilte 
■'^fa  innit  aus  einer  von  ni  ir  )i  icht  anfgefun denen  Han dschrift.  Die  Ein  leitrrng  daselbst 
und  Nr.  1 — 7  decken  sich  mit  dem  Bovira-Frotokoll.  8 — 14  ist  eine  der  verschiedenen 
Fassungen  vwi  Vorschlägen  aus  dem  Mars  1416.  die  unten  hesprochoi  werden. 

*)  Auf  Grund  des  gedruckten  und  meines  UHgedrtfckten  Materials  hat 
W.  Prinzhorn  in  seiner  Dissertation:  Die  Verhandlungen  Sigismunds  mit 
Benedikt  XIII.  und  seiner  Obödiens  in  Perpignan  August — Desember  1415  die 
Vorgänge  geschildert.    {1925,  ungedruckte  Diss.  Freiburg). 


380  III.  Abschnitt.     Reiiodikt   XIII.  und   das   Konzil. 

ivar  nach  Entfernung  Johanns  XXIII.  und  Gregors  XII.,  daß  er, 
der  einzig  übrigbleibende  Papst,  der  einzige  vor  dem  Schisma  schon 
ernannte  Kardinal,  entweder  als  Papst  allgemein  anerkannt  oder 
nach  seinem  freiwilligen  Verzicht  wiedergewählt  wurde.  So  hatte 
es  der  Bischof  von  Jaen  in  einem  Gutachten  für  Benedikt  gefordert. 
Keine  unmittelbare  Abdankung,  sonst  stürze  die  Kirche  in  Anarchie. 
Erst  Widerruf  der  Pisaner  Beschlüsse  gegen  ihn,  dann  Reise  Bene- 
dikts nach  Rom  oder  Konstanz,  dort  Bewillkommnung  als  Papst, 
freiwilliger  Verzicht  und  enthusiastische  Neuwahl  und  Friede  in 
der  Kirche.^)  Darum  Vorsicht  bei  den  Verhandlungen;  erst  Sicher- 
heit über  die  Abdankung  Gregors  und  über  die  Ansichten  der 
Anhänger  Johanns;  selbst  ivenn  Gregor  seine  Prokuratoren  mit 
dem  Verzicht  nach  Konstanz  geschickt  hat,  wer  weiß,  ob  er  nicht 
inzwischen  alle  Vollmachten  widerrufen  hat.^)  Auf  die  fast  allei- 
nige Bestimmung  für  die  Zukunft  zielen  doch  auch  die  Vorschläge 
des  Kardinals  s.  Angeli  um  diese  Zeit:  Nach  Annullierung  des 
Pisanums  sollen  Sigismund  und  die  Seinen  schwören,  nur  den  als 
Papst  anzuerkennen,  den  Benedikt  bestimmen  wird.  Erst  wenn 
das  gar  nicht  zu  erreichen  ist,  sollen  Sigismund  und  Ferdinand 
wählen,  oder  Be7iedikts  Kardinäle  und  die  Konstanzer  stimmen  zu, 
oder  Benedikt  kann  zu  seinen  Kardinälen  einige  gutgesinnte 
Konstanzer  aussuchen,  oder  beide  Teile  geben  sich  gemeinsame 
Absolution  und  empfangen  so  potestatom  a  vera  ecclesia  zur  Wahl, 
oder  schließlich,  die  Konstanzer  Kardinäle  bereuen  ihre  Schuld, 
werden  von  Benedikt  rehabilitiert  und  wählen  dann  gemeinsam  mit 
Benedikts  Kardinälen.^) 

Am  2.  Oktober  ließ  Benedikt  die  erste  Cedula  überreichen: 
,Nos  tales  etc.'^).  Es  war  die  von  den  Konstanzer  Gesandten  aus- 
zusprechende  Aufhebung  der  Pisaner  Beschlüsse.  Sigismund  willigte 
ein,  wenn  Benedikt  ohne  alle  Umstände  abdanke.')  Darauf  war  der 
Papst  anscheinend  nicht  gefaßt;  er  erbat  Bedenkzeit  bis  zum  15.  Ok- 
tober, dann  würde  sein  Vorschlag  den  König  zufriedenstellen.  Die 
Tage  vergehen,  die  Gesandten  werden  ungeduldig^') 


»)  Vgl.  Valois  IV  841. 

-)  Gutaclden  des  Antonius  de  Piscibus  unten. 

■'')  Gutachten  des  Kardinals  s.  Angeli . 
-*)  Hardt  II  486;  Mansi  XXYII  1045.     Dalionmu  mich  J.  de  Wellis. 

■'')  ...  dum  tarnen  unico  contextu  cessionem  .sui  papatus  simpliciter  cele- 
braret,     J.  de  Wdlis  unten. 

**)  Son-old  Wellis  wie  besonders  die  Chronik  Juans  II.  S.  307  seigen  das  klar. 
Letztere  spriciit  von  einem  Ultimatum  am  11.  Oktober. 


C.     Die  Verliandlungen  ven  Perpionaii.  381 

Am  14.  Oktober  wird  Sigismund  nach  Cerretanus  ein  eigen- 
artiges Stück  mit  dem  Anfange  ,Ante  omnia  per  serenissimum 
principem'  überreicht.^)  Es  kommt  nicht  von  Benedikt  direkt, 
sondern  von  seinen  Anhängern  (presentata  pro  parte  d.  Petri 
de  Luna);  es  hat  auch  eine  eigene  Ausdrucksweise,  so  icird  einmal 
,consilmm  in  Constancia  existens'  genannt,  was  in  Benedikts  An- 
trägen nie  vorkommt.  Es  bezweckt  die  Verlegung  des  Konzils  auf 
proven^alischen  und  französischen  Boden.  7  Städte  werden  ge- 
nannt. Dort  wird  Benedikt  vor  dem  von  allen  Ländern  beschickten 
Konzil  abdanken,  und  nach  einem  besonderen  Wahlmodus  wird  der 
neue  Papst  gewählt  werden.-)  Ich  kann  damit  nur  eine  in  einer 
Vita  Johanns  XXIII.  untergekommene  interessante  Episode  in 
Verbindung  bringen,  welche  die  Wühlereien  von  französischer 
Seite  für  die  Konzilsverlegung  höchst  anschaulich  schildert:  das 
Zusammenströmen  von  75  Prälaten  und  Doktoren  französischer 
Herkunft  in  Perpignan,  die  heimlichen  Verhandlungen  mit  Bene- 
dikt, die  längeren  Beratungen  über  das  obige  Stück,  die  endliche 
/ibstimmung  im  Franziskanerkloster,  wo  Sigismund  wohnte,  das 
Drängen  der  Erzbischöfe  von  Tours  und  Reims  auf  unbedingte  Ver- 
legung des  Konzils  in  eine  von  8  französischen  oder  proven^alischen 
Städten,  die  Gewinnung  fast  aller  Konzilsgesandten  mit  Ausnahm(i 
des  Bischofs  von  Ripen  und  Adria,  des  Johannes  de  Opizis  und  des 
Konrad  von  Soest,  die  Dazwischenkunft  Sigismunds  und  die  schließ- 
liche Ablehnung  der  Vorschläge.  In  ,Ante  omnia'  und  in  den 
Vorschlägen  der  Franzosen  sind  die  Hauptpunkte,  die  Verlegung 
des  Konzils  nach  Frankreich,  darauf  die  Wahl,  und  daß  Benedikt 
sich  nur  hierauf  einlassen  wolle,  gemeinsam.'^)    Sigismund  mußte 


0  Vgl.  Bd.  II  265.  Öfter  (jedr.:  Hardt  II  490;  Mansi  XXVIII  225: 
Martene  et  Burand,  Ihesaurus  novus  II  1648;  Forsch,  u.  Quellen  S.  328. 
Wichtig  für  die  Provenienz  ist,  daß  ,Ante  omnia'  sich  mich  in.  der  Barherini- 
Sfimiiilmig  XVI  83  f.  181  findet. 

'^)  ZiDii  ersten  Mal  wird  hier  der  gemischte  Wcdilkörper  von  Kardinälen 
lind  Nationscertretern.  wie  er  in  Konstanz  später  sur  Anwendnng  kam.  vor- 
geschlagen. Hier  wird  ancJi  stillschweigend  schon  die  fünfte  Nation  einge- 
schoben; die  meisten  Handschriften  sprechen  freilich  von  IV  naciones. 

3)  Muratori,  Rer.  Ital.  SS.  III 2,  849.  Duchesne,  Liher  pont.  II 540  f.  An- 
scheinend sind  hier  swei  Berichte  von  Perpignan  aneinander  gereiht.  Zuerst 
hat  J.  Schmitz,  Die  französische  Politik  tt.  die  UnionsverJiandhingen  des  Con- 
cils  von  Constanz  (Di.ss.  1879)  S.  27  diese  Stelle  lieraii gezogen,  auch  sclion  die 
Gründe  für  die  Glaiihnu'irdigkeit  angeführt.  Dazu  kommt  noch,  daß  Pere  de 
Falchs  in  den  Berichten  zu  Anfang  September  auf  das  mißgünstige  Treiben  der 
Franzosen  hinweist  und  besonders,  daß  Comnel  schon  am  10.  Oktober  berichtet: 


382  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  da.s  Konzil. 

vom  Standpunkte  der  schnellen  Erledigung  die  Verlegung  des  Kon- 
zils, die  einer  Auflösung  gleichgekommen  wäre,  ablehnen.  Bene- 
dikt ist  in  Perpignan  nur  in  allgemeinen  Wendungen  darauf  zurück- 
gekommen. 

Am  15.  Oktober  ließ  Benedikt  den  offiziellen  Antrag  über- 
reichen: ,Cum  per  serenissimum'.^)  Wenn  die  ,via  iusticie'  nicht  ge- 
wollt würde,  wolle  der  Papst  die  ,via  renunciacionis'  einschlagen, 
aber  nur  wenn  Sicherheit  dafür  bestehe,  daß  alle  christlichen 
Fürsten  dem  N euzuwählenden  gehorchen  würden,  und  wenn  die 
Wahl  kanonisch  sei.  Zur  Besprechung  wurde  eine  Kommission  von 
je  sechs  Anhängern  Benedikts  und  der  Konstanzer-),  soicie  von 
8  Vermittlern  (mediatores)  Ferdinands  eingesetzt.  In  der  Bera- 
tung erklärten  die  Konstanzer  den  ersten  Punkt  für  praktisch  un- 
durchführbar und  über  den  zweiten  erbaten  sie  sich  Auskunft. 
Tag  für  Tag  wurden  sie  hingehalten,  erst  am  26.  Oktober  erklärte 
Benedikt  in  .Sequilur  practica'-^),  was  er  unter  kanonischer  Wahl 
verstehe:  In  erster  Linie,  daß  er  selbst  wähle,  in  zweiter,  daß 
Wahlkommissare,  die  von  ihm  und  dem  Konzil  ernannt  würden, 
in  komplizierter  Forin  den  Wahlakt  vornähmen.  Die  Gegner  hielten 
eine  Antwort  hierauf  nicht  für  nötig;  selbst  die  Mediatoren  Fer- 
dinands lehnten  sie  ab. 

Dagegen  hatten  die  Konzilsgesandten  einen  anderen  Vorschlag: 
,Quod  primo  et  ante  omnia':  Habilitation  beider  Parteien,  Autori- 
sation  des  Konzils  von  Konstanz,  Union  der  Obödienzen,  dann  abso- 
lute Abdankung  Benedikts,  Angabe  des  Termins,  an  dem  Prälaten 
und  Gesandte  der  Obödienz  Benedikts  in  Konstanz  sein  müssen, 
dann  Neuwahl.*)  In  der  Audienz  der  Legaten  und  des  Herzogs  von 
Brieg,  als  Abgesandten  Sigismunds,  die  im  menschen-  und  soldaten- 


Habebimus  unionera,  nisi  Gallici  tribulent  neoocium.  1^///.  unten  Ihm  ist 
natürlich  nur  flas  Äußere  heJcrtunf.  Auffällig  ist  die  (jroße  ZuhJ  der  Fran- 
zosen. Ich  weiß  nur  von  (janz  weni(jen  fiele itshriefen  nnd  anf'fnUiti  ist  ferner, 
wie  der  Ersbischof  von  Toifrs  später  (jenen  die  Verleißintj  des  Konzils  n-ettert. 
(Hardt  II  528). 

')  Hardt  II  486;  Mansi  XXVII  1045. 

^)  J.  de  Wellis  (jehörte  dazu,  der  Erzbischof  von  Tours  nennt  9  mediatores. 

3)  Hardt  II  488  nnd  der  Schluß  noch  einmal  530,  Mansi  XXVIl  1046. 
Marlene  et  Durand,  Amplissitna  collectio  VII  1208 — 1212. 

*)  Dieser  sonst  nicht  (jenannte  Vorschlag  steht  nur  in  dem  Bericht  des 
Ersbischofs  von  Tonrs  {Hardt  II  533).  Ferdinand.  Sioismiind.  BenediTct  nnd 
die  Seinen  nrüssen  ihn  haben  :  d.  Petro  tradita,  quam  et  adhuc  penes  se  habere 
speratur. 


C.     Die  Verhandlungen  von  Peri)ionaii.  383 

gefüllten  Thronsaal  der  Burg  stattfand,  hielten  beide  Gruppen  vor 
dem  Papste  ausführliche  Reden  und  baten  um  Annahme  der  Prac- 
tica; vergebens^). 

Die  Chronik  Juans  II.  weiß  von  einem  Aufbruch  Sigismunds, 
als  er  von  der  Ablehnung  hörte,  von  einem  Bittbesuch  des  Infanten 
Alfons,  der  den  König  milder  stimmte,  aber  auch  von  ernsten  Vor- 
ivürfen,  die  Sigismund  am  Krankenbette  Ferdinands  gemacht  habe; 
jedenfalls  kommt  dieser  mit  einem  gleich  darauf  entstandenen,  am 
3.  November  überreichten  Vorschlage:  ,Est  visum  serenissimo'.-) 
Es  sollen  Kommissare  ernannt  werden,  denen  Benedikt  das  Recht 
der  Verzichtleistung  gibt,  die  das  idlgemeine  Konzil  berufen,  in 
Konstanz  sich  informieren  sollen,  ob  alles  für  die  Union  und  Wahl 
dort  vorbereitet  sei,  und  denen  die  Kardinäle  Benedikts  die  Wahl 
des  neuen  Papstes  übertragen  können,  wobei  für  Benedikt  ehren- 
voll gesorgt  werde.  Benedikt  lehnte  wegen  der  Schwierigkeiten 
und  des  Zeitverlustes  in  der  Cedula  ,Ad  practicam  domino 
nostro'^)  am  8.  November  ab.  Zudem,  sei  eine  Vereinigung  mit 
den  Schismatikern,  besonders  mit  den  von  ihm  abgefallenen 
scismatici  formati  nicht  möglich;  Konstanz  passe  ivegen  der  dort 
herrschenden  Unfreiheit  nicht.  Er  wiederholt  seinen  alten  Plan, 
daß  er  6  Wahlvertreter  stelle,  die  anderen  könnten  ebensoviel, 
selbst  bis  zu  12  senden;  die  Zusammenkunft  solle  in  einem  Orte 
seiner  Obödienz  stattfinden,  doch  will  er  auch  Marseille,  Nizza, 
Savona  zulassen. 

Damit  war  der  Bruch  da.  Sigismund  war  am  6.  November*) 
trotz  Bitten  Alfonsos  —  die  Chronik  Juans  II.  spricht  von  weiteren 
Bittgesandten  —  nach  Narbonne  mit  den  Konzilsgesandten  zurück- 
gekehrt. Am  9.  wird  die  erste  Requisition  der  Zession  von  Bene- 
dikt verlangt  durch  die  Cedula:  ,Beatissime  pater.  Cum  negocium 
extirpacionis'');  vielleicht  ist  man  nicht  gleich  einig  gewesen,  aber 
schließlich   haben   sich   die   Gesandten  Kastiliens,  Navarras,   der 


*)  Hardt  II  533;  Chronik  Juans  IL     S.  HöH  Kap.  24. 

-)  Ray  nah!  ad  a.  1415  Nr.  XLVII.     J.  de  Wellis  spricht  von  einer  fber-- 
reichunff  am  1.  November,  von  dem  BifUjanne  Alfonsos  am  2.  Novemher. 

^)  Hawptteile  hei  Raynnhl  ad  a.  1415  Nr.  XLVIII.  Anfand  '""'  einzelne 
Teile  unten  im  Rovira-Protokoll. 

*)  Vgl.  Altmann,  Reg.  imperii  XI  Nr.  1904  a.  Am  13.  November  entschuldigt 
sich  der  Johanniter-Großmeister  bei  Ferdinand,  daß  er  bei  den)  pJötslichen  Ab- 
zug Sigismnnds  (subitum  et  acceleratum  d.  imperatoris  illinde  recessum),  dem 
er  habe  folgen  müssen,  keinen  Abschied  nehmen  konnte.     Or.  Pap. 

■')  Hardt  II  492;  Mansi  XXVIIl  226. 


384  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

Graf  Bernhard  von  Ärmagnac  und  Graf  Johann  von  Foix  ange- 
schlossen, obwohl  die  Königin  Katarina  von  Kastilien  Schreiben 
zu  Gunsten  des  Papstes  gesandt  hattet)  In  einem  langen  Schrift- 
stück ,Ut  appareat  veritas'-)  gibt  Benedikt  am  12.  November  einen 
geschäftlichen  Rückblick  über  den  Verlauf  der  Verhandlungen, 
um  mit  den  Sätzen  zu  schließen,  daß  er  Sigismund  genug  ange- 
boten, aber  zu  weiteren  Verhandlungen  bereit  sei.  Tags  darauf 
um  3  Uhr  verließ  er  mit  seinem  gesamten  Gefolge  Perpignan  und 
fuhr  nach  Collioure.  Dort  erreicht  ihn  die  am  13.  abends  ausge- 
stellte zweite  Requisition  ,Beati&sime  pater.  Supplicacioni  et  requi- 
sicioni'^),  die  Abdankung,  eventuell  Sendung  nach  Konstanz  und 
Rückkehr  nach  Perpignan  verlangt,  am  folgenden  Morgen.  Bene- 
dikt antwortete  am  16.  in  Port  Vendre  auf  der  Fahrt  nach  Penis- 
cola*),  er  habe  genug  getan,  zurückkehren  könne  er  nicht,  da 
Sigismund  auch  abgefahren  und  Perpignan  für  ihn  nicht  sicher  sei. 
(,Cum  per  ultimam  scedulam')').  Am  selben  13.  November  for- 
derte Ferdinand  die  Kardinäle  und  Prälaten  in  zwei  Schreiben 
auf,  nach  Perpignan  zurückzukehren  (,Cum  Serenissimus'  und 
jFerdinandus  etc.  Reverendis'),  icorauf  die  Kardinäle  am  16.  ant- 
worteten, sie  hätten  mit  der  Abreise  ihre  Pflicht  erfüllt  und  würden 
ohne  ihren  Herrn  nicht  zurückkehren.    (,Requisicioni').'') 

Diese  schärfere  Tonart  wollten  viele  Prälaten  nicht  mehr 
mitmachen.  Es  kam  zu  sehr  erregten  Auseinandersetzungen.  Unter 
Ausschluß  der  entschiedensten  Gegner  wurde  das  Programm  fertig- 
gestellt, das  zum  25.  November  in  zwei  Fassungen  vorliegt  und  in 


*)  Vffl.  unten  siim  14.  November. 

2)  Harclt  II  4M;  Mansi  XXVIII  227. 

^)  Harclt  II  500;  Mansi  XXVIII  230.  Die  Abreise  Benedikts  muß  über- 
raschend (jekomnieit  sein.  Der  Nepote  liodrifßo  de  Lima.  Komtur  vo-n  Monsoii. 
schreibt  oni  15.  Dczpniber  an  die  Königin:  Quaiido  .  .  .  el  papa  i)artio  de  Per- 
piynan,  supe  tan  tarde  la  partida,  que  apenas  uve  tyeni])o  de  seer  ala  sallida 
suya,  en  tanto,  senora,  (pio  yo  no  puede  toniar  comiat  del  sefior  rey,  de  vostra 
senyoria  iii  del  princep  ni  de  persona  del  mondo  .  .  .  Peniscola  a  XV.  Dezieni- 
bre.     Or.  Pap. 

*)  Er  soll  nach  einigen  (ßeichseitigen  Chronisten,  vor  allem  nach  Boades. 
dem  Rektor  der  Kirche  in  Blanes.  der  den  Papst  damrils  leu-irtete  und  der 
seinen  Libre  dels  feyts  1420  beendete,  den  Gesandten  auf  die  Frage,  was  sie 
Ferdinand  berichten  dürften,  geantwortet  haben  [in.  hast  manischer  Fassung): 
A  mi  que  te  hize  enbias  al  desierto. 

')  Hardt  II  504;  Mansi  XXVIII  230. 

«)  Die  drei  Stücke  Hardt  TI  506—8;  Mansi  XXVIII  231—232.  Eine  Anf- 
n-ort  der  Prälaten  liegt  nicht  vor. 


C.     Die  Verliandlunofen  von  Perpignan.  385 

der  kürzeren  ,Conclusiones  facte'  enthüll:  Versammlung  beider 
Obödienzen  in  Konstanz;  Absetzung  Benedikts,  wenn  er  nicht  ab- 
dankt, und  Neuwahl;  zur  Absetzung  ist  Stimmenmehrheit  der  Ver- 
treter seiner  Obödienz  erforderlich.^)  Dem  Erzbischof  von  Sara- 
gossa, der  von  „schrecklichen  Wegen  und  unerhörten  Neuerungen" 
gesprochen,  wurde  der  Eintritt  in  den  königlichen  Rat  verboten; 
er  ging  mit  dem  Bischof  von  Palencia.  Der  Kronprinz  verkündete 
die  drei  Punkte  und  hob  dann  die  Sitzung  auf.  Mehrere  Bischöfe 
und  Äbte  protestierten.  Der  Abt  von  Montserrat  bat  den  König 
um  Genehmigung  seiner  Abreise;  Ferdinand  sagte  ihm  dabei  böse 
Worte.^) 

Noch  fehlte  die  dritte  und  letzte  Requisition  an  Benedikt.  Sie 
erging  im  Namen  der  drei  Könige  und  der  beiden  Grafen.^)  Noch 
einmcd  beschwört  der  König  in  ,SaTictissime  et  beatissime  pater. 
Pro  parte")  durch  seine  Räte  Ramon  Xatmar  und  Peter  Basseti  zum 
Nachgeben;  schon  klingt  aber  der  Ton  drohender.  Am  29.  reist  der 
Bruder  Vicente  Ferrers,  der  Karthäuser  Bonifazius,  in  Begleitung 
der  anderen  Gesandten  nach  Pefiiscola:'),  wo  am  12.  die  Verlesung 
des  Stückes  stattfindet;  am  selben  Tage  werden  noch  einmal  die 
Kardinäle  aufgefordert,  da  Christus  das  Haupt  der  Kirche  sei,  auch 
ohne  Benedikt  für  die  Union  zu  wirken:  ,Cum  per  serenissimum'.") 
Benedikt  verweist  in  seiner  ausführlichen  Schlußantwort  am  IG.  De- 
zember auf  das  für  Februar  zusammenberufene  Konzil,  betont  die 
Unfreiheit  des  Konstanzer  Konzils  und  protestiert  gegen  jede  von 


')  Hardt  II  522;  Bd.  II  270.  Die  andere  FasmnQ  ,Coiiclusiones  recepte' 
v(jl.  unten  SU  'Novemler  2ö. 

'■*)   Vgl.  Brief  des  P.  Comuel  zum  15.  Dezember. 

^)  Nach  dem  Rovira-ProtokoU  erklärten  die  Vertreter  Ferdinands,  vom 
König  x^on  Navarra  hätten  sie  keinen  direkten  Auftrag.  Merkwürdig  ist,  daß 
ütier  Armagnac  nichts  weiter  gesagt  wird;  er  war  doch  wohl  schon  auf  dem 
Wege  nach  Paris.  Die  Chrfniik  des  Antonio  Morosini  {vgl.  oben  369  A.  3)  erzählt 
Bd.  II  SO  ettcas  dunkel  roii  einem  Zwist  Armagnacs,  der  im  Begriffe  stand 
abzureisen  und  dem  Großmeistar  Philibert  de  Nailhac.  Der  eine  {Armagnac) 
sei  für  Benedikt,  der  andere  für  den  .neugewählten  Kaiser'.  Dabei  sei  der 
Johanniter  getötet  worden!  Das  ist  falsch;  denn  Nailhac  starb  erst  1421.  Nach 
anderer  Angabe  soll  der  Gegner  Armagnacs  der  Graf  von  „Pinaruol"  gewesen 
sein;  ob  das  der  öfter  erwähnte  savoyische  Bastard  ist? 

*)  Hardt  II  510;  Mansi  XXVII  1035. 

")  Bd.  II  269.  Beg.  2409  f.  116.  Beglaubigung  für  Bonifazius  Ferrer 
und  P.  lufglar  bei  Benedikt.  Dann  folgt  Memorial.  Vom  selben  Tage  Beg. 
2408  f.  73  "  Beglaubigung  für  die  beiden  Bäte. 

«)  Hardt  II  512,  Mansi  XXVIII  233. 

Finke,  Acta  concilii  Constanciensis.  III.  — »^ 


386  III.  Abschnitt.     Bonodikt  XIII.  und  das  Konzil. 

Ferdinand  drohende  Freiheitsbeschränkung:  ,Antequam  respon- 
deatur'."")  Am  selben  Tage  bekennen  sich  die  Kardinäle  noch  ein- 
mal in  ,Ad  cedulam  requisicionis'-)  zu  ihrem  Haupt  und  lehnen 
unter  Berufung  auf  das  Februarkonzil  jede  andere  Kondisbe- 
schickung ab. 

Daß  die  tatsächliche  Stimmung  der  Kardinäle  sich  mit  der  hier 
betonten  nicht  völlig  deckt,  bekundet  ein  Gutachten  derselben,  das 
sie  in  Verbindung  mit  den  maßgebenden  Personen  der  Kurie  Be- 
nedikts vor  dem  16.  Dezember  dem  Papste  überreichten.  Es  beginnt: 
,Beatissime  pater,  pro  Dei  servicio',")  Wohl  lassen  sie  Benedikts 
bisherige  Vorschläge  als  die  besten  gelten,  aber  das  Ergebnis 
ihrer  Beratung  ist:  Nach  Ausführung  der  notwendigen  Vorbedin- 
gungen und  Festlegung  der  Kautelen  können  sie  mit  den  scismatici 
et  heretici  tollerati  zusammen  der  Kirche  ein  Haupt  geben.  Es 
kommt  hierfür  nur  auf  die  Genehmigung  Benedikts  an.  Sie  heben 
als  Grund  hervor:  cum  prohibicio  iuris  naturalis  vel  divini  partici- 
pacionem  cum  scismatico  vel  heretico  nisi  in  crimine  interdicat. 

Ferdinand  spricht  in  seinen  Requisitionen  stets  von  seiner  Ver- 
bindung mit  Sigismund  in  Narbonne.  Tatsächlich  stehen  in  seinen 
Registern  um  diese  Zeit  fast  tägliche  Abordnungen  verzeichnet. 
Dort  finden  sich  auch  die  Requisitionen.*)  Andererseits  sendet 
Sigismund  wiederholt  Gesandte  nach  Perpignan.  Am  16.  November 
schreibt  er,  daß  ihn  tam  grandia  tamque  ardua  nova  et  negocia, 
die  er  abends  vorher  einfahren,  zur  sofortigen  Abreise  nach  Avignon 
zwingen.     Wahrscheinlich  hat  er  damals  die  Nachricht  von  der 


1)  Hardt  II  514.  Mmisi  XXVIII  235. 

0   UiHjedrucM.     V<il.  unten.     Nr.  211  S.  480. 

^)  Vgl.  Nr.  210.  Früher  in  Forsch,  u.  Quellen  S.  325  gedruckt.  Benedikt 
sagt  am  IG.  November,  er  könne,  da  er  auf  der  Fahrt  sei,  nicht  aitf  Alles  von 
Ferdinand  Geforderte  eingehen.  Das  n-ürde  er  in  Peniscola  tun.  Zn  diesen 
nicht  beantworteten  P,  nkteu  gehört  die  Kon^dsfrage.  In  diesen  Vorschlägen 
heißt  es  SU  Anfang:  Supor  via  gen.  concilii  aporta  in  requisicione  olim  facta  .  .  . 
in  Coquolibero  hätten  sich  die  Kardinäle  mit  Bischöfen  und  Kurialen  unter- 
halten. Der  früheste  Termin  ist  der  15.  November,  an  dem  der  hier  genannte 
electus  Barchinonensis  ernannt  wird.    Doch  n-eist  das  olim  auf  spätere  Zeit  hin. 

*)  Vor  allem  in  lieg.  24()H  u.  2409.  Die  nichtigste  Gesandtschaft  ist  tcohl 
die  seiner  bedeutendsten  Bäte  Gueraldus  Alamanni  de  Cervilione  gubernator 
Cathalonie,  Didacus  Fernand!  de  Vadiello  und  anderer  am  6.  November,  um 
Sigistnund  zu rücksuh alten  {Reg.  2408  f.  111)  und  des  Didacus  Ferdinand!  de 
Quinyones,  D.  Fernand!  de  Vadillo,  Sperandeu  Cardona  und  Bonanatus  Petr! 
am  29.  Norendjer  zu  den  leisten  Vereinlarungen  vor  dem  Narbonner  Vertrage. 
(Eeg.  2408  f.  74.) 


C.    Die  Verhandlungen  von  Perpignan.  387 

furchtbaren  Niederlage  der  Franzosen  bei  Äzincourt  am  25.  Oktober 
gehört.  Er  sendet  den  Erzbischof  von  Tours  und  den  Bischof  von 
Genf.^)  Ihnen  folgten  zur  entscheidenden  Zeit,  am  21. November, 
der  Erzbischof  von  Riga,  der  Herzog  von  Brieg  und  der  Edle  Jo- 
hannes de  Belliforti.^)  Brieflich  feuert  Sigismund  den  kranken 
König  immer  wieder  an. 

Dem  Vertrage  von  Narbonne  (13.  Dezember)  folgte  die  Publi- 
kation. Beamte  werden  damit  für  eine  Reihe  von  Städten,  geist- 
lichen und  weltlichen  Behörden  beauftragt,  der  König  selbst  teilt 
Konvokations-  und  Subtraktionsformel  den  in  Perpignan  vertretenen 
Fürsten,  auch  dem  Grafen  von  Armagnac,  mit  (21.  und  23.  De- 
zember). Der  Gubernator  von  Schottland  wird  von  ihm  gebeten, 
seine  Vertreter  nach  Konstanz  zu  senden  und  die  Prälaten  des 
aragonischen  Reiches  bekommen  die  Weisung,  sich  für  die  Kon- 
stanzer Reise  bereit  zu  halten.  Johannes  de  Wellis  schildert  die  ab- 
schließenden Verhandlungen  zwischen  der  aragonischen  Partei  und 
den  Konzilsgesandten  am  22.  Dezember  in  Narbonne;  wahrschein- 
lich nahm  daran  auch  Sigismund  teil.  Bald  darauf  müssen  sie  ab- 
gereist sein,  denn  schon  am  28.  waren  König  und  Konstanzer  in 
Narbonne.^) 

Eigentümlich  berührt  es,  daß  die  Suppliken  noch  in  gewohnter 
Weise  nach  Peniscola  wandern.  So  am  5.  Dezember  für  den  be- 
rühmten Panormitanus.*) 

Die  feierliche  Obödienzentziehung  war  für  den  7.  Januar  ge- 
plant,") mußte  aber,  da  Vicente  Ferrer,  der  hierbei  die  Hauptperson 


')  Or.  Perg.  vom  16.  November:  Tarn  grandia  tamque  ardua  iiova  et  nego- 
cia  heri  hora  serotina  subito  nobis  occurrerunt,  quod  aliter  fleri  posse  nequa- 
quam  videmus,  quin  opporteat  nos  personaliter  versus  Avinioneni  concite 
properare  ibique  .  .  .  aliquantisper  immorari.  Die  schlimmen  Nachrichten 
nns  Umjarn  wird  er  schon  eher  yehört  haben.  Für  französische  Angelegenheit 
spricht  auch  die  Wahl  der  Gesandten.  Schließlich  blieb  Sigismund  doch  in 
Narbonne,  vielleicht  auf  die  Bitten  Ferdinands  vom  selben  Tage,  der  ihm  in 
der  Nähe  Perpignans  verschiedene  Burgen  als  Aufenthalt  anbietet.  Döllinger 
II  378. 

^)  Or.  Pap.     Geleit  vom  21.  November. 

^;  In  Reg.  2400  f.  29—34  die  meisten  Akte.     Vgl.  auch  2408  f.  87. 

*)  Reg.  2391  f.  54:  ürator  noster  Anthonius  de  Fridericis  .  .  .  Panormi- 
tane  urbis  oriundus  et  legum  doctor,  der  bei  seiner  langen  Abn-esenheit  von 
Sisilien  in  seinen  Pfründen  geschädigt  ist. 

sj  \Yiy  haben  zwei  Berichte  darüber:  Den  Brief  der  Königin-Witwe  Mar- 
garete an  den  Bischof  von  Mallorca,  katalanisch  (Reg.  2355  f.  86:  öfter,  meist 
in  kastilianischer    Übersetsung  gedruckt.)    Sie   ersählt,    daß   Vicente   Benedikt 

25* 


388  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

sein  sollte,  seine  Abreise  auf  diesen  Tag  festgesetzt  hatte,  auf  das 
Dreikönigsfest  verlegt  werden.  Der  Heilige  brachte  hierbei  wohl 
das  härteste  Opfer  seines  Lebens.  Er  mußte  den  Tausenden  pre- 
digen, daß  sein  Papst,  der  ihm  noch  ein  paar  Monate  vorher  so  gütig 
keinen  Befehl,  sondern  eine  Bitte  gesandt  hatte,  nicht  mehr  Papst 
sei.  Da  Benedikt  in  Sachen  der  Union  gezögert  habe,  so  habe  der 
König,  Gottes  Befehlen  mehr  gehorchend  (ds  denen  des  Papstes, 
Verordnungen  getroffen,  die  bitter  für  den  Papst,  aber  gut  für  das 
Heil  seiner  Seele  seien.    Und  dann  verlas  er  das  Schriftstück.^) 


D.  Die   Gesandtschaft    K.   Ferdinands   von  Aragon    an 
K.  Sigisniund  nnd  Frankreich  1416. 

König  Ferdinand  entfaltet  nach  dem  Narhonner  Vertrage  und 
der  Subtraktion  eine  rege  Tätigkeit,  um  das  Unionswerk  vor  seinem 
nahe  bevorstehenden  Ende  zu  sichern.  Diesem  Ziele  dienen  in 
erster  Linie,  wenn  auch  politische  Aspirationen  für  sein  Haus  nicht 
ganz  fehlen,  in  den  ersten  Monaten  des  Jahres  1416  die  Verhand- 
lungen mit  dem  länger  in  Avignon  weilenden  Sigismund,  mit  den 
norditalienischen  Staaten,  mit  Frankreich,  seine  Friedens-  und 
Bündnisbemühungen,  die  den  ganzen  Westen  umfassen. 

Bei  Sigismund  weilte  der  gewandte  Felipe  de  Malta.  In  seinem 
MemoriaV)  werden  die  Sendung  des  Diago  Fernandez  de  Vadiello 


mich  jetzt  noch  den  wahren  Papst  iienannt  habe.  Der  Bericht  des  Johannes 
Lecomte  an  den  Knrialen  Petrus  de  Trilhia  ern-äliiit  das  nicht,  sondern  hebt 
hervor,  daß  Vicente  den  Papst  getadelt  habe.  (Bd.  II  270  u.  ö.).  Die  frühere 
Feier  begründet  Ferdinand  Navarra  und  Foix  gegenüber  mit  den  Plänen  des 
Heiligen.     Vgl.  Reg.  2408  f.  8. 

V  In  Perpignan  ivaren  auch  ans  politischen  Gründen  englische  und 
französische  Gesandte.    Reg.  2408  f.  70;  2409  f.  100  >■  ff. 

-)  Tramet  de  punt  en  Castella  a  mossen  Diago  Fernandez  de  Vadiello 
sobre  la  conclusio  de  les  dites  confederacions  e  axi  mateix  sobro  la  execucio 
dels  fets  de  la  unio  .  .  .  e  que  de  continent,  com  sie  tornat,  ab  la  solemne 
que  eil  Deu  volent  enten  tremetre  en  Constang'a,  .  .  .  tractar  e  finar  de  la 
concordia  del  dlt  senyor  e  del  rey  Luys  .  .  .  Item  li  dira,  com  en  lo  principi 
dels  negociis  de  la  unio  tractadors  en  aquesta  vila  lo  dit  senyor  scrivi  larga- 
ment  al  rey  de  Scocia,  tremetos  aci,  axi  com  hu  dels  de  la  obediencia  de 
nostre  senyor  lo  papa,  sos  embaxadors  et  no  sab,  si  hague  les  dites  letres  et 
que  hara  li  scriu  del  apuntament  et  finament  dels  affers.  Per  que  lo  prega, 
que  ab  la  letra  de  la  vocacio  del  concili  li  fa^a  i)ortar  la  letra,  que  lo  dit 
senyor  li    tramet  a  fi,    (pie    sos    embaxadors  e  prelats    entrevinguen  ab  los  de 


D.     Die  Gesandtschaft  K.  Ferdiiiaiuls  an  K.  Si{>ismuiKl  etc.  389 

nach  Kastilien,  der  neben  der  Suhtraktionsmitteilung  das  Bündnis 
der  drei  Könige  fördern  soll,  die  Benachrichtigung  des  Regenten 
von  Schottland,  die  Aussöhnung  mit  Ludwig  von  Änjou,  vor  allem 
aber  die  Waffenstillstandsverhandlungen  mit  England-Frankreich 
als  Häupter örterungspunkte  bezeichnet. 

Auch  Ferdinand  wollte  dafür  sofort  Gesandte  nach  Frankreich 
schicken.  Es  wurde  ihm.  abgeraten,  da  die  Franzosen  über  sein 
IJeiratsprojekt  mit  England  verstimmt  waren.  (Nr.  )  Am  9.  Ja- 
nuar kam  die  Nachricht  von  der  Subtraktion  nach  Avignon.  Sigis- 
mund,  die  Konzilsgesandten,  für  deren  Rückreise  der  Römische 
König  nur  mit  Not  das  notwendige  Geld  auftrieb,  und  diß 
ganze  Stadt  Avignon  feierten  das  Ereignis.  Beide  Könige  bleiben 
noch  bis  Ende  Februar  in  lebhaftem  Verkehr:  Sigism^und  informiert 
Ferdinand  über  die  Absendung  neuer  Konzilsgesandten,  über  die 
baldige  Ankunft  der  littere  convocatorie,  über  die  guten  Nach- 
richten aus  Konstanz,  die  Herzog  Amadeus  von  Savoyen  übersendet, 
und  tröstet  ihn  zugleich  über  die  Widerwärtigkeiten,  die  er  in 
seinem  Unionseifer  erfahre;  ihm  seien  ähnliche  Angriffe  wider- 
fahren. Dieser  letzte  Brief  vom  22.  Februar  war  schon  auf  der  Reise 
von  Chambery  nach  Paris  geschrieben,  wo  Sigismund  am  1.  März 
eintraf.^) 


aquesta  obediencia  .  .  .  Item  li  explicara,  com  ...  ha  hauda  nova,  que  lo  rey 
Dan(>laterra  sen  es  tornat  en  Iiifilaterra,  per  la  qual  cosa  .  .  .  a  sobresegut  tre- 
metre  sos  cmbaxadors  per  la  concordia  entre  eil  et  lo  rey  de  Fran^a,  .  .  .  dub- 
taiit,  que  lo  dit  rey  dels  Romaus  per  aquesta  raho  delil)erarie  no  anar  eu  Fran^a. 
Empero  si  el  continuara  la  primera  deliberacio,  quel  prega,  Ion  certlfich,  car 
de  continent  sos  embaxadors  seran  ab  eil.  Bann  Nachricht  über  die  kommende 
Subtraktion.    Reg.  2400  f.  28. 

')  Briefe  Sifiisnmnds  vom  24.  Januar.  6.,  15.  und  22.  Fehrtiar.  Or.  Pap.. 
Kronarchiv.  Der  lefste  lautet:  Nach  der  Freude  über  die  Bessermaj  im  Be- 
finden Ferdinands:  Ad  gaudium  vobis  hiis  duximus  intimandum  illustrem 
Amadeum  comitem  Sabaudie  .  .  .  paulo  post  ducalem  Sabaudiensem  dignitatem, 
qua  eundem  novissime  decoravimus,  ad  maiestatis  nostre  presenciam  .  .  . 
direxisse  nunctios  nobis  inter  alia  illariter  signiflcantes  de  Constanciensi 
civitate  nova  a  suis  talia  recepisse,  (jualiter  .  .  .  sinodus  ...  de  per  frater- 
nitatem  vestram  .  .  .  peractls  ingentem  assumpsisset  consolacionem  et  grande 
gaudium.  dignas  de  eis  ceremonias  cum  debitis  processionibus  devotissime 
solempnizando.  Dam  n-erde  er  ihm  von  Paris  ausführlicher  berichten.  Insuper, 
frater  carissime,  vestrorum  emulorum  susurraciones  subdoleque  suggestiones 
bonorum  continuo  extortorum  ojjerum,  quas  vestris  fraternis  auribus  nuper 
sensimus  insonitas  extitisse,  minime  advertendas  fore  ceiisemus,  cum  nonnisi  ad 
rem  publicam  disturl)andam  et  christianitatis  radicem  subvertendam  eorum 
assidua  sit  conspiracio,   notiflcanteset   maiestatem   nostram  eisdem  iaculis  vel 


390  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

Am  7.  Februar  wurden  die  Beglaubigungsschreiben  Ferdinands 
für  den  Bischof  Johannes  Eximeni  von  Malta  und  den  Ritter  Ram- 
baldus  de  Corbaria  ausgestellt,  die  den  oberitalienischen  Staaten 
die  Obödienzentziehung  meldeten  und  Benedikts  Bemühungen  in 
Rom  sich  festzusetzen  entgegenarbeiten  sollten.^)  Der  Bischof  er- 
hielt eine  Remuneration  von  1540  Gulden  für  6  Monate.^)  Anfang 
März  hörten  sie  in  Montpellier  mit  großer  Freude  von  dem  angeb- 
lichen Nachgeben  des  Papstes.  Über  den  Werbezug,  der  den  Bischof 
von  Genua  über  Lucca,  Florenz,  wo  er  Ferdinands  Tod  erfuhr,  Bo- 
logna, Ferrara  nach  Venedig  führte,  von  wo  er  am  11.  Mai  heim- 
kehrte, da  der  Weg  nach  Rom  gesperrt  war,  liegen  katalanische  an 
Ferdinand  und  Alfons  gerichtete  Briefe  vor;  ein  lateinischer  ist 
von  ihm  später  an  Antonius  Caxal  nach  Konstanz  gerichtet  wor- 
den.^) Mehr  fast  als  das  Ergebnis  der  Reise  in  diesen  Staaten,  in 
denen  die  Gesandtschaft  mit  mehr  oder  minder*)  großer  Freund- 


similibus  ledi  perpetratum  extitisse,  quemadmodum  per  auctenticatam  copiani 
litterarum  hiis  insertam  fraternitas  vestra  poterit  intueri  .  .  .  Datum  Burbunii 
die  XXII.  mensis  Februarii  .  .  .  Or.  Pap.  Leider  ist  der  erwähnte  Brief  nicht 
vorhcnideii.  Eine  Nachschrift  lerntet:  Post  scripta  .  .  .  intelleximus  illustrem 
comitem  Marchie  fuisse  interemptum,  cuius  rei  tamen  veritatem  iam  credimus 
ad  vestram  devenisse  noticiam.  Die  letzten  Besieimngen  Ferdinands  sn  Sigis- 
iHKiid  sind  wohl  seine  Ordetisverleihungen  vier  Tage  vor  seinem  Tode:  50  mag- 
nates,  milites  iisnK  darf  Sigisnimid  mit  amprisia  iarre  decorare.  Er  selbst, 
die  Königin.  Alfons  und  Infant  Pedro  seien  quam  misistis  vestra  drachonis 
amprisia  insignitos.  Sigisninnd  habe  zu  Ferdinands  amprisia  den.  Treueid 
geleistet;  das  sei  nicld  Ferdinands  Absicht  gewesen;  dariun  löst  er  ihn  davon. 
Heg.  2442  f.  36,  2410  f.  10. 

*)  Reg.  2441  f.  62 — 65.  U.  a.  Kredenzbriefe  an  Karl  Malatesta,  an  Siena, 
an  den  Herrn  von  Ferrara,  Ravenna.  Lncca.  pretorurbis  Rome,  Paulus  de  Ursinis, 
att  die  Stadt  Bologna,  an  eine  Reihe  Bischöfe  ohne  genanere  eingaben,  an  7houias 
Mocenigo,  Dogen  von.  Venedig.  Thomas  de  Campofregoso,  Dogen  von  Genua.  usn\ 

'^)  Reg.  2442  f.  18 '^.  Da  er  1419  der  Camera  apostolica  die  annata  com- 
pleta  schuldete,  bittet  K.  Alfons  für  ihn  beim  Papst  um  Nachlaß.  Sciens 
episcopum  eundem  persuasione  et  dissuasione  ingeniosum  ac  moderatum  esse 
permaximum,    habe   ihn  Ferdinand  nach  Italien    gescIiicM.    Reg.   2667  f.  63''. 

^)  Die  katalanischen  Briefe  —  der  letzte  vom  7.  Mai  —  Caja  c.  di  Costanza 
18;  der  lateinische  Bd.  II  294 — 297.  Die  Initien  der  Reden  nicht  immer  ak- 
kurat. In  Florenz,  heißt  es  in  den  katalanischen  Berichten.  ,verwelkten  ihnen 
alle  Blumen  der  Freude  bei  der  Nachricht  vom  Tode  des  Königs.'  In  Venedig 
zeigten  ihnen  die  vornehmen  Ferren  die  Schönheiten.  Reichtümer  und  n-under- 
baren  Ansichten  der  Stadt. 

*)  Die  Venezianer  z.  B.  meinten :  Ferdinand  werde  n-ohl  gehandelt  haben,  wie 
es  seiner  Weisheit  entspreche.  Znr  Aufforderung,  für  die  Unio)i  zu  wirken,  meinten 
sie :  als  treue  Söhne  der  Kirche  warteten  sie  ab,  was  die  andern  Fürsten  täten. 


D.     Die  Gesandtschaft  K.  Ferdinands  an  K.  Si{tismund  etc.  391 

Ikhkeit  aufgenommen  wurde,  waren  die  Mitteilungen  über  die 
Fäden,  die  von  Peiliscola  nach  Neapel  und  Rom  gesponnen  wurden. 
Im  offiziellen  Frankreich  war  die  Stimmung  für  das,  was  Fer- 
dinand und  Sigismund  in  Narbonne  durchgesetzt  hatten,  nicht  un- 
günstig; aber  weite  Kreise  hätten  gern  eine  Verlegung  des  Konzils 
nach  Frankreich  gesehen.  Der  Graf  von  Ärmagnac,  ein  Freund 
Benedikts,  der  an  den  Verhandlungen  in  Perpignan  teilgenommen 
hatte,  war  vor  Abschluß  nach  Paris  gereist  und  befand  sich  auf  dem 
Kriegsschauplatz.  An  ihn  richtet  Ferdinand  am  7.  Januar  ein  fle- 
hendes Bittschreiben,  doch  nicht  zur  Seite  zu  stehen,  indem  er  ihm. 
zugleich  die  Subtraktionsfeier  schildert.^)  Es  mußte  also  eine  Per- 
sönlichkeit als  Gesandter  gewählt  werden,  die  es  verstand  mit  den 
Hof-  und  Universitätskreisen  zu  verkehren  und  zugleich  auf  die 
Masse  des  Klerus  ermunternd  einzuivirken.  Als  solchen  wählte  der 
König  den  Ordensgeneral  der  Dominikaner  Johannes  de  Podio- 
nucis'^),  den  ein  vornehmer  Katalane  Dalmacius  de  Darnius  beglei- 
tete. Sie  sind  langsam  gereist.  Ihre  Empfehlungsschreiben  und  ihr 
Memorial  stammen  vom  7.  und,  8.  Februar^)  und  in  Paris  erschienen 
sie  am  13.  März.  Es  kam  noch  ein  Punkt  dazu,  der  ihre  Mission 
heikel  machte:  der  aragonisch-englische  Heiratsplan.     Die  Fran- 


')  Reg.  2408  f.  85.  Alfoiis  hatte  die  fransösisclie  Gesandtschaft  (vgl.  Nr.  224) 
in  Verdaclit.  daß  sie  von  Ärmagnac  stamme  und  von  Benedikt  veranlaßt  sei; 
darum  rät  er  dem   Vater  Vorsicht. 

■^)  Am  1.  September  {vgl.  auch  Beg.  2442  f.  128'-'  zu  August  14}  sandte  Hin 
Alfons  nach  Konstanz.  Er  soll  seinen  Gesandten  in.  der  Fortfülniing  des 
Unionsiverkes  lielfen  (Reg.  2442  f.  133).  Er  erhält  cds  Gehalt  täglich  4  Goldfforin 
(Reg.  2442  f.  173  zxi  1417  Februar  1).  Johannes  Jiielt  dem  iieuen  Papste  die 
Begrüßungsrede  {Bd.  11  518);  er  wurde  sein  Beicittvater.  Alfons  freut  sich 
über  die  Nachricht:  Havem  special  afeccio  e  volar  a  vostra  honor  e  ultra  a^o 
havem  singular  confian^-a,  daß  er  für  die  Interessen  des  Königs  wirken  werde. 
{Reg.  2400  f.  64.)     Er  n-urde  1418  Bischof  von  Catania. 

^)  An  Karl,  die  Königin,  Hersog  von  Berri,  Dauphin  Joliannes,  den, 
Kardinal  von  Bar.  Hersog  von  Burgund.  Bayern,  Bourbon  rnd  an  33  Bischöfe 
und  Edle.  {Reg.  2410  f.  18 f".)  Ihr  Memorial  enthält  zunächst  die  Erklärung, 
daß  der  König  fort  prestament  enten  tremetre  sos  solemnes  enibaxadors  a  la 
congregacio  de  Costan^*a.  Sie  sollen  den  französischen,  Hof  treiben,  die  Unions- 
frage eifrigst  zti  fördern.  Sie  sollen  die  Universität  besuclien  und  einen  Brief 
Ferdinands  iltr  übergeben.  An  den  Grafen  von  Ärmagnac :  que  fa^a  la  sub- 
traccio  axi  com  eil,  lo  rey  de  Castella,  rey  de  Navarra  e  lo  comte  de  Foix 
han  feta.  Item  a  part  al  duch  de  Barri  e  altres,  quels  parra  esser  exiiedient, 
explicai'an  los  tractes,  que  lo  dit  senyor  ha  entes,  fa  lo  papa  ab  lo  rey  Luis 
e  altres,  per^o  com  a^o  toquen  gran  desservir  de  Deu  e  destorbs  de  la  pro- 
sequcio  de  la  unio.     Reg.  2441  f.  56''. 


392  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

zosen  waren  zunächst  erbost,  sie  wollten  Karls  VI.  Tochter  Katarina 
mit  Heinrich  V.  von  England  vermählen  und  so  den  Frieden  er- 
langen. In  Beziers  begegneten  sie  einer  nach  Spanien  reisenden 
französischen  Gesandtschaft;  dort  riet  ein  französischer  Kavalier 
den  Gesandten,  sie  möchten  umkehren,  denn:  mala  cara  e  mala 
recepcio  trobarian.  Außerdem  waren  in  Frankreich  böse  Gerüchte 
über  Konstanz  verbreitet,  es  hieß,  man  habe  Sigismund  sagen 
lassen,  er  möge  in  Gottes  Namen  nach  Hause  reisen!  Doch  stellte 
sich  alles  über  Konstanz  Gesagte  als  böswillige  Erfindung  heraus. 
Welchen  Eindruck  doch  aber  die  Nachrichten  auf  die  Gesandten 
gemacht,  ersieht  man  daraus,  daß  sie  sich  immer  wieder  nach  dem 
Gang  des  Konzils  erkundigen.^)  Eine  Mißstimmung  wegen  des  Hei- 
ratsplanes war  auch  bei  den  Höchsten,  wie  beim  greisen  Herzog  von 
Berry,  vorhanden,  doch  störte  sie  die  Verhandlungen  nicht. 

Über  die  Pariser  Verhandlungen  besitzen  ivir  den  ausführ- 
lichen, feinziselierten  Bericht  des  Ordensgenerals.  Den  König  kön- 
nen sie  wegen  eines  neuen  Anfalls  nicht  besuchen;-)  auch  die  Kö- 
nigin nicht.  Sigismund  bekommen  sie  ebenfalls  zunächst  nicht  zu 
sehen,  da  er  wichtige  Verhandlungen  in  der  englisch-französischen 
Streitsache  führt.  Die  Verhandlungen  im  Hause  des  Herzogs  von 
Berry  und  in  der  Universität  verlaufen  glatt.  Nur  einen  sonderbaren 
Zwischenfall  gab  es.  Der  Kanzler  wünschte  den  Vertrag  von  Nar- 
bonne  und  den  Subtraktionsakt  zu  sehen.  Er  hatte  schon  bei  der 
ersten  Zusammenkunft  darum  ersucht.  Die  Gesandten  geben  den 
letzteren,  den  Vertrag  aber  nicht,  da  sie  keinen  Auftrag  haben  und 
auch  kein  beglaubigtes  Exemplar  mit  sich  führen.  Sie  sprechen 
ihre  Verwunderung  über  das  Nichtvorhandensein  am  Hofe  aus,  die 
Universität  habe  ein  Exemplar.  Spitz  antwortet  der  Kanzler,  daß 
ihn  das  nichts  anginge,  am  Hofe  habe  man  sich  noch  wenig  darum 
gekümmert.  Er  erbitte  ein  Exemplar,  um  darüber  mit  den  Ge- 
sandten verhandeln  zu  können.  Die  Gesandten  lehnen  Diskussion 
und  etwaige  Änderungsvorschläge  von  vornherein  ab.  Der  Kanzler 
begütigt:  so  habe  er  es  nicht  gemeint,  er  stimme  ganz  mit  ihnen 
überein,  und  so  erhält  er  das  unbeglaubigte  Exemplar.  Hier  klingt 
doch  eine  merkwürdige  Gereiztheit,  ein  wenig  Mißachtung  gegen- 


*)  So  mich  beim  Großmeister  der  Johann  if er.  Philippus  de  Neilhaco,  den 
sie  in  ,BalneoIis'  trafen. 

'')  Ein  Schreiben  K.  Karls  VI.  an  K.  Ferd.  über  den  Eiiipfang  der 
Gesandten  und  die  Rede  des  Ordensgenerals  , Paris  le  IIIIc  jour  Davril' 
Kifonarchic,  Or.  Pap. 


E.     Von  der  Subtraktion  bis  zur  Wahl  Martins  V.  393 

Über  der  großen  Unionsarbeü  Ferdinands,  vielleicht  hervorgerufen 
durch  das  Festhalten  am  Konzilsorte  Konstanz,  durch.  (Nr.  ). 
Die  Gesandten  betonen  in  ihrem  Bericht  an  Ferdinand,  daß 
ihre  Anwesenheit  länger  notwendig  sei;  vor  allem  müßten  sie  eine 
Zeitlang  das  Interesse  an  der  Union  und  an  Konstanz  wachhalten. 
So  sind  sie  auch  nach  dem  Tode  des  Königs  geblieben^)  und  an- 
scheinend erst  im  Mai  heimgekehrt.  Dann  zum  12.  Mai  erzählt 
Jordi  Dornos  von  einem  Briefe  des  Grafen  von  Armagnac  an  den 
Ordensgeneral  der  Minoriten,  worin  er  ihm  eine  Gesandtschaft  an 
den  Papst  empfiehlt.  Im  selben  Schreiben  wird  eines  andern 
Briefes  gedacht,  wonach  am  17.  Mai  ein  Nationalkonzil  in  Paris 
über  die  Frage  der  Verlegung  des  Konstanzer  Konzils  entscheiden 
solle!  (Nr.  .)    Tatsächlich  hat  damals  eine  Versammlung  statt- 

gefunden; wir  wissen  aber  nur,  daß  sie  Geld  für  den  Krieg  be- 
willigt hat."")  Ob  die  Frage  der  Konzilsverlegung  berührt  worden 
ist,  läßt  sich  nicht  entscheiden.  Daß  man  aber  noch  länger  in  Ka- 
talonien auf  eine  solche  Stellungnahme  Konstanz  gegenüber  ge- 
hofft hat,  läßt  sich  auch  noch  aus  der  Enttäuschung  merken,  die 
uns  aus  dem  Briefe  des  P.  Bertran  an  den  Bischof  von  Valencia 
entgegenklingt.^) 

E.  Benedikt  XIII.  und  das  Konzil  von  der  Subtraktion 
bis  zur  Wahl  Martins  V. 

Eine  ausführliche  Darstellung  der  Subtraktion  der  spanischen 
Staaten  fällt  aus  dem  Rahmen  meiner  Publikation.  Die  Grundzüge 
sind  schon  von  Zurita,  in  unserer  Zeit  durch  Benutzung  der  archiva- 
lischen  Materialien  von  F.  de  Bofarull  in  seinem  Felipe  de  Malla 
(1883),  ferner  von  Fromme  u.  a.  gegeben.  Puig  hat  neue  Berichte 
heigesteuert.  Doch  liegt  noch  manches  im  Kronarchiv,  das  die 
Schwierigkeit    des    im    Lande    unsympathischen    Subtraktionsge- 


')  Benlanhifiinifieu  Alfonsos  au  dieselben  Adressen  icie  bei  seinem  Vater; 
Nachricht  vom  Tode  Ferdinands,  ih'efj.  2665  f.  11—21.)  Anscheinend  kehren 
sie  erst  im  Jitni  heim:  Spätere  Berichie  fehlen.  An  Armaynac  sendet  er  einen 
besonderen  Gesandten,  Raymundus  Caldes. 

^)  Valois  IV  514,  518. 

^)  Lo  general  clels  Preicadors  e  mossen  Dalman  Darnius,  qui  eren  anats 
en  Fran^a  .  .  .  son  tornats.  Dels  noves,  que  porten,  nous  ne  pux  cortiflcar. 
Bern  pens,  que  seran  conformes  a  la  opinio  del  dit  general.  Mas  si  son  veres 
o  falses  opinions  ne  son,  Deus  ne  sap  la  Verität.  Diu  se,  que  dien,  que  los 
Franceses  han  per  agradable  lo  fet  de  Costan^a  .  .  .  Scrit  en  Barchinona  a 
XVI.  de  Juny.     Or.  Pap,- 


394  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und   das  Konzil. 

Schaftes,^)  mit  dem  vor  allem  der  Gouverneur  von  Katalonien, 
Grau  Alamany  de  Cervello  und  die  Brüder  Felipe  und  Gilahert 
de  Malla  betraut  waren,  deutlich  zeigt. 

Barcelona  und  Valencia  sind  die  Zentren  ihrer  Tätigkeit.  Bar- 
celona sträubt  sich  zunächst,  der  Stadtrat  will  keine  Sublraktions- 
festlichkeiten,  der  Klerus  ist  aufgeregt  durch  eine  päpstliche  Bulle, 
die  alle  Gegner  Benedikts  mit  schweren  Strafen  bedroht  und  dem 
Könige  Krone  und  Land  abspricht.^)  Man  publiziert  sie  auf  die 
strengen  Strafandrohungen  Ferdinands  hin  zwar  nicht,  verkündet 
aber  dafür  am  26.  Januar  1416  in  allen  Kirchen  der  Stadt  die 
Suspension  der  Bulle,  die  der  Papst  aus  Mitleid  mit  der  armen 
Stadt  gewährt  hat  und  bekundet  dadurch,  wer  Herr  ist  trotz  der 
Subtraktion!  Da  bedeutet  es  nicht  viel,  wenn  der  Gouverneur  die 


V  Die  Leute  sarjten :  Jau  sabem,  qua  be  ha  prehicat  e  ha  dada  al  papa 
una  coltellada  per  la  cara  (einen.  Messerstich  ins  Gesicht).  Or.  Pap.  Mit  Mühe 
fand  der  Könifi  einen  Kollektor  der  kirchlichen  Pfründeneinkonimen.  Die 
Einkünfte  der  caniera  apostolica  in  Hey.  2441  und  2442.  Der  Papst  befahl 
den  Generalvikaren:  amagassen  los  libros  de  las  collectas  e  vacantes  e  feseu 
transportacions  e  obligacions  de  las  quantias,  que  son  devidas  por  aquellos. 
13.  Januar  Or.  Pap. 

-)  Die  Btdle  n^ird  oft  rjenannt.  ist  aber  anscheinend  nicht  vorhanden. 
(Puig  564  u.  ö.)  Zuweilen  in  Verbindtimj  mit  der  1407  Mai  19  erlassenen 
Bulle  von  Marseille  ,In  dierum  successu'  erwähnt.  (Hardt  IV  1243).  Iber  den 
Inhalt  heißt  es  am  13.  Januar:  He  sabido,  que  la  bulla  del  i)apa  contiene, 
que,  si  substraccio  alguna  seia  feta  a  eil  de  obedieneia,  que  dius  pena  de 
escomunicacion,  aquella  no  sian  tenidos  ningunos  obtemperar  e  si  alguno 
aquella  obtemperara,  que  sia  ipso  facto  escomunigado  e  si  por  espacio  de  XX 
dias  persevera  en  la  excomunicacio,  que,  si  es  clerigo,  que  pierda  el  beneficio, 
si  lego,  que  sia  inabil  a  obtener  .  .  .  ninguna  cosa  ecclesiastica;  e  si  por  otros 
XX  dias  apres  perseverara  en  la  excomunicacio,  (lue  dalli  avant,  si  es  cicrigo, 
que  sia  preso  e  meso  en  carcel  perpetua,  si  layco,  que  lo  priva  de  no  podor 
obtener  ningun  officio  ...  E  si  vos,  senyor,  perseverades  en  la  dita  sub- 
straccio, que  declara  vos  no  verdadero  rey  ni  pertenescer  a  vos  el  regno  .  .  . 
Or.  Pap.  Einmal  heißt  es.  der  Papst  habe  quanidam  ordinacionem  i'actam  Marsilie 
.  .  .  satis  duram  .  .  .  mandavit  .  .  .  publicari.  (Puirj  569.)  Aber  im  Vorlier- 
{lehenden  wird  doch  der  Könixj  direkt  genannt.  Am  20.  Januar  befiehlt  Ferdi- 
nand den  Generalvikaren  und  Offisialen  von  Saragossa.  Taragona  urd  Huesca 
unter  schweren  Strafen:  quatenus,  si  contingat  bullas,  rescripta  ac  alias  quas- 
vis  provisiones  et  litteras  d.  Benedicti  vobis  .  .  .  modo  aliquo  presentari,  illos 
nuUomodo  acceptetis.  Eey.  2441  f.  17;  dann  f.  36.  41.  Am  1.  Februar  sagt 
Gilabert  de  Malta:  A  XXV  de  Janer  prop  passat  en  lo  capitol  de  la  seu  da- 
questa  ciutat  per  molts  ecclesiastichs  e  religiosos,  mestres  en  theologia  e 
de  gran  sciencia  fo  declarat  e  determinat,  que  la  bula  del  papa  aci  tremesa 
no  devia  esser  servada.  Weiter:  Der  Papst  habe  das  Interdikt  der  Bulle  vor- 
läufig suspendiert. 


E.     Von  der  Subtraktion  bis  zur  Wahl  Martins  V.  395 

am  Mittwoch,  29.  Januar,  erfolgte  Publikation  der  Subtraktion  als 
,ein  schönes  Fest'  bezeichnet  und  die  Prozession  mit  der  Fron- 
leichnamsprozession vergleicht,  aber  zugesteht,  daß  die  Teil- 
nehmerzahl nicht  so  groß  war.^) 

Valencia  hatte  zuerst  energisch  protestiert,  wurde  aber  dann 
schnell  für  die  Wünsche  des  Königs  gewonnen.  Und  so  im  ganzen 
Lande:  Erst  Opposition,  dann  Zurückhaltung,  hier  und  da  Zustim- 
mung.'^) 

Für  Ferdinand  war  es  ungünstig,  daß  er  bis  zum  Februar  im. 
fernen  Perpignan  lag  und  dann  als  Todeskandidat  langsam  nach 
Barcelona  kam,  von  hier  wieder  aufbrach,  um  die  kirchlichen  Ver- 
hältnisse in  Kastilien  zu  beeinflussen,  icorauf  er  am  2.  April  in 
Igualada  starb.  So  kamen  seine  Verordnungen  nicht  schnell  genug. 
Zunächst  galten  eine  Reihe  Bestimmungen  der  Beschlagnahme  der 
Einnahmen  der  Camera  apostolica,  dann  begannen  die  Versuche, 
Benedikts  Anhänger  herüber  zu  ziehen;^)  beim  Kardinal  von  Monta- 
ragon  gelang  es  bald;  da  auch  Petrus  Rabati,  Kardinal  von  Toulouse, 
sich  in  Barcelona  aufhielt,  so  bleiben  für  die  nächsten  zwei  Jahre 
nur  die  drei  Kardinaldiakone  Carolus  s.  Georgii,  Alfonsus  s.  Eu- 
stachi! und  Petrus  s.  Angeli  bei  Benedikt.  Am  14.  Februar  gingen 
die  Bischöfe  von  Eine,  Oviedo,  Barcelona,  Marocco,  dann  die  Audi- 
toren, am  15.  der  Bischof  von  Mallorca  in  ihre  Diözesen;  vielleicht 
mit  Einwilligung  Benedikts,  der  die  kleine  Feste  entlasten  mußte. ^) 
Der  einflußreiche  Climent  Zapera,  Erzbischof  von  Saragossa,  blieb 


V  Puio  567  Nr.  121. 

2j  Fr.  Antonius  Riera  prior  Natzarensis  schreibt  jubelnd  iiber  die  Siibfrak- 
tiou  au  Ferdinand:  0  vos  Jeliciter  natum!  O  fortunatos  parentes,  (jui  vos  ad 
tarn  egregium  et  memoriale  opus  ediderunt !  Gerte  in  laudis  vestre  celebra- 
cionem  elegantissimum  illud  personabit  Virgilianum :  Que  te  tarn  leta  tulerunt 
Secula,  qui  talem  tanti  genuere  parentes  ...  11.  Febr.  Or.  Pap.  Aber  man  hörte 
auch  jparaules  venenosas  e  inlionestas'  über  das  Ereignis. 

^)  Ein  außerordentlich  warm  gehaltenes  Schreiben  geht  an  die  Kardinäle 
von  Monfaragon  und  s.  Angeli.  Reg.  2400  f.  37 1".  Aber  untermischt  mit 
Drohungen:  El  dito  senyor  hauria  en  ellos  e  en  toda  otra  persona,  encara 
que  fuesse  su  hermanno  observar  lo  que  es  stado  ordonado. 

*)  Pnig  571  Nr.  123.  Da  der  Bischof  von  Barcelona  dem  Könige  crsählte. 
daß  die  Kardinäle  dem  Papste  die  Fortführung  der  Union  im  Sinne  der 
Fürsien  seiner  früheren  Obödiens  (qui  eren  de  sa  obediencia)  vorgeschlagen 
hätten  und  der  Papst  nach  längerem  Wortivechsel  Aiitivort  versprochen  hätte, 
so  gab  der  König  den  Kardinälen  Aufenthaltsverlängerung  in  Peniscola.  Schrei- 
ben an  Alfons  vom  23.  Febr.  Reg.  2410  f.  23  ^\ 


396  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und   das  Konzil. 

trotz  wiederholter  Aufforderung  zu  kommen  am  kastilischen  Hofe.^) 
Der  Erzbischof  von  Tarragona  wollte  ein  Provinzialkonzil  abhalten, 
unterließ  es  aber  auf  ernstliches  Zureden  des  Königs.  Der  Besuch 
von  Peniscola,  die  Versorgung  der  Feste  mit  Lebensmitteln  wurde 
bei  Strafe  des  Verlustes  der  Beneflzien  untersagt;  da  flössen  dem 
Papste  die  Lebensmittel  reichlich  von  der  Seeseite  zu.^)  Wie 
dieser,  so  blieben  auch  andere  Befehle  des  Königs  unwirksam,  ja 
wurden  öfter  cdsbald  widerrufen;  man  wollte  den  greisen  Papst 
nicht  zum  Äußersten  drängen;  obwohl  das  Konzil  seine  Gefangen- 
nahme verlangte,  unterblieb  sie. 

Am  27.  Februar  gab  es  eine  freudige  Aufregung.  Benedikt 
verlas  nach  der  Messe  eine  Cedula,  worauf  er  unter  gewissen  Be- 
dingungen seine  Abdankung  ankündigte.  Die  Kardinäle,  der 
fromme  Franz  Daranda  waren  glücklich;  eine  kirchliche  Feier 
fand  statt.  Ob  es  dem  Papste  aber  ernst  war?  Diese  Frage  stellte 
schon  der  Augenzeuge  und  Berichterstatter.  Ob  er  nicht  anders- 
wohin wollte?  Seine  Galeere  liege  in  Port  Fangos  und  zwei  richte 
man  in  Peniscola  in  aller  Eile  ein.^) 


V  Reg.  2441  f.  19",  f.  27. 

'')  Rey.  2441  f.  23"  uncl25v :  Ferdiuaml  an  die  Guuverneure  seiner  3  Reiche: 
Verbot  des  Verkaufs  von  Lebensmitteln.  Stoffen  usw.  nach  Peniscola  sowie  des 
Aufenthaltes  und  der  Reise  dahin  bei  Strafe  des  Verlustes  aller  Benefisien  und 
Güter.  Perpignan  Januar  30.  Sollen  alle  abfangen,  die  Geld  aus  Kastilien 
SU  Benedikt  bringen.  —  Wiclerr%ife  von,  sequestrierten  Gütern  z.  B.  2441  f. 
26«,  f.  27;  f.  46":  Licet  inter  alia  pro  directione  prosequcionis  unionis  .  .  . 
paulo  ante  providimus  .  .  .  redditus  corundem  tarn  sequencium  curiam  d.  B. 
quam  non  residencium  in  suis  preiaturis  seu  beneficiis  arrestari,  et  .  .  .  Avinio 
üscensis  ep.  sequtus  fuerit  actenus  dictam  curiam,  a  qua  .  .  .  impeditus  hucus- 
que  habere  nequiverit  Opportunitäten!  recedendi,  quia  tamen  ad  pi-esens  .  .  . 
derelicta  curia  dicti  d.  Benedicti  et  serviciis  ipsius  ad  episcopatum  se  offert 
rediturum,  .  .  .  mandamus,  quatinus  .  .  .  si  idom  ep.  intra  unum  mensem  .  .  . 
ad  episcopatum  .  .  .  redierit,  .  .  .  a  prelacia  .  .  .  arrcstatum  .  .  .  anioveatis  .  .  . 
Gerona  .  .  .  18.  Feb.  1416.  Vgl.  f.  48  für  den  Bischof  von  Lerida.  —  Reg. 
2442  f.  27":  Am  9.  Mars:  Sollen  Kardinal  Montisaragonum  nicht  weiter 
belästigen:  eciamsi  in  dictis  beneficiis  personaliter  non  resedit,  dum  tamen 
ad  servicia  d.  B.  non  recedat;  vgl.  f.  33  für  seine  Familiären.  —  Auch  das 
Umgekehrte  findet  statt:  Früher  freigelassener  Besits  wird  von  Neuem,  seque- 
striert; Reg.  2442  f.  85"  für  Kardinal  s.  Georgii  (20.  Mai.) 

•^)  Puig  672  Nr.  126.  Der  Bischof  von  Malta  und  Rambau  de  Corbera. 
die  Gesandten  nach  Italien,  hörten  davon  am  2.  Mars  in  Perpignan 
(cum  nostre  s.  pare  volle  abilitar  la  congTegacio  de  Constan^a).  Das 
sei  für  sie  sehr  wichtig,  um  die  Italiener  su  gennnnen.  Bitten  vm  Infor- 
mationen.    Or.  Pap. 


E.     Von  der  Subtraktion  bis  zur  Wahl  Martins  V.  397 

Daraufhin  folgt  der  letzte  Versuch  Ferdinands,  den  Papst  für 
Konstanz  zu  gewinnen.  Er  sendet  seine  Räte,  den  Erzhischof  von 
Tarragona,  den  Gouverneur  von  Katalonien  und  den  Mönch  Fer- 
dinand de  Illiescas;  vom  9.  März  ist  ihre  Beglaubigung;  zugleich 
schickt  er  zwei  Kämmerer,  einen  Arzt,  Apotheker,  Koch,  die  für 
Benedikt  und  die  Kardinäle  sorgen  sollen.  Das  Programm  ist  das 
alte:  Prokuratoren  nach  Konstanz  zur  Abdankung,  die  auch 
wählen  dürfen  und  zwar  vor  der  Reform,  dazu  Vorsorge  für  die 
Zukunft  Benedikts  und  der  Seinen.^) 

Für  die  Antwort  Benedikts  liegen  mehrere  Entwürfe  vor,  die 
er  von  den  Kardinälen^)  verlangt  hatte.  Nr.  1  wünscht  Anerbieten 
der  alten  via  iusticie,  aber  keine  neuen  Details,  Rehabilitation  der 
Gegner  ganz  generell  mit  geivissen  Vorbehcdten.  Und  dann  in 
Form  einer  Supplik  Bitte  um  Prokuratorenernennung,  um  Be- 
nennung der  Persönlichkeiten,  die  die  Vorbereitungen  treffen  und 
Vorschläge  für  die  Zusammenkunft,  wobei  allerdings  kein  Ort, 
also  auch  Konstanz  nicht  auszuschließen  sei.  Benedikts  Antwort 
lautet  ablehnend  für  die  Prokuratoren,  da  er  selbst  gehen  will, 
den  Kreis  der  zweiten  Gruppe  schränkte  er  ein  und  von  den  vorge- 
schlagenen Orten  wählt  er  nur  Seestädte.^) 

Nr.  2  rät  Benedikt  zur  V erzichterklärung.  Seine  Partei  und 
die  Gegenpartei  wählen  bestimmte  Wähler.  Er  rehabilitiert  die 
Gegner  und  gibt  ihnen  die  Vollmacht  zur  Wahl.  Willigen  diese 
ein,  so  tritt  er  zurück;  dann  betonen  seine  Vertreter,  daß  sie  nur 
im  katholischen  Sinne  mit  den  Gegnern  sich  verbinden.  Willigen 
die  Gegner  ein,  so  sollen  alsbcdd  Gesandte  mit  ihren  Vertretern 
zur  Feststellung  des  Wahlortes,  der  Vorbereitung  des  Konklaves 
und  der  Sicherheiten  zusammenkommen.^) 


')  Die  Dokumente  Rey.  2439  f.  137,  f.  138.  Vorscldäfje  des  Königs:  Der 
Papst  solle  Proli^irntoren  für  die  Retiuntiation  nach  Konsfans  senden  und  den 
modus  eligendi  diesen  idwrlassen.  Vorsorge  circa  honorom  pape.  Da  der 
Papst  wünscht:  elrctio  precedere  debet  roformacionem  eclesip,  null  er  durch 
seine  Gesandten  dafür  wirken.  Rehabilitation  der  Gegner.  F.  139:  duo  cubi- 
cularii  et  unus  medicus,  unus  fipotecarius,  unus  cocus  mit  Dienern  sollen  für 
Papst  und  Kardinäle  deconter  in  carnibus,  piscibus  et  fructibus  sorgen.  Aller- 
dings durchstrichen.  Nach  der  großen  ersten  Instruktion  des  K.  Alfons  für 
seine  Konstanser  Gesandten  hat  K.  Ferdinand  von  dem  Ergebnis  nichts  mehr 
erfahren. 

')  Die  Abfassung  ist  nicht  hei  allen  von  den  Kardinälen  erfolgt. 

•'')   Vgl.  Nr.  232. 

')   Vgl.  Nr.  233. 


398  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil, 

Nr.  3  stimmt  fast  wörtlich  mit  dem  Hauptteil  von  Nr.  2  über  ein, 
d.  h.  von  der  Stelle  ,Ad  magis  exonerandam'  an.  Die  historische 
Einleitung  dazu  liegt  in  zwei  Fassungen  vor,  von  denen  die  eine 
bei  Marlene  et  Durand,  Amplissima  collectio  VII  1213  ff.  ge- 
druckt ist.  Beide  Fassungen  haben  die  sechs  Seestädte  mit 
nächster  Umgebung.^) 

Und  so  ist  sie  auch  von  Benedikt  in  seinen  Verhandlungen  mit 
den  Gesandten,  von  denen  der  Gouverneur  wegen  der  schlimmen 
Nachrichten  über  den  Gesundheitszustand  des  Königs  abgereist 
war,  vorgetragen  worden.  Nach  längeren  Auseinandersetzungen 
übernimmt  er  die  Fassung  von  Nr.  2  mit  den  Hinzufügungen  von 
Nr.  3.  Er  will  das  auch  in  zivei  Bullen  bestimmen;  die  eine  davon 
findet  sich  auch  in  den  Konstanzer  Prozeßakten,  sie  wiederholt 
wörtlich  die  Vorschläge  „Ad  magis  exonerandam",  aber  mit  cha- 
rakteristischer Einreihung  der  Zusammenkunftsorte  im  Text. 
Seine  Gesandten  müssen  schwören,  nur  für  diese  einzutreten.^) 

So  begreifen  wir,  daß  die  Verhandlungen  ohne  Fortsetzung 
blieben.  In  einer  melancholischen  Anmerkung  zu  Nr.  2.  heißt  es: 
Die  Kardinäle  haben  die  Vorschläge  nicht  weiter  verfolgt.  Denn 
keine  Partei  ginge  darauf  ein.  Benedikt  wolle  die  Wahl  des  Ortes 
nicht  freigeben,  wolle  Konstanz  ausschließen  und  wolle  auch  nicht 
ohne  Kautelen  rehabilitieren.^) 

Kurz  vor  Ferdinands  Hinscheiden  kamen  die  littere  convo- 
catorie   aus  Konstanz.    Alfons  verteilte   sie  sofort;   er  setzte  die 


')  Die  (jedrtickte  Fassung  der  Ampliss.  Coli.  VII  1213  beginnt:  Dominus 
noster  papa  Benedictus  XIII.  pro  habenda  et  consequenda  unione  in  Dei  ecc- 
lesia  obtulit  prlmo  in  Perpiniano.  —  Die  angedrückte  Barberiiii  XVI  78  f.  40 
und  45,  dann  im  Cod.  Vatican.  4902  f.  287 — 290  hat  als  Übersclirift:  Resijon- 
siones  domini  nostri  contra  i'equisiciones.  Paulo  post  quam  d.  Sigismundus 
pretensus  rex  Romanorum  villam  Perpiniani  cum  quibusdam  pretensis  nunciis 
congi-egacionis  Constancie  intravit,  ipse  d.  Sigüsmundus  proposuit  .  .  .  All- 
mählich wird  unter  Aufsähhing  sonst  bekawder  Tatsachen  in  die  Fassung  bei 
Marlene  übergeleitet:  Tenor  vero  cedule  oblate  .  .  .  Beiden  Fassungen  ^vie 
auch  der  Bulle  Benedikts  fehlt  ein  Absatz  über  die  Stellung  der  Konstanser. 
Neben,  dem  Anfang  des  ungedruckten  Textes  steht:  Hie  breviter  et  succincte 
recitantur  gesta  inter  d.  n.  papam  et  reges  Aragonum  et  Romanorum  usque 
ad  § :  Post  quarum.  Et  si  oblata  per  papam  fuissent  acceptata,  profecto  pax 
in  Dei  ecclesia  haberetur  .  .  .  Und  neben  dem  Beginne  der  Vorschläge  steht 
am  Bande:  Hie  ampliantur  oblata  in  Perpiniano  per  d.  n.  papam,  (luantum 
potest  et  quantum  claves  ecclesie  se  extendunt.  Nescio,  quid  petitur  ultra, 
cum  aliud  fleri  nequeat  sine  offensa  Dei  .  .  . 

2)  Hardt  IV  1171,  Mansi  XXVII  1047.     Vgl.  auch  unten  Nr.  235. 

")  Die  Notis  findet  sich  nur  im  Entwurf  Nr.  2. 


E.     Von  der  Subtraktion  bis  zur  Wabl  Martins  V.  399 

Politik  seines  Vaters  mit  einer  bei  seiner  Jugend  bemerkenswerten 
Energie  fort.  In  Peniscola  konnten  die  Briefe  nur  einem  Kar- 
dinalsboten übergeben  loerden^  da  Rodrigo  Lima  den  Eintritt  in 
die  Feste  verhindertet)  Die  begleitende  Einladung  des  jungen 
Königs  beantwortete  zunächst  Petrus  Fonseca  allein  mit  einer 
warmen  persönlichen  Charakteristik  des  Verstorbenen,  dann  in 
Verbindung  mit  den  beiden  anderen  Kardinälen  in  feierlicher, 
dramatischer  Form  ganz  ablehnend.^)  Für  die  Antwort  nach 
Konstanz  liegen  nur  zwei  Entwürfe  der  Kardinäle  vor;  ob  der 
zweite  abgeschickt  oder  angekommen,  verlautet  nicht.  Mit  Bene- 
dikt selbst  trat  Älfons  ebenfalls  bald  in  erfolglose  Verbindung; 
der  Papst  verbot  in  verschiedenen  Schreiben  die  Absendung  sepa- 
rater Vertreter;  eine  Bulle  ergeht  sich  in  starken  Schmähungen 
der  Insolenz  von  Konstanz.  Doch  läßt  er  durchblicken,  daß  er, 
wenn  Alfons  die  Obödienzentziehung  aufhebe,  auch  Gesandte  nach 
Konstanz  zu  senden  gedenke.^) 


*)  Die  Konstanser  Eiiiladnnyen  vom  4.  Februar  Hardt  IV  806)  kamen 
Ende  März  nach  Barcelona,  also  tcenige  Tage  vor  dem  Tode  Ferdinands, 
der  am  28.  Mars  für  die  Kousils<iesandten  Ottohonns  de  Bellouis.  Michael 
Jach,  Lambertus  de  Stipite  und  Petrus  de  Trilea,  Sekretär  des  Konzils, 
Salvuskondukte  und  Empfehlungen  an  die  Königin  von  Kastilien,  den  König 
von  Navarra  und  eine  große  Ansaht  Bischöfe  sendet.  ■Bündnispläne  Sigis- 
munds  werden  von  ihnen  überbracht.  (Reg.  2442  f.  12 — 15.)  Am  5.  sendet 
Alfons  bereits  Exemplare  an  die  KolleMorien  von  Valencia,  Mallorca.  Aragon, 
Sardinien  und  Sisilien  (Reg.  2442  f.  41)  mit  der  Mahming  sur  Eile,  am  6. 
ladet  er  unter  Mitteilung,  daß  die  Briefe  gekommen,  die  Kardinäle,  Patri- 
nrchen,  Ersbischöfe,  Bischöfe.  Äbte,  Universitäten.  Hersoge,  Grafen  dringend 
sum  Besuch  des  Konsils  ein  {Reg.  2442  f.  58^  ff.  und  Barberini  XVI  78  f.  7.5«). 
zugleich  lädt  er  am  selben  Tage  den  Kardinal  von  Montaragon  zur  Be- 
gräbnisfeier in  Pöblet  ein,  während  die  drei  anderen  Kardinäle  nur  eine 
Todesanzeige  erhalten  {Reg.  2442  f.  64.  f.  65).  Am  14.  April  ergingen  genaue 
Instruktionen  an  die  Kollektoren  ilber  die  Form  der  Einladungsiiberreichung 
{Reg.  2442  f.  57 1').  Frances  des  Plugues  übergab  am.  16.  April  den  könig- 
lichen Brief  dem  Kardinal  s.  Angeli  für  alle  drei,  eine  Antwort  verhinderte 
der  Papst.  Für  die  Konzilseiidadung  verhinderte  Rodrigo  de  Ijuna  ihm  trotz 
seiner  Warnting  den  Eintritt.  Dafür  sperrte  er  die  Lebensmittel.  Devets 
saber,  que  de  pascua  a  en^a  nols  deix  eiitrar  .  .  .  {Loch)  ni  gallines  ni 
alguns  altres  vituals,  per  que  tot  hom  crida.     {Zn^ei  Or.  Pap.) 

^)   Vgl.  unten  Nr.  240  und  242. 

^)  Die  Bulle  beginnt:  Insolencium  flliorum  invalescente  iirotervia.  Die 
Konstanzer  wollen:  omnibus  iuribus  per  Romanos  pontiflces  in  conciliis  gene- 
ralibus  editis  .  .  .  a  seculis  iiiaudita  sua  stolida  presumpcione  et  assercionibus 
falsis  suspensis,  ac  si  inferior  in  maiorem  imperium  habeat.  durch  ihre  Briefe 
die  Kardinäle  und  Prälaten  nach  Konstanz  berufen,  iibi  iactant.  quasi  in  terris 


400  Iir.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil, 

Im  Juni  1416  fand  in  Barcelona  ein  Provinzialkonzil  unter 
Leitung  des  Kardinals  von  Toulouse  statt,  der  im  folgenden  Jahre 
in  Barcelona  starb,  und  unter  reger  Teilnahme  der  Bischöfe  der 
Kirchenprovinz  Tarragona?)  Sie  lehnte  Annahme  des  Konstanzer 
Einladungsschreibens  ab;  sie  forderte  vom  König  Restitution  der 
Obödienz  und  die  C  orte  sv  er  treter  bewirkten  sogar  Änderung  des 
königlichen  Hofhaltes,  indem  Alfons  den  Berenguer  de  Bardaxi, 
den  Hauptförderer  des  Vertrages  von  Narbonne,  entlassen  mußte. 
In  der  Hauptsache  blieb  aber  der  junge  Monarch  fest. 

Wohl  verlautet  am  25.  August  1416,  daß  Benedikt  Gesandte 
nach  Konstanz  schicken  wolle,'^)  aber  auch  jetzt  geschah  nichts. 
Eine  auffällige  mehrmonatliche  Nachrichtenpause  tritt  ein.  Dann 
versuchen  die  nach  Konstanz  reisenden  kastilischen  Gesandten  zu 
Mitte  Dezember  bei  den  Kardinälen  und  dem  Papste  die  Einwil- 
ligung der  Beschickung  zu  erzielen.  Die  Antwort  Benedikts  ist 
unbekannt,  die  Kardinäle  lehnten  die  Zumutung  mit  anscheinender 
EntriÄstung  ab.^)  Am  21.  Januar  1417  erschienen  Lambertus 
de  Stipite,  ein  belgischer,  und  Bernardus  de  Planchea,  ein  eng- 
lischer Benediktiner  in  Peniscola,  um  Benedikt  zu  zitieren.  Der 
Akt  erfolgte  tags  darauf  in  Gegenwart-  des  gesamten  Hofstaates. 
Benedikt  protestierte  gegen  den  Vorwurf  der  Häresie  und  ver- 
langte Aussetzung  des  Protokollschlusses  bis  zum  24.  Januar,  trotz 
des  Widerstrebens  der  beiden  Mönche.^) 


teneant  locum  Dei.  (Barberini  XVI  7H  f.  25  ohne  DntHm).  Benedikts  Verbote 
vom  14.  Mai  (jehen  an  die  Kapitel  von  Lerida  imd  Tarrayona  {Or.  Pap.). 

')  Piiifj  S.  375.     Namen  Zurita  lib.  XII  c.  63.     V(jl.  anch  Pvifj  577. 

-)  Mitteilumj  Alfonsos  an  seine  kurz  vorher  abfjereisten  Konstanser  Gesan  dten. 

^)  Die  Gesandten  waren  am  21.  Januar  noch  bei  Benedikt.  V(jl.  die 
srliarfen  Bemerkungen  des  Lambertus  de  Stipite  bei  Martene  et  Thiratid. 
Ainpliss.  colledio   VII  1671.  1673. 

*)  Lambert  .schreibt  zweimal  am  selben  22.  .lanuar.  snnächst  an  den  Vi"e- 
kansler,  Kardinalbischof  von  Ostia  {Ilardt  IV  1124),  dann  an  den  Erzbischof 
von  Riga  (Ampliss.  Coli.  VII  1669—1673.)  Beide  Briefe  stimmen  zum  größten 
Teile  mit  einander  überein.  doch  hat  der  zidetzt  erwähnte  charakteristische 
Ergänzungen.  Ihigedruckt  ist  der  Satz  nach  dem.  Datum:  Recommendo  me 
aime  nacioni  vestre  in  communi  et  in  particulari,  d.  patriarche,  d.  Saris- 
beriensi,  d.  Gebennensi  ceterisque  columpnis  sancte  matris  ecclesie,  sanctis 
patribus  ad  unionem  bene  affectatis.  Et  pro  aliis  rogo,  ut  Dens  eos  convertat 
sine  dilacione.  Dann  der  Schluß:  Et  supplico,  quod  sciatis  litteram  presenti- 
bus  adiunctam  destinari  suo  loco,  qui  satis  est  prope  domum  d.  Florentini 
eundo  ad  ecclesiam  maiorem.  Hier  nach  Cod.  Lipsiensis  176  f.  56  v.  Lainbert 
sagt   SU  Anfang:   Refero    me  ad    litteram    nostram    communem.     Dieser  fehlt. 


E.     Von  der  Subtraktion  bis  zur  Wahl  ^Martins  V.  401 

Die  demnächstige  Eröffming  des  Prozesses  veranlaßt  die 
Kardinäle  und  Kurialen,  aus  ihrer  Reserve  herauszutreten  und 
Benedikt  flehentlich  um  Absendung  nach  Konstanz  zu  bitten;  die 
Kardinäle  wollen  den  Prokuratoren  all  ihre  Rechte  abtreten.  Und 
schließlich  forderten  sie  ein  Notariatsinstrument  ,Ad  eternam  rei 
niemoriam'/)  Die  Verlesung  am  8.  Februar  1417  gestaltet  sich 
zu  einer  hochdramatischen  Szene,  die  bekundet,  wie  stark  noch  die 
Persönlichkeit  des  hochbetagten  Papstes  wirkt.  Der  heiligmäßige 
Franz  Daranda,  im  Dienste  Benedikts  gealtert,  ei^klärt  sogleich, 
daß  er  nur  bitte,  aber  nicht  fordere  und  protestiere.  Dann  schaut 
der  Papst  alle  der  Reihe  nach  an  und  fragt  die  beiden  Erzbischöfe 
von  Saragossa  und  Tarragona,  ob  sie  auch  forderten  und  prote- 
stierten. Der  letztere  bleibt  fest,  der  andere,  dem  Benedikt  ein: 
Hütet  euch!  entgegenschleudert,  bittet  um  Bedenkzeit!  Zwei  Tage 
darauf  gibt  er  eine  schwache  Erklärung  ab.  Die  Antwort  Bene- 
dikts packt  auch  jetzt  noch.  Er  iveiß  die  Kardinäle  bei  der  Ehre 
zu  fassen,  er  spart  auch  Drohungen  nicht,  rührt  aber  auch  wieder 
durch  den  Hinweis  auf  seine  Gebrechlichkeit  das  Innere  derer,  die 
ihm  alles  verdankten.  Die  Erwiderung  der  Kardinäle  sucht  die 
Gründe  des  Papstes  zu  widerlegen. 

Der  Mangel  an  Freiheit  in  Konstanz  sei  unbewiesen  und  un- 
wahrscheinlich; wiederholt  hätten  sie  um  Absendung  von  Boten 
dorthin  gebeten,  um  Klarheit  zu  bekommen.  Auch  das  Konzil  in 
Peniscola,  das  sich  nicht  allein  auf  Glaubenssachen  einlassen 
dürfe,  sondern  auch  die  Union  erörtern  müsse,  hätte  er  trotz  der 
Schwierigkeiten  einberufen  können.  Sie  bitten  noch  einmal 
darum,  vor  allem  auch,  damit  sich  der  Papst  wegen  der  fautoria 
scismatis  reinige.    Sie  beharren  bei  ihrem  Proteste. 

Nur  dürftige  Angaben  sind  über  die  folgenden  Monate  vor- 
handen. Es  gehen  Gesandte  Benedikts  im  März  nach  Konstanz; 
eine  Geldnotiz  berichtet  darüber.^)  Die  Exkommunikationsbulle 
in  cena  Domini  wird  wie  gewöhnlich  imbliziert."^)     Im  Mai  kehrt 


Er  sfifjt  auch,  daß  s/e  sine  salvo  conductu  Benedikts  nach  Peniscola  gekonimen; 
vgl.  dagegen  Nr.  252.  Die  drei  Notare,  die  die  Gesandten  bei  sich  hatteUf 
waren  Theodorlcus  Bathensoen  aus  Lüttich,  Johannes  de  Tempore  aus  Meaux 
rtnd  Mainhardus  Crukenberch  aus  Minden.  Hardt  IV  118S  f.  Unter  den  Be- 
gleitern war  auch  der  Chronist  Cerretanus. 

^)  Für  die  Verhaiidhingen  im  Februar  und  März  1417  vgl.  die  Nrr.  vom 
8.  Februar  bis  nach  8.  März  1417. 

2)  Vgl.  Notis  zum  28.  Febr.  1417. 

')  Vgl.  8.  April  1417. 
Finke,   Acta  concilii  Constaiitiensis  III.  26 


402  III.  Al)scliiiitt.     H(Mio(lik1   XIII.  und   das   Konzil. 

der  sonderbare  Didacus  de  Moxena  reumütig  zur  Benediktinischen 
Obödienz  zurück.^)  Dann  ist  Stille  bis  zur  Bekanntgabe  der  Wahl 
Martins  V.  Am  Tage  nach  Weihnachten  erscheinen  fast  sämtliche 
aragonische  und  katalanische  Prälaten,  von  Benedikt  gerufen, 
in  Peniscola  und  schlagen  ihm  sofortige  Abdankung  und  Wahl 
Martins  V.  durch  die  drei  Kardinäle  vor;  diese  stimmen  zu  und 
protestieren  zugleich  mit  den  Prälaten  wegen  aller  Folgen,  fcdls 
er  ablehnt.^) 

Jetzt  vollzieht  sich  das  Drama  der  Trennung  innerhalb 
weniger  Tage.  Der  Erzbischof  von  Tarragona  hat  in  mehreren 
Briefen  darüber  an  König  Alfons  berichtet.  Schon  Mitte  Dezember 
sind  die  Prälaten  des  aragonischen  Staates  in  Benicarlö;  er  hofft 
auf  einstimmigen  Rat.  Am  21.  schreibt  er  aus  Peiiiscola:  Der 
Bote  für  Konstanz  ist  schon  reisefertig.  Gott  gebe,  daß  „alle  be- 
schließen, wie  sie  müssen".  Am  23.  befürchtet  er,  daß  der  Papst 
nicht  nachgibt,  aber  die  Prälaten  bleiben  fest.  Das  zeigt  tatsäch- 
lich ihr  Vorgehen  am  Sonntag,  26.  Dezember.  Am  Mittwoch, 
29.  Dezember,  werden  Kardinäle  und  Prälaten  zum  letzten  Mal 
bei  Benedikt  vorstellig;  dann  noch  einmal  eine  längere  Pause. 
Man  verschiebt  noch  immer  den  gefürchteten  Bruch.  Der  Erz- 
bischof bittet  den  König  um  Geduld  und  um  ein  Generalgeleit 
für  alle  in  Pefiiscola  weilenden  Kleriker.  Endlich  am  5.  Januar 
erklärt  Benedikt  zum  letzten  Male,  daß  er  sich  nicht  fügen  werde. 
Das  folgende  schildert  dann  der  Prälat:  „Mit  tiefem  Schmerze, 
unter  lautem  Klagen  und  Weinen  der  Menge,  die  eine  so  erhabene 
Persönlichkeit  in  so  großem  Irrtum  befangen  sieht,  sind  heute  die 
Kardinäle  und  viele  andere  von  Peniscola  geschieden  und  nach 
Benicarlö  gekommen,  wo  sie  am  morgigen  (Dreikönigs-)  Feste 
bleiben,  um  dann  weiter  nach  Castellon  de  Burriana  zu  reisen.""^) 


')   Viß.  19.  Mai  1417. 

■')   V(jl.  SU  1417  nach  Deseniber  2G. 

3)  Bie  5  Briefe  bei  Pimj  y  Pni(f  S.  öSd  f.  Xr.  CXXXVIII—CXLII  fohjen 
einander  so:  CXXXVIII  =  20.  Dezember.  C XXXIX  =  21.  Dezember  {iiiclif 
19.  Desember).  CXLI  =  23.  Dezember,  CXL,  und  CXLII  =  5.  Jamuir  141S.  Kr^ 
CXJj  ist  schwer  zu  datieren.  Der  Schluß  heißt:  Scrita  dimecres  hora  de  ves- 
pres  a  Paniscola.  Nun  sind  die  Prälaten  nur  am  Mittwoch  (dimecres),  29.  De- 
sember  in  Peniscola,  denn  am  Mittwoch  vorher  sind  sie  noch  in  Benicarlö  und 
am  5.  Jamiar  schon  wieder  in  Benicorlö.  Letzteres  Datum  des  5.  .Januar  (Kr 
CXLII)  stimmt,  denn  es  ivird  auf  das  morgige  Fest  (Epiphaiiie)  hingetviesen. 
Zum  29.  Dezonber  paßt  aber  nicht,  daß,  wie  es  zu  Anfang  von  Kr.  CXTj  heißt  ■ 
Los  cardenals  e  tots  los  i)relats  en  plena   coiicordia  leren  lo  acta,    que  Paulo 


E.     Von  der  Sii])traktion  l»is  /iir  Wahl  Martins  V.  40S 

Von  letzterem  Orte  hören  wir  dann  noch,  daß  der  ,,F einen  von 
Peniscola"'  hart  bleibt  und  unversöhnlich.  Das  zeigt  sich  auch  in 
den  beiden  Straf  bullen  vom  5.  Januar  und  23.  März,  in  denen  sich 
Benedikt  XIII.  von  seinem  bisherigen  Kollegium  scheidet.^) 


vos  mostrera,  dimecros  passat.  Dieses  ,dimecres  passaf  kann  nur  der  29.  iJe- 
zeniher  sein.  Damm  muß  im  Dntum  selbst  ein  anderer  Tag  gemeint  seiv.  — 
In  Nr.  CXLII  (5.  Januar)  heißt  es:  Ab  gran  dolor  et  molts  plants  et  plors, 
que  han  fet  molts,  vehent  a  tal  persona  fer  tan  gran  errada,  los  dits  senyors 
de  cardenals  et  molts  altres  sen  pus  aturar  son  exits  en  aquest  punt  de  P;.- 
niscola  et  venguts  a(,-i  en  Benicarlo.  —  Der  König  hatte  am  30.  Dezember  zum 
Fortgehen  gedrängt.  Die  Bischöfe  sollten  ein  Ende  machen.  Er  sendet  ztcd 
Formen  van  Geleitsbriefen  {Reg.  2400  f.  63).  Am  Samstag  H.  .Januar  nteldit 
der  Erzbischof  (Nr.  CXTjV),  daß  die  alten  Getreuen  Benedikts  F.  Daranda  r.nd 
P.  Cotnuel  erzählt  hätten,  que  la  roca  de  Paniscola  persevera  en  sa  duresa. 
Es  zeigte  sich  keine  Hoffnung  auf  rersöluiliche  Gesinnimg.  —  Ain  21.  -Januar 
dankte  der  König  den  drei  Kardinälen  für  ihr  mutiges  Beharrete  in  de)n  fds 
Hecht  Erkannten.  {Heg.  2564  f.  77 1;. 
')   Vgl.  Die  unten  folgenden  Nrr. 


26* 


404  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

A.  Benedikt  XIII.  und  seine  Beziehungen  zu  Sehottland, 
Frankreieh  und  Italien  1415—1417. 

(103)  JvHirtiltiov  rhs  Marfinus  (Je  Turrihiis  für  e'men  rhirch 
Aiifouitis  Tasi'idi  BcncdiM  XIII.  zu  crsfaffciuh )i  Brrirlit 
i'ihpy  die  Lage  in  Sizilien:  Herstellung  der  Oocditiiz  mit 
Ansnahine  der  Stadt  Meftsina.     (C(d(i)iia  J41Ö  Jaiiuar  Ende?) 

Rom,  Vatik.  Archiv.  Ferj.  Ben.  XIII.  332  f.  r>2. 

Meinoriale  dicendoriiin  doiiiino  noslro  et  d.  F.  et  d.  W^)  et 
expediendonmi  per  fratreiii  Antoiiiuui  Tastuli  pi'o  parte  Aiarliui 
de  Turribiis  in  curia  Roiiiana. 

Et  priiiiü  post  liiiuiilein  et  devotani  recüiiiiiiendacioneiii  iiar- 
rabit,  quomodo  totuni  hoc  regnimi  pacifice  et  sine  aliqtia  conlia- 
dictione  dedlt  obedienciaiii  doinino  nostro  et  qiiod  in  oinnibus 
missis  et  soleninitatibus  noniinatiir  dominus  noster  et  in  piedica- 
cionibus  continue  fit  nienciü,  ita  (piod  paulatini  eins  fii'inabitui' 
obediencia.  Im  liüdte  est  ita  üima  obediencia  inlcr  reh'u'iosos 
huiiis  re«ini,  qui  onmes  iani  jter  instrumenta  dederunt  obedir-nciam 
sue  sanclitati,  quod  numquam  ab  inicio  scismatis  citra  liuM-it  ali- 
quis,  qui  ita  firmani  habuit  obedienciani.  ¥A>  est  tamen  vei'uni, 
quod  civitas  Messane  in  danda  obediencia  inlioneste  renuit  et  con- 
tradixit,  et  ])relati  volentes  ad  nie  venii'e  post  adventum  amba- 
xiate  cum  protestacionibus,  minis  et  terroribus  fuerunt  ab  olticia- 
libus  retenti.  Hie  narrabit'')  late,  quomodo  facta  in  dicta  civi- 
tate  transiverunt,  qui  sunt  et  tuerunt  hanc  contradictionem  ti'ac- 
tantes.  iNarrabit  eciam  de  bona  intencione  arcliie])iscopi.-)  in  (pui 
verbis  et  l'actis  persistit,  quantum  potest,  et  facto  memoi  iaii 
luiiusmodi  Jiteram  ab  eo,  quod  ista  septimana  sequenti  eiit  hie 
ad  abiurandum  in  forma. 

Et  dieet,  quomodo  noviter  seivi,  quod  offieiales  civitatis  ])i'e- 
diete  se  volentes  exeusare  sei'ipserunt  d.  regi,  quod  in  dicta  civi- 
tate  fuerat  scandalum  propter  hanc  novitatem  obediencie  et  literas, 
quas  egü  misi  ad  vocanduin  arcliiepiscopum  et  abbates,  et  ideo 
placeat  d.  regi  ipsos  non  compellere  neque  constringere  ad  obe- 
dienciani predictam  prestandam  etc.  Quod  non  est  verum,  quod 
in  dicta  civil ate  aliquid  fuerit  scandalum,  nisi  quantum  ipsi  offi- 
eiales facaa'e  voluerunt  congregando  consilia,  vocando  ad  ea  mer- 
cenarios  et  hos,  qui  nunquam  eonsiliis  universitatis  Interesse  con- 


a)  Reg.  durchstrichen  «lualiter. 

')  Wohl  F.  Bovira  ihhI  Pedro  Cor.niel.  —  '')  Thomas, 


A.     Bonedikt  XIII.  und  seine  Reziehun»en  zu  Schottland  etc.  405 

suerunt,  in  defectu  notabiliiini  personariun  Interesse  deneganciiini, 
qiiia  contra  litteras  et  niandatinn  d.  regis  ^)  se  repperire  nolebant. 
FA  ista  facta  fiieriint  straticoto  dicte  civitatis  nobisciim  in  civitate 
Tathanie  existente,  nain,  si  ipse  fiiisset  in  dicta  civitate,  dicti 
officiales  non  ita  potiiissent  ad  eorum  libitum  fecisse.  Et  quia 
bis  non  obstantibus  omnes  maiores  et  notabiliores  dicte  civitatis, 
videlicet  d.  archiepiscopus,  d.  Nicolaus  Castanya  straticotus,  d.  Sal- 
limbeni  magister  racionalis,  niiles  et  doctor,  Johannes')  .  .  . 

(164)  InsiruMion    Benedikts   XIII.    für   Bischof   (DominicusJ    vmi 

Huesca^J:  Soll  die  schon  zu  Lebzeiten  K.  Ladislaiis'  heimlich 

versprochoie  Ritckkehr  der  Königin  Johcoina  von  Neapel  und 

ihres  HeicJie's  zu  seiner  Obödie)tz  vor  der  in  Aussicht  stehenden 

Vermählung  mit  dem  Infanten  Johann  betreiben:  den  in  Rom 

weilenden  Legaten    mit   dorn   gleichzeitigen    Versprechen   der 

Kardinalswürde  und  Mehrtoig  der   Pfründen  zu   gewinnen 

suchen:  in  Bologna   für   Gefangennahme   oder    Vertreibung 

Johanns  XXIII.  agitieren;  genannte  Anhänger  Benedikts  in 

Italien  stützen.     (1415)  um  Januar  26. 

Korn.   Vatik.  Archiv.  Reg.  Ben.  XIII.  332  f.  41  ff. 

Instructiones  eorum,  qua  Oscensis  episcopus  facere  habet  in 

partibus  Itahe  pro  domini  nostri  servicio  et  ecclesie  sacrosancte. 

Et  quia,  ut  credimus,  gracia  divina  inspirante,   tractatum  et 

concordatum  est  matrimonium,  quod  valde  videtur  dispositum  pa- 

rare  viam  unioni    sancte  matris   ecclesie,    inter   illustres  dominos 

infantem  Johannem   serenissimi  regis  Aragonie  filium  secundoge- 

nitum  et  Johannem  reginam  Jerusalem  et  Sicilie,   eapropter   ipse 

Oscensis  episcopus,   cui  ut  nuncio  dicti  d.  infantis  Johannis  una- 

cum  certis  aliis  notabilibus  viris  commissa  est  recepcio  firme  dicti 

matrimonii  fienda  personaliter  per  ipsam  d,  Johannam,  debet  atten- 

dere  et,  quantum  ei  possibile  fuerit,  procurare,  ut,  antequam  sie 

matrimonium  concludatur.  dicta  d.  regina  publice   vel   saltem  se- 

crete  ad  domini  nostri  obedienciam  reducatur, 

Potest  enim  inter  alia  dici  ipsi  domine,  quomodo  ipso  tem- 
pore, quo  erat   sub  domini   fratris  sui  custodia   et  regimine,   quo 

')  Wohl  Befehl  vom  22.  Januar  {1414)  1415.     DölUnger  II  371. 

'-)  Hier  bricht  der  Eintrag  ab. 

^)  Er  wurde  am,  16.  Januar  1415  als  Ntiiitiu.s  nach  Neapel,  Sizilien,  Sar- 
dinien^ und  Corsica  bestimmt.  Heg.  Aven.  68  f.  21 — 23,  43—46:  Eubel,  Hier- 
arcJiia  397  A.  9.  Vgl.  auch  den  Brief  des  Bischofs  au  K.  Ferdinand  aus 
Fcdermo.  10.  Mai  1415. 


406  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

tempore  non  poterat  in  hac  iiiateria  sie  aperte  iiienteni  siiam  ape- 
i'ire  nee  iuxta  eani  operari,  sicut  nunc  per  Dei  graeiam  potest, 
per  quendani  fratrem  Minorem  confessorem  siium  fecit  domino 
nostro  intimari,  qiiomodo  ipsa  erat  catholica  Christiana  fidelis 
domino  nostro,  et  si  facto  non  audebat  ostendere,  saltim  habebat 
flrmiter  mente.") 

Et  quod,  si  tempore  illo  cii'ca  hec  propalanda  et  apperlenda 
perieuhim  ahquod  sibi  imminebat  et  quo  tempore  raciones  tarn 
urgentes  non  occiuTebant,  sicut  nunc  Dei  gracia  occurrunt,  erat 
ilHus  sancti  propositi,  quanto  plus  nunc  debet  in  eodem  stare  et 
ilhid  ferventer  executare'')  confidenter  quam  maxime  hiis,'')  que  sibi 
et  eins  carissimo  viro  ex  differencia  creduhtatis,  quod  absit,  eve- 
nire  possent,  que  ipse  episcopus  poterit  seriosius  apperire,  inter 
alia  dicendo,  quomodo,  si  ipsi  coniuges  sint  dissoni  in  credencia, 
non  poterit  inter  ipsos  perfectus  amor  nee  Caritas  solidari. 

Habens  enim  dominus  noster  firmam  spem  in  verbis  predicti 
confessoris  et  in  verbis,  que  super  hac  materia  Ultimi  ambaxia- 
tores  diete  domine  dixerunt  iliustrissimo  regi  Aragonie,  puta  ut 
cogitaret,  quod  in  hac  materia  ecclesie  d.  regina  votum  sui  viri 
sequeretur,  speransque  dominus  noster  negocia  ecclesie  propter 
hoc  dirigi  pro  utilitate  et  honore  ipsius  d.  regine,  quam  care  et 
devote  diligit,  et  eins  regni,  cuius  proprietas  est  ecclesie,  consu- 
luit  et  voluit  matrimonium  fieri  inter  predictas  illustres  personas, 
quod  alias  d.  rex  Aragonum  non  fecisset. 

Post  cuius  domine  reduetionem  instandum  est  sapienter  modis 
Omnibus  et  inter  alia  propter  vitanda  perieula,  quod  i'egnum  ip- 
sum  reducatur  ad  domini  nostri  obedienciam. 

Inter  alia  enim  dabitur  eorum  vassallis  occasio  absque  pro- 
dieionis  infamia  rebellandi  contra  illum,  cuius  oppinionem  seu 
credenciam  vassalli  non  sequantur,  ex  quo  cogitandum  est,  qualia 
inconveniencia  et  scandala  oriri  possunt,  que  Dens  avertat,  propter 
quod  necessarium  est  pro  utilitate  animarum  ipsorum  dominorum 
coniuguin  et  Status  eorum  et  regni  ipsius  tranquillitate  et  soli- 
ditate,  quod  ante  omnia  ipsa  domina  reducatur. 

Explicando  dicte  domine  et  aliis,  quos  tanget  hoc  negocium, 
utilitates  et  commoda,  que  ultra  hierum  animarum,  quod  omnem 
exsuperat  Prosperitäten!,  ex  hac  reductione  eis  pervenient,  quanta 
enim-  erit  virtus  et  fortitudo  maior  regis  et  regnicolarum,  si  una- 
nimes  sint  in  spiritualibus  et   temporalibus  et  quanta   discrimina 


a)  Rerj.  lueiiti.     Ij)  Hrrj.  execntaiü.     c)   Ob  pcnsalis  fehlt': 


A.     Bonodikt  XIII.  iiiul  si-iiie  Beziclimiti'.ii  zu  .St'holtlaiifl  etc.  407 

circa  hec  possent  siiboriri  et  magis  apperta  seil  notoria  oiiiittendo, 
mimqiiid  ipsa  doniina  dicente  se  neutralem,  dabit  spem  et  incen- 
(ivimi  adversariis  veritatis  inqiiirendi  et  siiscitandi  occasiones  ran- 
qiioriini  et  male  tractandi  contra  statmn  reg-iumad  finem,  ut  ve- 
xata  pro  ipsis  se  declaret,  quod  tamen  incentiviim  erit  sublatam 
et  desperatum  tanqiiam  irrevocabile,  postquam  viderint  eins  sanc- 
tum  propositum  manifestatum.  Quantum  enim  erit  vinculum  fra- 
ternitatis,  quod  et  in  spiritualibus  et  tempüralil)us  cum  regnicolis 
Aragonie  et  Yspaniaruin  ex  hac  reductione  contrahetur  et  quanta 
ex  eorum  permissa  et  libera  participacione  ac  societate  commoda 
particularia  eis  evenient,  cogitare  quisque  prudens  facile  potest. 
Insuper  numquid  facta  ista  sancta  reductione  erit  apperta 
ianiia  facilioribus  tractatibus  et  colloquiis  ad  ipsani  aspiratam 
unionem,  per  quam  ianuam  domino  nostro  dabitur  facilime  aditus 
ad  partes  Romanas,  ex  cuius  presencia  Italia  verisimiliter  sperat 
papatum  recuperare,  quem  Gallici  cuplditate  nimia  obcequati  inor- 
dinate  appetentes  perdiderunt,  qua  cupiditate  excequati  dicti  do- 
mini  nostri  mortem  anelantes,  volentes,  quod  in  eorum  partibus 
et  posse  dies  suos  finiret,  ut  ipsi  possent  ad  Gallici  electionem 
procedere,  imposuerunt  domino  nostro  impedimentum,  cum  ad 
partes  ipsas  Italie  declinaverat,  ne  ulterius  progrederetur,  nee, 
ubi  applicuerat,  remaneret  secure.  Eruntque  tunc  infra  Italiam 
d.  n.  papa  et  intrusi,  ex  quoruni  disposicione  propinguitatis  via 
erit  prompcior,  si  Deo  placuerit,  imioni  assequende  vel  saltem 
tractatibus  super  ea  fiendis,  qua  imione,  si  Deo  placuerit,  facta 
Gallicorum  propositum,  quod  erif)  papatum  retinendi,  erit  frustra- 
tum,  que  oninia,  quantis  commodis  sint  aperta  et  disposita,  videat 
unusquisque. 

Ulterius  debet  episcopus  cogitare  et  exquirere,  si  forsan  ille 
antilegatus,^)  qiii  est  Rome,  vellet  audire  tractatum  reductionis 
sue  et  cum  liberacione  civitatis  Romane  in  manu  doinini  nostri 
aut  suorum  ministrorum,  et  ubi  ad  hoc  inclinaretur  et  execucioni 
debite  traderet,  quod  tali  casu  promittatiir  et  detur  sibi  capellus 
et  tantum  in  redditibus  beneficiorum  in  Ulis  partibus,  quantum 
nunc  habet  et  eciam  aliquid  plus. 

Item  temptetur  sapienter,  si  in  Bononia  vel  aliis  terris  eccle- 
sie,  quas  occupat  Johannes,  possit  fieri  tractatus  reductionis   vel 


a)  So  Reg. 

')  Der  Kcrdiiialdiaho)!  ./(icofjiis  Lsoldiii. 


408  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

talis,  per  (iiieiii  Johannes  caperetur  aiit  expelleretur,  quibus  casi- 
bus  et  aliis  similibiis,  si  videatur  ipsi  episcopo  expediens,  proniit- 
tatm*  vel  dotur  aliquid  concludentibus  talia,  inspectis  utilitate  et 
honoribus.  qui  ex  talibus  tractatibiis  residtabunt. 

Sinitque  consolandi  et  confortandi  prelectus  Rome/)  qui  est 
in  civitate  Veteri,  et  alii  servitores  et  devoti  domino  nostro,  ut 
capitaneus  de  Soriano  et  alii  siniiles,  dicendo,  quomodo  post  tran- 
situni  d.  infantis  Johannis  in  regnum  Neapolitanum  transit  in 
Siciliani  dominus  noster  et  in  eius  comittiva  unus  de  aliis  filiis 
d.  regis  Aragonum  cum  magno  navili  exercitu  et  post,  si  materia 
disponatur,  applicabit  Romam,  et  si  Deo  placuerit,  quod  materia 
disponatur,  intrabit  in  ea,  ubi  cum  gioria  sub  clipeo  fidei  catholice 
dies  suos  finire  desiderat. 

Estque  flnaliter  intencio  domini  nostri,  quod  ipse  episcopus 
laboret,  quantum  sibi  ab  alto  permittatur,  reducere  gentes  et 
terras  ecclesie  ad  obedienciam  domini  nostri,  dando  intelligere  deti- 
nentibus  terras  ipsas,  quomodo  donn'nus  noster  non  est  intencionis 
alicui  ipsas  terras  submittere,  nisi  ecclesie  et  Romano  pontifici. 
Non  tamen  propter  hoc  denegabit  facere  de  usufructu  earum 
gracias  ei  de\  otis  seinper  proprietate  maioritatis  Romano  pontifici 
reservata. 

Apud  Valenciam  domino  nostro  existente  recesserunt  prefatus 
d.  Oscensis  et  d.  Alfus '')  de  Proxida  cuni  duabus  galeis  die  sab- 
bati  XXVI.  mensis  Januarii  anni  Domini  MCCCCXV  ut  ambaxiatores 
etc.  transtVetantes  in  Neapolim  etc. 

(165)  Instruktion  BenediMs  XIII.  für  Guillelnnis  CarboneUi  und 
Pciriis  Rpgacol:  BescJiaffuug  von  Gfüeorni  in  Barceloita  für 
dir  Überfahrt  nach  Sizilien.    (1415  Januar  Ende  —  März  15). 

Rom,  Vatik.  Archiv.  Reg.  Ben.  XIII.    332  f.  43  f. 

Instructiones  date  ex  parte  d,  n.  pape  d.  Guillelmo  Carbonelll 
et  Petro  Regacol  et  cuilibet  eorum  super  galeis  habendis  et  arman- 
dis  in  civitate  Barchinonensi  pro  sei'vicio  dicti  d.  n.  pape,  <iuas 
vult  idem  dominus  noster  esse  paratas  et  armatas  XV.  v^el  ad 
longius    ultima   die    Marcii    proxime    instanti    sine    alia   dilacione. 

Primo  prefati  Guillelmus  et  Petrus  loquentur  de  premissis 
cum  abbate  Montisserrati,^)  et  data  sibi  credencie  littera  datoque 


a)  So  Reg.  statt  Olfus. 

')  Johannes  de  Vico. 

')   Vjjl.  über  diesen  die   VerliaiulUiityeii  von  J'erpiniiuii. 


A.     Benedikt  XIII.  und  seine  Beziehunji,en  zu  ScJiottland  etc.  409 

sibi  onere  ex  parte  doniini  iiostri  de  premissorum  directione  et 
execucione  cum  ipsiiis  consilio  dabiint  litteram  doniini  nostri  de- 
putatis  et  rogabunt  eos,  (piod  velint  acconimodare  galeas  novas 
et  alias,  si  expediat,  doniini  nostri  cum  earum  armis,  exarciis'') 
et  aliis  necessariis  et  Offerent  eisdeni  securitates  et  cauciones 
dari  consuetas.  Et  si  per  legitimam  informacionem  reppererint 
galeas  sequentes  esse  vel  esse  posse  in  dicto  tempore  ad  navi- 
g-andum  dispositas  et  paratas,  acceptabunt  primo  galeam  ,dels 
lebres',  cum  qua  dominus  noster  ivit  in  Italiam,  si  tamen,  ut 
dictum  est,  reppererint  eandem  esse  vel  esse  posse  cum  racionabili 
reparacione  in  dicto  tempore  bonam  et  bene  dispositam ;  et  unam 
aliam  galeam  novam  de  magis  grossis  similem  vel  quasi  dicte 
galee  ,dels  lebres'  et  duas  alias  bastardas  de  novis  vel  de  aliis, 
que  sint  similes  a  la  galea  ,den  Guerau  des  Guanechs'  vel  saltem 
a  la  galea,  ,de  Massella',  que  fuit  et  est  hodie  domini  nostii,  et 
instabunt  predicti  Guillelnuis  et  Petrus,  quod  dicta  galea  ,dels 
lebres'  repparetur  expensis  dictorum  deputatorum,  cum  ita  fuerit, 
ut  dicitur,  in  acomodatis  alias  per  eos  fieri  consuetum.  Si  tamen 
aliter  fieri  non  potest  et  dicta  galea  possit  cum  racionabili  repara- 
cione in  dicto  tempore  esse  parata  et  bene  disposita,  faciant 
illico  expensis  domini  nostri  eandem  repparari.  Si  autem  ista 
galea  commode  haberi  non  possit,  habeantur  rimbe  galee  grosse 
nove  et  alie,  ut  dictum  est;  que  quidem  galee  et  alle  earum  per 
dictos  deputatos  et  ad  eoruni  onus  et  expensis'')  expediri  et  exar- 
ciis  et  armis  muiiiii  debent.  Et  super  omnia  previdendum  et 
providendum  est,  quod  in  dicto  tempore  sint  infallibiliter  parate, 
ut  dictum  est. 

Item  si  in  premissis  vel  aliquo  premissorum  nollent  vel  non 
possent  deputati  ])rovidere,  recurrent  dicti  Guilelinus  et  Petrus  ad 
consiliarios  civitatis  Barchiiionensis  et  data  prius  littera  d.  n. 
pape  Leonardo  de  Sors'')  et  cum  eins  consilio  aliis  de  civitate 
dabunt  demum  cum  premissorum  consilio  litteram  d.  n.  pape  con- 
siliariis  civitatis  Harcliinonensis  rogando  etc.  de  galeis  eorum  cum 
oblacionibus  et   qualitatibus  in   supraproximo    capitulo    contentis. 

Item  proviso  per  piemissosjGuillermum  et  Petrum  in  corporibus 
galearum  et  armis  et*exarciis  ac  repparacione  earum,  ut  predici- 
tur,  illico  dabunt  operani~cum  consilio  eoium,  qui  in  talihus  sunt 
experti,  et  maxime  dicti  Leonardi  de  Sors,  et  si  sit  in  tali  disposi- 
cione  G.  de  Fenolleto,  quod  dicte  galee  armentur  et  sint  arniate 


u)  .S'o  Rcij.     b)  Sonst  Sos, 


410  III.  Ahscliiiitl,     Benedikt   XIII.  und   das  Konzil. 

infallibililer  in  dicto  tempore,  et  ante  omnia  experiantur  et  tractent, 
si  repperientiir,  prout  est  alias  fieri  consuetum,  ibidem  armatores, 
qui  tamen  essent  boni  et  honesti  viri  et  qiii  vistrahant  precium 
dicte  armate  ipsis  patronis  remanentibus,  et  quod  quantitas  per 
eos  vistrahenda  assecuraretur  eisdem  ad  annum  cum  bonis  securita- 
tibiis,  et  eo  casu  tractent  et  rescribant  festinanter,  qui  erunt  et 
qualia  Offerent  et  volent.  excepta  tamen  galea  grossa.  in  qua 
dominus  noster  navigare  habebit,  in  quam  dominus  noster  non 
vult  alium  armatorem  nee  patronum.  et  advertant  predicti  G.  et 
l\.  quod  dicte  galee  armentur  solum  ad  tres  menses  ut  in  forma 
consueta. 

Item  armando  galeam.  in  qua  dominus  noster  ibit.  ut  est 
dictum,  et  pro  aliis,  si  armatores  non  repperiantur,  detur  ordo  per 
predictos  G.  et  P.  cuiu  consilio  predictorum  de  luibendo  coniites 
meiiores  regni,  et  detur  statim  ordo  in  armando.  ut  est  dictum, 
et  quantum  poterint  de  bonis  gentibus  et  securis ;  nam  illico 
mittentur  pecunie  eisdem.  de  quibus  dictus  Petrus,  qui  videtur 
magis  dispositus  ad  laborem,  tenebit  compotum,  et  faciet  omnia 
breviter  et  prudenter  vitando  onmes,  quas  poterit,  superfluas 
expensas. 

Item  prefati  G,  et  P.  de  et  super  premissis  rescribent  illico 
et  continue  et  successive  tam  de  negociorum  successu,  quam  de 
dubiis.  que  eisdem  occurrent.  Et  caveant,  quod  omnibus  aliis 
dimissis  laborent  prudenter  et  diligenter  in  premissis. 

(166)  Pedro  Comuel  an  B.  Climoit  Zapera  von  Saragosaa :  Bitte  um 
Geld  für  die  Reise  det;  Papstes  nach  Sizilien.  Valencia  (Mio) 
Februar  3. 

Druck  Puiy  S.  540  Nr.  CIV. 

.  .  .  Rogat  vos,  laboretis  et  procuretis  pecunias  et  faciatis 
per  alios  procurari  et  mittatis ;  ipse  enim  deliberavit  recedere  ab 
hinc  versus  Ciciliam  statim  post  pascha.  Armantur  iam  de  facto 
sex  galee  et  quatuor  naves  preparantur.  Videatis,  si  tenemos 
que  sudar,  credo,  quod,  si  liic  essetis,  desideraveritis  esse  ibi,  cum 
messis  quidem  multa.  operarii  vero  pauci.  specialiter  deficiente 
pecunia  .  .  .  Script.  Valencie  tercia  Febroarii  .  .  . 

(167)  Instruktion  des  Grafen  (Bernhard)  von  Armag)iac  für  doi 
Minorite}(gp)ieral  Jean  Bardolin.  A}itivort  auf  die  Vor- 
schtäye    Benedikts  XIII:   Eingehen    auf  sie    nach    den    Zeit- 


A.     Benedikt  XIII.  iiiid  seine  Beziehungen  zu  Scliottiand  elc.  411 

umständeu   nicht   augebracht ;   tbcrseudiing   der  Kopie    einer 
Cedula  dr.s  Grafen  (hj  (cut  den  königlichen  RcdPJ^j: 

Verlegung  des  (in  Kmisianz)  versammelten  Konzils  au 
einen  sichereren  und  praktischeren   Ort,   hier  Berufung 
und   Autor isation    eines  Ko)izils   der   eigenen    Obödienz 
durch    Benedikt  XIII. ;   dessen  persönliches  Erscheinen 
unter   dem   Schutz   des   Kaisers    und   der   Könige   voti 
Frankreich  und  Aragon. 
Zustimmung  (des  königtichon  RcdesJ   trotz  anfänglicher  Be- 
denken; weiteres  Vorgehen  nur  mit  Zustimmung  des  Papstes; 
dieser  möge  nach  Perpignan   kommen.     (1415   cor  März?)-) 
Rom,   Vatik.  Archiv,  Rey.  332  f.  44  ff. 

a)  Ista,  que  sequuntiir,  asportavit  magister  generalis  Minorum, 
dum  de  Francia  reversus  est  ad  curiani,  domino  nostro  apud 
Valenciaiii  existenti. 

Memoire  a  maistre  Jelian  Bardolin,  ministre  general  dus 
cordelliers. 

Premierement  coment  reguardant  la  condicion  du  present 
temps  et  lestat,  en  quoy  les  choses  sont,  il  na  este  expedient  ne 
necessaire  de  monstrer  ne  declarer  les  choses  contenues  en  lin- 
struction,  que  nostre  saint  pere  lavoit  baillee,  car  ce  feust  pour 
empirer  et  empeschier  toute  la  matiere. 

Item  coment  se  considere  monsieur  par  soy  meisme  et  pour 
ouvrir  la  matiere  a  baillee  certaine  cedule,  dela  quelle  il  luy  en- 
voy  la  coppie. 

Item  combien  que  les  choses  contenues  en  la  dite  cedule  et  la 
matiere  leur  antsemble  dure  et  pleine  dinconveniens,  neantmoins, 
quant  ils  lont  avisee,  il  lern-  asemble,  quelles  estoienst  bonnes, 
justes  et  raysonnables.  Et  monsieur  pense,  quils  y  entendront, 
se  nostre  saint  pere  y  veult  obtemperer,  voir  est,  quil  a  este  dit, 
quil  nest  pas  expedient.  que  tous  deux  soient  en  ung  lieu,  mais 
en  diverses,  et  que  lung  soit  pres  de  lautre,  pour  povoir  plus 
conveniblement  traiter  en  la  besongne. 

Item  considere,  que  mon  dit  senhor  navoit  ne  savoit  sur  ce 
le  bon  plaisir,  voulente  et  consentiment  de  nostre  saint  pere,  il 
na  noulu'')  sur  ce  proceder  plus  avant  ne  att andre  autre  responce. 


a)  So  Reg. 

^)  So  Valois,  La  France  et  le  (jraml  ncisme  IV  340,  ohne  Begründioiff.  .Jeden- 
falls waren  die  Adressaten  nach  dem  3.  Absatz  in  a)  eine  Mehrzahl  von  Personen. 
-)  All)  t2.  Miirz  141-')  reiste  der  Minorifenf/eneral  mit  der  Antirorf  Benedikfsah. 


412  III.   Al.scliiiitt.     Hoiiedikt   XIII.   uiui   das   Konzil. 

Iteiii  qiie.  sil  piaist  a  nostre  saint  pere  de  fere  les  choses 
contenues  en  la  dite  cedule  et  mander  sur  ce  a  mon  dit  seigneur 
sa  voulente  et  bon  plaisii-.  il  est  prest  de  y  trevaillier  tres  vo- 
lontiers  et  inettre  paine  de  tresbon  euer. 

Item  il  senible  a  nion  dit  senhor,  que,  sil  est  lentencion  de 
nostre  saint  pere  de  vouloir  faire  et  entendre  aux  choses  sur 
dites,  il  se  deust  traire  et  aprouchier  a  Perpig-nan. 

Par  uionsieur  le  conte. 

Alasale. 

b)  Cedula  per  eundein  niinistrum  asportata. 

Item  pour  ce  quar  il  est  poursuy  de  traiter  aveques  lempereur 
et  11  soit  de  sa  voulente  de  vouloir  faire  par  la  main  du  roy  et 
des  seig'ueurs  de  France  davant  tous  autres  pour  ce  quar  il  scet, 
quils  sont  tous  jours  princes  crestians  sur  tous  autres  et  ont 
mis  plus  de  paine  et  de  trevail  en  la  paix  et  union  dela  sainte 
yglise  de  Dieu.  Et  aussi  pour  ce  car  ils  vouldront,  que  en  faisant 
la  ditte  paix  et  union  de  santte  yglise,  eile  demeurast  en  leur 
main  et  protexion  ainsi,  quil  ha  acostume.  Et  pour  ce  sil  vous 
sembloit,  que  en  entretenant  le  conseil  general,  que  a  este  mande, 
on  le  deust  faire  aprouchier  en  lieu  plus  convenablement  et 
seurement.  Et  que  en  ycelluy  il  mandast  aussi  le  conseil  generali 
de  son  obeissance  et  y  donast  auctorite,  coment  ali  puet  toucher 
et  quil  venist  en  personne  soubs  la  bonne  seurte  et  protexion 
du  roy  et  de  lempereur  et  du  roy  Darraguon,  Et  que  la,  quant 
seroient  asembles,  feust  faltte  parfaitte  union  par  toutes  les  bonnes 
voyes  et  manieres,  que  on  verroit,  que  se  pourroit  et  devroit 
fere.     Cecy  soubs  vostre  bonne  correction  sembleroit  raysonnable. 

(168)  Instruktion  Benp.dikts  XIII.  für  dni  Orden sgenpral  der  Mino- 
riten  (Jean  BardolhiJ,  der  sich  mit  dem  Dekan  von  Tarazomi 
(Ferdinand  von  Le  Mans)'^)  zum  Grafen  von  Armagnac  be- 
fjifjf.  A)itn'orf  auf  dessen  Vorschläge:  Unmöglichkeit  eines 
gemeinsanien  Konzifs  der  beiden  Obödienzen  in  Lyon  oder 
Vienne :  statt  dessoi  Verhaudlungen  au  tjp)iachtmrten  Orten 
an  der  Grenze  der  Obödienzen;  Bereitwilligkeit  Benedikts, 
gegebenenfalls  nach  Perplgnan  zu  kommen.  1415  um  März  12. 
h'oni.   Vatik.  Archiv.  Hey.  Ben.  XII T.  332  f.  45  ff. 


')  Lber  ihn  vijl  Bd  I,  b&>.  S.  60  A.  1. 


A.     Benedikt  XIII.  und  seine  Beziehunoen  zu  Sciiottland  etc.  413 

Sequencia  videntiir  posse  responderi  d,  comiti  Arnianiaci 
circa  ea,  que  magister  generalis  fratrum  Minorum  d.  n.  pape  ex- 
posuit  et  in  scriptis  dedit. 

Primo  solito  more  laudabili  premissa  sahitacione  et  benedic- 
tione  apostolica  presentataque  littei'a  credenciali  ex  parte  dicti 
domini  nostri,  ipsi  d.  comiti  poteriint  exponi   sequencia,    scilicet : 

Quod  dominus  noster  audita  dicti  d.  comitis  recta  inlencione 
ad  Dei  ecclesieque  sue  et  domini  nostri  servicium  pei*  i'elacionein 
dicti  ministri  generalis  non  modicum  fuit  consolatiis.  ex  quibus") 
dominus  noster  eidem  regraciatur  quam  plui'imum.  in  Iiiis  et  aliis 
de  ipso  gerens  fiduciam  specialem. 

Diceturque,  quod,  licet  non  fuerit  visum  declarari  dominis  de 
Francia  contenta  in  instructionibus  datis  per  dominum  nostrum 
predicto  ministro  generali,  tarnen  multum  placuisset  domino 
nostro,  quod  ipsis  dominis  de  Francia  appertum  fuisset  illud, 
quod  prostat  unioni  impedimentum,  prout  in  dictis  instructioni- 
bus continetur,  ut  dominus  noster  potuisset  de  eorum  inten- 
cione  clare  videre  et  appercius  respondere  cuidani  cedule  pro 
parte  dicti  d.  comitis  ])er  ipsum  ministrum  generalem  dicto  domi- 
no nostro  Oblate. 

Verum  pro  presenti  quantum  ad  dictam  cedulam  et  ad  con- 
tenta in  ea  videtur  domino  nostro,  quod  ad  aliqua  ibidem  contenta 
per  instructiones  antedictas  mens  domini  nostri  clare  aj^perit,'') 
qualiter  et  ubi  et  quomodo  sublatis  impedimentis  unio  potest 
dari,  sed  dicta  cedula  loquitur  generaliter.  Et  in  lioc,  quod  pe- 
titur  specifice,  quod  dominus  noster  vellet  ire  Lugdunum  aut 
Viannam  sub  protectione  d.  imperatoris  et  regum  Francie  et 
Aragonuni  ibique  concilium  partis  sue  congregare,  antipapa  hoc 
idem  faciente,  et  congregacioni  prestare  auctoritatem,  potest  dici 
eidem  d.  comiti,  quod  domino  nostro  videtur  impossibilis  de  iure 
talis  connnixtio,  cum  a  iure  divino  pariter  et  humano  repiobetur, 
et  future  unioni  ecclesie  prestaret  non  modicum,  ymo  forte  per- 
petuum,  quod  Dens  avertat,  impedimentum.  Et  eciam  in  facto 
non  videtur  possibilis  propter  deffectum  securitatis  et  libertatis, 
que  sunt  necessarie  non  solum  realiter  et  de  facto,  set  eciam 
quo  ad  omnium  oppinionem,  ne  possent  in  futurum  aliqui  defectum 
libertatis  et  securitatis  pretendentes  agenda  ibidem  impugnare, 
ex   quibus   hereses  et   errores   faciliter  in  Dei   ecclesia   insurgere 

a)  So  Reg. 


414  III.  Abschnitt.     Benedikt  XlII.  und  das  Konzil. 

possent.  Sed  ubi  congregacio  haberet  fleri  pro  premissis  trac- 
tanduui,**)  securius  videtur  domino  nostro  posse  fiei'i  in  duobus 
locis  pi'opinquis  et  in  confinibus  obediencie  iitriiisque  partis  situatis. 
Quo  casii  quelibet  parciuni  sibi  eligeret  confidenciam  et  protecti- 
oneni  principuni  sue  obediencie,  vel  ubi  dominus  noster  alterius 
obedienciani,  aut  intrusi  seu  intrusus  suani  haberent  inti-are, 
esset  necessariuni,  quod  ille,  qui  in  obediencia  altei'iiis  existeret, 
tarn  circa  disposicioneni  loci,  quam  alia  haberet  per  se  plenam 
libertatem  et  indubiam  securitatem  propter  pericula  supra  posita. 
Cog"itet  enim  dictus  d.  comes  in  preterito  tempore,  qualiter  promissa 
per  quosdam  magnates  sibi  l'uei'e  sei'vata,  que  iui'amentis  et  polli- 
citacionibus  multis  erant  vallata,  que  pro  lionore  illoium  silencio 
dominus  noster  duxit  relinquendum. 

Exponetur  eciam  dicto  d.  comiti,  quod  dominus  noster  con- 
siderans,  quod  in  dictis  instructionibus  ipse  clare  apperiebat  de 
sua  intencione,  que  iure  divino  fundata  existit,  quod  pro  bono 
unionis  concupite  necessariuni  videbatur,  quod  primo  inipedimenta 
ex  congregacione  Pisana  proveniencia  ex  infamia  et  macula  criminis 
heresis  contra  dictum  dominum  nostrum  et  suos  false  imposita 
et  alias  tanquam  opposita^)  unioni  ammoverentur  iusticia  medi- 
ante."")  Et  deinde  dictus  dominus  noster  paratus  eciam  erat,  prout 
est,  ädimplere  omnia,  que  cum  antipapa  Gregorio  obtulit,  ut  vera 
unio  in  Dei  ecclesia  subsequatur.  Et  idem  dominus  noster  con- 
siderans,  quod  dictus  d.  comes  notificat  per  ipsum  ministrum 
generalem,  quod'')  condicione  presentis  temporis  et  statu,  in  quo 
res  existunt,  consideratis,  non  fuit  expediens  aut  necessariuni 
ostendere  aut  declarare  premissa  etc.:  videtur  dicto  domino  nostro, 
quod  satis  implicite  dictam  viam  et  preambulum,  quod  idem  domi- 
nus noster  reputat  necessariuni  ad  unionem,  dicti  domini  repellere 
aut  miniine  acceptare  intendunt,  de  quo  dominus  noster  miratur, 
cun^,  ut  superius  dictum  est,  non  soluin  sit  expediens.  yino  neces- 
sarium  unitati,  quod  predictum  obstaculum  per  iusticiam  tollatur; 
et  ideo,  prout  fuit  iam  alias  dicto  d.  comiti  intimatum,  esset 
valde  utile  et  dominis  Prancie  honorabile,  quod  ipsi  per  se  facerent 
aliquos  notabiles  viros  litteratos  non  aiTectatos  et  Deum  timentes 
congregari  ^)  ad  recognoscendum  processum  inique  factum  in  con- 


a)  So  Reg.  b)  Reg.  apposita.  c)  Hier  folgen  im  Register,  durch  Ihiterstreichen  getilgt, 
ohne  Rücksicht  auf  die  Konstruktion  die  Worte:  personani  antipape  Johannis  taiH]uaiu  oppo- 
situin  unioni  inediante  iusticia  adnioveretur.     d)  Reg.  folgt  considerata. 

V  Vgl.  Bd.  I  Xr.  96. 


A.     Benodikt  XIII.  und  seine  Reziehun<i-en  zu   Schottinnd   ftc.  41o 

gregacione  Pisana.  qiii  procul  dubio  repperietui-  iusticia  exhigente, 
qiiod  fiiit  nullus  ac  perpeiani  et  inique  contra  Deuiii  et  iusticiam, 
contra  onine  ins  et  onineni  equitatem  in  magnuni  detrinientuni 
iinionis  ecciesie  et  tocius  fidei  catholice  atteni])tatus.  Et  exinde 
faciliter  unio  dari  valet  jireobtata.  iit  premittitur. 

Ulterius  quia  ex  fine  dicte  cedule  generaliter  loquentis,  ad 
quam  aeeeptandam  diticulter  condescendernnt,  ut  scriptura  testatur 
dicti  d.  comitis,  nulla  certa  via  aiit  modus  particularis  aperitur 
nee  via  particularis  per  dominum  nostrum  pro  unione  Iiabenda 
apperta  acceptatur,  set  solum  dicit,")  quod.  cum  luerint  simul, 
fieret  unio  perfecta  per  omnes  vias  et  bonos  modos.  qui  vide- 
buntür  posse  et  deberi  fleri  etc.:  verum,  licet  in  suo  genere  bec 
verba  bona  existant,  talia  tamen  videntur  domino  nostro  magis 
deberi  apperiri  saltim  principalioribus,  ne  in  congregacionibus  con- 
linium  obediencie  vel  alias,  prout  superius  dictum  est,  sit  inutilis 
accessus  propter  varias  liominum  oppiniones,  qui  sie  in  confuso 
convenientes  possent  impetuose  errorem  et  scandalum  in  Dei 
ecclesia   suscitare   et   negocium   deducere  de   facili   ad   rupturam. 

Ex  quibus  considerant  nonnulli,  quod  licet  d.  comes  rectam 
habeat  intencionem  in  premissis  erga  Dei  ecciesieque  sue  et  d. 
n.  pape  servicium  et  honorem,  de  quo  merito  tanquam  de  catho- 
lico  principe  dominus  noster  fiduciam  gerit  singularem,  tamen 
ali(iui  sunt  de  regno  Francie,  qui  vellent  tractatum  in  premissis 
deducere  non  ad  bonum  unionis,  set  ut  d.  n.  papam  impedire 
valeant  a  sancto  suo  proposito,  quod  habet  ad  ecciesie  unionem, 
non  parcendo  laboribus  et  expensis  atque  periculis,  cum  idem 
dominus  noster  attenta  dilacione  retroacti  temporis,  in  quo  nichil 
potuit  proficere,  et  sua  senili  etate,  vult  et  intendit  ante  terminum 
vite  sue  per  omnia,  que  Dens  sibi  ministrabit,  remedia  indefesse 
pro  danda  unione  suos  interponere  labores,  dum  potest.  Tamen, 
ubi  dominus  noster  videret  in  regno  Francie  fore  utile  uniani 
ecciesie  vel  eorum  reductioni  ac  saluti  animarum,  nedum  pro 
nunc  Perpinianum  accederet  et  Franciam  appropinquaret,  ymo 
omni  tempore  et  in  quacumque  parte  ipsum  adesse  contingeret, 
si  dictam  utilitatem  viderit  cum  eiTectu,  paratus  erit  sine  more 
dispendio  et  Perpinianum  venire  et  aha  facere,  que  erunt  unioni 
ecciesie  necessaria  vel  opportuna.  Et  de  hiis  omnibus  prefatus 
d.  comes  potest  esse  bene  securus,  quod  dominus  noster  *")  per 
effectum  adimplebit  onmia  premissa.'') 


a)  So  Reg.  h)  Rpg.  folgt  o\>eyis.  c)  Am  Ba>id :  Ista  iam  reyistrala  l'uit.  ut  apparet.  eorrecta  ete- 


416  III.  Al)schnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

Recessit  predictus  generalis  et  dominus  decanus  Tirasonensis 
die  XII.  Marcii  anni  predicti  MCCCCXV  etc. 

(1G9)  InsfruMion  Beneclüds  XIII.  für  seine')!  nach  Sizilien  ab- 
geheudeif  Gesandten  Anfo)iio  Caldes.  Erkunrlignitge)!  für  die 
Reise  des  Papstes  nach  Palermo,  Cafania,  Traimni  oder 
Siragtisa  über  die  Sfitnnmug  in  Sizilien  und  Keapel  (jegen- 
über  dem  Heirafsplan  K.  lerdinands  und  gegen  den  Papst: 
über  den  zu  ern-artenden  Empfang,  Unterl-unff.  Verpflegung 
für  Benedikt  und  seine  Begleitung  in  Catania  und  Palermo. 
(Vcdencia  1415  nach  März  T2?)'^j 
Rom,  Vatik.  Archiv.  Fefi.  Ben.  XIII.  332  f.  40  f  f. 
Memorial  de  (,'o,  que  mosser  Antoni  Caldes  den  fer  ])er  servir 

de  nostre  senyor  io  papa  en  Sicilia  etc. 

Primo  .  .  .  dela  anada  del  sant  pai'e  en  lo  regne  de  Sicilia 
ja  com  ho  prenen  et  qiien  dien  en  lo  dit  regne  et  signanter  en 
la  ciutat  de  Palerm,  de  Cathania,  de  Trapena  et  de  Caragoc^a, 
que  son  les  principals  ciutats  del  dit  regne. 

Item  com  se  cofiren  los  Sicilians  ab  lo  i'egne  de  Napols  ne 
que  dien  del  matrimon  de  don  Johan  ab  la  reyna  de  Napols,  sin 
han  piaer. 

Item  .  .  .  del  regne  de  Napols,  com  son  contents  del  matri- 
nioni.  E  si  lo  dit  regne  est  pacifich  o  com  o  qui  son  los,  qui 
no  oberxen  la  reyna  eis  desplaer  lo  dit  matrimoni  .  .  . 

Item  deu  esser  haut  sentiment  saviainent  et  discreta,  si  lo 
dit  sant  pare  disponia  et  ordenava  anar  en  la  ciutat  de  Cathania 
o  de  Palerm,  quin  sera  son  recebiment  et  quin  accolliment  li  faran 
et  sils  plaura  atots  en  general  o  en  partida. 

Item  se  deven  inforinar,  quäl  ciutat  es  pus  disposta  en  la 
illa,  hon  puxa  estar  lo  sant  pare  et  la  sua  cort.  E  si  deliberava 
anar  en  la  ciutat  de  Cathania,  deven  se  informar  los  sobredits 
deles  coses  seguents: 

.  .  .  Si  son  Contents  dela  anada  de  nostre  sant  pare. 

Item  si  lo  castell  est  disjjost  per  a  estar  et  reposar  y  algun 
temps  del  any  nostre  senyor  lo  papa  .  .  . 

.  .  .  Deven  se  informar,  quiris  alberchs  y  ha  et  si  ni  ha  algun 
notable  pala[u]  .  .  .  prop  la    eglesia    maior    per   lo    celebrar,    qui 


*)  Bis  zum    vor]ier(je]ienflen  Blatt  des  Ee(/isteis  reicht   die  InstruTctioii  für 
den  MinoriteiKjenernt  Jean  Bardoliii.   der  am  12.  Mär    1415  ableiste. 


A.  Benedikt  XIII.  und  seine  Beziehungen  zu  Schottland  etc.  417 

fa  in  pontificalibus  diverses  vegades  et  quins  alberchs  y  ha  per 
als  senyors  cardenals  et  prelats  de  cort  ^)  .  .  . 

Item  se  deven  inform ar  dels  viures  aquin  for  y  son  axi  de 
una  parte  com  de  altra  et  en  special  en  Palerm  ne  com  es  for- 
nida  la  dita  ciutat  de  forments,  de  civida,  de  vi,  de  carn,  de  vo- 
lateria  et  de  altres  semblants  coses  ne  les  circumstancies,  com 
estan  ne  quin  mercat  y  ha  ne  qiials  coses  y  son  pus   cares  .  .  . 

(170)  Henricus  de  Barbarino,  Johannes  de  Columba  u.  a.  bezeugen, 
daß  vor  ihnen   der  Kapitän,   sowie   eine    Versammlung  der 
Richter    und    Geschworenen    von    Sizilien   als  '  Vertreter   des 
ganzen   Landes  gemäß   der   Entscheidung  K.    Ferdinands'^) 
sich   zur    Obödicuz    Benedikts    XIII.    bekannt   haben.      1415 
März  29. 
Rom,  Vrdik.  Archiv.  Notar iatsinstnmient,  Instr.  tnisc.  1406  ff. 
In  nomine  Domini  amen.  Anno  Dominice  incarnacionis  eiusdem 
millesimo  quadringentesimo  quinto  decimo  mense  Marcii   die    vi- 
cesimo  nono  mensis  eiusdem,  regnante  Ferdinando  .  .  .  Aragonum 
et  Sicilie  rege,  .  .  .  regni  vero  sui  ...  anno  tercio  .  .  .  nos  Hen- 
ricus de  Barbarino  minor,  iudex  terre  Placee,  Johannes  de  Columba 
.  .  .  notarius  et  testes  subscripti  .  .  .  testamur,  quod  ad  se  nos 
facientes   accessiri  nobiles  capitaneus,  iudices,   lurati  ...  in  loco, 
ubi  consilium  dicte  terre  consuevit  celebrari,  .  .  .  nomine  discre- 
})ante  confessi  sunt,  .  .  .    qui    totam    Universitäten!    ipsius    terre 
representant,  .  .  .  quod,  cum  videlicet  nuper  sol,  qui    in   nubilo^) 
fuerat,  clero  et  populo  illuxerit  Siculo,  ut  a  varietate   et    plurali- 
tate  summi  pontificis    discederet,    que  multifarie    premebatur,    ad 
unitatem    summi     pastoris    resipiscendo    cupientes,   ut    convenit, 
agregari  ex  declaracione  summi  pontificis  ipsius  per  illustrissimum 
.  .  .  regem  Ferdinandum  ...  ad  jjeticionem  ipsorum  cleri  et  po- 
puli  faetam,  ut  in  quodam  eins  sacro  ])rivilegio  dato  Cesarauguste 
vicesimo  secundo  Januarii  millesimo  quadringentesimo  quartodecimo 
clare  videtur  continei'i,    clerus    et    po])ulus    regni    pretacti    divini 
splendoris  gracia  radiati  publice  et  palam  recognoverunt  in  verum, 
unicum,    indubitatum     summ  um    i)ontificem    Christique    vicarium 
serenissimum  d.  n.  d.  Benedictum  decimum  tercium,  cui  .  .  .  obe- 
dienciam  humiliter  prestiterunt,  ut  clare  factum  consistit,  in  eadem 


a)  Or.  nubulo. 

V  Folgen  entspr.  Frngen  für  einen  Aufenthalt  in  Palermo. 

'^)   Vom  22.  Januar  (1414)  1415  Döllinger  II  367  ff. 

Finke,  Acta  concilii  üonstanciensis  HI.  ^i 


418  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  un^l  das  Konzil. 

terra  Placee  .  .  .  recognosciint  ...  et  iiirjindo  recognoscere  pro- 
iniseiunt  .  .  .  serenissimum  d.  n.  d.  Benedictiim  XIII.  einesque 
successores  .  .  -in  verum  certuni  Christi  vicarium  et  indubitatuiii 
siinimuni  ])()ntificein  sila  .  .  .  obedienciam  prestiteriint.^) 

(171)  IusfniMio)i  BeuediMs  XIII.  für  den  Bischof  (Heinricli)  von 
Moray,  der  sich  zum  Hersog  von  Älbany,  dem  Regerden  von 
Schofflaud,  begibt:  Bericht  über  Morella,  Gesandtschaft  nach 
Konstanz,  Ptan  der  Reise  nach  Sizilien  :  Bereit n-ittigl^cit  des 
Papstes,  auch  auf  anderen  Wegen  zur  Union  zu  gelangen; 
Erhundigung  über  dem  Papst  aus  Schotttand  t)ehavnt  ge- 
wordene ketzeriscJte  Sätze;  einzelne  Provisionen.  (1415  zweite 
Hälfte  April.)  V 
Born,   Vafik.  Airliii:  Ben.  Ben.  XIII  332  f..  4S  ff. 

Meiiioriale  eürum,  que  d.  episcopus  Moraviensis  acturus  est 
in  Scücia  pro  d.  n.  papa. 

Et  prinio  post  äpostolicam  benedictionem  et  affectuosam 
salutacionem  ex  parte  domini  nostri  per  eiindem  d.  episcopum 
more  solito  d.  duci  Albanie  ac  gubernatori  regni  Scocie  presen- 
tatas  exponet  ei,  qualiter  ideni  dominus  noster  post  multas  con- 
sideraciones  contemplacione  sui  providit  de  ecclesia  Moraviensi.^) 
F.  Rovira. 

Narrabit  preterea  prefato  d.  duci,  qualiter  ille,  quem  aliqui 
regem  Romanorum,  aliqui  imperatorem  appellant,  misit  d.  n.  pape 
et  regi  Aragonum  unum  ambaxiatorem  eidem  domino  nostro  satis 
notum,'')  qui  narravit  eisdem,  quod  pro  bono  sancte  matris  ecclesie 
dictus  rex  Romanorum  multum  optabat  convenire  cum  eis  in 
aliquo  loco  communi.  Quod  audientes  dominus  noster  et  rex 
tunc  in  diversis  regionibus  existentes  tandem  in  villa  de  Morella 
Dertiisensis  diocesis,  quam  primum  potuerunt  quomode''),  con- 
venerunt  concluseruntque  ibidem,  quod  non  erat  mittendum  ad 
illam  congregacionem  repi'obam  Constancianam,'')  tamen  ad  dictum 
regem  Romanorum  deliberaverunt  fore  mittendum,  ut  super  ex- 
positis  per  eundem  ambaxiatorem  plenarie  responderent,  et  quid 
futurum  esset  super  liiis  et  aliis,  possent  cercius  informari.    Post- 


a)  So  Reg. 

V  Es  folfien  mehr  als  30  ei(ieii1iä}i(li(ie   rvfevschiiffen. 

~)  Wef^en  des  ZiisammenhaiKjes  uiit  den  beiden  folneudeii  Sfückeii. 

^)  Heinrich  wird  am  8.  M(h:~  1415  r-nm  Bischof  von  Mora/i  eniamd. 

*)  Ottoho)nts  de  Belloiiis. 


A.  Benedikt  XIII.  und  seino  Beziehungen  zu  Schottland  etc.  419 

quam  aiitem  sie  deliberatum  fuit  per  eosdem,  ad  regem  Romanorum 
predictum  ambasciatas  notabiles  destinaverunt,  que  adhuc  non  re- 
venerunt    expectantes    finalem    responsionem    ipsius.    F.    Rovira. 

Item  exponet  ei,  qualiter  idem  dominus  noster  deliberavit 
Ire  ad  regnum  insule  Sicilie,  quod  pro  tractanda  unione  sancte 
matris  ecclesie  est  inter  regna  cetera  magis  aptum,  cum  inten- 
cione  tamen,  quod,  si  ante  recessum  suum  vel  post  negociis  pre- 
dicte  unionis  et  ecclesie  alia  magis  effectiva  disposicio  alibi  se 
exliibeat,  non  ])arcendo  senio.  laboribus  nee  expensis  est  para- 
tus  illic,  ubi  dicta  fuerit  disposicio,  sine  more  dispendio  persona- 
liter   se    transfet're.     F.  Rovira. 

Preterea  pro  parte  eiusdem  domini  nostri  poterit  prefatus 
episcopus  reddere  certissimum  dictum  ducem,  quod  pro  vera  unione 
sancte  matris  ecclesie  consequenda  idem  dominus  noster  paratus 
est  per  omnes  vias  iustas  et  racionabiles  laborare  et  eciam  sponte 
cedere,  secundum  quod  iam  obtulit,  et  pro  eo,  ut  est  notorium, 
non  remansit  et  mortem  subire  nicliilominus,  si  expediat,  cor- 
poralem.     F.  Rovira. 

Item  quia  monachus  quidam  portavit  eidem  domino  nostro 
certas  conclusiones  hereticas  ^)  sine  fundamentis  quibuscumque, 
vult  ipse  dominus  noster  quod  dictus  episcopus  mittat  ipsas  cum 
suis  fundamentis  totalibus,  si  potest  ipsas  quomodolibet  repperire. 
F.  Rovira. 

Item  vult  prefatus  dominus  noster,  quod  prefatus  episcopus 
de  persona  abbatis  de  Coursaguel  plene  et  secretissime,  quantum 
fleri  poterit,  se  informet,  quod,  si  ipsum  honestum  et  habilem 
repperiat,  ortetur  pro  parte  ipsius  domini  nostri  d,  ducem  pre- 
dictum, quod  pacienter  sustineat  provisionem  factam  monasterio 
de  Pasleto  de  persona  dicti  abbatis,  presertim  cum  sui  contem- 
placione  providerit  monasterio  de  Courseguel  de  persona  Johannis 
de  Lisclme,  pro  quo  ipse  dux  continuo  supplicavit.  Si  autem 
dictus  abbas  repperiretur  infamis  vel  alias  minus  ydoneus,  mictat 
idem  episcopus  secrete  informacionem  domino  nostro  taliter,  quod 
dominus  noster  valeat  ordinäre  super  premissis,  quod  sibi  vide- 
bitur  expedire.     F.  Rovira. 

Item  quod  dominus  noster  conclusit  providere  ecclesie  Orcadensi 
de  persona  M.  Guillelmi  Stephani-)  finita  commenda  facta  episcopo 


V  Unbeknmit. 

-)  Ernannt  um  13.  November  1415. 

27* 


420  111.  Abschnitt.     Bonedikt  Xlll.  und  das  Konzil. 

Cathenensi^)  vel  quam  primum  ideni  episcopus  Catlienensis  super 
hoc  vüluerit  consentire.     F.  Rovira. 

(172)  lufityithtio]}     Benedikts    Xlll.    für    lelipe    de    Media    nach 
Schottland:  Bericht  über  Morella  und  die  Gesandt  schaffen  ach 
Konstanz:  Nachricht  vom   Vertrag  über  die  Znsanimenknnft 
in  Nizza;  Bitte  mn  Gesandte:  Flucht  Johanns  XXIII.;    Ver- 
schiebung des  Termins  für  Nizza  möglich.    (1415  zweite  Hälfte 
April.) 
Rom,  Vatik.  Archiv,  Reg.  Ben.  XIII.  332  f.  55  '•   ff. 
Memoriale  eoruui,  que  luagister  Philippus  de  Medalia  canoni- 
cus  Rarchinonensis   in  theologia   mag-ister   acturus   est   in  Scocia 
pro  d.  n.  papa. 

Et  ante  oninia  post  apostolicani  benedictioneni  et  affettuosäm 
salutacioneni  ex  parte  doniini  nostri  d.  duci  Albanie  et  guber- 
natüi'i  regni  Scocie  presentatas  exponet  eideni  d.  gubernatori,  que 
sequuntur. 

Et  prinio,  qualiter  ille,  quem  regem  Romanorum  aliqui,  alii 
autem  imperatorem  appellant,  misit  .  .  .-)  deliberaverunt  nuncios 
destinandos,  ut  super  expositis  per  eundem  ambaxiatorem  plenarie 
responderent,  et  quid  futurum  super  his  et  aliis  esset,  possent 
cercius  informari. 

Item  qualiter  ambasciatores  sie  per  eos,  ut  predicitur,  desti- 
nati  scripserunt  eidem  domino  nostro  et  regi,  quod,  postquam  fu- 
erunt  in  Constancia  predictus,  qui  dicitur  imperator  et  ambaxia- 
tores  dicti  domini  nostri  ac  d.  regis  Aragonie,  quod  apud  partes 
Nicie  dictus  dominus  noster  et  rex  Aragonie  ac  imperator  iam- 
dictus  per  totum  mensem  lunii  proxime  instantem  personaliter 
convenirent,  solemniter  concordarunt  et  publice  invicem  promi- 
serunt,  ad  quod  adimplendiim  facit  idem  dominus  noster,  quantum 
est  possibile,  omnia  necessaria  cum  studiosa  et  solicita  diligencia 
preparari. 

Preterea  quod  videretur  valde  expediens  dictoque  gubernatori 
ac  regno'  Scocie  admodum  honorabile,  prout  eidem  gubernatori 
per  d.  Moraviensem  episcopum  domini  nostri  ex  parte  debuit 
enarrari,   quod,   prout    reges   et   alii   principes   obediencie    domini 


V  Alexander  de  Vniis  hatte  1414  Mai  4  das  Bisfinn  Cnifness  in  Schotilaiid 
und  zugleich  die  Administration  von  Orkney  erhalten. 

^j  Nun  folgt  ivhfdtlicli  (ian~iiiid  rvörtlich  fnst  dasselbe  iviein  der  vorigen  Nr. 


A.  Benedikt  XIII.  und  seine  Beziehungen  zu  Schottland  etc.  421 

nostii  faciiiiit.  idem  gubernator  ambaxiatores  solemnes,  qui  cum 
eodem  doniino  nostro  in  taiii  grandi  adessent  negocio,  destinaret. 

Insuper  exponet,  qiialiter  piidem  venerunt  nova  de  Constan- 
cia,  quod  intrusus  Johannes  a  congregacione  illa  aufugiit  et  nunc 
ultimo  superveneiunt  nova,  qualiter  fugam  suam  pro  posse  con- 
tinuat  et  qualiter  his  non  obstantibus  dominus  noster  et  prefatus 
rex  Aragonie  cum  eodem  imperatore  convenire  intendunt  loco  et 
tempore  assignatis  etc. 

Item  exponet  eis,"")  ne  propter  prefixionem  tam  brevis  ter- 
mini  pro  dicta  convencione  assignati  et  destinacionem  ambaxiate 
predicte  minime  retrahant")  ac  eciam  retardent,'')  cum  similia  negocia 
non  possint  brevi  tempore  de  facili  terminari,  et  credant  sie  as- 
signatum  terminum  per  tempus  aliquod,  infra  quod  ambaxiatores 
ipsi  quomode  favente  altissimo  poterint  convencioni  huiusmodi 
interesse,  verisimiliter  prorogari.     F.  Rovira. 

(173)  Insfruktion  K.  Ferdinands  für  Felipe  de  Malla,  Johann 
Fahre  und  Berengar  Clavell  als  Gesandte  zum  Regenten  von 
ScJioffkuid,  betreffend  Abschluß  des  J^izza-Vertrages :  Bitte, 
Gesandte  nach  Nizza  zu  schicken.     (1415  April  22.) 

Barcelona,  Kronarchiv,  Heg.  2409  f.  15^ . 

Ambaxiata  ad  regnum  Scocie. 

Memoriale  rerum,  quas'')  magister  Philipus  de  Medalia  in  sacra 
theologia  magister,  Johannes  Fabre*^^)  miles  et  Berengarus  Clavell 
leguni  doctor  et  quilibet  ipsorum  pro  parte  serenissimi  d.  regis 
explicare  debent  virtute  littere  credencie,  quam  secum  deferunt 
inchto  et  magnifico  gubernatori  regni  Scocie. 

.  .  .  Item^)  quod  dictus  d.  rex  iuxta  divinam  disposicionem 
sueque  gloriose  genitricis  virginis  Marie  intendit  ire  et  complere 
unacum  eodem  d.  n.  papa  dictas  visiones  infra  terminum  concor- 
datum  super  negocio  ante  lato.:  Et  propterea  eum  rogat  pi'e- 
cibus,  quibus  potest,  quod  idem  gubernator  Scocie  tanquam  catho- 
cus  zelator  unionis  et  pacis  ecclesie  niore  suo  mittere  velit  suos 
solemnes  ambaxiatores  ad  easdem  vistas  plena  potestate  sufultos 
tractandi,  in  animam  eins  iurandi,  consenciendi,  concordandi,  con- 
cludendi  tam  cum  rege  Romanorum  quam  alia  seu  aliis  personis, 


a)  So  Reg.    b)  Reg.  que.    c)  Hier  Fabra. 

V  Vorher  Gruß,  Gesundheitszustand  und  Mitteilung  der  Gesandtschaft  au 
Sigisinund  und  Vereinbarung  auf  Juni. 


422  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

coi'poribus,  collegiis  aut  congregacionibus  cuiuscunque  obediencie 
vel  sine  eis  in  oninibus  et  singulis  actibiis  dictam  niateriani  tangen- 
tibus,  incidentibus,  dependentibiis  et  eniergentibus  ex  eadem  seu 
eideni  annexis  necnon  intei'essendi  cuiuscunque  concilio"*)  seu  con- 
gregacioni,  ubi  intererunt  seui  ntervenient  alii  de  obediencia  dicti 
d.  n.  pape,  et  in  eisdeni  consilio'*)  seu  congregacione  faciendi,  requi- 
rendi,  in  eins  aniniani  iurandi,  tiiinandi  et  exercendi  omnes  et  sin- 
gulos  actus,  quos'')  dictus  gubernator  Scocie  facere,  requirere,  fir- 
mare  et  exerbere  posset  in  et  circa  premissa  et  qualibet  eoruni, 
si  ibi  peosonaliter  adesset.  Firma  vero  potestatis  iamdicte  con- 
ficiatur  per  secretariuni  destinandum  ad  dictas  vistas  cum  eisdeni 
ambaxiatoribus  taliter,  quod,  si  opus  fuerit,  super  tota  materia'') 
seu  aliquo  eins  articulo  eadem  potestas  ordinari,  liberari  et  tradi 
valeat  in  forma  auctentica  et  pul)]ica  ad  consilium  ambaxiatorum 
eorundem  ita  demum,  quod  alia  requisicio  aut  consultacio  circa 
eadem  negocia,  ex  quibus  tarn  grande  procedit  Dei  servicium  et 
universe  christianitatis  nascitur  beneficium,  non.generet  tardita- 
tem,  quoniam  idem  d.  rex  credit,  quod  reges  Castelle  et  Navarre 
ceterique  domini  de  obediencia  predicta,  quibus  iideni  d.  n.  papa 
et  rex  hac  de  causa  suas  litteras  dirigunt,  pari  modo  eorum  am- 
baxiatores  inibi  destinabunt  cum  eiusdem  plenitudine  potestatis. 
Paulus  secretarius. 

Item,  quod  dictus  d.  rex  intendit  circa  dictum  negocium  pro- 
cedere  cum  consilio  ambaxiatorum  eiusdem  gubernatoris  Scocie 
eosque  tractare  et  prosequi  illo  omni  honore,  quem  suis  vellet 
in  casu  simili  exhiberi.     Rex  Ferdinandus.^) 


a)  So  Reg.    b)  Reij.  quod.    c)  Reg.  folgt  überflüssig  et. 

V  Am  15.  April  ist  die  Instruktion  für  die  drei  Gesandten  an  den  Könirj 
(Heinrich)  von  England  ausgefertifff.  Dessen  Gesandter  Johann  Blont  war 
mit  englischcti  Anträgen  betr.  Freundschaft,  Allianzen  usw.  gekommen.  In  der 
Instruktion  heißt  es:  ...  Explicaran,  que  lo  dit  senyor  rey  ha  grau  e  singuIar 
piaer  e  consolacio  de  la  bona  intencio,  que  eil  ha  en  los  dits  fets  dela  unio 
dela  esglesia  e  que  tots  temps  lo  dit  senyor  tregue  aquella  esser  aytal  axi, 
com  de  princep  christiano  e  catolich.  Et  que  per  semblant  el  ha  gran  affcc- 
cio  en  aquells  e  que  desya  veure  la  unio  dela  esgleya  mes  que  cosa  del  mon 
apres  lo  salut  dela  sua  anima.  Deshalb  hat  er  Gesandte  beim  Römischen 
König.  Von  diesen  hafte  er  neuliclt  einen  Brief,  daß  Sigismund  in  Konstanz 
sei,  die  englischen  Gesandten  noch  fehlten,  daß  sie  aber  in  Kurse  erwartet 
würdeti.  Der  König  zeige  guten  Willen.  .  .  .  Encara  no  .  .  .  apuntats  los 
affers  de  lurs  ambaxada,  e  per  aquesta  raho  lo  dit  senyor  no  pot  certament 
scrivre  dels  dit  affers  al  dit  rey  Danglaterra  .  .  .  Era  raoguda  lian^a  ni  ami- 
stat  entre  los  dits  reys.    Per  los  dits  embaxadors  sera  respost  saviament,  hono- 


A.  Benedikt  XIIT.  iiiul  seine  Beziehungen  zu  Schottland  etc.  423 

(174)  Die  GeiscJiivoreueii  der  Stadf  Mpssi)ia  an  K.  lercJimDid : 
Fehuhelujcs  Verhalten  dets  Marfinus  de  Turribus  gegen  die  Stadt 
wegen  ihrer  einstigen  Weigernng,  der  Ohödicnz  Benedikts  XllL 
heizidreten.     Messina  1416  April  6. 

Or.  Pery.  Sieudspnr  CRD  Alf.  141(!. 

lurati  nobilis  civitatis  Messane  .  .  . 

Duxiimis  explanare,  quatenus  d.  Martino  de  Turribus  legum 
doctori  obedienciam  d.  Benedicti  in  hac  civitate  intromi[tterej*) 
conanti  per  nostros  precessores  in  officio  tunc  presidentes  pariter 
et  nos  de  universoruni  conimunicato  consilio  fuerit  obviatum  cum 
repulsa,  cum  hec  consuevit  civitas  semper  obedienciam  prestare 
summo  pontifici  in  ecclesia  triumphanti  Romana,  a  quo  salubri 
proposito  sola  mors  divellere  valebit  et  potissime,  quia  unio  cele- 
berima  in  limine  operatur  votivo,  circa  quam  vestra  regia  insudat 
clemencia,  cui^)  .  .  .  cum  sedatis  scandalis  tota  civitas  fida  con- 
grua  sistit  prona  circa  augmentum  regle  serenitatis.  Quapropter 
d.  Martinus  prelibatus  adeo  gestat  odium  in  hac  civitate,  quod 
cuilibet  nostro  salubri  adversatur  proposito,  quociens  occurrit 
gracias  aut  aliquid  aliud  ab  illustrissimo  d.  infante  Johanne,  ve- 
stre  maiestatis  genito,  postulare;  et  auribus  assumimus  d.  Mar- 
tinum  ad  vestram  confugiturum  maiestatem,  verentes,  ne  premis- 
sorum  pretextu  vestre  detegeret  excellencie  premissorum  opposi- 
tum  .  .  .  Scriptum  Messane  VI.  Aprilis  nona  indictione  sub  anno 
dominice  incarnacionis  MCCCCXVI. 

(175)  Beratung  des  Bates  von  Venedig  über  die  durch  den  Bischof 
Antonius  de  Bcdancinis  eingebrachte  Anfrage  Benedikts  XIII., 
ob  der  Bepublik  die  Einberufung  eines  Konzils  auf  ihrem 
Gebiet  genehm  sei.  Beschluß,  die  Antwort  zu  verschieben. 
(Venedig  1416)  Mai  7. 

Venedig,  Staatsarchiv,  Deliberasioni  6"  f.  97. 

Ser  Leonardus  Mocenigo,  ser  Albanus  de  Baduario,  ser  Nico- 
laus Bicturi,  ser  Marinus  Karavalla  procurator,  ser  Antonius 
Contareno   procurator,  sapientes  consilii: 


rable  et  cortesa.  e  flnahnent  daran  loch  a  liga  e  concordia  .  .  .  Wenn  Ehe 
der  Infantin  (Maria)  mit  dem  König  von,  England  berührt  ivird.  sollen  die 
Gesandten  deeren  Vorzüge  (bella,  virtuosa  disposicio)  rühmen.  Bey.  2405  f. 
131 1^—138. 

■d)  Ijoch  im    Pergament,     b)    Hier   folgt    nrisining:    domino    f^eiierliclo    arbitrainur    huic 
civitati  coiiioduin  et  nccessariuin  pro  vestre  rcgic  statu  cleinencie  tranquillo. 


424  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

Coiiipariiit  ad  presenciaiii  nostrani  reverendiis  pater  d.  An- 
tonius de  Balancinis  episcopus/)  qiii  iani  diu  stetit  et  fuit  in  curia 
d.  Petri  de  Luna,  pape  Benedicti  XIII.  in  sua  obediencia  nuncupati, 
et  dixit,  quod  tamquani  civis  et  fidelis  noster  motus  ob  reveren- 
ciam  nostri  doniinii  et  anioi'e  patrie  disposuerat  venire  ad  presen- 
ciam  nostram  pro  significando  nostro  doniinio  aliqua,  que  senserat 
de  intencione  dicti  d.  Benedicti  circa  factum  unionis,  que  in  effectu 
fuerunt,  quod  dictus  d.  Benedictus  se  intelligebat  cum  serenissimo 
Jacobo  rege  Apulee  et  cum  prefecto  de  Vico")  et  ceteris  aliis  pro 
transeundo  versus  Romam,  et  quod  idem  d.  Benedictus  esset  conten- 
tus,  quando  placeret  nostro  dominio  venire  ad  unum  ex  locis  nostris 
et  ibi  convocare  concilium  et  quod  per  medium  nostri  dominil  unio 
sequeretur,  quia  plus  confidit  de  nostro  dominio  quam  de  alio  do- 
minio vel  domino  mundi ;  et  quando  ad  hoc  nostrum  dominium 
esset  dispositum,  presto  declararetur  nostro  dominio  hanc  esse 
intencionem  dicti  d.  Benedicti,  quem  d.  Benedictum  hortatus  fuit, 
ne  conclusionem  aliquam  faceret  cum  dicto  rege  Jacobo,  nisi 
prius  haberet  responsionem  nostre  dominacionis ;  et  sie  idem  d. 
Benedictus  terminavit  nostram  responsionem  expectare ;  et  ultra 
hec  multa  alia  subiunxit  circa  materiam  predictam.  Vadit  pars, 
quod  respondeatur  dicto  d.  episcopo,  quod  audivimus  et  inteliexi- 
mus  omnia,  que  nobis  sapientissime  exposuit,  per  que  ample 
cognoscimus,  quod  tamquam  bonus  civis  et  fidelis  noster  se  movit 
hec  ad  notificandum  nostro  dominio,  quibus  bene  dis  cussis  .  .  . 
dicimus,  quod  semper  dileximus  et  diligimus  d,  Petrum  de  Luna, 
dapam  Benedictum  XIII.  in  sua  obediencia  nuncupatum,  sed  sicut 
eidem  d.  Benedicto  potest  esse  notorium  et  similiter  dicto  d.  epis- 
co])o,  nunquam  voluimus  nos  de  factis  predictis  intromittere  nee 
impedire,  tarnen  audita  pratica,  quam  tenet  de  eundo  Koniani,  nobis 
placuit  et  essemus  valde  contenti,  quod  haberet  boiunn  effectinn, 
quia  Omnibus  prosperis  successibus  suis  pro  bono  ])ersone  sue  et 
Status  sui  nostrum  dominium  habebit   et  recipiet  complacenciam. 

De  parte  —  27  —  41  —  47  —  47  —  47. 

Ser  Christoforus  Superancio  consiliarius : 

Vadit  pars,  quod  respondeatur  dicto  d.  episcopo,  .  .  .  quod 
regraciamur  sibi  de  informacione  nobis  data  de  intencione  d.  Petri 


V  Die  fremdartige  Ausärucksweise  deutet  besondere  Verhältnisse  an.  Ob 
identisch  mit  Antonius  ep.  Calanionensis.  der  als  Sekretär  Benedikts  XIII.  er- 
scheint. 1416  Januar  allerdings  Erzbischof  von  Greta  wird  und  Benedikt  bis 
zuletzt  anhängt?  —  '')  Johannes;  vgl.  die  Einleitung. 


A.  Benedikt  XIII.  und  seine  Beziehungen  zu  Schottland  etc.  425 

de  Lima,  .  .  .  que  esset  de  veniendo  ad  unaiii  terraruin  nostraruin 
pro  unione  fienda  etc.  et  de  pratica,  quam  habet  cum  serenissimo 
d.  rege  Jacobo  pro  eundo  Roniam,  ad  que  pro  presenti  non  vide- 
tur  nobis  respondere. 

De  parte  16. 

Ser  Vincivera   Georgio    consiliarius,    Ser   Franciscus    Foscari 

procurator,  sapientes  consilii: 

Vadit  pars,  quod  respondeatur  episcopo,  .  .  .  quod  audivimus 
praticam,  quam  d.  Petrus  de  Luna  .  .  .  habet  et  tejiet  cum 
serenissimo  d.  Jacobo  rege  Apulee  de  eundo  Romam,  quam  liben- 
ter  audivimus,  et  quia  eundem  d.  Benedictum  semper  dileximus 
et  diligimus  et  de  omni  prospero  successu  suo  complacenciam 
haberemus,  libencius  audiremus,  quod  haberet  effectum;  que  habens 
effectum  non  esset  necessarium,  quod  ad  aliquam  terram  nostram 
veniret  pro  convocando  concihum,  quia  haberet  locum  ad  hoc 
aptissimum. 

De  parte  32  —  44  —  45  —  43  —  46. 

Ser  Georgius  Capello  consiliarius : 

Vadit  pars,  quod  respondeatur  dicto  d.  episcopo,  .  .  .  quod  .  .  . 
libencius  audivimus  praticam.  quam  tenet,  et  essennis  valde  con- 
tenti,  quod  haberet  bonum  eifectum,  quia  de  omnibus  prosperis 
successibus  suis  pro  bono  persone  sue  et  Status  sui  nostrum 
dominium  habebit  et  recipiet  complacenciam. 

De  parte  10,  de  non  10,  non  sinceri  18  —  23  —  17  —  19  —  16. 

Nota,  quod  die  u]trascrii)to  septimo  Maii  quinque  sapientes 
ultrascripti  posuerunt  ultrascrii)tam  partem  de  respondendo  d. 
Antonio  de  Balancinis  episcopo  et  fuit. 

De  parte  19. 

Capta. 

Ser  Georgius  Capello  consiliarius: 

Quia  istud  factum  responsionis  fiende  d.  Antonio  de  Balan- 
cinis episcopo  est  magne  imi)ortancie,  sicut  omnibus  est  manifestum, 
vadit  pars,  quod  suprascripta  responsio  supersederi  debeat  usque 
ad  unum  aliud  consilium. 

De  parte  76,  de  non  1,  non  sinceri  3. 


426  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

(176)  Die  licpiMlk  Venedig  an  Nikolaus  de  Urbino,  Kanzler  des 
Braccio  de  Fortebraciis,  Perusii  etc.  ac  ahne  Urbis  defensoris : 
Macht  seine  Stellungnahme  zu  dessen  Plan,  die  Wald 
eines  neuen  Papstes  in  Rom  oder  die  Verständigung  mit 
Benedikt  XIII.  unter  in  Aussicht  gestellter  Zustimmung  ge- 
nannter italienischer  Staaten  durchzuführen,  von  deren  tat- 
sächlicher Mitwirkung  atjhängig.  1417  August  3. 
Venedig,  Staatsarchiv,  Beliberazioid  (i.  f.  158  >\ 

.  .  .  Ad^)  aliam  partem,  pei'  quam  se  offert,  pro  salvacione 
et  deffensione  Italie]  maxime  contra  ultramontanos,  in  casu,  quo 
nostro  douiinio  placeat,  facere  fieri  in  Roma  electionem  novi  i)ape, 
qui  placeat  nostro  dominio,  et  quod  faciet  sibi  dari  obedienciam 
per  Romanos,  Marchiam,  Perusium,  Ducatum,  Patrimonium,  Cam- 
paneam  et  Maritimam,  et  similiter  putat,  quod  facient  Bononien- 
ses,  comes  Urbini  et  dominus  Favencie,  quodque  se  certum  red- 
dit,  quod  similiter  facient  Florentini ;  et  insuper,  si  nobis  placeret, 
se  intelligeret  cum  papa  Benedicto ;  respondeatur,  quod,  sicut 
alias  sue  maf^nificencie  dici  fecimus,-)  multum  placuit  et  placet 
nobis  audire  talem  oppinionem  suam,  quia  manifeste  cognoscimus, 
quod  dirrigit  Spiritus  et  cogitaciones  suas  ad  ea,  que  possint  ad 
bonum  et  salutem  Italie  redundare ;  et  dicimus,  quod,  quando- 
cumque  videbimus  alias  conumitates  et  dominas  Italie  superius 
nominatos  concurrere  ad  haue  suam  opionionem,  ipse  inveniet 
nostriim  dominium  dispositum  ad  ea,  que  sint  secundum  Deuni  et 
que  concernant  conservacionem  et  salutem  Italie  et  honorem 
nostrum. 

De  parte  108 —  de  non  12 —  non  sinceri  6. 


'j  Dein  Nicolaus  de  Urbino.  Kaiislcr  des  Bracius  de  Fortebraciis  Perusii 
etc.  alme  Urbis  defensoris  wird  auf  das  Angebot  des  Eintritts  des  Braccius 
in  venetianisclie  Dienste  (jeanttvortet. 

'')  Diese  Mitteilung  ist  nicht  bekannt. 


B.  Die  Reise  K.  Sigismunds  nach  Narbonne  und  Perpignan.  427 

B.  Die  Reise  K.  Sigismunds  nach  Narbonne  und 

Perpignan. 

(177)  Bischof  (Domi)iik?(s)  von  Huesca  an  K.  FcnUnand:  Gesund- 
heit des  Infanten.  Allgemeine  Freude  über  die  geplante  Zu- 
sammenkunft, Warnung  vor  Ludwig  von  Anjou,  Florenz 
und  Genua.     Palermo  (1415)  Mai  10. 

Barcelona,  Kronarchiv,  Caja  concilio  de  Costansa,  Or. 

.  .  .  D.  visbe  de  Huescha  ...  El  senyor  infant  ...  es  bien  saiio 
e  alegre  .  .  .  Algunos,  qui  son  arribades  de  Napol,  contan  de  cierto, 
biie  la  reyna  a  firmado    niatrinionio  con  el  conite  de   la  Marclia. 

El  senyor  infant  e  todas  las  gentes  de  aquesta  tierra  son 
inucho  aconsolados  delas  vistas,  que  havedes  concordado  con  el 
enii)eradoi',  haviendo  speranza  firme  en  nuestro  senyor  Dios,  que 
havido  esguart  a  vuestra  catolica  affeccion  e  treballos  liaiira  oydo 
vuestras  devotas  oraciones,  por  lo  quäl  v^os  ministrara  en  aquesta 
niatei'ia  la  conclusion  por  vos  deseada.  Es  verdat,  senyor,  faulando 
sots  la  fianga,  que  vassallo  deve  faular  a  su  senyor,  que  en  la 
yda  del  padre  sancto  e  vuestra  sera  bueno  considerar,  que  hau- 
redes  a  poner  vos  entrel  rey  Loys  e  los  Ginouesses  e  que  Floren- 
tines e  Napolitanos  con  ellos  o  sin  ellos  porian  facer  una  armada, 
por  a  empachar  o  nozer  vos,  lo  que  Dios  no  quiera  en  lo  que 
podiessen.  Car,  senyor,  nenguno  de  los  sobreditos  tanto,  quanto 
podemos  sentir  ni  conoxer,  no  haurian  plazer  del  exal^amiento 
de  vuestra  cassa.  Antes  son  de  entencion,  que,  en  lo  quia) 
podiessen  y  detorbarian,  e  nossotros'*)  por  cierto  tenemos,  que 
Florentines  e  Ginouesses,  porque  no  querrian  veyer  grant  senyor 
cabo,  si  hau  torbado  aquest  matrimonio.  Los  Napolitanos,  qui  no 
quieren  nuestro  matrimonio,  los  demas  lo  fazen,  por  que  no  hayan 
senyor  o  lo  hayen  tal,  que  manden  a  jornadas  .  .  .  Scripta  en 
Palermo   a  X  dias  de  Mayo. 

(178)  K.  Ferdinand  an  Vinzenz  Ferrer :  Bitte,  Mitte  Juni  in  Collioure 
zu  sein.     Valencia  1415  Mai  18. 

Barcelona;  Krouarchiv,  Ref.  2408  ..  5. 

Brück  Fages.  Histoire  de  Saint  Vincent  Ferrier  II  105. 

Rex  Aragonum  et  Sicilie  etc. 

Cum,  ut  vos  credimus  non  latere,  inter  sanctissimum  d.  n.  sum- 
mum  pontificem  ac  Romanorum  regem  et  nos  per  totum  proximum 

a)  .So  Or. 


428  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

niensem  Jiiiiii  in  civitate  Nicie  pro  radice  inveterati  scismatis 
evellenda  et  concordanda  via  brevi  iinionis  s.  inatris  ecclesie 
mutue  fieri  habeant  visiones,  et  properenuis  ad  iter  propter  nimiaiii 
temporis  brevitateni  ad  nos  ibidem  conferendum,  vos,  ciii  sanctissi- 
nius  pontifex  suas  dirigit  iitteras  super  hoc,  affectuose  rogamiis 
in  Domino  requirentes,  qiiatinus,  cum  in  tarn  almi  directione 
misterii  opportuni  sunt  devotorum  fidelium  intercessus,  vestraque 
consilium  et  oraciones  existimemus  nimium  cariora,  abinde  rece- 
datis,  vos  ad  villam  Canquiliberi'')  collaturus,  ubi  dictus  summus 
pontifex  et  nos  perinde  transeuntes  vos  indubie  in  dimidio  eiusdem 
mensis  Junii  inveniamus  pei-sonaliter  constitutum,  sperantes  in 
Domino,  cuius  res  agitur,  quod  non  parum  proficient  laudanda 
vestra  consiiia  et  exaudienda  devocio  meritorum.  Dat.  Valencie 
sub  n.  sigillo  secreto  die  XVIII.  Madii  anno  a  nativitate  Domini 
MCCCCXV.     Rex  Ferdinandus. 

Religioso,  dilecto  et  devoto  n.  Vincencio  Ferrarii  ordinis 
fratrum  Predicatorum  in  theologia  magistro. 

Similis  directa  fuit . . .  priori  monolsterii  s.  Benedicti  Vallisoleti. 

(179)  Geleltsbriefe   des  Königs   und   des  Dauphin    von  Frankrelcli 
für  Slglsmund  und  seine  Begleitung. 
Machen,  Geh.  Staatsarchiv, 
a)  K.  Karl   VI.    von  Frankreich   überträgt  Herzog  Ludwig   von 
Bayern  das  Gelelt  K.  Slgismunds,  seiner  Gemahlin  und  des 
Gefolges    mit    außerordentlichen     Vollmachten.      Paris    1415 
Mai  30. 
Littere  potestatis  d.    ducis   Ludovici    pro    conducendo   regem 
et  reginam    Ungarie   per   regnum    Francie   anno  MCCCC  ^),   XXX. 
die  May. 

Charles  par  la  grace  de  Dien  .  .  .  Pourceque  avons  entendii, 
que  pour  perseverer  et  venir  a  bonne  fin  et  conchision  dudit  con- 
seil  -)  pour  la  union  de  sainte  egiise  lentencion  et  voidente  de 
nostre  trescher  et  tresame  sire  lempereur  et  roy  de  Romains  et 
de  Hongrie  si  est  de  partir  bien  brief  de  ladite  ville  de  Constances 
pour  de  la  aler  en  la  ville  de  Nice  et  de  Arlat  et  mener  nostre 
treschere  et  tresamee  seur  la  royne,  sa  fame  et  nostre  dit  frere 
de  Baviere  pour  la  seurte,  conduit  et  raconduit  de  leurs  personnes 


a)  So  Reg. 

')  Jahressahl  unvollständig. 
'^)  KoHstam. 


Dip  Reise  K.  Siffismunds  nach  Narbonne  und  Perpiffnan.  429 

et  conpaig-nie  diirant  leur  voyage  et  poiir  ce  nous,  conflans  en 
piain  du  grant  seus  loyalte,  vaillance,  grant  gouvernement  et 
bonne  diligance  de  nostre  dit  frere  de  Baviere  icellui,  par  grant 
et  meur  advis  et  delibei*acion  tant  de  nostre  trescher  et  tresanie 
ainsnie  filz  le  duc  de  Giiiene  dalpliin  de  Viennois,  coninie  de  nostre 
conseil,  avons  pour  nous  conimis  et  ordonne,  commettons  et  ordon- 
nons  par  la  teneur  de  ces  presentes  a  mener,  conduir,  ramener  et 
raconduire  seurenient  et  savienient  icellui  nostre  frere  le  roy  des 
Romains  et  nostre  dite  seur  la  royne  sa  femnie  et  ceux  de  leur 
conpaignie  en  quelque  lieu,  quilz  vouldront  aler  et  retourner  en 
donnant  a  icellui  nostre  frere  de  Baviere  piain  pouoir,  auctorite 
et  ni andement  especial  de  passer,  rapasser,  demorer,  sejourner 
et  retourner,  entre  et  yssir  de  jour  et  de  nuyt  et  ceux  de  sa 
conpaignie  tant  et  de  la  conpaignie  de  nos  dit  frere  et  seur  des 
Romains  comme  autres  quelxconques,  quil  vouldra  mander  et 
mener  soulz  son  gouvernement  pour  la  seurete  de  nostre  dit  frere 
le  roy  et  de  nostre  dite  seur  la  roynne  des  Romains  et  de  lui  et 
de  leur  conpaignie  par  toutes  noz  villes,  chasteaulx,  fortresses ''), 
pons,  pors,  passages  et  travers,  jurisdicions  et  destrois  quelxcon- 
ques, de  mander  faire  venir  et  assembler  tant  et  en  tel  nombre 
de  gens  darmes,  arbalestoies  et  autre  gens  de  guerre,  comme 
bon  lui  semblera  tant  de  nostre  royaume  comniv?  autres,  de  quel- 
ques pais  on  nacion  quilz  soient,  pour  la  seurete,  conduit  et  i'a- 
conduit  deulx  et  de  leur  conpaignie  a  ses  frais,  missions  et  des- 
pens  .  .  .  Donne  a  Paris  le  XXX.  jour  de  May,  lan  de  grace 
Mil  CCCC  et  XV. 

Et  ainsi  est  signee  la  lettre  par  le  roy,  les  sires  Duj'ry  et 
Ligne,  de  Torcy  et  de  Bacqueville  et  autres  presens.  ...  Au 
doz  de  la  dite  lettre  est  icelle  signee  C. 

h)    Fafit  nmiliche   WierlerJwIninj,  cßeiches  Dafum^J: 

Ista  littera  est  similis  precedenti  de  materia,  dati  et  anni  .  .  . 
Am  Schluß,  vor  dem  Datum,  wird  hinsugefügf  : 
Savoir  faisons,  que  nous  ces  choses  considerees,  ayans  et 
singuliere  confiance  en  nostre  dit  frere  de  Baviere,  a  icellui  par 
par  ladvis  et  deliberacion  de  nostre  trechier'')  et  tresame  ainsne 
filz,  le  duc  de  Guienne,  dalphin  de  Viennois  et  de  nostre  conseil 
avons  donne  et  ottroie  et  par  ces  presentes  donnons  et  otti'oions 


a)  Rpg.  frofresses.     b)  So  hier  Rp(j. 

V  Auch  die  Namen  der  Sinnierenden  sind  die  (jleicheti.   Dorsufdrermerk :  D. 


430  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

pouoir,  auctorite  et  niandenient  especial,  qiie  si  icelliii  nostre 
frere  de  Baviere  tienne  aucuns.  qui  feussent  et  soient  contraires 
et  malveillans  de  nous  et  de  nostre  seignorie,  .  .  .,  il  les  puisse 
apprehender  .  .  . 

c)    DüRRelbe.     Au   gleicher   Stelle  wie  in   b)   ein   anderer  Znmtz 
(fohjt  unten).     Paris  141  ö  Juni  22. 

Littere  regis  Francie,  per  quas  ipse  ex  consensu  et  magna 
deliberacione  d.  Acquitanie  filii  ac  tocius  consilü  sui  ipse  ordinal 
d.  ducem  ad  condiicendum  regem  et  reginam  in  regno  Francie 
et  dat  sibi  potestatem  pimiendi  rebelles  seil  inobedientes,'*)  si  ali- 
quos  inveniret.     Anno  millesimo  CCCCXV.  XXII.  Junii.^) 

Zunatz: .  . .  Xon  obstant.  que  audit  concil  general  ait  este  traittie 
de  et  sur  la  depposicion  et  eiection  de  Jehan  XXIII.,  nagaires 
pape,  la  quele  sest  de  fait  ensuit  et  que  la  garde  de  sa  personne 
ait  este  commise  de  par  le  dit  concil  a  icellui  nostre  frere  et 
coiisin  le  roy  des  Romains,  jusques  a  ce  que  par  le  dite  concile 
autreinent  en  soit  dispose,  e  que  aussi  len  traittie  de  present  en 
icellui  concile  et  de  fait  ait  ben  procede  sur  lextirpacion  de 
plusieurs  et  diverses  hereses  et  encores  en  doie  len  traittier 
plusavant  et  avec  ce  de  lestat  et  reformacion  de  leglise  universal 
tant  en  chief  comme  en  membres  et  que  aussi  nostre  dit  frere 
et  cousin  ait  este  et  soit  advocat  et  defenseur  dudit  saint  concile, 
pour  occasion  desqueles  clioses  ou  de  aucunes  dicelles  ne  dautres 
quelxconques  nous  ne  voulons  aucim  destourbier.  demande  ou 
empeschement  estre  fais,  mis  ou  donnez  a*")  nostre  dit  frere  et 
cousin  le  roy  des  Romains  et  de  Hongrie  et  nostre  dite  seur  et 
Cousine  sa  femme  ne  a  aucun  deur  conpaignie  par  personne 
quelxconque  de  quelque  estat.  auctorite  ou  condicion  quil  soit, 
mais  voulons,  que  ce  non  obstant  il  soit  traittie  honorablement 
comme  nostre  personne  mesmes  .  .  . 

Donne  a  Paris  le  XXII.  jour  de  Juny  lan  de  grace  mil  CCCCXV. 
et  de  nostre  regne  le  XXXV.  Et  est  ladite  lettre  ainsi  signee 
en  marge  :  Par  le  roy.  Xantion.     FA  au  doz  est  signee  E. 

(Ij  Ludwig.  DaupJiin  von  Frankreich,  wiederholt  und  inseriert  hj 
Paris  141Ö  Juni  22  (23?)^. 


a)  Reg.  in  obediencia.    b)  Hs  et. 

*)  Bkse  Überschrift  paßt  nicht  (uif  den  folgenden,  sondern  nur  auf  den 
vorhergehenden  Brief. 

-)  Der  23.  Jnni  ist  n-oh1  das  Datum  der  Registrierung. 


B.  Die  Reise  K.  Sio^isnuiiids  iiacii  Xarbonno  und  Perpioiiaii.  431 

Littere  potestatis  d.  Dalphini  a  d.  diice  supi'a  litteras  legis 
prius  et  ultimate  scripta»  anno  iiiillesimo  CCCCXV.  XXI 11.  Junii. 

Loys  ainsne  filz  du  roy  de  France,  diic  de  Guienne  et  dalpliiri 
Viennois  ... 

Les  queles  lettres  dessus  transcriptes  et  tout  le  contenu  en 
icelies  noiis  proiiiettons  en  bone  foy  tenir  .  .  .  Donne  a  Paris  le 
XXII.  jour  de  Jimy  hin  de  grace  niil  CCCCXV  et  est  la  dite  lettre 
ainsi  signee  en  marge :  Par  monsieur  le  duc  et  dalphin  vous 
niessire  Berthran  de  Montauban  et  autres  presens.  Et  au  duz 
dicelle  F. 

(180)  K.  Ferdinand  hütet  (die  Gesandten  SigismundsJ  um  nähere 
Auskunft  über  die  angebliche  Absicht  Sigismunds,  die  Zu- 
sammenkunft nach  Perpignan  zu  verlegen.  Valencia  1415 
Juni  5. 

Barcelona,  Kronarcliiv  Ref/.  2408  f.  22v . 

Rex  Aragonum,  Siciliej  etc.  Secretarii  episcopi  Zamorensis 
ambaxiatoris  nostri  ^)  a  (^onstancie  partibus  huc  noriter  declinan- 
tis  sola  assercione,  nulla  alia  finnitate  vallata,  percepimus  de 
recenti,  serenissimum  principem  fratrem  nost)'uni  Ronianorum 
regem  deliberasse  vissiones  mututs,  ut  vos  non  labet,  super  factis 
unionis  sancte  matris  ecclesie  inter  nos  de  proxinio  celebrandas 
in  ville  Pei'piniani  confinibus  coniuuitare,  que  ab  ore  proprio  dicti 
fratris  nostri  regis  Romanoruin  se  asserit  recepisse  et  super 
quibus  vos  idem  rex  ad  nos  continuo  cum  potestate  plenaria 
destinabat.  Verum  cum  iam  nos  iuxta  concordiam  festinemus 
ad  iter  cum  non  modica  navilium  comitiva  et  cetera  preparemus 
usque  ad  consumacionem  facti  huiusmodi  inclusive,'  sitque  nobis 
summe  necessarium  predicta  dilucidius  et  verissime  presentire,  vos 
affectuose  rogesmus,  quatinus  pro  bono  huius  tanti  negocii  de 
commutacione  predicta  clarius  et  effectuosius,  quo  potetis,  cum 
presenti  Cursore  nos  certificare  curetis  ad  iterque  vestrum  cele- 
rius  properare,  adeo  ut  iuxta  per  vos  nobis  intimata  procedere 
in  agendis  vel  subsistere  valeamus.  Datum  Vaiencie  sub  nostro 
sigillo  secreto  quinta  die  Junii  anno  a  nativitate  Domini  MCCCCXV. 
Rex  Ferdinandus. 


^)  Beriiardits  Oller 


432  III.  Abschnitt.     Ronodikt  XIII.  und  das  Konzil. 

(181)  lufifrukfion   K.  Fcrd'nnwds  für  Bernardus  Oller,   Gesandten 
zu  K.  SlgifiQimud :  Reise  nach  Nizza-;  Verhalten  K.  Sigismund 

(jege)iüber.     {1415  Juni  16)}) 
Barcelona.  Kronarchiv.  Ee(f.  2408  f.  21. 

Menioriale  eorum,  que  Bernardus  Oller  sciiptor  Serenissimi 
d.  regis  ex  parte  ipsius  d.  regis  explicare  debet  serenissimo  Ro- 
nianoriini  regi  virtiite  littere  credencie,  quam  secum  deffert,  et 
aliorum,  que  mandatu  dicti  d.  regis  facturus  est  in  partibus  Nicie. 

Primo,  si  reperit  regem  Romanorum  in  civitate  Nicie,  .  .  . 
ex  parte  Serenissimi  regis  Aragonum  eidem  regi  dicet  et  notifi- 
cabit,  qualiter  dictus  d.  rex  Aragonum  una  cum  sanctissimo  d.  n. 
papa  Benedicto  sunt  in  brevi  venturi  ad  loca  conventa  pro  mutua 
visione ;  et  ex  hac  causa  destinaverat  predictum  nuncium  ad  eius 
serenitatem  pro  notificando  sibi  eorum  adventum.  Paulus  se- 
cretarius. 

Item  notificabit  d.  regi  Romanorum,  quod  dictus  Serenissimus 
d.  rex  Aragonum  una  cum  dicto  d.  n.  papa  iam  venissent  ad  loca 
mutue  visionis  infra  tempus  prefixum  in  dictis  capitulis  concor- 
datis,  nisi  quia  in  mense  Junii,  videlicet  quinta  die  mensis  ipsius 
a  civitate  Constancie  venit  quidem  vocatus  Bernardus  Oller,  secre- 
tarius  d.  Zamorensis  episcoj)i,  quem  in  dicta  civitate  ambassiatores 
dicti  d.  regis  Aragonum  dimiserant  pro  colligendis  actibus  et  novi- 
tatibus  subsequendis  post  eorum  recessum,  qui  Bernardus  ex  parte 
eiusdem  regis  Romanorum  dicto  d.  regi  Aragonum  dixit  et  ex- 
plicavit,  quod  dictus  rex  Romanorum  sibi  sub  fide  et  sacramento 
comiserat,  quatenus  ex  parte  ipsius  notificaret  dicto  d.  regi 
Aragonum '')  quod  pro  eius  servicio,  honore  et  comodo  et  expe- 
dicione  negocii  et  pro  evitandis  sumptibus  in  expensis  ipse  rex 
Romanorum  deliberaverat,  quod  dicta  mutua  visio,  que  fienda 
erat  in  civitate  Nicie  et')  loco  et  portu  de  Vila  Francha,  fieret 
et  mutaretur  ad  civitatem  Xaibone  et  villam  PerjHniani  et  quod 
super  hoc  statim  post  dictum  Bernardum  ipse  rex  Romanorum 
miteret  seu  destinaret  d.  Ottobonum  de  Bellonis  ad  dictum  d. 
regem  cum  plenissima  potestate  relaxandi  iuramenta  prestita 
racione  dictarum  vistarum ;  et  quod  Interim  ipse  rex  Romanorum 
personaliter  se  conferat  et  veniret  ad  civitatem  Lugdonensem  *^) 
et  ibi  spectaret  responsum  dicti  d.  regis  vel  agrediendi  Narbonam 


a)  Rpg.  Roinaiioruin     b)  Reg.  et  nc.    c)  So  Reg. 

')  Datierung  nach  dem  hinter  diesem  Schreiben  registrierten  Beglanhignngs- 
brief  für  Oller  f.  22  >^.     Vgl.  die  Schreiben  vom  5.  und  22.  Juni. 


B.     Die  Reise  K.  .Sigismunds  nach  Narbonne  und  Perpignan.  433 

ve]  ad  Niciam.  Ob  quam  quidem  causam  dictus  d.  rex  Aragonum, 
credens  verbis  dicti,  Bernardi  Oller  maxime  quia  notarius  est,  et 
ab  ipso  recipi  fecit  super  hiis  specialiter  iuranientum,  spectando 
adventum  dicti  ambaxiatoris  iuxta  relacionem  predictam,  adventum 
suum  seu  ingressum  maris  aliquantulum  retardavit.  Ulterius  eciam, 
quia  dictus  d.  rex  Aragonum  relacionem  habuit  a  dictis  suis 
ambaxiatoribus,  quod  eisdem  ambaxiatoribus  existentibus  in  dicta 
civitate  Constancie")  ante  eorum  recessum  a  dicta  civitate  dictus 
d.  rex  Romanorum  eos  retinens  per  aliquos  dies  tempus  prefixum 
in  dictis  capitulis  pro  attingendo  ad  dicta  loca  mutue  visionis  ad 
XV  dies  ultra  voluntarie  prorogavit  dicto  d.  regi,  eos  verumtamen 
onerando,  quod  dictam  prorogacionem  XV  dierum  sub  secreto 
haberent.     Paulus  secretarius.^) 

Item  casu,  quo  dictus  d.  rex  Romanorum  speciflcatis  sibi 
Omnibus  supradictis  dictam  prorogacionem  concedere  nollet  et 
non  expectato  dicto  d.  rege  Aragonum  vellet  recedere  ad  dictam 
civitatem  Nicie,  tunc  nuncius  retrahat  se  et  desistat  a  peticione 
proxime  dicte  prorogacionis  XX^)  dierum.  Et  protestetm'  contra 
dictum  regem  Romanorum  in  forma  debita,  ibidem  inserendo 
raciones  omnes  superius  tactas  dictumque  regem  Romanorum 
ortando  et  cum  instancia  requirendo,  ne  a  dicta  civitate  Nicie 
recedat,  sed  dictum  d.  regem  Aragonum  spectare  debeat  per 
tempus  quindecim  dierum  per  ipsum  regem  Romanorum  con- 
cessum  et  iam  prorogatum.  Tum')  idem  procurator  offerat  et 
offei't,  quod  dictus  d.  rex  in  dicto  termino  XV  dierum  .  .  . 
prorogato  veniet  ,  .  .  ad  dictum  locum  et  portum  de  Vila 
Francha  et  super  hiis  nullatenus  defficiet,  protestando  in  dicto 
casu,  quod  per  ipsum  d.  regem  Aragonum  non  stat,  stetit 
nee  stabit,  quin  faciat  dictam  mutuam  visionem  cum  ipso 
d.  rege  Romanorum  super  tractandis  et  concordandis  omnibus 
necessariis  ad  unionem  et  pacem  ecclesie  sancte  Dei.  Paulus 
secretarius.  -) 


aj  So  Reg.    h)  So  hier,    c)  Reg.  cum. 

^)  Nun  soll  Oller  K.  Sigistnnnd  um  Verlängerung  bis  sum  20.  Juli  bitten, 
und  darüber  ein  publicum  instrumentum  ausstellen. 

^)  Kommt  der  König  am  leisten  Juni  nicht,  so  soll  Oller  vor  Notar  und 
Zeugen  ein  (schon  vorbereitetes)  SchriftstücTi  niederlegen.  Bei  K.  Sigismund 
soll  er  erklären,  daß  K.  Ferdinand  doch,  su  der  Zusammenkunft  abgereist 
wäre,  wenn  ihn  die  Krankheit  nicht  hindern  würde.  Mit  gleicliem  Datum 
auch  Beglaubigungsbrief  für  Oller,  f.  22'-' . 

Finke,  Acta  concilii  Constanciensis.    HI.  ^O 


434  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  da.s  Konzil. 

(182)  BenediM  XIII.  xyrofesUert  am  15.  und  25.  Juni,  daß  K.  Sigis- 
mund  ihm  von  den  im  Vertrage  vom  4.  und  8.  März  ver- 
sprochenen Oeleitshriefen  zwar  den  von  Balthasar  Cossa,  jedoch 
keinen  vom  König  von  FranJiTeich,  Ludwig  von  Änjou,  dem 
Grafen  von  Savoyen  und  der  Republik  Genua  verschafft 
habe;  er  habe  nur  deshalb  seine  Reise  nach  Villa franca 
nicht  angetreten.  (1415  nach  Juni  25.) 
Born,   Yatik.  Archiv,  Reg.  Ben.  XIII.  332  f.  60  " . 

In  Strumen  tum  protestacionis  domini  nostri  contra  d.  Sigis- 
mundum  assertum  imperatorem,  ut  inferius  continetur. 

Nüverint  universi,  quod  anno  a  nativitate  Domini  MCCCCXV 
die  sabbati  XV.  mensis  Junii  .  .  ,  d.  Benedictus  in  presencia 
omnium  nostroi'um  notariorum  et  testium  infrascriptorum  ad  hoc 
specialiter  vocatorum  dixit  et  exposuit,  quod,  cum  in  concordia 
facta  atque  firmata  in  civitate  Constancie  quarta  mensis  Marcii 
anni  predicti  inter  reverendum  patrem  d.  Avinionem'')  episcopum 
Senecensem  et  Jacobum  Belleroni  utriusque  iuris  doctorem  am- 
baxiatores  eiusdem  sanctitatis  ex  parte  una,  et  serenissimum 
Sigismunduni,  qui  se  gerit  pro  rege  Romanorum,  ex  parte  alia, 
in  qua  quidem  concordia  dicti  ambaxiatores,  quod  dictus  d.  Bene- 
dictus cum  carissimo  filio  suo  Ferdinando  rege  Aragonie  illustri 
in  Villa  Francha  seu  eins  portu  Portus  Olious  vulgariter  nun- 
cupato  et  civitate  Nicie  personaliter  per  totum  mensem  Junii 
convenirent  pro  complenda  mutua  visione  super  pace  et  unitate 
ecclesie,  promiserunt  atque  firmaverunt,  dicti  ambaxiatores  fuis- 
sent  expresse  protestati,  quod  securitates  et  alia  ad  predicta 
necessaria  possent  articulariter  et  specifice  declarare  dicteque 
securitates  postea  die  VIII.  mensis  et  anni  predictorum  inter 
dictos  ambaxiatores  ex  una  et  predictum,  qui  se  gerit  pro  rege 
Romanorum  ex  alia  partibus  fuissent  concordate  secundum  quedam 
capituia  inter  eos  facta,  inita,  llrmata  et  iurata,  inter  que  inter 
cetera  prefatus  Sigisnmndus  pretensus  rex  Romanorum  se  obliga- 
vit  ad  habendum  pro  dicto  d.  n.  papa  et  omnibus  et  singulis 
cum  ipso  vel  ipsius  occasione  sive  per  terram  sive  per  mare 
venientibus  securitates  necessarias  et  opportunas  in  plenissima 
forma,  tam  pro  omnibus  et  singulis  personis  cuiuscumque  Status, 
quam  eciam  pro  earum  rebus  quibuslibet  a  Baitassare,  qui  apud 
suos  Johannes  papa  XXIII.  nuncupatur   et   a   rege  Ludovico   pro 


a)  Beg.  Avinionensein. 


B.     Dip  Reise  K.  Si^ismunds  nach  Narbonne  und  Perpignan.  435 

terris  Provincie  et  eciam  pro  Castro  Monachi  et  locis  aliis  eins 
dicioni  subiectis  et  hoc  ideiii  a  comite  Sabaudie  et  a  comunitate 
Janiiensi  et  Saonensi  et  a  rege  Francie,  prout  predicta  et  alia 
in  dictis  capitulis  supradicta  die  VIII.  Marcii  continentur.'')  Qui 
quidem  Sigismundus  pretensiis  rex  Romanoruni  non  obstantibus 
promissionibus  et  obligacionibus  ante  dictis,  ut  preiiiittitur,  iiira- 
iiiento  firmatis,  et  si  eidem  d.  Benedicto  per  quendam  Bernarduni 
Olierii  secretariuni  d.  Zamorensis  episcopi  anibaxiatoris,  qui  fiiit 
Constancie  pro  dicto  rege  Aragonie,  qui  quidem  secretarius  post 
recessum  dictorum  ambaxiatorum  de  civitate  Constancie  ibidem 
remanserat,  securitatem  seu  salvum  conductum  eius,  qui  apud 
suos  Johannes  XXIII,  nominatur,  transniiserit,  non  tamen  securi- 
tates  nee  salvos  conductus,  quas  et  quos  a  dictis  regibus 
Francie  et  Ludovico  et  a  communi  Januensi  obtinere  habebat, 
nee  eorum  ahquam  noticiam,  intimacionem  vel  mencionem  eidem 
d.  Benedicto  per  dictum  secretariuni  nee  per  aliam  quamvis 
personam  misit  vel  fecit,  prout  mittere  et  facere  tenebatur 
secundum  capitula  preexpressa.  Quare  fuit  protestatus  pre- 
fatus  d.  n.  Benedictus  papa,  quod  per  ipsum  non  stabat  nee 
stat,  quominus  iuxta  conventa  iter  suum  vel  viam  suam 
arripiat  ad  eundum  ad  dictum  locum  de  Villa  Francha  seu 
eius  portum  predictum  pro  dieta  mutua  visione  et  aliis,  que 
pro  bono  unionis  ecciesie  facienda  incumberent,  prout  fecisset 
et  paratus  fuisset  et  erat  facere,  si  diete  securitates  et  salvi 
conductus  vel  eorum  noticia  seu  intimacio  fuissent  sibi  trans- 
missi  per  dictum,  qui  se  gerit  pro  rege  Romanorum,  et  quod 
nulla  negligencia  seu  remissio  eidem  d.  Benedicto  valeant  uUa- 
tenus  imputari,  cum  paratus  esset  et  sit  ad  arripiendum  iter 
et  viam  suam  usque  dictum  locum  seu  portum  iuxta  con- 
venta, si  dictos  salvos  conductus  vel  eorum  noticiam  haberet. 
Fuit  eciam  protestatus  d.  d.  Benedictus  contra  d.  d.  Sigis- 
mundum  de  omnibus  dampnis,  Interesse  et  expensis,  que  et 
quas  ipsum  d.  Benedictum  sustinere  et  subire  oportet  ex  negli- 
gencia [et]  remissione  d.  d.  Sigismundi  et  ex  eo,  quia  idem  Sigis- 
mundus  dictos  salvos  conductus  et  securitates  vel  eorum  noticiam 
seu  notiflcacionem  eidem  d.  Benedicto  non  transmisit,  mandans 
et  requirens  per  nos  omnes  notarios  infrascriptos  sibi  de  pre- 
dictis  omnibus  et  singulis  publicum  instrumentum  et  publica  instru- 
menta tot,  quot  et  quociens  habere  voluerit  in  memoriam  rei  geste. 


a)  Die   Konstruktion    ist    verloren. 

28=" 


436  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  nnd  das  Konzil. 

.  Die  XXV.  Junii  prefatus  doiiiinus  noster  fuit  protestatus  ut 
supra,  presentibiis  testibus  reverendissimis  patribiis  d.  s.  Georgii 
et  s.  Eustachii  cardinalibus/)  d.  Terraconensi  arcliiepiscopo,-) 
Senecensi  et  Zamorensi  episcopis^)  et  d.  Francisco  Daranda  ac 
auditore  camere  ac  P.  Bertrandi  decretoruni  doctore  etc.    Rovira. 

(183)  Gemndfschaff  des  Johann  de  Aqnilari,  Sfellverfrefers  des  Proto- 
nofars,  cm  den  Grafen  von  Foix:  Mitfeihmg  der  Znsammen- 
knnfi  mit  Sigismund  im  Juli  in  Perpignan  und  Biffe,  seine 
Gesandfeil  dorthin  zu  senden.     1415  Juni  26}) 

Bmrelonn,  Kronarchiv,  Eeg.  2408  f.  34^'  —  36. 

Memoiiale  eornm,  que  Johannes  de  Aquilari^)  locinntenens 
prothonotarii  regii  ex  parte  Serenissimi  d.  regis  explicare  debet 
comiti  Fuxi  virtute  littere  credencie,  quam  secuni  fert. 

.  .  .  Successive")  dictiis  Romanorum  rex  misit  suos  solennes 
ambaxiatores  ad  eosdem  d.  papam  et  regem  plena  potestate 
suffultos,  qui  exigentibiis  rerum  varietatibus  nomine,  quo  supra, 
pecierunt  et  prorogarunt  dictum  terminum  mensis  Junii  usque  per 
totum  instantem  mensem  Julii^)  ac  eciam  comnmtarunt  dictam 
mutuani  visionem  ad  villam  Perpiniani  et  civitatem  Narbonam, 
ubi  procul  dubio  dicte  ambe  partes  debent  infra  assignatum 
terminum  convenire. 

Item  quod  dictus  rex  iuxta  divinam  disposicionem  sueque 
gloriose  virginis  genitricis  Marie  inmediate  ibit  ad  conplendas 
una  cum  eodem  d.  papa  dictas  mutuas  visiones  infra  terminum 
concordatum  super  negocio  ante  lato.  Et  propterea  eundem 
comitem  rogat  presentibus,  quibus  potest,  quod  comes  ipse  velut 
catholicus  zelator  unionis  et  pacis  Dei  more  suo  mittere  velit 
suos  solennes  ambaxiatores  ad  easdem  vistas  plena  potestate  suf- 
fultos tractandi  et  in  animam  eins  iurandi,  consenciendi,  con- 
cordandi,  concludendi  et  firmandi  tam  cum  rege  Romanorum  pre- 
dicto  quam  alia  seu  aliis  personis,  corporibus,  collegiis  aut  con- 
gregacionibus  cuiusvis  obediencie  vel  sine  eis  in  omnibus  et  sin- 


^)  Carolus  de  Urries  und  Alfonsus  de  Carillo,  Euhel  29. 

^)  Petrus. 

^)  Avinio  und  Didacus. 

*)  Im  Reg.  steht  Juli.     Vgl.  aber  Einleitung  S.  373. 

•■y  Ursprünglich  stand  hier  Raymundus  Bajuli  secretarius  d.  infantis  Alfonsi. 

"j  Vorher  über  die  Vereinbarung  der  Junisusammenkunft  in  Nissa. 

'')  Daraus  ergibt  sich  schon,  daß  es  sich  um  den  Juni  handelt. 


B.     Die  Reise  K.  Sigismunds  nach  Narbonne  und  Perpignan.  487 

gulis  actibiis  dictam  inateriani  pertingentibus  ac  incidentibus, 
dependentibiis  et  eniergentibus  ex  eadeiii  seu  eidem  annexis 
necnon  interessendi  cuicimque  concilio  sive  congregacioni,  ubi 
intererimt  seu  intervenient  alii  de  obediencia  dicti  d.  n.  pape  et 
[in]  eisdeni  concilio  seu  congregacione '*)  faciendi  et  requirendi  et  in 
eins  animani  iurandi,  tirmandi  et  exeicendi  onines  et  sing'ulos  illos 
actus,  quos  dictus  comes  Fuxi  facere,  requirere,  firmare  et  exer- 
cere  posset  in  et  circa  premissa  et  quodlibet  eorum,  si  ibi  per- 
sonaliter  adesset;  firma  vero  potestatis  iam  dicte  conficiatur  per 
secretai'ium  destinanduni  ad  dictas  vistas  .  .  .  taliter,  quod,  si 
opus  fuerit,  super  tota  materia'')  seu  aliquo  eins  articulo  eadeni 
potestas  ordinäre  .  .  .  valeat  ...  in  forma  auctentica,  .  .  .  ita 
demuni,  quod  alia  requisicio  aut  consultacio  circa  eadem  negocia 
.  .  .  non  pariat  tarditatem,  quoniam  idem  d.  rex  credit,  quod 
reges  Castelle,  Navarre  et  Scocie  ceterique  domini  de  obediencia 
predicta,  quibus  iideni  d.  papa  et  rex  liac  de  causa  suas  litteras 
direxerunt,  pari  modo  eorum  ambaxiatores  inibi  destinabunt  cum 
eiusdem  plenitudine  potestatis.^) 

(184)  InstruMimi  Benedikts  XIII.  für  seinen  zu  den  Grafen  von 
Armagnac  und  Foix  abgeli enden  Gesandten  Michael  Molsos: 
Soll  Vinzenz  Ferrer  um  Vermittlung  bitten  und  bei  den 
Grafen  selbst  für  Versöhnung  wirken.     (1415  um  Juni  26.) 

Rom,  Vafik.  Archiv,  Reg.  Ben.  XIII.  332  f.  60^. 

Instructiones  eorum,  que  Michael  Molsos  acturus  est  pro  d. 
n.  papa. 

Et  primo  ibit  ad  magistrum  Vincencium  Ferrerey  et  post 
salutacionem  ac  benedicionem  apostolicam  exponet  ei,  qualiter  d. 
n.  papa  informatus  de  dissensionibus  et  guerris,  que  inter  d. 
comites  Armaniaci  et  Fuxi  satore  zizanie  instigante  incipiunt,  et 
considerans,  quod  niulti  de  partibus  illis  presumunt,  quod,  si  idem 
magister  Vincencius  ad  partes  illas  accederet  attenta  devocione, 
quam  ad  eum  dicti  comites  et  eorum  familiäres  habent,  posset  ipsos 
cum  Dei  auxilio  ad  pacem  et  concordiam  adunare:   idcirco   idem 


a)  Reg.  congregacioni.    b)  Folgt  et. 

^)  Der  Gesandte  sollte  die  Grafen  von  Foix  und  Armagnac;  versöhnen. 
BeglauMgwngsbrief  an  den  Grafen  von  Foix  von  1415  Juni  26  {Reg.  f.  36:  Juli). 
Dann  folgt  fast  wörtlich  derselbe  Auftrag  an  den  Grafen  von  Armagnac. 
Letzteres  auch  Reg.  2400  f.  19  ohne  Datum, 


438  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

dominus  noster  deliberavit  ad  ipsiim  mittere  dictum  d.  Michaelem, 
ut  eidem  exponat,  quod,  licet  idem  dominus  noster  sit  requisitus, 
ut  mandet  ipsi  magistro  Vincencio,  quod  ad  partes  illas  et  ad 
prefatos  comites  predictis  de  causis  accedat,  dubitans  tarnen  idem 
dominus  noster  eundem  magistrum  Vincencium  in  suo  proposito 
et  predicacionis  opere,  quod  prosequitur,  perturbare  aut  aliqualiter 
molestare,  nichil  super  hoc  eidem  magistro  intendit  precipere  seu 
mandare,  attamen  quod,  si  supradictis  de  causis  idem  magister 
Vincencius  velit  accedere,  eidem  domino  nostro,  qui  hos  duos 
comites  cordiahter  diligit,  plurimum  complacebit.     F.  Rovira. 

Preterea  ibit  ad  d.  comitem  Armaniaci  et  post  sahitacionem 
et  benedicionem  apostohcam  dicet  ei,  quahter  dominus  noster 
auditis  dissensionibus  et  guerris  inter  ipsos  comites  incipientibus, 
de  quibus  non  modicum  contristatur,  mittit  ad  ipsum  prefatum 
d.  Michaelem  eundem  comitem  totis  cordis  affectibus  exhortando, 
ut  ad  pacem  inter  eum  et  d.  comitem  Fuxi  fiendam  velit  suum 
animum  ob  Dei  et  apostohce  sedis  reverenciam  inchnare. 

Et  nichilominus,  ut  pax  ista  et  concordia  ad  debitam  et  op- 
tatam  conclusionem  deveniant,  vult  idem  dominus  noster,  quod 
ipse  d.  Michael  illis  melioribus  viis  et  modis,  quibus  poterit,  inter- 
ponat  cum  onmi  efficaci  sollicitudine  iuxta  creditam  sibi  a  Domino 
graciam  vices  suas. 

Exponet  insuper  eidem  comiti  casu,  quo  magister  Vincencius 
sit  venturus,  alias  nichil;  dicet,  quomodo  domini  nostri  ex  parte 
fuit  missus  ad  eum  et  qualiter  est  tali  die  venturus  etc.,  prout 
cum  eodem  magistro  Vincencio  concluserit. 

Insuper  accedet  ad  d.  comitem  Fuxi  et  exponet  eidem  ac 
faciet  cum  eo  omnia  prout  supra  mutatis  mutandis  etc.:  et  nichi- 
lominus casu,  (pio  magister  Vincencius  non  esset  venturus,  ex- 
plicabit  eidem  comiti  Fuxi  causas,  quare  remanserit,  prout  ipsos 
ab  ore  magistri  Vincencii  sepedicti  percipiet.     F.  Rovira. 

(185)  Die    Universität   Paris   (an   K.    terdinand?) :   Aufforderung 
zur  Arbeit  für  die  Union.     Paris  (J4J5)  Jidi  3. 
Barcelona,  Kronarchiv,  Or.  Pap. 

Princeps  armipotens,  rex  ilhistrissime  et  fama  per  singulas 
gentes  celebriter  memorate.  Horridum  scisma  antiquamque  diri- 
mere  discordiam  ad  tempus  hoc  supremi  iudicis  reservavit  auc- 
toritas,  ut,  quemadmodum  leges   pristine   pacis   fregit  dampnata 


B.     Die  Reise  K.  .Sif^isiuiuids  nach  Xarl)oiine  und  Perpif^iiaii.  439 

cupido,  sie  illegalis  avaricie  rapacitatem  animi  pacificoruin  con- 
culcent  .  .  .  Vos  igitur,  bone  rex  et  pacis  amantissime  prin- 
ceps,  pacem  in  genteni  niittite  et  virtiites  dabitis  aureaque 
reducetis  seciila  .  .  .  lam  videtis,  quid  actum  sit,  quantuiii 
quesita  dudum  felicitas  proxima  est ;  quod  süperest,  vestruiii 
est.  Restat  pars  altera  vobis,  nee  minoris  virtutis  est  felix 
laboris  consumniacio.  quam  operis  laudabile  principium.  Adest 
ecelesie  pugil  invictissimus  rex  Romanorum  semper  augustus 
et  ille  christianissimus  rex  noster,  adsunt  et  multi  preclari 
principes.  lungite  fedus  in  Domino,  simul  agite  eausam  Dei 
vestri  .  .  .  Datum  Parisius  in  nostra  eongregaeione  generali 
apud  s.  Bernardum  celebrata,  die  tereia  mensis  Julii. 


(186)  Didacus  Moxena^J  an  K.   Ferdhtand.     Schickt  Nachrichten 
über  die  Absichten  K.  Sigismunds  betr.  die  Reise  nach  Spanien. 
Konstanz  (1415)  Juli  8. 
Barcelona,  Kronarchiv,  Or.  Pap. 

.  .  .  Si  consiliura  poscitis  meum  ymo  divinum  in  pulcritudine 
pacis  appetens,  .  .  ,  curetis,  supplieiter  queso,  nisibus  totis 
ad  portuni  quietissimum  pro  fruetu  consumato  optando  atque 
capeseendo  eeleriter  quam  eonsimiliter  perrenire  nauclerum 
vestrum  perducere  vel  facere  perduci.  Vobis  namque  post  Deum 
inest  posse,  non  desit  pro  Deo  necessarium  velle.  Non  miehi 
dubium,  quin,  quantumcumque  Hyspania  potuit,  tantum  adhue 
vobis  duce  possit,  eui  nee  vires  aut  animum  deesse  cerno 
.  .  .  Gloriosissimus  rex  Romanorum  intendit  versus  vos  tendere 
pro  hoc  felieissimo  flne  consumando,  euius  ardentissimo  desi- 
derio  ad  fidem  et  ecclesiam  Dei  hee  due  partes  sunt  felieiter 
reunite,  hereses  dogmatisantes  igni  sunt  traditi  .  .  .  Presen- 
cium  lator  super  pluribus  per  eum  sensatis  et  intellectis  ve- 
stram  eandem  magnitudinem  informare  poterit  manifestius, 
Johannes  seilieet  ...  de  Montealba,  qui  hie  ob  servicium  ve- 
strum moram  traxit  unius  mensis  cum  dimidio  .  .  .  Christophorus 
de  Aparutis  de  Ferraria  Lombardie  nititur  .  .  .  vestre  eelsitudini 
servire  .  .  .  Non  tradat  oblivioni  fidelissimum  servitorem  ve- 
strum dominum  meum  et  consanguineum  Didacum  episeopum 
Zamorensem  .  .  .  Constancie  VIII.  JuKi. 


^)  Über  ihn  vgl.  unten  sii  September  3. 


440  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

(187)  Benedikt  XIII.  ordnet  zur  Wiedergewinnung  der  kirchlichen 
Einheit  Prozessionen  und  Messen  an.     Valencia  Mio  Juli  18.^) 

Rom,  Vattk.  Archiv,  Beg.  Avenion.  68  f.  37. 

üniversis  Christifidelibiis  presentes  litteras  inspectiiris  salutem 
etc.  Quamvis  humana  demerita  in  vindictam  sui  sepe  divinani 
ulcionem  provocare  noscantur,  fldelium  tanien  vota  pia  quoque 
suffragia  sepiiis  illam  placcare  didisciimis  facereque  benignam. 
Cum  itaque  diucius  sancta  mater  ecclesia  sevientis  huius  per- 
niciosi  scismatis  defleat  iilcera  sevasque  scissuras,  pro  cuius  uni- 
tatis  et  pacis  integritate  captanda  cum  carissimo  in  Christo  filio 
nostro  Ferdinando  rege  Aragonum  illustri  versus  Sigismundum 
regem  dictum  Romanorum  illustrem  accingimus  nos  ad  iter, 
sperantes  per  visionem  mutuam  obtatam  assequi  ecclesie  unionem, 
devocionem  vestram  ortamur  in  Domino  paternisque  precibus 
invitamus,  quatenus  venerabiles  fratres  ecclesiarum  prelati  in  cathe- 
dralibus  suis  ceterique  beneficiati  in  collegiatis  vel  parochialibus 
ecclesiis  per  civitates  et  loca  eorum  insignia,  regnorum  scilicet 
et  terrarum  nobis  obediencium  post  habitam  noticiam  inferius 
dicendorum  in  tribus  diebus  dominicis  aut  aliis  precipuis  festivi- 
tatibus  tres  processiones  generales  successive,  in  quibus  congre- 
gato  clero  et  populo  christiano  per  premissa  loca  et  civitates 
more  processionum  generalium  cum  letaniis,  ymnis  et  canticis 
aliisque  devotis  oracionibus  debeant  celebrare  quodque  post  vel  ante 
quamlibet  processionum  huiusmodi  solenniter  et  devote  missa  de 
spiritu  sancto  cantetur  cum  secunda  oracione,  que  sequitur  in 
his  verbis :  Da,  quesimus,  ecclesie  tue,  misericors  Deus,  ut  spiritu 
sancto  cooperante  unita  hostili  nullatenus  incursione  turbetur. 
Per  Dominum  nostrum  et  cetera.  Et  pro  secreta :  Ecclesie  tue, 
quesimus,  Domine,  unitatis  et  pacis  prospicuis  dona  concede,  que 
sub  oblatis  muneribus  mistice  designantur.  Et  demum  pro  post- 
communione :  Viviflcet  nos,  quesumus.  Domine,  huius  participacio 
sancta  misterii  et  pariter  ecclesie  tribuat  unitatem  et  pacem. 
Per  [Dominum  nostriun  et  cetera.)  Verum  post  oracionem  domi- 
nicam  cuiuslibet  dictarum  missarum  psalmus :  Ad  te  levavi  oculos 
meos,  qui  habitas  in  cehs  -)  recitetur,  in  fine  cuius  post  Gloria 
patri  etc.  dicatur  antifona :  Da  pacem,  Domine,  in  diebus  nostris, 
quia  non  est  alius,   qui  pugnet   pro   nobis,    nisi    tu,    Deus  noster. 


V  Am  Tage  vor  meiner  Abreise  nach  Perpignan. 
^)  Ps.  122,  1. 


B.     Die  Reise  K.  Sig^ismunds  nach  Xarbonne  und  Perpignan.  441 

Et  versus  fiat :  Fax  in  virtute  tua,  cum  response:  Et  liabundancia 
in  turribus  tuis.^)  Deinde  oracio  in  bis  verbis:  .  .  .  Ecciesie  tue, 
quesunius,  Doniine,  preces  placatus  admitte,  ut  destructis  adversi- 
tatibus  et  erroribus  universis  secura  tibi  serviat  übertäte.  Per 
Dominum  nostrum  etc.  Insuper  eciam  in  medio  vel  in  fine  dicte 
misse  fiat  sermo  solennis,  in  quo  per  predicacionem  ad  peniten- 
ciam  et  orandum  Deum  devote  pro  ecclesiastica  unitate  ac  reinte- 
grando  populo  christiano  fideles "")  ipsi  piis  et  devotis  persuasioni- 
bus  invitentur.  Et  ut  .  .  .  propensius  animentur,  .  .  .  vere  peni- 
tentibus  et  confessis  in  dictis  missa  et  processione  presentibus 
et  pro  premissis  devote  orantibus  tres  annos  et  totidem  quadra- 
genas  de  iniunctis  eis  penitenciis  in  Domino  misericorditer  relaxa- 
mus,  singulis  vero  .  .  .  scientibus  legere,  qui  dictum  psalmum 
cum  antifona,  versiculum  et  oracionem  recitabunt,  ceteris  auteni 
litteras  nescientibus  seu  legere  commodo  non  valentibus  quinque 
vicibus  oracionem  dominicam  et  sepcies  salutacionem  Virginis 
angelicam  .  .  .  recitantibus  semel  in  die  unum  annum  et  quadra- 
ginta  dies  similiter  relaxamus.  Datum  Valencie  provincie  Ter- 
raconensis  XV.  Kalendas  Augusti  anno  vicesimö  primo. 

Et  fuerunt  alie  similes  XI  littere  eiusdem  tenoris  per  omnia 
et  simul  omnes  expedite  et  fuit  una  sola  ut  supra  registrata. 

(188)  Erzhischof  fGarsias)  von  Saragossa  an  K.  Ferclinaiid:  Nach 
schlimmer  Fahrt  heute  Ankunft  in  Perpignan \  Papst  in 
Collioure;  Slgismuncl  in  Valence;  unkorrektes  Verhalten  der 
Konsuln  von  Perpignaii  betreffs  der  kurialen  Privilegien. 
(Perpignan  1415)  Juli  31. 
Barcelona,  Kronarchiv,  Or.  Pap. 

Senyor,  Plassia  saber  a  vostra  senyoria,  que  ab  vents  con- 
traris  et  indisposicio  de  tems  son  arribat  a  Roses  ab  la  galea  a 
XXIX  de  present  mes  e  considerant,  que  per  indisposicio  de 
vostra  persona  e  per  la  dita  raho  vostra  excellencia  no  poria 
esser  assi  an  lo  terme  concordat,  deliberi,  que  jaquida  la  dita 
galea  men  vinges  ab  besties  logades  per  terra  assi  per  fer  les 
excusacions  e  protestacions.  E  de  fet,  senyor,  vuy,  que  es  lo 
derrer  dia  de  Juliol,  yo  son  assi  en  Perpinya  intrat  e  devant  lo 
governador  e  altres  officials  vostres  e  [nota]ris'')  publichs  yo  con 


a)  Reg.  fidelis.    b)  Loch. 
'}  Ps.  l'Jl,  7. 


442  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  nnd  das  Konzil. 

a  canceller  e  an  noni  vostre  he  fetes  les  conparicio,  excusacio  e 
intimacio  e  protestacio  necessaries  ab  expressio  de  les  dites  e 
altres  coses  possibles  e  necessaries  en  he  fetes  cartes  pubhques, 
segons  quem  ha  seniblat  esser  honor  e  servir  de  vostra  altesa. 
Senyor,  dos  cavalcados  hie  an  conitats :  Lo  emperador  es  a  Va- 
lensa  e  sera  fort  prest  a  Narbona.  Siis  ara  avem  sabut,  qiie  lo 
papa  e  aribat  a  Cophure.  Segons  son  informat,  aquests  consols 
e  regidos  desta  vila  no  tracten  los  affes  e  hbertats  de  les  corts 
e  curials  apostolicals  e  reyals,  segons  devrien,  hi  he  diibte,  ques 
puga  be  apuntar  .  .  . 

Senyor,  vostre  servidor  e  canceller  larquebisbe  de  Qaragosa. 

(189)  Benedikt  XIII.   an  K.  FerdlncDid:   Reisebericht.     Perplgnan 
1415  August  1. 

Barcelona,  KronarcMv,  Or.  Pap. 

.  .  .  Cupientes  de  nostri  viagii  successibus  te  reddere  cerci- 
orem,  .  .  .  notificamus,  .  .  .  quod,  licet  post  recessuni  nostrum  a 
Valencia  una  die  dumtaxat  excepta  quasi  semper  flaverit  aura 
contraria  equorque  in  nulla  tranquillitate  permanserit,  nichilomi- 
nus  tarnen  non  sine  nostre  persone  senio  iam  confracte  non 
modico  tedio  ac  reniigancium  laboribus  maximis  .  .  .  die  conventa 
ultima  .  .  .  Julii  .  .  .  sani  .  .  .  quam  vis  fessi  Perpinianum  intra- 
vimus  .  .  .  Datum  Perpiniani  .  .  .  prima  die  Augusti  sub  signeto 
nostro  secreto.     F.  Rovira.^) 

(190)  Erzbisdiof   (Petrus)    von    Tanagona   an    König    Ferdinand: 
Ankunft  Benedikts  in  Perplgnan.  Perplgnan  1416  August  8.'J 

Barcelona,  Kronarchiv.  Or.  Pap. 

.  .  .  Lo  papa  lo  damont  dit  dia")  intra  en  la  dita  vila  de 
Perpenya  Villi  hores  apres  mig  jorn,  de  que,  senyor,  tot  hom 
ha  haut  sobirana  alagria,  vahent  la  affeccio,  que  nostre  senyor 
lo  papa  mostra  en  aquests  affers  .  .  .  Aci  ha  nova  certa,  quel 
emperador  deu  esser  a  Narbona  da  qui  a  III  o  IUI  Jörns,  lo  quäl 


V  Am  12.  August  schreibt  Benedikt  an  Ferdinand:  Per  aliquos  dies  maris 
forsitan  ventorum  causante  turbine  fuimus  discrasiati  .  .  .  gaudemus  utrius- 
que  hominis  sospitate. 

V  Zitiert  Puig  S.  286  A.  2. 
^)  Dimecres. 


B.     Die  Reise  K.  Sigismunds  nach  Narbonne  und  Perpignan.  443 

fa    fort    grans   jornadas   ..})...    En    Perpinya    III    dias    del 
mes  Dagost. 

(191)  InsfruMion  K.  Ferdinands  für  Pere  de  Falphs^J :  Verhalten 
im  Falle  einer  Weigerung  K.  Sigmmmds,  mit  dem  Infanten 
zu  verhandeln.     (1415  Ende  August). 

Barcelona,  Kronarchiv,  Reg.  2400  f.  33^  f. 

.  .  .  Item  ^)  si  plegat  lo  dit  rey  dels  Romans  a  Narbona  o 
no  lo  dit  rey  dels  Romans  sabent  lo  empediment  del  senyor  rey 
no  volia  praticar  o  tractar  ab  lo  senyor  princep  dels  fets  de  la 
unio  de  sancta  mare  esgleya  o  sen  volia  tornar  o  trametre  a 
Constan^a,  que  enantasen  en  lo  concili,  en  cascu  daquests  cases 
lo  dit  micer  P.  induyi  lo  ab  les  pus  dolces  maneres,  que  puxa, 
a  la  intencio  del  senyor  rey.  E  en  cas,  que  eil  perseveras  et  dl 
fet  exeguis  algun  dels  dits  casos,  ladonclis  lo  dit  micer  P.  pro- 
testara  et  posara  aquelles  scriptures,  que  conexara  esser  neces- 
saris  a  scusacio  del  dit  senyor  .  .  . 

(192)  Pere  de  Falchs  au  K.  Ferdinand :  Neugierde  Sigismunds, 
die  Grenze  zu  sehen.  Sigismund  lehnt  die  Wohnung  im 
Kastell  Perpignan  ah,  um  Benedikt  nicht  zu  vertreiben.    An- 


V  Folgt  Nachricht  von  der  Abdankung  Gregors  XII.  Atn  12.  August  be- 
richtet der  Erzbischof  über  die  Reise  und  die  Lage  Sigismunds  Folgendes: 

Lo  imperador  .  .  .  con  docents  sinquanta  o  CCC  cavall  e  sens  algun 
anticardenal  intra  digous  pessat  a  Nemsa,  uve  (?)  li  era  appellada  festa  per 
lo  rey  Lois,  ab  lo  quäl  es  lo  flll  seguon  del  rey  de  Fran^a,  qui  deu  esser  marit 
dela  filla  del  dit  rey  Lois  ...  Lo  dit  emperador  deu  vuy  entrar  a  Mont- 
peller  e  per  conseguent  dins  III  o  IUI  jorns  a  Narbona.  Misser  Otobono, 
senyor,  es  aci,  e  tant  com  puch  conexer,  es  vengut  a  nostre  senyor  lo  papa 
e  a  vostra  excellencia  per  escusar  la  tardidat  dela  venguda  del  dit  emperador, 
considerada  la  arduitat  e  celeritat  dels  afers  dela  sgleya  et  la  necessitat  del 
dit  emperador,  qui,  saguons  se  diu,  es  vuy  pus  rieh  de  fama  que  de  tresor. 
Lo  dit  emperador  pendra  la  triga  de  vostra  venguda  ab  gran  conguxa  e 
despler  .  .  .  Scrita  a  Perpinya  a  XII.  Dagost.  Der  zweite  Sohn  Karls  VI. 
ist  der  als  Dauphin  gestorbene  .Johann. 

^)  Um  Verlängerung  des  Termins  der  Zusammenkunft  zu  erhalten,  er- 
nennt K.  Ferdinand  den  Petrus  de  Falchs  zum  Prokurator.  Valencia  1415 
August  12.  Reg.  2399  f.  195 '^ .  Dann  obige  Instruktion.  Am  3.  September 
folgt  Matthias  de  Podio  mit  neuen  Aufträgen. 

^J  Vorher  ausführliche  Schilderung  der  Krankheit  des  Königs ;  Bedauern, 
nicht  persönlich  Sigismund  empfangen  zu  können;  Sendung  des  Infanten 
Alfons;  wenn  Sigismund  nicht  in  Narbonne,  soll  er  ihn  aufsuchen;  soll  den 
Papst  über  K.  Ferdinands  Zustand  unterrichten. 


444  in.  Absclinitl.     Benedikt   Xlll.   iiiul  das  Konzil. 

kiDiff  Vicpufc  Ferrers.  Gesandte  Savoi/cits  und  Frankreichs. 
Warum  Slglsmimd  letztere  hat  kommen  lassen.  Verdächtigungen 
gegen  Sigismimd  in  Konstanz;  andererseits  Versuche^  ihn  gegen 
Ferdinand  einzunehmen;  er  wird  Abdankung  Benedikts  ver- 
langen. Verbrennung  des  Hus.  Narbonne  1415  August  29. 
Barcelona,  Kronarchiv,  Or.  Pap. 

.  .  .  E  tantost/)  senyor,  eil  cavalqiia  et  yo  ensenips  ab  eil. 
Es  Verität,  senyor,  que  yo  con  agiii  en  tot  co,  que  alli  ly  viu  fer, 
que  jatsia  eil  per  escusa  de  cassar  vingues  al  dit  loch,  que  la 
principal  raho,  yo  creech,  que  fon  per  veure  et  mirar  les  conffi- 
nies  et  huyts  de  vostre  regne  ab  lo  de  Franga  et  les  entrades 
de  vostre  regne  et  la  vila  de  Perpinya  et  lo  pla  de  Rosello,  quis 
miren  be  del  dit  castell  de  Laucata  .  .  .  Item,  senyor,  lo  dit  em- 
perador  me  ha  dit,  que  scrigues  cuytadament  a  vostra  senyoria, 
com  huy  havia  entes  et  sabut  per  letres,  que  habia  rehebudes 
de  Perpinya  de  son  misatger  micer  Ottobo,  com  lo  castell  de  Per- 
pinya apparellaven  para  eil  et  lo  monastir  de  frares  Menors  para 
vostra  senyoria,  e  que  nostre  sant  pare  sen  devia  anar  a  hun 
altre  castell,  que  ly  havien  dit,  que  era  luny  dues  lleguas,  de 
que  diu,  que  es  fort  maravellat.  Car  eil  en  qualsevol  posada  diu, 
ques  flixara  de  la  vila  et  quel  sant  pare  se  estigues  alli,  on  se 
esta  per  major  desenpaixament  dels  aflers,  dient,  que  majorment 
ne  planya  a  vos,  que  cascun  jorn  per  parlar  ab  lo  sant  pare 
hayan  anar  dues  legues,  attes  vostre  accident  et  malaltia,  que 
no  ly  par,  sie  ben  avenir  dels  affers  .  .  .  Hir,  que  fon  dimecres, 
apres  dormir,  lo  emperador  sen  vench  del  dit  loch  de  Siga  a  la 
present  ciutat  de  Narbona  e  mestre  Vicent  Ferrer  .  .  .  dormi  en 
lo  dit  loch  de  Siga  et  huy,  que  es  digous  apres  vespres,  es  entral 
en  la  dita  ciutat,  en  la  forma,  que  acostuma,  co  es  professo 
feta  dela  sua  gent  et  cantant.  Es  veritat,  senyor,  que  fins  ara 
fre  .  .  .  ment")  hi  es  estat  rehebut  et  qo  que  es  piger,  tant  com 
he  vist  la  dejus  gent  de  la  vila  sen  han  tret  estary,'')    be    crech. 


a)  Loch,  fehlen  3  Buchstaben.    Atii  Band :  i'vigidc.    b)  Am  Rand:  videntur  cum  deriderc. 

V  Vorher:  Hat  Bericht  über  die  Audienz  bei  Benedikt  gesandt.  (Fehlt 
jetst.)  Konnte  den  König  anderthalb  Tage  nicht  sehen;  dieser  ging  morgens 
zur  Messe,  dann  bis  abends  spät  zum  Jagen  und  Fischen  (com  anas  en  lalba 
hoida  misa  a  cassa  e  a  peixar  a  la  mar  et  non  tornava  fins  a  una  liora  de 
nit).  Heute,  29.  August,  sprach  er  den  König  auf  einem  Spazierritt.  Auf  die 
Schilderung  von  K.  Ferdinands  Anfall  betonte  Sigismnnd.  er  sei  bereit  ge- 
wesen, mit  15  Reitern  nach  Valencia  zu  kommen;  heute  Freude  über  Ferdi- 
nands Ankunft  in  Collioure. 


B.     Dip  RfIso  K.  Sioismuiuls  nach  Xarboniie  uiul  Pprpiffiian.  445 

qiie,  quant  lo  baiiran  holt  et  vistes  les  actes,  que  eil  et  sa  com- 
panya  fan,  inudaran.  Dens  volent,  llur  perverssa  intencio  .  .  . 
Noy^)  ha  molts  grans  niestres,  sino  alguns  comtes  de  Ongiia; 
son  ab  eil  embaxadors  del  comte  de  Savoya,  go  es  lo  germa  ba- 
stard  del  dit  cüinte  et  bun  cavaller  et  dos  doctors,  Dels  nacions, 
senyor,  noy  ba  sino  quatre  o  cincli  prelats  et  dalguns  doctors. 
Es  bi  dela  enbaixada  del  rey  de  Fran^a  lo  arcbabisbe  de  Renis. 
Dixme,  senyor,  lo  eniperador  en  gran  secret  lo  jorn,  que  ereni  en 
la  cassa,  que  lo  dit  arcbabisbe  et  altres,  que  eren  aci,  bi  bavia 
eil  feyt  venir  scientnient  per  causa,  qo  es  per  esser  ly  testinionis. 
Car  dixme,  que  en  Constang-a  bavien  mes  in  fama  et  sembrant, 
que  nostre  sant  pare  et  eil  bavien  feta  collusio,  ^'o  es.  que  nostre 
sant  pare  ly  armava  certes  gualeres  et  ly  paguava  certa  gent 
darmes  et  ly  dava  gran  colp  de  diners  et  que  eil  tingues  manera, 
(juel  dit  nostre  sant  pare  roniangues  papa.  E  que  per  la  dita 
rabo,  seguis  se  o  no  seguis  la  unitat  de  la  sglesia,  eil  bavia 
volgut,  que  aquells  bi  vinguessen  et  fossen  aci  presents  per  veure 
tots  los  actes,  com  passarien  .  .  .-)  Item  vos  notificb,  com  lo 
emperador  se  te  per  dir,  que  de  altre  no  si  ba  a  parlar  en  les 
vistes,  quant  al  acte  dela  unitat  dela  sglesia,  sino  que  nostre 
sant  pare  [in  conjtinenti  *)  renuncie  .  .  .  Item,  senyor,  me  ba  dit 
lo  emperador,  com  molts  se  son  efforcats  destorbar  aquestes 
vistes  et  sembrar  moltes  zizanies  et  dir  ly  paraules  per  malencorar 
lo  et  metre  ly  sospita.  Car  a  la  derreria  ly  ban  dit,  ques  guard 
be,  nos  fie  en  vos,  senyor,  ni  en  lo  sant  pare,  et  que  [no]")  ly 
es  segur  entrar  dins  vostre  regne.  E  mes,  senyor,  buy  mes  estat 
dit,  que  al  emperador  ban  dat  entendre,  quel  jorn,  que  fon  al 
Laucata,  fon  aqui  espia  de  nostre  sant  pare  per  espiar,  ab  quanta 
gent  bi  era,  dient,  que  lo  sant  pare  tenia  dobents  de  cavall  alli 
prop  per  apresonarlo. 

Item,  senyor,  me  ba  dit  mes  avant  lo  dit  emperador,  com  ans, 
que  eil  partix  de  Constan^-a.  ban  cremat  aquel  tan  gran  beretge, 
que  y  era,  appellat  mestre  Joban  de  Us,  del  quäl  vos,  senyor,  de 
vostra  .  .  .'')  ma  propria  ban  en  escrit  al  dit  emperador.^) 

a)  Loch. 

V  Vorher  geht,  der  König  habe  mtr  300,  die  Konsilsgesandten  etwa  600 
Reiter  bei  sich,  gestern  sei  ein  ungarischer  Graf  mit  70—80  Heitern  gekommen. 

^)  Hier  berichtet  P.  noch,  K.  Sigismund  habe  ihm  von  der  Abdankung 
Gregors  XII.  erzählt. 

^)  Brief  K.  Ferdinands  141.5  Mars  17  (April  2H)  Döllinyer  TT  .317  f. 
Palacky  539  f.  (hier  erstes  Dafinii  falsch  Mars  27). 


446  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

Scrit  cuytadament  en  la  ciiitat  de  Narbona,  digoiis  ans  de 
migii  nit,  coiiiptant  XXIX.  del  mes  de  Aguost  any  mil  CCCCXV. 

.  .  .  Pere  de  Falclis. 

(193)  Die  Universität  Paris  an  K.  FerdinaiKt :  BeglaiAbigiwy  zweier 
Gesandten.     Paris  (1415)  August  31. 

Barcelona,  KronarcMv,  Or.  Pap. 

Illiistiis8inie  i)rinceps  et  lex  serenissime  .  .  . ")  reg'es  in  unum 
et  in  Jumine  lidei  et  in  splendore  pacis,  si  pro  nomine  Dei  et 
Christi  illius  principes  convenernnt  in  nnum  .  .  .  Ut  verbo  pariter 
et  facto  nosti'ani  in  hac  re  devocioneni  testemur  et  laboruni  pro 
nostro  modulo  parteni  assumamus,  ad  celsitndinis  vestre  conspec- 
tum  ex  sacro  concilio  remeantes  nostros  remittimus  oratores  et 
nuncios  Benedictum  Genciani  in  sacra  scriptura  professorem  ^)  et 
Jacobuni  Despers^')  in  medicina  niagisti-uni,  quorum  dictis  pro 
nostra  parte  fideni  concedi  cum  humilitate  postulamus  .  .  .  Scrip- 
tum Parisius  in  nostra  congregacione  generali  die  ultima  mensis 
Augusti  celebrata. 

(194)  Memorkd  für  P.  de  FatcJis  und  Matthias  de  Podio:  Sollen 
K.  Sigismund  wegen  der  KranMieit  des  Königs  zurückhalten. 
(1415  Septemher  2.) 

Barcelona,  KronarcMv.  Reg.  2409  f.  90'-' . 

.  .  .  Item  2)  tindran  manera  lo  millor  manera,'')  que  pusquen, 
que  lo  dit  rey  no  cuyt  magra  sa  venguda  per  qo  que  puxa  esser 
be  provehit  en  qo,  ques  necessari.  E  continuament  de  hora  en 
hora  scriui'an  de  ses  deliberacions  e  su  cuytana.  Ensemps  ab 
micer  Ottobono  ab  la  pus  graciosa  manera,  que  fer  se  puxa, 
dilatar  lan  tan,  com  pusquen,  dientli,  que  per  la  indisposicio  del 
dit  senyor  rey  la  cuyta  qo  dampnosa  als  negocis.  Car  apres  la 
partida  de  micer  Ottobono  lo  dit  senyor  ses  mes  agreviat. 


a)  Loch,    b)  Sonst  meist  Despars.    c)  So  Reg. 

V  Dieser  war  sugleich  Konsilsgesandfer.  Ziir  Zeit  der  Ernennung  war 
er  nicht  in  Konstanz.  Vgl.  Hardt  IV  458:  Benedictum  Genciani  universitatis 
Parisiensis  s.  theologie  professorein  absentem  tamquam  presentem.  Über  seine 
und  des  Jacobus  de  Partibus  (statt  Despars)  Gefangennahme  vgl.  Bd.  II 42 — 45. 

'')  Vorher:  Freude  über  Unionseifer  Sigismunds;  Bitte,  wegen  Krankheit 
Ferdinands  nach  Perpignan  su  Ttommen ;  Stadt  und  Feich  stehen  ihm  zur 
Verfügung.  Später:  Krankheitsverschlimmerung ;  Infant  Alfons  wird  Sigis- 
mund begrüßen.     Wird  Sigismund   einen  Salvuskondukt  für  500  Reiter  geben, 


B.     Die  Reisp  K.  Sigisnuinds  nach  Narbonne  und  Peqjiffnan.  447 

(195)  Pere  de  Falchs  an  K.  Ferdinand:  Bericht  über  die  Sendung 
des  Didacus' Mo.rena^J  von  Konsfatiz  nach  Narbonne.  1415 
September  3. 

Barcelona,  Kronardiiv,  Or.  Pap. 

.  .  .  Apres  dinar  -)  los  dotze,  qiii  aci  son  per  les  qiiatre  nacions 
ensemps  ab  lo  emperador,  appellaren  lo  dit  mestre  Dyaguo,  in- 
quirent  dell  les  causes,  per  qua  era  trames  a  vos,  senyor,  pus 
que  lo  emperador  hils  dits  dotze  eren  aci  .  .  .  Et  lo  dit  mestre 
Dyaguo  estava  ab  gran  por,  que  mal  algimo  fos  innovat  en  la 
sua  persona  .  .  . 

.  .  .  que  no  calia  lo  dit  mestre  Dyaguo  anar  a  vos,  senyor, 
mas  que  romangues  aci  ab  ells  en  Hur  consell  .  .  .  Han  huy 
trames  lo  bisbe  de  Jeneva  a  mi  et  al  dit  mestre  Dyaguo,  dient, 
com  havian  delliberat,  quel  dit  mestre  Dyaguo  continuas  son 
cami  a  vostra  senyoria. 

Narbona  lo  tercer  dia  de  Setembre  any  MCCCCXV.  Pere  de  Falclis. 

(196)  Pere  de  Falchs  und  Matia  des  Pnuf  an  den  König:  Über 
Didacus  de  Moorena.  Stimmung  des  Königs  und  der  Konzils- 
gesandten. Sigismund  und  die  Zwölf  wollen  die  Unimis- 
verhandlungen  allein  führen  ohne  Zwischenglieder;  Ehrgeiz 
Einzelner.  Didacus  hat  sich  selbst  das  Konzept  seines  Be- 
glaubigungsschreibens gemacht.  Seine  Än.schtddiguiigen  gegen 
Vicente  Ferrer.  Uneinigkeit  über  die  Behandlung  Benedikts  XIII. 
Narbonne  1415  September  4. 

Barcelona,  Kronarchiv,  Or.  Pap. 


nicht  einbegriffen  das  Gefolae  des  Magister  Rodi,  des  ErshiscTiofs  von  Tonrs 
und  des  Abtes  von  St.  Elinius  in  Noyon.  (V(jl.  dasu  Hardt  IV  456  f.)  Sigis- 
mund  soll  zur  Wohmincisbesichtiguny  einen  Bitter  senden. 

V  Vgl.  sunt  8.  Juli  1415.  Dieser  Didacus,  Miuorit,  s.  pagine  professor, 
wird  von  Ferdinand  am  12.  Mars  1415  (Reg.  2406  f.  118)  ,assiduus  orator' 
Ferdinands  genannt.  Er  übersendet  nach  detn  9.  Mai  die  Desemberanträge, 
Sitsungsberichte  und  den  bekannten  Auszug  aus  De  modis.  Er  ist  doch  wohl 
der  Didacus  s.  pagine  professor,  der  in  der  causa  fldei  als  Angreifer  Hus' 
auftritt  (Palacky,  Documenta  S.  259,  260),  allerdings  als  ,subtilissimus  theologus 
in  tota  Lombardia'  bezeichnet  wird.  K.  Ferdinand  meldet  am  9.  Sept.  Sigis- 
mund die  Ankunft  Moxenas  mit  einem  Briefe  aus  Konstanz.  Am  19.  Mai  1418  ist 
Didacus  nach  Abschwörung  der  Konstanzer  zu  Benedikt  zurückgekehrt.  Vgl.  unten. 

'^)  Vorher:  Ankunft  des  Moxena  am  Sonntag  (Sept.  1)  mit  Beglaubigung 
der  Nationen.  Ungnädiger  Empfang  bei  Sigistnund  wegen  seiner  Stellung  in 
der  Jean  Petit-Sache.  Mißstimmung  der  Konzilsgesandten  über  seine  Ankunft. 
Montag  waren  die  Gesandten  der  Königin  Violant  bei  Sigismund. 


448  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

...  Es  Verität,  senyor,  qiie  quant  lo  diciiienge  mayti  lo  dit 
mestre  Dyagiis  se  representa  al  emperador,  lo  dit  emperador  ly 
gira  la  esquena  et  nol  volch  hoir,  dient,  que  niillor  persona,  que 
eil  no  era,  haguera  poscut  tranietre  lo  concili  al  rey  de  Araguo 
.  .  .  Dill  uns  .  .  .  lo  dit  emperador  pres  anii  apart,  demanant  nie, 
en  quyna  reputacio  vos  havien  lo  dit  mestre  Dyagus.  Yo  dix 
ly,  que  en  bona  et  que  era  vostre  familiär  et  servidor.  Lavors 
lo  dit  emperador  dix  mi :  Vere,  ipse  Dydacus  est  proditor  magnus 
et  fratei'  meus  rex  Aragonuni  non  confidat  de  eo,  et  scribatis 
sibi,  nam  ego  vei'bo  sibi  dicam  et  avisabo  eum  .  .  .  Vere,  si 
Dydacus  vadit,  ego  non  vadam.  Lavors  yo,  senyor,  ab  pus  dolces 
paraules  ly  digui,  que  valia  mes,  que  mestre  Dyaguo  romangues, 
que  eil  si  aixis  havia  seguir.  Car  be  sabia  la  sua  senyoria,  que 
vos,  senyor,  ab  eil  sols  liavia  tractat  aquest  neguoci  de  la  unitat 
et  no  pas  ab  nacions  aigunes  en  Constan(?a  ajustades  ni  ab  mestre 
Dyaguo  ni  ab  hom  del  mon  et  los  misatgers,  qui  en  Constan^a 
foren,  a  eil  sols  foi'en  trameses  et  no  a  alguna  altra  persona.  Et 
lo  apimctament  de  aquest  neguoci  fins  al  dia  de  huy  ab  eil  sols 
era  feyt  et  no  ab  altre  algu.  E  per  consequent  .  .  .  no  de  via 
equiparar  mestre  Dyaguo  ab  eil  ni  metrel  en  lo  kalendari  del 
apunctuament  dels  fets,  en  que  eil  era  .  .  . 

Dubte  be,  senyor,  si  yo  no  fos  estat  aci,  attes  loy,  quel  em- 
perador ly  mostra  haver  et  los,  que  aci  son  de  la  affeccio  del 
ducli  Dorlenclis,  que  en  la  persona  del  dit  mestre  Dyaguo  nos 
fos  feta  qualque  irreparable  novitat.  E  ultra  lo  dit  oy,  senyor, 
lii  ha  concorregut  desplaer  gran,  quel  dit  emperador  et  los  XII, 
qui  y  son  per  les  dites  quatres  nacions,  se  lian  donat  com  attes, 
que  ells  eren  ja  aci  per  lo  pretes  concili  et  en  noni  de  aquell 
per  convenir  et  parlar  ab  vostra  senyoria,  que  altre  misatger 
hayen  ti'ames,  quils  previngua  et  parle  primer  ab  vostra  senyoria. 
Car  lo  emperador  de  aquest  feit  enten  en  honor  gran,  que  eil  ab 
vostra  senyoria  sola  clogua  aquests  feits  de  la  unitat,  sens  que 
persona  otra  alguna  nos  puixa  notar,  que  del  concili  a  vos  haya 
cabut,  sino  eil  sols.  Aixi  mateix  los  XII,  qui  aci  son  per  les 
nacions,  ne  entenen  en  tan  gran  honor,  que  dien,  seguons  yo  so 
informat  per  lo  misatger  del  rey  de  Navarra,  que  ells  son  ara 
dotze  collones,  qui  sostenen  la  esglesia  de  Deus.  Hoc  encara, 
que  alguns  dells   entenen    ab    gran    diligencia   en    lo   papat  .  .  .^) 


V  Übrigens  niitse  nach  Ansicht  Fnlchs  die  Gesandtschaft  des  Didacus  n-enig. 
Das  solle  auch  Ferdinand  Sigismiiiid  schreiben.    Dann  sei  alle  Eifersucht  n^eg. 


B.     Die  Reise  K.  Sigismunds  nach  Narbonne  und  Perpignan.         440 

Be  es  Verität,  senyor,  que  opinio  es  de  quants  son  aci,  que 
la  pretesa  enbaixada  et  letra  de  creeng-a  lo  dit  mestre  Dyagno 
la  sa  ginyada  per  liaver  color  a  venir  devant  nostre  sant  [parej 
et  ficarse  per  caber  en  aquest  neguoci  ingerintsi *)  et  no  per  efficacia 
algiine,")  que  sa  enbaixada  haya,  et  de  aqiiella  oppinio  so  yo,  per 
(.'()  com  lo  dit  mestre  Dyaguo  mateix  me  ha  dit,  que  eil  se  havia 
ordenat  la  minuta  dela  letra,  que  portava  de  creliemja.  E  per 
(,*<)  com  no  podia  passar  avant  a  vostra  senyoria,  dix  a  mi  una 
paraula  be  crua  et  digna  de  repreliencio,  que  aixi  be  podia  eil 
caber  en  parlai',  tractar  et  menejar  aquests  neguocis  entre  lo 
pretes  concili  et  la  vostra  senyoria,  com  Imn  systematich  heretge, 
CO  es  mestre  Vicent  Ferrer,  lo  quäl  havien  fet  venir  ab  grans 
prechs  de  Perpinya  per  1er  lo  migancer  et  tractador  dels  neguocis 
danumtdits.  La  quäl  paraula,  senyor,  me  dona  gran  hira.  Car 
no  solament  toquava  al  dit  mestre  Vincent,  mas  encai'a  a  tots 
los  dela  obediencia  de  nostre  sant  pare. 

Item,  senyor,  he  sentit  et  sabut,  com  sobre  la  manera  de  qo, 
que  deven  proposar  a  nostre  sant  pare  lo  emperador  et  prelats, 
qui  aci  son.  son  estats  en  contraries  oppinions  en  lurs  consells. 
Los  huns  eren  de  oppinio.  que  indistinctament  fos  request  dela 
via  de  renunciacio,  los  altres  et  major  part,  que  no,  mas  que 
envia  de  demanar  ly  consell,  attesa  sa  antiquitat  et  que  sab  molt 
et  ha  vist  et  fet  veure  en  aquests  affers  .  .  .  Scrit  etc.  Narbona 
a  Uli.  del  mes  de  Setembre  any  mil  CCCCXV. 

(197)  Mafia  des  Puig  w)d  Pere  de  FaJclis  au  K.  Ferdinand :  Miß- 
verstä]idnisse,  tver  Perjjigiiau  vonjeschlageii ;  Eifersucht  der 
Franzosen.     Narbonne  1415  September  5. 

Barcelona,  Kronarchiv,  Or.  Pap. 

.  .  .  En  lo  consell,  qui  romas  ab  eil,  ses  feta  difficultat  per 
los,  qui  no  han  bona  intencio  en  la  explicacio  del  primer  capito 
de  nostres  instruccions :  Com  vos,  senyor,  ly  regraciaveu  molt, 
que  per  sa(?)  benivolencia  et  benignitat  etc.  a  eil  havia  piagut 
elegir,  anar  aqueixa  vila  de  Perpynya  etc.,  dients,  que  numquam 
eil  dit  emperador  la  havia  eleta,  ans  havia  mes  en  eleccio  del 
loch  a  nostre  sant  pare  et  a  vos,  senyor. 

.  .  .  Jatsia,  senyor,  hayam  ferm  sentiment,  quels  Franceses, 
qui  son  ab  lo  emperador,  en  tot  qo,  que  toqua  favor  de  vos, 
senyor,  mills  poden  fer  vostra  honor,  sien  contraris  et  adversants. 


a)  So  Or. 
Finke,  Acta  concilii  Constanciensis  ^i/ 


450  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

Crehem,  que  affectants  per  ennoya  o  inhiquitat,  qiie  vostra  potencia 
et  lionor  no  fos  inostrada  .  .  .^) 

Scrita  en  Narbona  digous  hora  de  vespres  V.  dies  de  Aguost  ^) 
any  mil  CCCCXV. 

(198)  Mafia  des  Pulg  und  Pere  de  talclis  an  K.  Ferdinand:  Be- 
dauern über  die  Verschlimmerung  der  Krankheit  des  Königs. 
Einzelhciteu  i'fber  die  bevorstehende  Reise ;  K.  Sigismtnfd  zieht 
den  Landweg  cor;  Vorschlag  einer  Flottenparade  für  ihn 
bei  Laucata;  bevorstehende  Ankunft  von  Quartiermachern 
für  ihn  und  die  Konzitsgesandten  in  Perpignan.  Feierlicher 
Empfang  K.  Sigisnmnds  i)t  Nartxjirue.  Narbonne  1415  Sej)- 
temher  ;>. 
Barcelona,  Kronarchiv,  Cr.  Pap. 

...  El  dit  einperador  nos  ha  dit,  que  el  trobara  luas  piaer 
de  anar  per  terra,  que  per  mar.  Be  empero  ly  plaura,  que  les 
dites  gualeres  vinguen  a  Laucata.  E  deffet,  senyor,  micer  Ottobo 
nos  ha  dit,  sabent  la  intencio  del  dit  emperador,  que  al  empei'ador, 
senyor,  no  fareu  lo  pus  asenyalad  piaer,  que  fer  puixcan,  per 
despit  et  onta  dels  Franceses,  qui  aci  son  ab  eil,  qui  passen 
desplaer  infinit,  que  vos,  senyor,  mostreu  potencia  ni  honor  alg-una 
deves  lo  dit  emperador.  Car  continuament  treballen  en  donar 
ly  entendi'e,  vos,  senyor,  no  haver  potencia  en  poder  ly  fer  honoi-. 
Per  que,  senyor,  es  nostra  intencio  encara,  quel  dit  emperadoi* 
entrar  no  vulla  dins  la  mar,  que  totes  les  gualeres,  que  venir 
puixen,  \  inguen  fins  a  Laucata  o  fins  IIa,  on  puixquen  ben  fornides 
de  estendarts  et  tronpetes  et  les  popes  ben  cuvertes  et  arreades 
et  gran  colp  de  bonbardes  parades,  les  quals  desparen  devant 
eil  .  .  .  Item,  senyor,  quant  a  les  coses  contengudes  en  lo  cinque 
capitol  deles  dites  instruccions  diu  lo  dit  emperador,  que  sobre 
la  ordinacio  de  les  dites  posades  et  altres  coses  trametra  dema 
mayti,  que  es  divenres.  Et  deven  ])artir  per  anar  aqui  lo  seu 
menescal,  (;o  es  lo  majordom  de  sa  casa,  et  micer  Ottobo  et 
mossen  MiqueP),  los  quals,  senyor,  vos  diran  et  nomenaran  les 
persones   totes,   que  hiran   ab   lo  emperador  et  lo  estat,   grau  et 


V  Weiterreise  über  Siga.  Laucata.  Canet  für  H.  Sept.  geplant;  sie  hoffen 
Verschiebirmj  hi.s  10.  Sept.  Schande,  (laß  Sigismund  einen  Salvu^kondiikf 
haben  niiisse. 

*j  So  falsch  für  September. 

^)  Jaclis. 


B.     Die  Reise  K.  Sigisniunds  nach  Narbonne  und  Perpignan.  451 

condicio  de  cascuns  et  lo  noiiibre  deles  persones.  Car  esta  en 
Verität,  senyor,  seguons  per  altra  letra  yo  Pere  de  Falchs  havia 
notifficat  a  vostra  senyoria,  que  aci  son  sobrevenguts  dos  grans 
niestres  de  VI  o  huyt  jorns  enca,  qo  es  hun  de  Polonia,  altre 
de  Roeiiiia,  cascii  ab  prop  de  cent  rocins  .  .  ,  Tota  la  gent  de 
cavall  no  hira  estar  a  Perpinya,  ans  aci  ne  leixaran  gran  colp. 
Aixi  inateix  liira  aqui,  senyor,  una  persona  especial  per  les  posades 
dels  XII  deputats  representants  les  quatre  nacions.  Hans  preguat 
lo  einperador  sobre  aqiiest  pas  specialment  de  dues  coses,  la  una, 
quels  dits  XII  diputats'')  tan  prop,  com  fer  se  puixa,  hayen  les 
j)Osades  prop  la  dell  dit  emperador  per  raho  dels  consells,  que 
tots  jorns  ha  a  tenir  ab  ells,  laltra,  que  per  evitar  bregues  et 
nials  entre  la  conipanya  sua  et  dels,  que  seran  ab  eil  et  ab  los 
dits  XII  et  altres  et  ab  vostres  subdits  et  vasalls,  sia  mes  pei* 
vostra  senyoria  tal  ordre,  que  entre  ells  sinistre  algu  ni  mal  nos 
pusqua  seguir.  Et  quin  sera  causa,  que  sia  encontinent  castiguat, 
Car  eil  vol,  que,  si  algu  dels  seus  mereix  morir  per  delicto  algu, 
que  encontinent  muyra  sens  nulla  merce  .  .  . 

En  aquesta  ciutat,  quant  lo  dit  emperador  entra,  li  fon  feyt 
lo  acculliment  seguent,  go  es  quel  vezcomte  primerament  ly  hixque 
ab  gran  gent  a  cavall  Ans  a  Montpeller,  quey  ha  XIIII  o  XV  legues. 
En  apres  lo  jorn,  que  entra,  ly  empaliaren  et  enjuncaren  les 
carreres  et  los  prohomens  dela  ciutat  ly  hixqueren  a  cavall  gran 
troc  a  rehebrel.  Empero  entra  sens  paly,  que  noly  meteren  dessus 
ni  cordons  al  cavall.  Empero  quant  fon  dins  la  ciutat,  la  processo 
ly  hixque  ab  les  creus  et  entra  en  la  seu  etc.  E  semblant  quasi 
recepcio  havem  hoyt  dir,  que  ly  han  feyt  en  Nemze  et  iVlont- 
peller  ... 

Les  armes  del  emperador,  les  quals  acostumen  metre  en  les 
posades  sues,  es  una  gran  aquila  negra  sobre  la  camper  daur, 
la  quäl  aquila  te  hun  cap  tan  solament  et  en  lo  cap  te  una 
Corona  daur  .  .  . 

Scrit  en  Narbona  digous  a  dues  liores  ans  de  miga  nit, 
comptat  V  dies  de  Setembre  any  MCCCCXV.^) 

a)  So  hier. 

V  Die  Gesandten  berichten  dann  noch  am  6.  September:  Sie  können  den 
Auftrag,  daß  Sigisinund  die  Reise  bis  Sonntag  oder  Montag  in  8  Tagen  auf- 
schiebe, nicht  ausführen:  Serie  agreviar  mortalment  aquests  senyors  tots,  (jui 
aci  son.  Concordat  en  lo  gran  consell  de  tots  los  prelats  et  altres  dell  consell 
del  dit  emperador  :  Abreise  am  Sonntag,  8.  September.  —  Am  9.  September:  Bischof 
von  Zamora  bringt  neue  Briefe  des  Königs.     Lebhafte  Schilderung,  wie  schwer 

29* 


452  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

(199)  Benedikt  XIII.  gibt  den  Mitgliedern  der  Konstanser  Gesandt- 
schaft freies  Geleit.     Perplgnan  1415  Septemher  15. 

Rom,   Vatik.  Archiv,  Reg.  Avenioii.  68  f.  51. 

Ad  fiiturain  rei  meiiioriam  .  .  .  Cum  itaque  Jacobus  archiepis- 
copus  Turonensis  cum  viginti  quatuor  personis  et  viginti  quinque 
equis,  Petrus  Rippensis  cuui  sexdecim  personis  et  totidem  equis, 
Jacobus  Adriensis  cum  duodecim  personis  et  totidem  equis, 
Johannes  Gebennensis  episcopi  cum  viginti  duabus  personis 
et  totidem  equis,  Johannes  abbas  monasterii  s.  Ehgii  Novio- 
mensis  cum  decem  personis  et  totidem  equis,  Corrandus  de 
Susato  sacre  pagine  magister  cum  sex  personis  et  totidem 
equis,  Johannes  de  Opizis  sacri  ])alacii  apostohci  causarum 
auditor  cum  sex  personis  et  totidem  equis,  Lambertus  de 
Stipite  de  Bertraya  Leodiensis  diocesis  prior")  cum  sex  per- 
sonis et  totidem  equis,  Johannes  Buelhs,  Hugo  Holbez,  Bern- 
ardus  de  PJanchea  decretorum  et  Johannes  de  Fabrica  legum 
doctores  cum  viginti  duabus  personis  et  totidem  equis  una- 
cum  carissimo  in  Christo  fiho  Sigismundo  Romanorum  rege 
illustri  ac  ex  parte  congregacionis,  que  Constancie  provincie 
Maguntinensis  tenetur,  quam  sinodum  seu  generale  concilium 
vocant,  ad  nos  fuerint  et  sint,  prout  asserunt,  destinati  ad  con- 
veniendum  nobiscum  seu  cum  deputatis  a  nobis  et  carissimo  in 
Christo  filio  nostro  Ferdinando  Aragonum  rege  ilhistri  tractan- 
dumque,  gerendum,  acceptandum,  requirendum,  expediendum  et 
faciendum  ea,  que  ad  unionem  ecclesie  sancte  Dei  eisdem  vide- 
buntur  necessai'ia,  expediencia,  utiha  aut  accomoda,  prefatos 
nuncios  et  oratores  et  eorum  quemlibet  simul  et  separatim  una- 
cum  predictis  personis,  equis,  bonis  et  i'ebus  suis  quibuscunque 
ob  favorem  et  intuitum  unitatis  ecclesie  predicte,  quam  prosequi- 
mur,  in  nostra  pi-otectione,  securitate  et  salvagardia,  specialiter 
veniendo  ad  locum  convencionis  Perpiniani  videlicet  vel  alibi,  si 
locum    convencionis    huiusmodi    mutari    contingat,    stando,    dicta 


ihm  die  neue  Bitte  %mi  Verzögerung  wurde.  Der  Ersbischof  von  Riga  ist  an- 
gekommen. Das  Konsil  begreift  die  Verzögerung  nicht  und  verlangt  Entscheidung. 
Die  Welt  will  bald  wieder  einen  Papst  haben.  Große  Auseinandersetzung  im 
Rate  K.  Sigisnmnds:  Mostrants  empero  mala  cara  et  irritacio  en  son  cor  los, 
que  ab  eil  eren.  Lo  dit  emperador  dix  mostrantse  molt  trist  et  deconsolat 
de  vostre  accident,  que  .  .  .  delliberaria  et  tendria  son  consell.  Fm  3  l  hr 
nachts  kam  Ottobonus  mit  der  Nadir icht,  Sigismniid  willige  ein ;  er  werde  erst 
am  Sonntag  reisen  und  Montag  oder  Dienstag  in  Perpignan  ankommen. 

a)  Folgt  preteiisi. 


B.     Die  Reiso  K.  Sif>isimnul.s  nach  Narhoniie  und  Perpij^iian.  453 

tarnen  convencione  durante  eciaiii  post  hiiiusiiiodi  convencionem 
per  octo  dies  necnön  redeundo  ad  dictam  civitateni  Constanci- 
enseni  per  terram  seu  aquaiii  suscepiiniis  et  liarum  litterariim 
apostolicaruni  tenore  de  gracia  specialiter  siiscipiimis  .  .  .  Dat. 
Ferpiniani  Elnensis  diocesis  XVII.  kalendas  Octobris  anno  vicesi- 
nio  primo. 


454  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

C.  Die  Verhandlungen  von  Perpignan. 

(200)  Gufachteii  des  fr.  Antonius  de  Flscihus-''^)   Benedikt   braucht 
nicht  zurückzutreten,  ehe  über  Johann  XXIII.  und  Gregor  XII. 
volle  Klarheit  herrscht.    Nach  seiner  Zession  ist  er  der  einzige 
rechtiuäßige  Papstwähler.     (1415  um  September?) 
Paris,  Bibl.  Nationale,  Cod.  1479  f.  170. 

Pater  beatissime.  Cum  fueiiiii  requisitiis  ex  parte  sanctitatis 
vestre,  iit,  si  qiias  viderem  vias,  quibiis  sancta  niater  ecclesia 
hoc  i)estifero  lacerata  scismate  ad  unitateni  et  paceni  redigi 
])Osset,  quod  illas  vestre  beatitiidini  celeriter  aperireni,  .  .  .  mallem 
OS  cl andere  .  .  .  quam  inscie  et  ruditer  explicare.  Et  presertim, 
quia  sanctitas  vestra  in  re  prefata  infallanter  multo  plura  novit 
quam  simul  omnes  liomines  superstites  de  presenti :  tum  i)iimo, 
quia  vos  estis  de  primevis  cardinalibus,  qui  ante  scisma  fuerunt, 
tum  secundo,  quia  vestra  beatitudo  interfuit  tam  electioni  |)er 
im])ressionem  facte  illius  apostatici  Urbani,  quam  canonice  electioni 
apostolici  Clementis,  .  .  .  tum  tercio,  quia  circa  investigacionem 
modorum  uniendi  ecclesiam  fei'e  a  principio  scismatis  eadem 
sanctitas  insudavit,  tum  quarto,  quia,  si  aliquis  tractatus  seu 
libellus  super  modis  uniendi  ecclesiam  ab  aliquo  fuit  editus  tem- 
poribus  retroactis,  existimo  quidem  ad  vestre  beatitudinis  ])er- 
venisse  manus  ... 

Prima  es(  via  iiu'idice  inquisicionis,  secunda  est  via  obedi- 
encialis  humiliacionis,  tercia  est  via  libere  cessionis  .  .  . 

D.  Benedictus  papa  non  debet  renunciare,  nisi  prius  plene  incau- 
tetiir  de  totali  et  ])ura  renunciacione  d  Ang-eii  Corrario  ...  et  de 
intencione  Ytalicorimi   circa  obedienciam   d.  Balthasar  Coxa  .  .  . 

[Ang-elusJ  bene  potuit  mittere  suos  procuratores  ad  illam  con- 
gregacionem  Constanciensem  cum  plenai'ia  potestate  ,  .  .  renun- 
ciandi  .  .  ,  et  (amen  forte,  .  .  .  antequam  .  .  .  sui  legati  et  pro- 
curatores i)ervenissent  ad  civitatem  Constancie,  prefatus  d.  Angelus 
etc.  revocavit  .  .  .  omnem  potestatem  .  .  . 

.  .  .  Precise  ad  d.  Benedictum  spectaret  electio  indubitati  ponti- 
ficis.  Nam  ipse  solus  esset  indubitatus  cardinalis  in  tota  ecclesia,  cum 
Sit  de  veris  et  indubitatis  cardinalibus,  qui  ante  scisma  fuerunt  .  .  . 


•)  Ord.  fr.  Min.,  professor  et  in  s.  theologia  magister.  Tu  einer  Siniplil' 
Alfousos  an  Martin  V.  (Reg.  2563  f.  134)  wird  er  sehr  gelobt.  Er  hat  von  Bene- 
dikt XIII.  das  officium  penitenciarii  und  reiche  Pfründen.  Nun  hat  er  alles 
verlassen  und  ist  zu  Martin  übergegangen. 


C.     Die  Verliaiidlunucn  von   I'erpi{!^iian.  455 

(201)  Pedro  Comuel  an,  Bischof  Clhneiif  Zapera  von  Barcelona: 
Angriffe  Tiasfilianischer  Söldner  auf  den  Goiiverneiir  von 
Perpignan  und  seine  Tochter.  Aufstand  der  Einwohner. 
Besuch  Sigisnmnds  bei  Benedikt  XIII.  Hoffmingen  auf  die 
Union,  wenn  die  Franzosen  sie  nicht  verhindern.  Einnahmen 
des  Erzbistums  Toledo.  Perpignan  1415  Oktober  10. 
Barcelona,    Kathedralarchic,    Papiere   Zaperas   487.    Or.   Pap.     Dartmch 

korrigiert  Druck  hei  Puig  y  Pui(j,  Pedro  de  Luna  S.  553. 

Reverendissime  in  Christo  pater  et  mi  doniine  iiietuendissiiiie. 
Huniili  recomendacione  preinissa.  Ut  nil  vos  lateat  de  omnibus, 
sive  bona  sint  sive  econti'a,  qiie  hie  aguntur,  ad  vestri  et  vestrorum 
avisacionem  scribo  vobis  casum  sequenteni  satis  terribileni.  Hinc 
est,  quod  hiis  diebus  proxinie  pieteritis  fihus  et  nonnulli  scutiferi 
d.  Didaci  Luppi  Deztunyega  ambaxiatoris  d.  regis  Castelle  con- 
tencionem  et  bricani  cum  qulbusdam  de  bandositatibus  istius 
ville  et  patrie  liabuerunt.  Contigit  autem  zizanie  procurante 
satore,  quod  illi  de  d.  Didaco  cum  ai'mis  et  fustibus  fortiter  contra 
illos  de  Villa  et  bandositatibus  insurrexerunt  non  attendentes, 
quod  villa  erat  tanta  et  tam  nobili  gente  plena  et  quod  erat  valde 
pei'iculosum  facere  tantam  novitatem.  Sicque  contra  eos  debel- 
lantes  eos  cum  lanceatis  et  per  vim  armorum  per  domum  d. 
gubernatoris  istius  ville  posuerunt  et  infra  domum  jireliati  sunt ; 
quos  audiens  dictus  gubernator,  qui  erat  in  lecto  post  prandium, 
recepta  tunica  super  camisiam  sie  semiindutus  cum  una  virga  in 
manu  iuxta  morem  suum  descendit  in  domum  eurrendo  dicens  : 
Quid  est  hoc,  quid  est  hoc  ?  Stetis,  stetis,  teneatis  vos  ad  regem, 
teneatis  vos  ad  regem,  teneatis  ad  regem !  At  illi  de  dicto  d. 
Didaco  et  alii  eastellani,  familiäres  d.  episcopi  Calagurritani,^)  qui 
cum  eis  erant,  non  curarunt,  ymo  dixerunt:  Non  curamus  de 
rege,  nos  sumus  de  rege.  Et  tunc  mala  maus  cumulare  volentes 
in  ipsum  gubernatorem  offieialem  regium  infra  domum  suam 
irruerunt  ensibus  evaginatis  et  eum  in  capite  vulnerarunt  de 
quatuor  ictibus  ensis  in  capite  et  uno  in  brachio  et  de  ietu 
lapidis  in  pectus.  Sicque  de  primo  sed  forti  ictu,  quem  habuit 
in  capite,  ipse  gubernator  pi'o  tunc  mortuus  cecidit  in  terram  et 
tunc  quedam  fllia  sua,  que  est  priorissa  cuiusdam  monasterii, 
proiecit  se  tota  supra  patrem  suum.  Set  Castellani  videntes,  quod 
non  poterant  dare    gubernatori,    quin    darent   filie    sue,    dederunt 


*)  Diego  de  Zuniga,  seit  1408  Bischof  von  Calahorra. 


456  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

isti  pi'ioiisse  tantes  splani^ades  et  colps  de  broqiter,  quod  fuit 
imuni  quid  terribile.  Nichiloiiiinus  occiderunt  iinum  scutiferum 
dicti  giibernatoris,  qiii  cum  eo  erat,  et  alium  letaliter  vulnerarunt. 
Credo,  quod  iaiir  sit  luortuus  vel  prope  .  .  /)  Tandem  ipso  guber- 
natore  in  terra  pro  mortuo  relicto  Castellani  retraxerunt  se  et 
posuerunt  se  in  bospicio  dicti  d.  episcopi  Calagurritani,  quod  erat 
ibi  valde  prope.  Populus  autem  et  consules  ville  turbati  de  tanta 
novitate  facta  in  gubernatorem,  ymo  in  regem,  venerunt  armati 
omnes  ad  consolatum  et  plateam  consolatus.  Et  quia  nonnulli 
ibant  ad  domum  dicti  episcopi  ad  videndum,  si  dictos  Castellanos 
possent  habere  ad  capcionem,  ne  sequerentur  alia  forciora  mala, 
et  onmes  revertebantur  vulnerati  et  semimortui,  eo  quia  Castellani 
fecerant  so  ibi  fortes  nee  cum  ballistis,  quas  habebant,  permitte- 
bant  aliquos  ad  eos  apropinquare,  tunc  omnes  de  populo  clama- 
runt :  A  focli,  a  focli,  a  foch  et  una  vice  habearaus  eos  mortuos 
vel  vivos,  postquam  iusticia  non  providit.  Et  sie  ad  sonum  cam- 
pane  posuerunt  ignem  in  domo  prefata  cum  ballistis  nulluni  per 
fenestras  aut  tectum  permittentes  exire.  Tandem  quatuor  vel 
quinque  ibi  interfecerunt  et  totidem  receperunt  ad  capcionem  et 
dedei'unt  d.  regi.  Nonnulli  autem  fuerunt  igne  cremati ;  tota 
domus  combusta  et  destructa  est  ac  ipse  episcopus,  quidquid 
habebat,  perdidit,  quin  imo  vix  salvari  potuit.  Tantum  autem 
populus  erat  conmotus  et  elevatus,  cum  omnes  dicerent:  Mortuus 
est  gubernator,  quod  vix  offlciales  regii  potuerunt  pacificare  popu- 
lum.  Quo  pacificato  rex  incepit  facere  et  facit  inquisicionem  ad 
sciendum,  quis  posuit  ignem  ad  domum  et  qui  fuerunt  incentores 
tanti  scandali.  Tenet  aliquos  captos  et  nonnulli  fugerunt.  Casus 
certe  fuit  terribilis,  set  magnam  culpam  habent  Castellani.  Credidi, 
quod  j)ropterea  ilhi  die  tota  villa  deperisset.  Villa  autem  est  in 
tVonteria  et  plena  extraneis  et  tantis  dominis  et  quod  tanta  facta 
fuisset  novitas  contra  officialem  regium,  certe  racionem  liabuit 
populus.  Est  verum,  quod  non  per  ignem  fiendum  erat,  (piia 
valde  inhumanum  est  et  periculosum,  set  credo,  fecerunt,  quia 
tales  criminosos  habere  aliter  non  poterant,  quin  sequeretur  magna 
corporum  strages  etc.  Video,  quod  omnes  stranei  staut  more 
plani  et  absque  rumore.  Dominus  episcopus  et  Didacus  Luppi 
male  contenti  et  desperati,  ut  dicunt,  recesserunt  iam  versus 
Franciam  cum  intencione  vindicandi  etc.  Hec  pro  tanto  scribo, 
ut  sitis  avisatus,  et  si  aliqua  de  bis    apud  d.  reginam   loquantur 


a)  Zicei  Wörter  fehlen.    Loch. 


(!.     Die  Vorhandliinf>en   von  I'crpioiiaii.  457 

aliqul,  possitis  bono  modo  cum  veritate  respondere  et  informare 
d.  reginam  nee  possunt  dicere,  quod  non  cognoscant  vel  cognos- 
ceient  dictum  gubernalorem,  cum  essent  vicini  sui,  nichilominus 
viderent  ipsum  cotidie  equitantem  et  villam  circuindantem.  Non 
deberem  de  bis  particularitatibus  et  circumstanciis  ita  scribere, 
fateor,  set  id  facio,  ut  vobis  omnia  nota  fiant  minutatim.  Nollem 
tamen,  quod  aliquis  preter  vos  videat  presentem,  ne  forte  videar 
pai'cialis,  quod  absit  etc.  De  gubernatore :  encara  no  es  de  so- 
spitat,  ans  li  han  tret  ossos  del  cap  et  esperillos. 

De  imperatore  autem  est  ita,  quod,  postquam  nuper  scripsi 
vobis  de  eius  ingressu,^)  v^enit  ad  castrum  et  fecit  reverenciam 
domino  nostro  et  osculatus  est  bis  manus  pa])e  ambas  et  papa 
eum  in  ore.  Locuti  sunt  ad  invicem  multa,  que  laudes  concer- 
nunt  utriusque.  De  post  dominus  noster  ivit  ad  visitandum  d. 
regem,  qui  erat  adhuc  in  lecto  et  est  infirmus,  et  venit  illuc  dic- 
tus  imperator,  ubi  onmes  tres  solum  locuti  fuerunt  ad  plenum  de 
negociis  unionis  per  magnam  pausam  et  ex  post  successive  trac- 
tatum  est  et  tractatur  de  negociis  ipsis  adusque  hodie.  Sunt 
per  Dei  graciam  in  bona  disposicione.  Credo,  quod  in  brevi  nego- 
cia  habebunt  aliqualem  conclusionem,  de  qua,  cum  facta  sit,  et 
de  aliis  occurrentibus  scribam  vobis  per  velocem  cursoi'em.  Spero 
in  Deo,  quod  vice  bac  habebimus  unionem,  nisi  GaJlici  tribulent 
negocium,  sicut  credunt  tribulare. 

Item  d.  Jacobus  Egidii  scribit  michi,  quod  ab'qui  scripserunt 
sibi,  quod  fructus  et  redditus  archiepiscopatus  Toletani  sunt  isto 
anno  dividendi  inter  cameram  et  d.  arcliiepiscopum  et  nescio 
quid.  De  (pio  miror  valde,  presertim  unde  ista  processerint,  nam, 
ut  scitis,  dominus  noster  volens  profectum  camere  fructus  dicti 
archiepiscopatus  huius  anni  domini  MCCCCXV  reservavit  et  sub- 
sequenter  camera  ad  profectum  suum  arrendavit  d.  archiepiscopo 
fructus  eosdem  istius  anni  incipientis  prima  mensis  Maii  proxime 
preteriti  et  finientis  ultima  Aprilis  proxime  venturi  anni  sequentis 
secundum  moreni  curie,  sicut  vobis  fuit  scriptum,  et  credo, 
vidistis  copiam  instrumenti  huiusmodi  arrendamenti  et  per  conse- 
quens  camera  omnes  fructus  huiusmodi  anni  habere  debet  iuxta 
arrendamentum  nee  dividi  debent,  et  quod  modo  ita  non  faciant, 
non  intelligo  nee  capio  istum  modum,  qualis  sit.  Suplico,  scribatis 
quo  brevius  poteritis  dicto  d.  Jacobo  Egidii  et  d.  Sancio  de  Vesto, 


')  Leider  nicht  erhalten. 


458  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

quoinodü  super  hiis  se  debeant  habere  et  quid  facere  debeaut 
ad  profectum  et  utilitateni  camere  et  iuxta  arrendanientinn,  (juia 
vos  scitis  melius  quam  oumes,  quid  super  hiis  debeat  fieri.  Et 
sie  in  nomine  Domini  scribatis  eis.  \  el  si  forte  scribere  nolitis  vel 
mandare  dictis  Jacobo  Egidii  et  Sancio  de  Vesto  volendo  com- 
placere  etc.,  supHco,  scribatis  michi  vel  camere,  quid  dicti  domini 
Jacobus  et  Egidius  super  dictis  fructibus  facere  debeant  et  camera 
rescribet  eis  et  flet  honeste  etc. 

Alia  non  sunt,  set  altissimus  Dei  filius  personam  vestram 
feliciter  et  votive  conservare  dignetur  in  longitudine  dierum. 
Scriptum  Perpiniani  die  V.  mensis  Octobris.  Placeat  vobis  de  pre- 
missis  et  aliis  occurrentibus  illico  rescribere  et  quecumque  vobis 
grata  commandare.  Mosenyor,  detis,  si  placet,  cursori  presencium 
portitori  dimidium  florenum.  Ego  dedissem  illum  hie  sibi,  set 
nolui,  ut  melius  et  dihgencius  litteram  apportaret.  Per  eum 
poteritis  respondere,  si  huc  revertatur.  V.  r.  p.  filius  et  servitor 
humilis  P.  CommolHs  subdiaconus  domini  nostri  pape. 

Reverendissimo  in  Christo  patri  et  domino  meo  metuendissimo 
d.  F.  episcopo  Bai'chinonensi  in  partibus  Castelle  apostolice  sedis 
nuncio. 

(202)  Des  Kardbiah  (Petrus)  s.  Ängell  Votschläge  zur  Union:  Auf- 
hebung des  Piscniums ;  Sigismund  und  die  Konzilsgesandien 
sollen  von  Benedikt  unbestrittenen  Papst  erbitten  ohne  Habi- 
litation; oder  Sigismund  und  Ferdinand  wählen  eine  per- 
sona catholica ;  oder  beide  Teile  wählen :  beide  Kollegien 
wählen  an  einem  oder  an  verschiedenem  Orte  :  Benedikt  wählt 
aus  seinem  Kolleg  und  gutgesinnten  Konstanzern  die  Wähler; 
persone  simplices  zu  wählen ;  beide  leite  geben  dcrs  Wahlrecht 
besonders  tugendhaften  Personen ;  die  Kardinäle  Johanns 
und  Gregors  wählen  nach  Habilitation  mit  den  Kardinälen 
Benedikts.  (1415  wohl  vor  Oktober  15.) 
Rom-,    Vatik.   Bibliothek,  Cod.  4904  f.  221— 223  (A)  iwd  281  (B).    Via  sive 

praticha  ad  unitatem  ecciesie  (A  220)  von  Hand  des  Kardinals  s.  Angelt. 

Vias'')  pro  unienda  ecclesia. 

Subiciendo  infrascripta  determinacioni  sanctissimi  domini  nostri 
et  correctioni  cuiuslibet  melius  sencientis.  Primo,  quoniam  ad 
vias   iuridicas  et   alias   in  casibus    similibus    practicatas,    scilicet 

a)  So  A  und  B. 


C.     Die  Verhandlungen  von  l'erpignan.  459 

discussionis  iiisticie  per  viani  nocionis  vel  iurisdictionis  vel  per 
alias  infonuacioiies  veridicas.  satis  michi  videtiir  dictum  et  sufti- 
cienter  scriptum  in  consilio  MorelJe  ^)  per  dominos  Herengarium 
de  Bardaxino  et  Petrum  Bertrandi.  quorum  dictis,  si  luichi  ali- 
quid addendum  videatur,  precipue  quantum ")  ad  habilitaciones, 
infra  subiciam. 

Vias  autem  renunciacionis  non  tantum  insolitas,  sed  eciam 
nuiiquam  pro  sedando  quocumque  scisniate  ])iaticatas  difficile  vi- 
detiir sine  previo  et  nionstrante  semitani  aliquam  posse  ingredi, 
ut  recto  tramite  flnem  desideratum  attingat.  Et  ideo  tanto 
circa  presentem  materiam  loquor  timidius,  quanto  sine  magist ro 
et  directore  errare  possem  periculosius.  lllas  tamen  vias.  que 
verisimiliter  attingere  possunt  terminum  preoptatum,  difficulter  "^) 
aggredior. 

Et  piemitto,  quod,  si  omni  tempoi'e  licuit  Romano  pontifici 
de  sui  successoris  electione  decernere  et')  deliberare,  isto  tamen 
prochdolor  impacatissimo  et  tribulatissimo  videtur  non  dicam 
expediens,  sed  eciani  summe  necessarium  propter  multa  multi- 
plicata  scismata,  et,  nisi  Dens  avertat,  evidenter  multiplicanda 
subscismata,  et  est  similis  ex  aliqua  parte  fortasse  necessitas, 
sicut  fuit  Petro  eligendi  Clementis  iuxta  no.  in  c.  Si  Petrus  VIII. 
q.  I.-)  Nam  alias  sine  probabili  certitudine  indubii  successoris 
inconsulte  papatum  dimittei'e  non  esset  consulere  populo,  sed 
nocere,  nee  prestare  regimen,  sed  augere  discrimen,  ut  Leo  papa 
testatur.  Nam  si  secundum  doctrinam  sancti  Gregorii  magna 
cautela  nitendum  est  cum  illustratis  superno  lumine,  ne  latenter 
auctor  scismatis  irruat  et  ab  unitatis  radice  eos,  qui  ad  eam 
reversi  sunt,  zelo  iterum  erroris  abscidat,  maxima  nitendum  est 
cum  illis,  quorum  animos  vel  ignorancie  tenebre*^)  vel  avaricie 
cecitas  et  dampnande  ambicionis  et  prodicionis  impi'obitas  taliter*") 
occuparunt,  ut  oculos  tenebris  assuetos  aliqui  nequeant  et  alii  ex 
industria  contempnant  ad  lucem  veritatis  attollere. 

Premissa  itaque  semper  declaracione  nullitatis  processus 
Pisani  facta  contra  sanctissimum  dominum  nostrum,  prima*) 
pratica  vie  renunciacionis,  que  michi  videtur  brevior,  salubrior  et 


a)  B  quam,  b)  B  gestrichen,  c)  .4  eher  Siglf  für  id  est.  H)  B  hat  korrigiert  calige 
ignorancie.  e)  So  B  korr.  für  ita  fcrociler;  so  noch  A.  f)  So  B  nach  Korr.:  A:  prima  igitur 
via  videtur  securior  et  amicabilior  veritati. 

V  Vgl.  Bd.  I  213. 

'')  c.  l  C.  VIII  q.  I;  noch  weitere  Zitate  am  Rande. 


460  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  nnd  das  Konzil. 

amicabilior  veritati,  est  hec,  quod  imperator  et  isti  omnes  a  quatuor 
nacionibus  destinati,^)  videlicet  Alamanica,  Gallica,  Anglica  et 
Ytalica,  supplicent  domino  nostro,  iit  ipse  soliis  provideat  iiniver- 
sali  ecclesie  de  uno  et  indubitato  pastore,  proiiiittentes  firiiiissimis 
sacramentis  et  facientes  necessarias  cauciones,  si  tantum  se  ex- 
tendit  tradita  sibi  potestas,  quod  illiiin,  quem  dominus  noster 
in  papam  sibi  dederit  pro  vero  et  indubitato  papa,  recipient,  et 
se  nunquam  quormnlibet  persuasionibus  vel  quocumque  alio  modo 
ab  eius  obediencia  separabunt,  sed  semper  in  unitate  ecclesie 
catholice  et  in  comunione  predicti  sie  eligendi  Romani  pontificis 
omnimode'')  permanebunt.  Et  hanc  electionem  procedat  et  sequatur 
consensus  cardinaliura  domini  nostri  et  eciam  sui  sacri  concilii 
auctoritas  et  consensus  nee  non  facti  approbacio  et  consensus 
prefati  imperatoris  et  predictarum  nacionum.  Et  in  isto  casu  non 
videtur  necessaria  qualiscumque  liabilitacio,  quia  procul  dubio 
dominus  noster  non  eligeret  nisi  personam  catholicam.  Huic  autem 
electioni  sufTragaretur  iuris  veritas,  quia  sede  apostolica  vacante 
per  renunciacionem  veri  pape  persona  ydonea  eligeretur  canonice, 
et  facti  recepcio,  dum  sie  electo  obediret  christianitas  et  sie  michi 
videtur,  quod  iuris  et  facti  unio  sequeretur. 

Secunda  pratica''),  quod  dominus  noster  et  domini  reges  Ro- 
manorum et  Aragonum  eligant  futurum  Romanum  pontificem  ista 
vice,  quibus  per  suam  sanctitatem  de  consensu  cardinalium'')  et 
per  suum  sacrum  concilium  concedatur  potestas,  sicut  alias 
fuit  collata  principibus  de  plenitudine  apostolice  potestatis,  prece- 
dente  tamen  predicti  regis  Romanorum  reconciliacione  iuridica, 
premissa*^)  scilicet  absoluta  et  simplici  detestacione  peccati  scis- 
matis,  si  Christus  eum  illuminare  dignabitur  de  iusticia  partis 
nostre,  alias  condicionata.  quantum  ad  peccatum  scismatis  igno- 
rati,  specificata  tamen  quantum  ad  peccatum  negligencie  sue 
preterite,  ut  de  istis  habilitacionibus  lacius  infra  dicetur.  Et 
tunc  premissis  absolucione  et  habilitacione  videtur,  quod  posset 
huiusmodi  electioni  intervenire,  destinati  autem  nomine  nacionum 
approbarent  dantes  eisdem  potestatem,  ut  supra,  et  iurantes  et 
promittentes,  ut  supra,  semper  presuposito,  quod  eligatur  persona 
catholica. 


a,)  A  B  korrigiert  aus  per  omnia.      b)  B  so  korr.  ans  via;  A  via.      c)  B  <le    cons.    card. 
über  der  Zeile;  fehlt  A.    A)  Fehlt  A;  B  am  Rande. 

'j  Dadurch  ist  die  Zeit  ziemlich  deutlich  bestimmt. 


C.     Die  Verhandlunoen  von  Perpignan.  461 

Tercia  pratica''),  qiiod  predictiis  rex  Ronuinonini  et  destinati 
concordent  cum  doniino  nostro  et  caveant,  quod  ipso  cedente 
et  suo  saci'o  collegio  eligente  ipsi  nomine  quo  supra  electum  per 
cardinales  reeligent,  et  pro  vero  et  indubitato  papa  recipient,  et 
si  videatur  expediens  antea  concordare  de  persona  in  speciali  vel 
de  una  ex  certis  ad  hoc  antea  nominatis, 

Quarta  pratica,  quod  cedente  domino  nostro  siii  veri  cardinales 
et  alii  anticardinales  in  eodem  loco  vel  diverso  liabilem  personam 
eligerent.  Et  si  eodem  loco'),  non  tarnen  idem  l'acientes  collegium, 
quod  stantibus  terminis  videtur')  inpossibile  ...  Et  eciam,  quod 
dominus  noster  ad  maiorem  cautelam  faciat  constitucionem,  quod 
ista  vice  non  vicietur  electio,  quamvis  alique  persone  scismatice 
vel  heretice  pro  cardinalibus  se  gereutes  intersint,  et  quod  electus 
ab  Omnibus  auctoritatem  recipiat  a  vera  ecclesia,  quamvis  non 
specificet,  ubi  sit:  et  isto  casu  videtur,  quod  utilis  electio  per 
inutilem  non  vicietur. 

Quinta  pratica,  quoniam,  ut  dicitur''),  aliqui  prelati  et  alii 
scientiflci  viri  sunt  inter  scismaticos,  quorum  intencio  bona  est, 
nam  dominum  nostrum  semper  reputarunt  et  reputant  verum 
papam,  de  sue  sanctitatis  liobediencia^)  in  Ulis  partibus  residentis 
videretur  expediens,  quod  dominus  noster  et  suum  sacrum  con- 
cilium  concederent  ista  vice  potestatem  eligendi  futurum  Roma- 
num  pontificem  certis  viris  de  obediencia  sua,  ut  puta  tribus  vel 
quatuor,  et  eciam  totidem  ex  illis,  qui  sunt  inter  scismaticos, 
quos  ipse  seit  bone  intencionis  existere ;  quorum  aliqui  quamvis 
scismatici  operacione  existant,  ne  scilicet  super  eos  aliqua  inco- 
moda  vel  pericula  inducantur,  quia  tamen  intencione  nunquam  a 
domini  nostri  obediencia  recesserunt,  multo  facilior  erit  eorum 
habilitacio,  quia  tales  ecclesia  revocare  faciliter  consuevit;  imi- 
tatui'  enim  Deum  0,  qui  nuigis  intencionem  quam  operacionem 
attendit.  Isti  igitur  omnes  catholici  auctoritate  domini  nostri  et 
sui  sacri  concilii  eligant  personam  catholicam,  quibus  oumibus 
detur  potestas  a  congregacione  Constanciensi  .  .  .  Reconciliacio 
autem  predicta  illorum,  que  bonam,  ut  premittitur,  intencionem 
habent,  sufficeret  in  secreto. 

Sexta")  pratica,  quod  ab  utraque  parte  eligerentur  persone 
simplices,  que  non  solum  in  casu  presenti  excusantur  a  labe  scis- 


a)  Wie  oben;  so  auch  später,  b)  Et  .  .  .  loco  fehlt  A.  c)  B  kon:  aus  est;  so  A.  d)  B 
horr.  aus  sie  est  quod;  so  A.  e)  Das  Folgende  in  beiden  Hss  tmdeutlich.  f)  B  Dominum 
g-)  Dieses  steht  in  B  in  leerem  Zwischenraum  zwischen  dem  vorhergehenden  und  dem  folgenden 
Absats.  siini   Teil  auf  dem   Rande,  von    anderer   Hand.  vfjl.  nächste    Variante.  ^ 


4G2  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

matis,  sed  eciani  in  aliquibus  tangentibus  fidein  maiores  suos  se- 
quendo  excusantiir  ab  heresi  credentes  se  tenere  cum  universali 
ecclesia,  ut  est  alibi  plenissinie  allegatum,  secimduni  sanctuin 
Thoniani  et  alios  theologos  et  iuristas,  et  istis  personis  siniplici- 
biis  coniittatur  potestas  ab  utraque.  parte  etc.,  que  non  videntur 
egere  aliqua  abilitacione,  cum  in  rei  veritate  non  sunt  scismatice 
nee  tales  per  pi-ocessus  ai)Ostolicos  declarantur,  sed  ad  maiorem 
cautelam  abilitentur.'*) 

Septima  pratica,  quod  ab  utrjique  ])arte  daretiir  i)otestas  cer- 
tis  personis,  que  sint  in  magna  reputacione  virtutis,  et  ille,  que 
sunt  deputande  a  congregacione  Constancie,  fateantur  se  adhe- 
sisse  Gregorio  vel  Johanni,  credentes  eos  esse  veros  Romanos  pon- 
tifices,  et  tarnen  quod  dolent  cordialiter,  quod  illam,  ad  quam  tene- 
bantur,  diligenciam  non  fecerunt,  ut  scirent  in  casii  presentis  scis- 
matis  veritatem,  et  quod  parati  sunt  infra  certos  dies  totis  vii'i- 
bus  laborare  pro  veritate  scienda,  et  quod  dignetur  dominus  no- 
ster  nuindare  aliquibus,  quod  eos  de  veritate  informent,  coirigi 
se  afirmantes  paratos,  cum  illam  invenerint;  supplicantes  humi- 
liter,  quod,  si  propter  ignoranciam  suam  ipsi  in  scisma  incide- 
rint,  absolucionem  sibi  dignetur  concedere  ad  cautelam,  et  habi- 
litaciones  etc.'')  ad  finem,  quod  liberius  et  securius  cum  destinatis 
a  nostra  parte  necessaria  unioni  sancte  matris  ecclesie  valeant 
pertractare  et  quod  similem  peticionem  nostri  faciant,  predictas 
absoluciones  et  habilitaciones  petentes  ac  illis,  qui  iuxta  eoruin 
fidem  liabent  ad  hoc  plenariam  potestatem,  quibus  sie  petenti- 
bus  et  negligenciam  suam  specialiter  detestantibus  et  peccatum 
scismatis  ignorantibus  generaliter  videtur  absolucionis  et  habilita- 
cionis  beneficium  concedendum,  eciam  antequam  perveniant  ad 
noticiam  veritatis,  utpote  per  cordis  contricionem  et  veram  con- 
fessionem  iain  a  culpa  scismatis  absolutis,  ut  alibi  tractatum  est. 
Isti  igitui-  iam  cai)aces  et  potestatem  a  vero  ecclesia  i-ecipientes 
recte  possunt  papam  eligere,  quamvis  non  specificent  ipsi  in  eli- 
gendo,  et  eligendus  in  consenciendo  istam  esse  ecclesiam  veram 
vel  illam,  et  valebit  electio  in  vim  potestatis  catholice.  Faciunt  bene 
notata  per  Innocencium  in  capite  ,Cumana'^)  glo.  II  et  De  postu. 


a)  Dos  Stück  Sexta  pratica  .  .  .  abilitentur  ist  vom  vorhorgehenden  Abseits,  zu  dem  es 
(jehört  iitid  dessen  letzter  Teil  ebenfalls  auf  dem  Rande  steht,  durch  eine  Beifügung  zum 
nächsten  Abschnitt  (corrigi  se  afirmantes  parato-s,  cum  illaiii  invenerint)  getrennt.  Also  ist 
die  ganze  Einschaltung  in.  B  (Sexta  pratica  .  .  .  abilitentur)  später  als  die  zur  nachherigen 
Septima  pratica.    b)  Hier  steht  B  auf  dem  Rande  ein  längerer  Passus,  der  zur  pratica  sexta  gehört. 

V  c.  oO  X  De  elect.  1,  6. 


C.     Die  Verhandlungen  von  Perpignan.  463 

prela.  c.  uno  li.  VI  versu:  ,nisi'^)  et  per  Innocenciiim  in  c.  ,Cuit)  ex 
officii'-),  De  prescript.  super  verbo  auctoritate. 

Septima'')  pratica,  qiiod  omnes  anticardinales  creati  per  G[re- 
gorium]  vel  Jo[hanneni]  dolentes  cordialiter  de  neglig-encia  sua 
preterita,  qiiia  non  fecerunt,  quod  potuerunt  et  debuerunt  ad 
auffeiendam  magnani  dubitacionem  de  cordibus  suis  et  de  aüo- 
rum,  ut  scirent,  ubi  erat  vera  ecclesia  et  nunc  a  se  omneni  de- 
ponentes  pertinaciam  dicant  se  pai'atos  corrig-i,  cum  veritateni  in- 
venerint  declarandani  per  conciliuni  generale  vel  per  aliquos  vice 
totius  christianitatis;  supplicantes  huniiliter  dominum  nostrum, 
quod  absolvat  eos  ad  cautelam,  si  et  in  quantum  etc..  et  eos  creet 
cardinales  de  novo,  si  non  sunt,  vel  eis  non  cardinalibus  stantibus 
conferat  ea  posse  facere  circa  electionem  veri  Romani  pontificis, 
que  ad  veros  cardinales  pertinent  etc.  Cum  istis  itaque  taliter 
absolutis  et  habilitatis  videtur,  quod  veri  cardinales  licite  possint 
convenire  et   participare   ac   ad  veram  electionem  procedere  etc. 

(203)  Pedro  Comiiel  cm  Bischof  Climent  Zapera :  ScJnlderting  des 
Besuches,  den  Sigismnud  Benedikt  XIII.  gemacht  hat.  Neues 
Zusammeidreffen  con  Papst  und  König  am  Krankenbett  Ferdi- 
nands. Bitte  Benedikts  um  Aufhebung  des  Pisaner  Urteils. 
Weitere  Vorschläge  beiderseits.  Die  von  'heide  gefallen  Ferdi- 
nand und  den  Seinigen  ausnehmend. 
Barcelona,  Kathedralarchiv,  Papiere  Zapera^  695.  Or.  Pap.    [Sehr  <lefekt). 

Darnach  korrifjiert  Druck  Pitig  y  Pniy  S.  555. 

Reverendissime  in  Christo  pater  et  mi  doniine  metuendissime. 
Humili  recomendacione  premissa.  Ex  quo  scripseram  vobis  de 
adventu  et  ingressu  imperatoris,  scripsi  per  alias  litteras,  quo- 
modo  ipse  imperator  venit  ad  dominum  nostrum  et  fecit  sibi 
reverenciam  set  isto  modo  videlicet:  Parata  magna  aula  castri 
Perpiniani  per  modum,  quo  consistorium  tenetur,  ac  domino  no- 
stro  quasi  consistorialiter  existente  absque  mitra,  tarnen  cum  man- 
tello  et  capucio,  venit  imperator  cum  domino  primogenito,  et 
antequam  hulusmodi  cameram  intraret,  exierunt  ad  eum  neque  ad 
portam  duo  diaconi  cardinales  et  recepto  imperatore  in  medio  in- 
trainint  ad  dominum  nostrum.     Sicque  imperator  venit  ante  sca- 


a)  ,4   via,  B  practica  koiri(jierl  aiix  via. 

')  Nisi  quanclo  probabiliter  dubitatur,  utruni  quis  sit  eligendus  vel  poclus 
postulandus :  c.  un.  in  YI.  1,  5. 

-)  c.  16  X  De  prescript.  2,  26. 


464  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

belluiii  doiiiini  nostri,  quem  ciun  vidit  dominus  noster,  surrexit 
pedes  et  posuit  modicum  manum  suam  ad  capucium,  Tunc  Im- 
perator cum  uiagna  reverencia  loquens  ait:  Beatissime  domine, 
ego  venio  ad  impendendum  reverenciam  v.  v.  p.  Facio  vobis  im- 
mensas  gracias  de  tanto  honore  miclii  impenso,  eo  quia  fecerat 
ad  eum  exire  d.  cardinales,  d.  camerarium,  prelatos  et  alios  om- 
nes  de  curia,  prout  est  consuetum  facere  regibus.  Et  ultra  dixit: 
Nichilominus,  beatissime  domine,  qnia  scio,  quod  non  est  aliquis 
in  toto  mundo,  qui  sciat  et  possit  dare  unionem  ecciesie  nisi  vos, 
nee  qui  tantum  sciverit  et  laboraverit  in  negociis  ecciesie  sicut 
vos,  nee  sciat,  quomodo  unio  fieri  debeat  sicut  vos,  venio  ad 
r.  p.  V.  Rogo  ergo,  ortor,  requiro  et  supplico,  quantum  possum, 
velitis  dare  unionem  ecciesie  tempore  vestro,  postquam  potestis. 
Cui  dominus  noster  respondens  post  multa  dixit :  Novit  Dens,  quod 
semper,  eciam  dum  in  minoribus  erani  constitutus,  sed  l'orcius  ad 
lumc  statum  assumptus,  laboravi  pro  huiusmodi  liabenda  unione, 
diversas  peragrando  ])rovincias,  maria  sulcando  veliiculo,  bona  va- 
stitati  et  i)ersonam  meam  et  snorum"")  diversis  periculis  et  tan- 
dem  morti  exponendo  et  peccatis  exigentibus  tantum  bonum  non 
potui  obtinere.  Set  quod  credebat,  quod  ipsius  mediante  iuva- 
mine  et  labore  ipsa  unio  fleret,  et  quod  pro  certo  ad  hoc  Dens 
elegerat  ipsum  imperatorem  et  quod  in  hoc  eins  vota  cum  suis 
concurrebant,  de  quo  gaudebat  summe.  Et  quia,  inquit  papa,  ad 
hoc  supprema  desideria  mea  tendunt,  dabo  oi)em  et  operam  et 
laborabo  circa  huiusmodi  habendam  unionem,  quod  vos  et  tocius 
christianitatis  professio")  ei'itis  merito  consolati.  Tunc  imperator 
flexit  genua  supra  scabellum  pedum  domini  nostri  et  osculatus 
est  sibi  ambas  manus,  quem  subsequenter  papa  osculatus  fuit 
bis  in  ore  et  amplexatus  est  eum.  Post  multa  tandem  utrinque 
proloquuta  et  responsa  dictus  imperator  volens  recedere  dixit: 
R.  pater  et  domine,  Dens  consoletur  vos,  quia  remittitis  me  et 
omnes  meos  consolatos.     Et  sie  recessit. 

Altera  autem  die  dominus  noster  ivit  ad  visitandum  d.  regem 
et  ad  loquendum  de  materia  et  venit  illuc  dictus  imperator.  Ubi 
loquuti  fuerunt  omnes  tres  insimul  per  duas  horas  et  ultra  quasi 
per  tres  circa  negocia  huiusmodi  unionis.  Et  subsequenter  post- 
quam negocia  fuerunt  sie  iniciata,  per  certos  de  qualibet  parte 
prosecuta  sunt.     Sicque   negociis  ipsis  in  aliqualem  conclusionem 

ii)  So  Or. 


C     Die  Vprhandlun^^en  von  Perpigfnan.  465 

deductis  dominus  noster  peciit.  (jiiod  priiiio.  antequam  ad  ulteriora 
procederent,  revocarent  iiuilta.  que  facta  fuerunt  Pisis  contra  dic- 
tum dominum  nostrum  et  suos  cardinales,  ac  cassarent  et  anul- 
larent.  queque  de  facto  cassata  sunt  et  anullata  et,  credo,  per 
alios  sollenniter  cassabuntui'  et  anullabuntur.  prout  in  cedula  qua- 
(laiu.  cuius  copiam  mitto  vobis  presentibus  interclusam,  contine- 
Tiir.^)  Postque  imperator  peciit  et  supplicavit  domino  nostro,  quod 
ad  petita  et  supplicata  per  eum  et  alios  cum  Deo  responderet. 
Tandem  dominus  noster  habita  matura  deliberacione  in  agendis, 
I)i-out  g-ravitas  requirit  negocii.  Habens  pre  oculis  solum  Deum 
volensque  fidelium  animabus  salutem  procurare  .  ,  .")  iniciaret(9) 
et  in  scriptis  redegit  sive  posuit  et  notavit  et  antequam  ipsam 
i'esponsionem  et  negociorum  conclusionem  .  .  .^)  aret,  hodie  mar- 
tis,  que  est  XV.  huius  mensis  Octobris.  de  mane  convocavit  do- 
minos  primogenitum  cum  aliquibus  de  consilio  d.  regis  ac  car- 
dinales omnes  et  comitem  Armaniaci  et  ibi  in  consilio  suo  coram 
eis  cedulam  sue  responsionis  legere  (?)  et  publicai'i  fecit  leta  fronte. 
Nichilominus  cum  dicto  primogenito  et  aliis  de  consilio  regis  misit 
ipsi  d.  regi  tenorem  (?)  dicte  cedule,  de  qua  idem  d.  rex  et  om- 
nes de  consilio  suo  fuerunt  et  sunt  valde  ilares  et  contenti,  adeo 
(|Uod  miraremini.  Ipseque  rex  regraciatus  est  multum  d.  pape 
de  perfecta  et  integi-a  affectione  et  voluntate,  quam  babuit  et  ha- 
bet*") ...  ad  optatam  ecclesie  unionem.  Post  prandium  autem, 
videlicet  hora  quinta  post  meridiem,  responsionem  sive  cedulam 
dicte  (?)  responsionis  huiusmodi  autenticam  et  per  secretarium 
signatam  predicto  tradidit  et  dedit  imperatori.  cuius  copiam  mitto 
vol)is  presentibus  interclusam  ad  vestri  consolacionem,  ut  et  sltis 
de  Omnibus,  que  superinde  fiunt,  informatus  ac  avisare  et  in- 
formare  possitis  de  gestis  huiusmodi  d.  reginam  Castelle  et  d. 
archiepiscopum  Toletanum,  quibus  .  .  .  scribit  .  .  .'^)  ista  autem, 
que  merito  digna  sunt  relatu  et  in  eins  totum  pendet  factum, 
scribit  dominus  noster,  scribo  et  ego  vobis  per  velocem  cursorem. 
Dum  ulteriora  occurrent,  scribam  semper  Domino  concedente. 
Ceteruni  vidi  litteras  etc.,  per  quas  scribitur  de  reparacione, 
quam  petit  dictus  d.  archiepiscopus  Toletanus  in  castris  et  domi- 
bus   archiepiscopatus  .  .  .-)    Item   nuper  misistis   nobis   pecunias. 


a)  Loch;  Raum    für  3  Worte,     b)  Loch;  Rautii  für  4    Worie.     c)  Fol{j1  noch  habereque 
o|)ere(?)  mit  Loch,    d)  Größeres  Loch. 

V  Vfll.  Cerlula :  Nos  tales  und :  Ante  omnia.    Eine  AiifliehiiiKj  fand  aber  nur 
fiedinyiDujsneise  statt.  —  -j  Folyen  (jeldangelegenlieiten  des  Erzbisdiofs  von  Toledo. 

Finke,  Acta  concilii  Constanciensis  UI.  «'''-' 


466  Ol.  Abschnitt.     Benodikt  XIII.  und  das  Konzil. 

Sed  non  designatis,  de  qiiibus  redditibiis  pi'ovenerunt.  Nam  sicut 
alias  scripsi  vobis,  dominus  noster  ordinavit,  qiiod  d.  Julianus  de 
Loba  reciperet  fructus  et  redditus  beneficiorum  donn'ni  nostri  di- 
midias  annatas,  dimidias  procuraciones,  decimas  et  alia  iui'a  ca- 
mere  ordinaria  pro  expensis  ordinariis  domus,  alios  v^ero  redditus 
et  pecunias  de  subsidiis  et  de  ecclesiis,  quas  retinet  dominus 
noster  et  de  magistratu  Calatrave  et  de  aliis  secularibus  leci- 
peret  d.  Salvator  de  Aquis  et  iste  pecunie  convertuntur  in  pi'ose- 
cucionem  unionis  et  negociorum.  Placet  pro  nostri  avisacione, 
dum  pecunias  mittatis,  designetis,  de  quibus  redditus,  etc. 

Alia  non  sunt,  set  altissimus  Dei  filius  personam  vesti'am 
felicitei-  et  votive  conservare  dignetur  annis  plenis.  Sci'ipt.  festi- 
nanter  apud  Perpinianum  die  martis  XV,  Octobris  hora  dimidie 
noctis. 

Cursor  Petrus  Vitalis  lator  presencium  debet  ire  ad  vos  in 
octo  diebus  de  hora  ad  horam.  Debet  arripere  iter  cras  de 
mane,  hora  sexta  vel  circiter  certo  apreciato  precio,  ideo  nil 
sibi  detis.  Si  foi'te  aliquid  sibi  detis  et  succuratis,  rescribatis 
et  dum  revertatur,  fiat  voluntas  vestra,  set  nisi  casus  reqiii- 
rat,  non  remittatis  ipsum  festinanter.  Sci'ipt.  ut  supra  ...  V.  i'.  p. 
filius  et  servitoi-  humilis  P.  Commollis  subdiaconus  domini  nosti'i 
pape. 

Reverendissimo  in  Christo  patri  et  domino  meo  metuendissimo 
domiuo  F.  episcopo  Barchinonensi  in  partibus  Castelle  apostolice 
sedis  nuncio. 

(204)  K.  Siglsmmnl  ans  Kondl :  Gegenseitige  Unferstüfzmig  von  im- 
periuni  iDid  sacerdocium.  Bitte,  sorvoht  in  Deutschland,  dessen 
geistliche  Fürsten  in  schlimmster  Lage  seien,  wie  in  Ungarn 
(die  Streitigkeiten  hezüglich  der  ijrimarie  preces  nsn\  an  der 
römischen  Kurie  bis  zu  seiner  lUickkehr  zu  sistieren.  Nar- 
bonne  1415  November  12. 
Rom,  Vfdik.  Bihl..  Cod.  Prä.  701  f.  319^- 

Sacrosancte  generali  Constanciensi  synodo  etc.  eins  devotus 
filius  et  advocatus  Sigismundus  etc.  reverenciam  fiUalem  cum 
devota  recommendacione.  Patres  in  Christo  reverendissimi.  Novit 
ille,  qui  nichil  ignorat,  quoniam  scrutator  est  cordium  et  conscius 
secretorum,  quod  felicem  statum,  libertatem  et  securitatem  saci'o- 
sancte  Jiialris  et  universalis    ecciesie  de    corde   puro,    consciencia 


C.     Die  Verhandlungen  von  Perpigciian.  467 

bon?i  et  fiele  non  ficta  diligiiiins  et  ad  honorem,  profectum  et  in- 
crementuiii  ipsiiis  efficaciter  aspiramus  et  laboriose  desiidamus, 
exaltacionem  ipsius  sublimacionem  sacri  Romani  imperii  reputan- 
tes.  Licet  interdum  inmissiones  hinc  inde  fiant  per  angelos,  nos 
tamen,  qui  sathane  non  ignoramus  astucias,  circumvenciones  ip- 
sius, in  quantum  humana  sinit  condicio,  seniper  studuinius  evitare. 
Non  ergo  putet  aliquis,  quod  libertateni,  iurisdictioneni  aut  po- 
testatem  ecclesiasticam  usiirpare,  minuere  vel  perturbare  vefimiis 
aut  aliquatenus  queramus,  cum  credanuis  iurisdictioneni  et  pote- 
statem  nostram  per  ecclesiani  non  inipediri  aut  eciam  coartari. 
Profecto  iurisdictioneni  propriam  vix  sufficinius  explere,  cur  alie- 
nani  et  potissime  ecclesiasticam  usurpare  vellemus?  ,  .  .  Inde  est, 
quod  commune  nobis  tedium  absencie  corporalis,  .  .  .  quanto  se- 
pius  potuimus,  conati  sumus  hactenus  relevare  per  literas  et  .  .  . 
filialis  sinceritatis  solacium  exhibere  .  .  .  Non  enim  ociosmn  puta- 
vimus,  .  .  .  literatorie  visitacionis  frequencia  de  negocioruin  ge- 
storum  quafitate  mutue  visionis  supplere  defectum  et  filiali  exhor- 
tacionis  aJloquio  ardorem  in  vobis  paterne  accendere  caritatis  ac 
vos  de  hiis,  que  ad  sal utein  et  honorificenciani  comunem  pertinent, 
ammonere.  Incumbit  equidein  sollicitudini  nostre  potissimum,  ut, 
dum  in  relevacione  libertatis  et  unionis  ecclesiastice  diligenti  cura 
universalem  orbis  medelam  prosequitur,  nullam  negligat  incuria 
curani  imperii  et  peculiarium  regnorum  nostrorum  cum  prudentis 
cii'cumspectione  eonsideracionis  insinuet,  binum  statum  universalis 
machine,  videlicet  ecclesie  et  imperii,  sive  sacerdocii  et  regalis 
stabiH  foie  nexu  coniunctionis  intenta,  ita  quod  ecclesie  robur  in 
vigorem  imperii  proficit  et  imperii  integritas  est  non  minima  rele- 
vacio  ecclesie.  Et  sicut  ecclesia  nee  deprimitur  nee  interdum 
erigitur  sine  imperio,  ita  sine  generali  imperii  incomodo  nulla  po- 
test  eadem  ecclesia  detrimenta  sentire.  Hec  niinirum  ipsa  natura 
nos  dücet,  quia,  cum  corporis  vita  eiusque  parcium  sanitas  prin- 
cipaliter  a  capite  contrahatur,  cuiusque  debilitas  membrorum  om- 
nium  robur  exhaurit,  illud  .  .  .  convenit  nostri  comunis  studii 
diligencia  custodiri  .  .  .  Ponderet  igitur  dignitatis  vestre  grata 
recognicio  dona  Dei  et  debite  graciam  retribuat  largitori,  qui  pro 
tam  multis  beneficiis  vult  et  labores  nostri  voluntarii  exigunt  hoc 
solum,  ut  recti  iudicii  et  equitatis  censura  dictante  faciatis  pari 
gressu,  qui  a  fibra  iusticie  et  consuetudinis  approbate  seniita  non 
claudicet,  quia  istud,  ut  prediximus,  nos  totum  pro  ecclesiastica 
prerogativa   exposuimus  .  .  .  Cupientes  igitur,  ut  par  sit  equitas 

30* 


408  III.  Abschnitt.     Benedikt  X!1I.  nnd  das  Konzil. 

et  voluntas,  iit  rerum  gerendariini  felicitas  et  votorum  conformi- 
tate  ac  virtute  iinica  coiiipleatur,  iiniversitatis  vestre  sanctitati 
requirimus  et  rogamus  solempniter  et  reverenter,  quateniis  proj)- 
ter  reinovenda  scandala  et  precipiie  attento,  (lualiter  iiipinbia  teni- 
poralia  sacri  imperii  eciaiii  in  ecclesiasticis  personis  in  detrinien- 
tinn  capitis  per  neglig'enciani  dilacerata  fuere,  ita  nt  a  planta 
pedis  usqne  ad  verticem  non  sit  in  eo  sanitas,  et  ut  ronimuni 
consilio  vestre  sanctitatis  directione  et  providencia  collapsa  resui*- 
gere,  errata  corrigi,  disparsa  congregari  et  congregata  conservaii 
valeant,  saltim  promocionibus,  provisionibus,  aniministracionibus 
et  aliis  qoibiiscuniqne  prelatnraruni  salteni  ecclesiarnm  oathedra- 
liuin  iihicnnique  sub  imperio  et  niaxinie  in  Alaniania  consisten- 
ciuni,  (|ne  pociora  nienibra  saltim  ad  temporalitatem  sacri  impei'ii 
dinoscuntur  et  ab  eodeni  dependent,  nee  non  snper  questionibus, 
litibus  et  controversiis  tani  in  imperio  qnam  eciam  in  peculiari 
regno  nostro  Hmigarie  cum  vigore  primariaruni  precum  aiit  ah'a 
quacunique  oecasione  in  curia  Romana  seu  in  sacri  apostolici  pa- 
lacii  sive  sacri  concilii  causarum  auditorum  in  causis  beneficia- 
libus  et  eariim  ])retextu  inotis  aut  movendis  usque  ad  nosti'um 
redituin  Deo  pi'()})ici()  celerem  et  felicem  in  Constanciam  superse- 
dere  velitis  et  onmes  auditores  seu  iudices  et  executores  super- 
sedere  faciatis,  easdem  interim  penitus  suspendendo,  ut  allega- 
ciones  et  observancie  superinde  revera  racione  probabiliter  ful- 
cite  in  statera  recti  iudicii,  prout  opus  fuerit,  in  medium  tunc 
introducte  examinentur,  prout  liec  pridem  et  per  nos  ante  reces- 
sum  nostrum  de  Constancia  et  tandem  pei'  venerabilem  Andream 
archiepiscopum  Colocensem  principem  ac  egregium  Dominicum 
decretorum  doctorem,  consiliarios  et  commissarios  devotes,  dilec- 
tos  expositum  extitit  et  supplicatum  .  .  .  Datum  Narbone  XII. 
die  Novembris  regnorum  nostrorum  anno  Hungarie  etc.  XXIX. 
Romane  electionis  sexto,  coronacionis  vero  secundo. 

(205)  Pedro  Coimtel  an  Bischof  Climeiit  Zapera:  Cednla  K.  Ferdi- 
itauds  und  äliulicJie  der  andern  Fürsten,  daß  Befiedikf  XIII. 
abdanken  müsse,  Mitteilung  an  die  Königin  von  Kasfilien. 
Tatsäclüicl)  hat  Benedikts  via  cessionis  allen  gefallen.  Da 
aber  Sigismund  anders  wollte,  gab  Ferdinand  aus  Furcht 
nach ;  denn  Sigismund  habe  mit  Krieg  gedroht.  Die  Franzosen 
und  die  Konsiisgesandten  wollten  keinen  Bruch.  Uneinigkeit 
der  Nationoi  in  Konstanz.     leierlicher  At).zug  Boiedikts  (dis 


('.     Die  Veiliaiulliiug-cii  von  Perpignan.  469 

Pei-piguaii.  )>achdcni,  er  vorher   Zapcra   zum    Erzbi^ichof   von 
Saragos.'ia    cDiaunt   hatte.     Peipigiicot    (lllöj    November    14. 

Barcelona.  Kathedralarchiv,   Papiere  Zaperas  66H.     Or.   Pap.     Darnach 
korrigiert  Drucli  Pniy  y  Piiiff  S.  557. 

Reverendissiiiie  in  diristo  pater  et  mi  doinine  metiiendissime. 
Huiiiili  recomendacione  premissa.  Postquam  nuper  scripsit  vobis 
dominus  noster  de  negociis  imionis  ecclesie  et  misit  vobis  copiam 
illorum,  que  ultimate  facta  erant,  d.  rex  Aragonuin  dedit  unam 
cedulam  domino  nostro  pro  parte  siia  et  aliam  pro  parte  Castelle 
continentem  in  effectu,  quod,  cum  Angelus  Corario  renunciasset 
iani  et  Baltasar  Coxa  fuisset  de  papatu  eiectus.  deberet  ipse  pure 
et  simpliciter  renunciare  i)apatui.  Similes  eciam  cedule  date  fue- 
runt  pro  parte  regis  Xavarre  et  comitum  Armaniaci  et  Fuxi 
hie  presencium,  quibus  idem  dominus  noster,  quia  similem  fece- 
rant  cedulam,  unam  et  eandem  fecit  responsionem  sanctam,  iustam 
et  racionabilem.  cuiiis  copiam  mittit  et  scribit  vobis  dominus  no- 
ster, mandans :  debeatis  contenta  in  copia  responsionis  huiusmodi 
d.  regine  Castelle,  cui  dominus  noster  eciam  scribit  cum  credencia  pro 
vobis,  nullam  fautem?]'')  sibi  mittit  copiam  et  aliis.  de  quibus  vobis 
videbitur,  intimare.  Placeat  igitiu'  v.  r.  p.  literam  presentibus  alli- 
gatam  tradere  ipsi  regine  sibique  et  aliis  contenta  in  dicta  copia 
intimare,  apperire  et  publicare  et  per  aliquas  personas  populo  et 
nacioni  facere  publicari,  ut  totus  mundus  sciat  ista.  Veritas  uti- 
que  est,  quod  via  cessionis  per  dominum  nostrum  imperatori  ymo 
toti  mundo  oblata  et  pratice  ille  due  date  ac  responsiones  et  ob- 
laciones  actenus  facte  per  eundem  dominum  nostrum  placuerunt 
valde  et  placent,  ut  dicitur,'')  d.  regi  Aragonum  predicto.  Inquit 
ipse  rex:  Dominus  noster  papa  facit,  quod  debet  et  potest  cum 
Deo,  et  petit  iusta  et  racionabilia  in  suis  praticis  et  de  illis  con- 
tentor.  Sed  quia  ista  non  placent  imperatori,  cum  cedant  et  sint 
contra  illa,  que  ipse  conceperat  et  facere  credebat,  eo  quia  pre- 
sumebat,  sicut  presumit  et  conatur,  papatum  ad  suas  manus  ha- 
bere et  in  eum  ponere  unum  ydolum  sibi  devotum,  dictus  d.  rex 
volens  pocius  oftendere  Deum  et  eins  ecclesiam  ac  eins  vicarium 
quam  displicere  imperatori,  deliberavit  et  vult  ipsum  contentare 
et  placare  ac  Dei  ecclesiam  tribulare,  ut  apparet.  Nam  ex  quo 
dictus  Imperator  a  villa  ista  recessit,  et,  ut  asseritur,  minatur 
ipsum  et  regnum  de  guerra  facienda,  hcet  nullam  habeat  racionem, 


aj  Loch,    h)  Oi:  dicit. 


470  III.  Abschnitt.     Bonedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

ipse  rex  predictam  cedulani  dedit  et  alias,  iit  asseritur,  dare  iii- 
teiidit.  Et  si  sunt  iusta  et  racionabilia  ea,  qiie  doiiiinus  noster 
petit  et  facit,  potuistis  et  potestis  videre.  Qiie  omnia  acceptarimt 
Gallici  et  alii  niincii  liuc  pei'  cüngreg-acioneiii  Constanciensein  niissi 
et  protestati  fuerunt  contra  imperatorem,  antequam  recederet, 
dicentes,  qiiod  papa  petebat  iustum  et  racionabile  et  quod  pro 
certo  vie  et  pratice  per  eimi  date  erant  acceptande  et  tenende 
et  quod  non  erat  rumpendum  cum  papa,  quia,  si  rumperent,  lever- 
terentur  confusi.  Ideo  protestabantur  cum  notis,  prout  hec  appa- 
i-ent.  Imperator  autem,  quia  omnia  erant  contra  coneeptum  suum, 
ut  prefertur,  furibundus  recessit  hospite  insalutato.  0  si  sciretis 
illa,  que  Constancie  preparantur,  vos  et  totus  mundus  laudaretis 
sanctam  intencionem,  quam  dominus  noster  habet  ad  evitandum 
errores  et  pericula,  que  formidamus  in  electione  futuri  pontiticis, 
si  ita  fieret,  sicut  imperator  credit.  Simt  enim  discordes;  Gallici, 
Italici  et  Alanianni  in  dicta  congregacione  sunt  discordes,  ita  quod 
Gallici  et  Italici  sunt  protestati  contra  imperatorem  et  Presiden- 
ten! pro  eo  in  Constancia.  quod  non  consencient  in  his,  que  hinc- 
inde  fierent  in  i|)sa  congregacione,  cum  non  sint  in  sua  übertäte 
nee  possint  exire  Constanciam  aliqui  ad  congregacionem  ipsam 
vocati.  Ol)  quod  speratur,  quod,  si  imperator,  sicut  vult,  l'aciat 
aliquem  intrusum  Alamanum,  Italici  dicunt,  quod  non  obedirent 
illi  nee  Gallici,  ymo  quelibet  nacio,  quod  Dens  avertat,  faeeret  ali- 
quod  sinistrum.  Non  inmerito  enim  dominus  noster  petit  illa,  que 
petit,  avisatus  et  cereioratus  de  hiis,  que  Constancie  fiunt  et  alibi 
preparantur.  Corte  mirandum  est  de  rege  nostro,  quod,  si  impe- 
rator noiit  aeeeptare  vias  racionabiles  et  iustas  et  quas  insequi 
opportet,  ut  Vera  unio  sequatur,  ipse  rex  contemplacione  impera- 
toris  velit  oft'endere  Deum,  papam  et  ecclesiam,  quam  det'endere 
deberet  et  tueri  cum  iustieia  semper.  Nee  que  usque  preeri  oecur- 
rere,  quo  die  dominus  noster  videns  negocia  eeclesie  male  succe- 
dere  et  ulterius  aliquid  fieri  non  posse  absque  Dei  offensa  et  im- 
pressione  nee  tiitum  se  reputans,  premissis  et  aliis  multis  atten- 
tis,  volensque  propterea  ecclesiam  Dei  et  personam  suam  ponere 
in  tuto  misit  ad  dictum  d.  regem  Aragonum  ad  dicendum  ei,  quod. 
cum  ipse  vellet  a  villa  ista  reeedere  et  non  reputaret  se  tutuni, 
sibi  aliquas  personas  daret,  que  eum  assoeiarent.  Ista  fecit  ad 
intimandum  ei  suum  reeessum.  Tandem  heri  idem  dominus  noster 
de  mane  celebravit  consistorium  generale  et  secretum,  ubi  muta- 
vit  primo  curiam  suam  ad  sanctum  Matlieum  Dertusensis  diocecis 


C.     Die  Verhandlungen  von  Perpionan.  471 

et  depost  fecit  vos  arcliiepiscopiiiii  resaraugiistanuin  et  episco- 
puiii  Oscensem  transtulit  ad  ecclesiam  Ilerdenseiii  et  doniinuni 
Senecensem  ad  ecclesiam  Oscensem.  Hec  itaque  vobis  scribo,  iit 
inter  pocula  amaritudinis  aliquam  habere  possitis  consolacioiiem 
.  .  .  Quibus  promocionibiis  factis  idem  dominus  noster  inter  octa- 
vam  et  nonam  horas  cum  magna  solemnitate  ac  gencium  armo- 
rum  et  ballistariorum  multitudine  villam  et  castrum  Perpiniani 
exivit  pi'ocessionaliter  et  ivit  ante  prandium  ad  Caucumliberum. 
Dum  ulteriora  occunent,  scribam  v.  r.  p.,  quam  altissimus  Dei 
fllius  feliciter  et  votive  conservare  dignetur  in  longitudine  dierum. 
Script.  Perpiniani  festinanter  die  XIIII.  mensis  Novembris. 

Senyor.  supplico:  statim  et  per  hunc  vel  alium  velocem  Cur- 
soren! mittatis  procuratorium  sufficiens  ad  recipiendum  posses- 
sioneni  archiepiscopatus  Cesaraugustani  et  faciatis  ibi  Cesarau- 
guste  et  hie,  quos  volueritis,  procuratores;  Httere  et  bulle  oppor- 
tune erunt  statim  facte,  quas  portabit  illico  dominus  Marchus 
Garcesii;  faciatis,  quod  reperiat  ibi  procuratorem  et  procuratores 
ad  omnia  peragenda,  sicut  expedit  et  fieri  debet.  Item  consti- 
tuatis  visis  presentibus  vicarios  generales  et  officialem  in  ecclesia 
Cesaraugustana,  vel  faciatis  procuratorem  ibi  ad  constituendum 
et  creandum  illos,  set  statim  et  absque  mora,  si  placet.  Ita  enim 
vult  et  mandat  dominus  noster,  si  sibi  desiderätis  complacere  etc. 

Cursor  vocatus  Petrus  de  Sibilia  debet  ire  ad  vos  in  octo 
diebus  vel  in  minus,  si  ])otest;  arripit  iter  hodie  iovis  XIIII.  No- 
vembris XI.  hora  post  meridiem;  rescribatis  statim,  rescribatis. 
V.  r.  p.  filius  et  servitor  humilis  P.  Commollis  subdiaconus  do- 
mini  nostri  pape. 

(206)  Konkliisionrii  für  K.  Ferdinand  nach  Benedikts  Abreise: 
Einhoriifmici  eines  Generalkonzils  in  Konstanz  zur  Beilegung 
des  Schisuias  von  beiden  Seifen,  das  auch  gegen  Benedikt 
vorgehen  darf,  wenn  er  die  Union   hindert.     (1415  Nov.  25.) 

Üom,    Cod.    Barherini   XVI  78   f.  17.  Inhcdt   HarOt   11  522;   Bd.  II  270. 

Conclusiones  recepte  per  d.  regem  Aragonum  cum  consilio 
suo  in  Perpiniano  in  absencia  domini  nostri,  dum  erat  Paniscole. 

Pro  extirpando  scismate,  quod,  proch  dolor,  diu  viguit  in 
ecclesia  Dei  et  assequenda  unione  d.  regi  et  ambaxiatoribus  illustris- 
simorum  regum  Castelle  et  Navarre  ac  egregii  comitis  Fuxi  vi- 
detur,  quod  sunt  flenda  sequencia : 


472  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

Prinio,  quod  debeat  congreg-ari  et  convocari  conciliiim  generale 
omnium  obedienciarum  taiii  d.  nostii  pape  Benedict!  quam  olini 
vocati  Johannis  et  olini  vocati  Gregorii  contendenciuni  de  papatu 
ita,  quod  congregati  nunc  in  Constancia  seu  habentes  posse  ab 
eis  vocent  reges,  principes  et  prelatos  ac  alios  consuetos  vocari 
ad  concilium  generale,  qui  sunt  de  obediencia  doniini  nostri  pape 
Benedict!,  ut  certa  die  hie  prefigenda  sint  in  civitate  Constancia 
provincie  Maguntine  pro  celebracione  dicti  concilii.  Et  pari  forma 
reges,  principes  et  prelati  istius  obediencie,  qui  hie  sunt  congre- 
gati, eciam  vocabunt  reges,  principes  et  prelati  alterius  obedien- 
cie etc.  et  in  eadem  civitate  Constancie  etc. 

Item  convocacio  fiat  ob  causas  sequentes  et  non  alias,  vide- 
licet  pro  extirpacione  iam  dicti  scismatis  et  assecucione  dicte 
unionis  et  pro  fienda  ellectione  unici  futuri  summi  pontificis  per 
illos,  ad  quos  pertinere  debeat,  vacante  tamen  priiis  papatu  per 
renunciacionem  dicti  domini  nostri  pape  Benedict!  aut  eius  eiec- 
tione  per  sentencias,  et  eciam  pro  procedendo  contra  eundem 
dominum  nostrum  papam  Benedictum  nolentem  aut  subterfugientem 
renunciare  per  illas  vias,  per  quas  reperitur  de  iure  posse  proced! 
in  tah  casu,  et  eciam  pro  reformando  statu  universalis  ecclesie 
tam  in  capite  quam  in  membris  et  pro  aliis  causis  inferius  deno- 
tatis  una  cum  dependentibus,  emergentibus  et  conexis  et 
eciam  ex  predictis  et  infrascriptis  itaque  pro  causis  preexpressis 
necnon  et  infrascriptis  tantummodo ")  convocetur  et  congregetur 
dictum  concilium  generale.  Et  hü,  qui  venerint  de  hac  obediencia 
ad  dictum  concilium,  ingredientur  dictum  concilium  solum  pro 
aliis  et  eodem  modo  et  non  alio  recipiantur  et  admittantur  hoc 
expresse  ad  dito,  quod  ad  alia  procedere  non  valeat  et  si  procedere- 
tur,  quod  non  valeret  et  ista  dictentur  et  asser ventur  meliori  el 
validiori  modo,  quo  lieri  posset. 

(207)  Zivcl   angehliche    GeheimbescMü^ap   K.    Ferdhianrh    und   K. 
Slgiumwids :  AnnuUlcruug  der   Wahlen   Clemens'    VIT.    und 
Benedikts  XIII.,   Anwendung  des  brachium   seculare  gegen 
Benedikt  als  Häretiker.     Verbreitet  um  Dezember  1415. 
Paris,  Bibl.  Nationale,  Cod.  1479  f.  151^. 

Due  vie  capitulate  inter  regem  Aragonum  et  imi)erato]'em  ad 
partem  procedendi  contra  dominum  nostrum. 


a)  Folgt  überflüssig  pro  aliis. 


C     Die   Vorliaiidluii<j;en  von  Perpif»:naii.  473 

l'rinia  per  nallitateni  electionum  B.  et  Cle.  Tanien  qiiod  acta 
eoruni  sint  appiobata  et  confirmata  per  conciliuni  inobedientibiis 
concordantibiis  cum  eis.  Secimda  tanquam  contra  hereticuni  et 
fautorem  scisniatis  et  precedente  sentencia  lata  per  conciliuni 
procedatur  per  bracbiuni  seculare  usque  ad  capcionem. 

Ex  prima  conclusione  pervenitur  ad  viam  iusticie,  quam  do- 
minus noster  obtulit,  si  rite  inspiciatur,  quia  non  possunt  procedere 
ad  nullitatem,  nisi  prius  constet.  Constare  non  potest  nisi  iudicia- 
liter.  Judicium  esse  non  potest  sine  quatuor  personis,  actoris  vide- 
licet,  iudicis,  rei  et  duorum  testium,  ad  minus,  ubi  lis  contestatur  .  .  . 
Et  ideo  placeret  Deo,  quod  istam  viam  primo  intrarent  et  super  lioc 
avisaremur,  ne  inhermes  essemus,  pocius  quam  ad  viam  facti,  quia 
forte  postea  non  curaretur  de  approbacione  domini  nostri. 

Ex  secunda  conclusione,  quam  forte  nituntur  probare  per 
lecta  in  c.  Sicut  XCVl  di,^)  iuncto  c.  De  Ligurribus  XXIII.  q.  V.-)  ac 
c.  Si  papa  XL  di.  '^)  ibi  a  flde  devius  .  .  .  concluditur  falsum,  attentis 
viis  et  protestacionibus  domini  nostri,  scilicet  ut  maluin  superet 
in  bono  et  obturentur  ora  leonum  posset  adhuc  supererogari 
via  sequens,  cui  resisti  non  potest,  scilicet  quod  eligant  con- 
corditer  adversarii  in  loco  libero  cum  condicionibus  domini  nostri 
et  presentent  electionem  electo  per  eos  et  electus  petat  delibera- 
cionem  duorum  vel  trium  mensium.  Alias  s'i  consentiret,  esset 
scismaticus  et  per  consequens  ineligibilis,  nisi  renunciaret,  facit 
c.  Quia  diligencia  De  electione.^)  Et  Interim  potest  consulere  domi- 
num nostrum  et  alii  variare  non  poterunt.  Et  tunc  dominus 
noster  poterit  eum  reconciliare  et  eligej-e.  Et  ipse  poterit  consen- 
tire  electioni  illius  vel  illorum,  qui  potuerunt  eum  eligere  et  non 
aliorum  argumento,  c.  Cumana  De  electione,^)  et  sie  vel  erit  unio 
vel  saltem  nulla  occasio  poterit  haberi  contra  eum  de  fautoria 
scisniatis  et  minus  de  lieresi,  ut  tenet  ista  conclusio  secunda. 

Quibus  consideratis  .  .  .  videtur  utile,  quod  mittetur  non 
solum  ad  predictas  vias  intimandum  cum  protestacionibus  de  non 
approbando  etc.,  sed  de  inhibendo  cum  decreto  quibuscumque  sue 
obediencie,  ne  cum  eis  se  immisceant  ultra,  quam  in  suis  viis  con- 
tinetur,  .  .  .  sunimittendo  se  in  premissis  iudicio  concilii  sue  obe- 
diencie, quod  adhuc  continuat  et  continuare  intendit,  donec  nego- 
ciuni  finiatur  et  pax  occlesie  detur  et  sie  per  hoc  excusabuntur 
innovari   processus   facti  Perpiniani   et   Barchinone    conti'a   quon- 


')  c.  15  D.  XCVI.  —  ■')  c.  43  C.  XXIII.  qu.  5.  -  ")  c.  6  D.  XL.  —  *)  c.  5 
X.  I  6.  —  5)  c.  50  X.  I  6. 


474  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

dam  cai'dinales,  cum  iam  non  sint  vocales  tanqiiam  |))'iva(i  iiiagis 
quam  anticardinales  .  .  . 

(208)  A'.  Ferdinand  an  K.  Sigisinnnd:  Verbot  für  die  Seinigen,  die 
Begleiter  Sigismunds  zum  Ka tupfe  Jierauszufordern.  Perpig- 
nan  1415  Dezember  o. 

Barcelona,  Kronarchiv,  Reg.  2408  f.  76 '  ■ 

. . .  Qiiia  enim  cadit  in  principibiis  et  militibus  armorum  exercita- 
cioiie  et  aliquibiis  voluntariis  usibus  dilectari"^),  aliquos  actus,  quos 
coram  vestra  excellencia  inter  vestros  et  nostrates  audiveramus 
curialiter  exerceri,  licet  nos  illos,  nisi  in  infideles  detestemur, 
quadam  benivola  toUerancia  ferebamus.  Verum  relacione  consiliarii 
n.  dilecti  Didaci  Ferdinandi  de  Vadillo  inilitis  noviter  intellecto, 
quod  nonnulli  fervore  iuventutis  et  animorum  acerbacione  com- 
puncti  post  dictos  actus  ad  alios  consimiles  et  peiores  odia  pre- 
sagiantes  voluntarie  se  impellunt,  ,  .  .  nostris  ibidem  presentibus 
mandamus,  ut  a  quibusvis  armorum  requestis  et  aliis,  que  inter 
vestros  possent  rancorem  aliquem  generare,  desistant  ...  et 
vestrates  omni,  quo  poterint,  honore  et  amore  foveant  ^)  .  .  .  Dat. 
Perpiniani  ...  V.  die  Decembris  .  .  .  millesimo  CCCC  quintodecimo. 

(209)  Pedro  Comuel  an  Erzbimhof  Clinieid  Zapera  :  Ankunft  Bene- 
dikts XIII.  in  Peniscola.  Empfang  der  nach  Perpignan  ge- 
schickten Briefe  der  Kömgin  und  des  Erzbischofs  von  Toledo 
zu  Gunsten  des  Papstes.  Nutzlos.  Versammlung  Ferdinands 
mit  kastilischen  Ge.%indten  und  Prälaten  :  Af)fehnu)>g  der 
Subtraktion.  Geheime  Versammlungen  ohne  Prälaten.  Publi- 
kation  der  Beschlüsse  am  25.  Novcndjer  ohne  Debatte.  Inhalt : 
Einigung  mit  Konstanz,  eüentuelle  Absetzuug  Benedikts,  Wahl 
eines  neuen  Papstes.  Proteste.  Warnung  an  die  Königin 
wegen  der  Folgen.     Peniscola  (1415)  Dezember  5. 

Barcelona.  Kathedralarchiv.  Papiere  Zcvperas  744.  Or.  Pap.  Darnach 
korrigiert  Druck  Fiiig  y  Puig  S.  559. 

Reverendissime  in  Christo  pater  et  mi  domine  metuendissime. 
Humili  recomendacione  premissa.  Scripsi  vobis  de  omnibus,  que 
apud  Perpinianum  in  negociis  ecclesie  successive  facta  fuere  ad- 
usque  recessum  domini  nostri  inclusive,  qui  per  Dei  graciam  sanus 
et  incolumis  applicuit  ad  castrum  Paniscole  cum  tribus  galeis,  ubi 


a)  So  Reg. 

^)  Es  folgt  die  Bitte.   Sigisnmnd  möge  ein  entsprechendes  Verbot  erlassen. 


('.     Die  VerhaiidlunKen  von  Perpiynan.  475 

depüst  quasdaiii  iccepi  iitteias  vestras  unacum  diversis  aliis  litteris 
d.  regine  Castelle  et  d.  archiepiscopi  Toletani  per  vos  procuratis 
in  favoiem  doniini  nostri.  De  quibus  idem  dominus  noster  et  de 
liis,  que  fecistis  ibi.  coniplacenciam  habult  singularem.  Mlsi  eas 
statini  Perpinianuni  et  tradi  feci,  quibus  dirignntur.  Dubito,  si 
pi'odeiint.  Dum  responsum  habuero  a  Perpiniano,  rescribam  vobis. 
Esset  omnino  necessarium,  quod  eisdem,  quibus  scriptum  est, 
füi-cius  rescribatur  in  favorem  domini  nostri,  nani  domini,  quibus 
d.  regina  et  d.  archiej)iscopus  scripserunt,  ita  sunt  obcecati  et 
in  voiuntate  tribulandi  ecclesiam  et  dominum  nostrum  obstinati' 
quod  non  vident  veritatem  neque  audiunt  iusticiam  nee  ad  ea, 
que  eis  scribuntur,  advertunt.  Dubito,  ne  propter  illa.  que  faciunt 
ignorante  d,  regina,  cui  forsan  datur  intellig-i  unum  pro  alio,  reg- 
num  Castelle,  quod  absit,  in  confusionem  trahatur  et  detrimentum. 
Fix  quo  enim  dominus  noster  snas  praticas  sanctas  et  iustas 
dedit  ad  viam  renunciacionis  per  eum  oblatam  ac  requisicionibus 
sibi  factis  satisfecit  et  respondit  effective,  quantum  cum  Deo 
potuit,  prout  in  litteris  et  scripturarum  copiis  per  me  vobis  mis- 
sis  plenius  continetur,  d.  rex  Aragonum  videns,  quod  oblata  et 
acta  per  dominum  nostrum,  quamvis  sibi  placerent  et  sancta 
viderentur,  per  eum  laudata  et  approbata  non  placebant  imperatori, 
volens  proinde,  nescio,  si  pre  timore  vel  alias  contentare  impera- 
torem  et  pocius  offendere  Deum  et  ecclesiam  tribulare  quam  sibi 
displicere,  post  recessum  domini  nostri  diversa  consilia  tenuit 
cum  ambaxiatoribus  Castelle  ac  prelatis  et  aliis  viris  tani  eccle- 
siasticis  quam  laicis,  magis  in  complacenciam  imperatoris  quam 
domini  nostri  ita  facta  sua  iustificantis,  sicut  videtis.  Ubi  con- 
clusum  fuit  per  omnes  paucis  exceptis  substractionem  locum  non 
habere  nee  fieri  posse  absque  Dei  offensa;  sed  depost  tantorum 
malorum  incentores  et  regis  deceptores,  qui  sub  zelo  boni  sub- 
stractionem et  alia  dampnabilia  auribus  impresserant  regis,^viden- 
tes  eorum  perversas  inachinaciones  et  perversos  tractatus  detec- 
tos  et  substractionem  fieri  non  posse,  ad  alias  vias,  per  quas 
sequi  posset  concordia  regis  cum  imperatore  conti"a  sanctum 
Domini,  et  ad  alios  diversos  modos  et  secretos  tractatus  diver- 
terunt  et  a  via  recta  deviantes  consilia  particularia  et  secreta 
teneri  pi'ocuraiimt,  sicque,  ubi  deberent  vias  et  praticas  domini 
nostri  prosequi,  d.  rex  et  alii  de  concilio  suo  cum  ambaxiatoribus 
Castelle  non  vocatis  prelatis  et  aliis,  quorum  interest  procurare 
saiutem  aniniarum  eis  connnissarum,  secreta  consilia  et  tractatus 


476  III.  Abschnitt.     Benedikt   XIII.  und  das  Konzil. 

tenuerunt  et  certas  vias  ad  iiiagnos  et  inauditos  errores  dispo- 
sitas  ordinari  procurarimt,  non  ciii'antes,  si  prelati  non  vocati  et 
alii  absentes,  et  quonim  tantuni  interest,  ad  illas  suum  prestarent 
assensiim  vel  non,  et  qnanivis  ista  fiierint  in  consilio  secreto 
regis,  niiilti  tarnen  et  de  niaiorihus  et  principalioribus  consilii 
huiusmodi  conclussionibus  inibi  oidinatis  post  diversas  alterca- 
ciones  contradixerunt.  Tandeni  liis  non  obstantibus  contradictio- 
nibus,  quia  iam  forte  concliisiones  et  vie  huiusmodi  erant  pro- 
misse nunciis  imperatoris  et  cum  eis  concordate,  ad  tantum  res 
deducta  fuit,  quod  lune  XXV.  Novembris  sero  iam  facto  consi- 
lium  generale  celebratum  est  non  ad  concordandum,  set  solum  ad 
publicandinn  vias  et  conclusiones  predictas  imniediate  insertas, 
ubi  ad  partem  dictum  fuit  d.  Terraconensi  et  nonnullis  aliis,  quod 
cum  solum  dicte  vie  secrete  ordinate  deberent  in  ipso  consilio 
publicari  sine  discussione  vel  exactione  voti  vel  oppinionis  alicuius, 
quod  caverent,  ne  illas  impugnarent  vel  contradicerent,  quia  d. 
rex  pro  scandalo  magno  reciperet  et  non  pacienter.  Ad  que  re- 
spondens  d.  Terraconensis  dixit:  Ego  ad  aliud  non  veni  nisi  ad 
contradicendum  et  clamandum  et  impugnandum  tam  terribiles 
vias  et  inauditas  novitates.  Quibus  ad  regis  aures  deductis  ex 
parte  regis  fuit  mandatum  eidem  d.  Terraconensi,  quod  non  in- 
traret  nee  staret  in  consilio  illo,  et  sie  abinde  exivit  et  d.  Palen- 
tinus  cum  eo.  Ecce  quo  modo  fiunt  negocia  secundum  Deum.  In 
huiusmodi  namque  consilio  recitarunt,  quantum  d.  rex  pro  honore 
ecclesie  et  unione  laboraverat  et  omnia  preterita  usque  ad  illum 
diem.  Et  finaliter  rex,  quod,  licet  in  consilio  suo  super  premissis 
negociis  diverse  fuissent  opiniones,  ipse  tarnen  cupiens  inehorem 
eligere  elegit  et  fecit  conclusiones  sequentes^):  Prima  est,  quod 
de  ista  obediencia  vel  de  personis  eam  representantibus  cum 
illis  de  Constancia  potest  fiei'i  et  de  facto  fiet  una  congregacio 
et  quod  sie  sinnil  iuncte  facient  concilium  generale.  Item  quod 
tale  concilium  poterit  papam,  si  non  renunciaverit,  deponei'e  et 
ad  electionem  futuiam  procedere.  Item  quod  in  facto  solum 
deiectionis  dabitur  ordo  securus,  quod  habeat  intervenire  con- 
sensus  et  iudicium  illorum,  qui  erunt  ibidem  de  ista  obedien- 
cia vel  maioris  partis  eorum.  Et  bis  dictis  non  expectato  ali- 
cuius verbo  d.  princeps,  qui  presidebat,  surrexit  et  fuit  consilium 
dissolutum.  Post  hec  autem  d.  camerarius  d.  n.  pape  ac  Ti- 
rasonensis  et  Vicensis  episcopi  nee  non  abbates  Montisserati  et  de 


')  Vgl.  Bd.  II  270  und  unten  suni  25.  Nooember. 


C.     Dio  Verhaiidluiiof'ii  von  Pprpionaii.  477 

Baiolis  protestati  sunt  coram  rege  in  factis  huiiisniodi  non  con- 
sentire.  Nichilojiiinus  dictiis  d.  abbas  Montisserati  videns  modos, 
(|iii  in  premissis  tenebantur,  deliberavit  recedere  et  peciit  licen- 
ciani  a.  d.  rege,  cui  rex  ait:  Propter  protestacioneni  vos  d.  abbas 
venitis  contra  facta  niea  et  v^oluntatem  meain,  ego  ero  contra 
vos.  Hec  fonnab'ter  dixit  et  qnedani  alia,  sicque  non  est,  qui 
faciat  nee  tendat  ad  boninn,  et  qui  facerent,  non  audent,  et  si 
aiiderent,  non  audirentur,  ynio  credo,  ininiicarentni-  regi  et  du- 
bito,  si  punirentur.  Nain  illic,  ut  video,  pro  lege  habetur  voluntas, 
Ecce  quo  modo  negocia  succediint,  mites**)  in  precipiciuni  tra- 
liiintur,  fideles,  si  loquantur,  danipnantur,  Deus  offenditui'  et  ec- 
clesia  tribulatur,  Ubi  fidehtas  modo,  ubi  racio,  ubi  matui'itas,  ubi 
iusticia  regis,  ubi  veritas?  Miror,  quare  de  hiis  mundus  non  cla- 
mat.  Certus  sum.  quod  intei'  alios  catholicos  principes  ciamaret 
lidelis  et  catholicus  princeps  d.  rex  Castelle,  si  sciret  ex  premis- 
sis attemptatis  corone  sue  confusionem  ac  perdicionem  regni  ac 
(lampnacionem  anime  sibi  imminere,  ambaxiatorum  suorum  culpa 
causante,  qui  debuissent  contra  regem  Aragonum  protestati  fuisse 
et  protestari  et,  credo,  non  fecerunt.  Hec  pro  tanto  vobis  scribo, 
II t  sciatis  novitates  et  sitis  avisatus  in  tribulacionibus  venturis 
et  avisetis  vos  et  d.  archiepisco})us  Toletanus  reginam  propter 
interesse  regis  et  regni  et  animaium  eorum,  de^^larando  ei  penas 
et  sentencias  secundum  constitucionem  Massilie  per  dominum 
nostrum  factam  incipientem :  ,In  dierum  successu^)'  contra  obedien- 
ciam  sibi  substralientes  et  substrahi  procurantes  et  attemptantes 
iatas  et  promulgatas,  secundum  quanuiuidem  constitucionem  et 
alias  ii)si  substrahentes  et  substrahi  attemptantes  et  consencientes 
et  contra  dominum  nostrum  consjni'antes  preter  alias  penas  et 
sentencias,  si  clerici  sint  in  quacumque  dignitate  constituti,  sunt 
privati  beneficiis  et  dlgnitatibus  et  ultra  acriter  puniendi ;  si  reges 
et  domini  temporales  sint,  eciam  privati  regnis  et  dominus  et  depo- 
siti  ac  eorum  loca  et  i'egna  ecclesiastica  supposita  interdicto  et 
ipsorum  vasalli  ab  homagiis  eis  prestitis  absoluti;  nichilominus 
licitum  est  cuiquam  guerram  facere  contra  tales  eorumque  terras 
et  regna  huiusmodi  ecclesie  titulo  sibi  acquirere,  prout  in  literis 
a])t)st()licis  super  ea  confectis  plenius  continetur.  Onmia  hec  modis 
congruentibus  aperietis  per  extensum  dicte  d.  regine  et  eam  infor- 
mabitis,  ut  possit  et  debeat  cum  tempore  huiusmodi  sibi  et  filio  suo 


a)  Or.  mittes. 

')  Geflr.  Hardt  IV  124H. 


478  HI.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  nnd  das  Konzil. 

ac  regno  predictis  et  animabus  imminentibiis  periculis  obviare  et 
ne  propter  premissorum  forsan  ignoranciaiii  eins  recta  consciencia 
et  devocio,  quam  semper  ostendit  et  habiiit,  proiit  habet  erga  doiiii- 
nuni  nostruin,  aliqiialiter,  qiiod  absit,  contaiiiinetiir,  quinimo  eins 
fidelitas  Deo  et  ecclesie  integra  conservetur.  Ego  eciaiu  de  man- 
dato  scribo  doinino  iiieo  Toletano  dicendo,  quod  vos  inforniabitis 
eiiiii  de  atteniptis  et  occuisis,  postquaui  scii})sit,  et  quod  faciat  cum 
d.  regina,  quod  rescribat,  sicud  infra  dicetur.  Ideo  informabitis  eum, 
si  placet,  et  vult  dominus  noster,  ambo  faciatis  cum  d.  regina  vel 
ipsemet  procuret,  sicut  de  eo  dominus  noster  confidit,  quod  d.  re- 
gina sci'ibat  efficaciter  ambaxiatoribus  d.  regis  Casteile  Perpiniani, 
quod  in  factis  et  ordinatis  viis  predictis  per  regem  Aragonum  non 
consenciant,  ymo  eas  refutent  et  re])i'obent  atque  contra  dictum 
regem  Aragonum  protestentur  et  bis  factis  recedant  et  ad  Castellam 
revertantur.  Scribat  eciam,  si  necesse  videatur,  ilb"s,  quibus  nuper 
scripsit,  eos  aiguendo  de  novitatibus  factis,  intimando,  quod  non  con- 
sentit  nee  erit  in  aliquo  hinc  inde  contra  dominum  nosti'um  et  simi- 
lia.  Item  si  ei'it  bonum,  quod  ipse  d.  ai'chiepiscopus  scribat  et  sie 
concordetis  ambo,  faciatis,  quod  liteie  sint  quasi  similes  predictis 
ac  pungitive  et  fortes,  presertim  contra  ambaxiatores,  ut  cicius  pi'o- 
testentur.  Quam  ob  causam  mitto  presentem  portitoi'em.  Cum 
eo  poteritis  illico  rescribere  et  literas  regine  et  archiepiscopi  michi 
transmittere,  sed  cito  cicius,  nam,  ut  videre  potestis,  periculum  est 
in  mora.  Laboretis  j)ro  Deo,  laboretis  .  .  .  Scriptum  Faniscole 
festinanter  V.  Decembris  .  .  .  P.  ComoUis  subdiaconus  d.  n.  pape. 
Reverendissimo  in  Christo  patri  et  domino  meo  metuendissl- 
mo  d.  F.  ai'chiepiscopo  Cesaraugustano  in  ])artibus  Castelle  aposto- 
lice  sedis  nuncio. 

(210)  Kardinäle  und  Kurialai  BenediMs  XTTT.  anfworfen  anf  die 
Reqitisifioi)  /»  CoJlionre :  Nach  den  nohrendigni  Vorhe- 
diiu/n}i(/ni  und  Kanielen  können  sie  mit  GeneJnniginxj  des 
Papstes  sich  mit  den  scismatici  et  beretici  tollerati  .r?/r  Waid 
eines  Papstes  vereiiien.  fPefiiscoJa  1410  cor  Bezewhrr  15.)^) 
Rom,  Coli.  Barbar ini  XYI  H3  f.  5.9.   Druck  ForschiiiHien    viid    (ht eilen    S. 

325  SU  1415  Ende. 

Beatissime  pater,  pro  Dei  servicio  et  vestre  sanctitatis  super 
via    genei'alis    concilii    aperta    in    i-equisicione    olim    facta   vestre 


')  Nach  Noremher  15.  An  diesem  Tage  wurde  der  im  Text  (jenannfe  Andreas 
electus  Barrliinonensis.     Andererseits  doch  vor  der  Anttcort  com  16.  Dezember. 


C.     Die  Verhandlunoen  von  Per])ionaii.  479 

sanctitati  in  Coquolibero  per  reges  et  principes  vestre  obediencie 
et  pro  delliberanda  responsione  per  eandem  sanctitateni  dicte 
requisicioni  flenda,  creature  vestre  sacrosancte  Romane  ecclesie 
cardinales  hie  presentes  habuerunt  diversas  prolocuciones  et  con- 
silia  cum  multis,  videlicet  cum  reverendo  patre  d.  Guidone  proto- 
notario  eiusdem  sanctitatis,  d,  Avinione  episcopo  Oscensi,  d. 
Andrea  electo  Barchinonensi  necnon  cum  Eximino  Dae  auditore 
camere  apostolice,  P.  Maieti,  Simone  Salvatoris,  Jacobo  Velleroni, 
K.  Rovira  et  P.  Bertrandi  doctoribus.  Que  quidem  consilia  redu- 
cuntur  ad  conclusiones  se(iuentes,  quas  credunt  veras  esse  et  ad 
bonum  unionis  ecclesie  et  sedacionem  scismatis  et  evitandum 
mala  pericula  et  scandala  inminencia  expedire  secundum  Deum, 
quas  cum  humili  reverencia  offerunt  subicientes  omnia  deter- 
ininacioni  eiusdem  sanctitatis  et  cuiusvis  verius  sencientis. 

Primo  quamvis  vie  et  pratice  oblate  per  sanctitateni  vestram 
Perpiniani  pro  habenda  unione  ecclesie  sint  meliores  quam  alie 
vie  quecunque  aperte  per  regem  Romanorum  vel  nuncios  congre- 
gacionis  Constancie  aut  per  reges  et  principes  vestre  obediencie, 
ex  quo  tarnen  eadem  sanctitas  per  dictas  suas  vias  vel  praticas 
propter  contradictionem  alterius  obediencie  non  potest  dare  uni- 
onem  ecclesie.  debet  et  tenetur  quanicumque  viam  et  pi'aticam 
ad  uniendum  ecclesiam  acceptare,  que  alteri  obediencie  accep- 
tanda  videbitur,  dum  tamen  observari  possit  sine  divina  offensa, 
('.  ,Memor  sum'  XXIIII  q.  P)  .  .  •. 

Quod  eadem  sanctitas  potest  tollere  omnes  procesus,  sentencias 
et  penas  factas  et  latas  contra  personas  alterius  obediencie  tarn  per 
vestram  sanctitateni  quam  per  vestrum  predecessorem  et  dictos  pro- 
cesus, sentencias  aque  penas  habere  penitus  pro  infectis  et  non  latis. 

Quod  eadem  sanctitas  potest  tollere  seu  suspendere  pro  ne- 
gocio  huius  unionis  omnes  sentencias,  penas,  maculas,  excepciones 
et  in])edimenta  quecun(|ue  procedentes  vel  procedencia  a  quibusvis 
iuribus  possitivis  adversus  dictas  personas  alterius  obediencie  et 
omnem  efectum  a  quo  vis  positivo  iure  procedentem,  que  dicte 
unioni  posset  inpedimentum  afferi'e, 

Quod  sublatis  disposicionibus  et  iuribus  possitivis  et  con- 
siderato  solo  iure  naturali  seu  divino  scismatici  et  heretici,  dum 
tamen  sint  tollerati,  possunt  esse  veri  ministri  ecclesie  tam  in 
eligendo  active  quam  in  eligendo  passive,  sie  quod  scismaticus  et 
liereticus  tolleratus  tamen  electus  in  prelatuin  ecclesie  a  scisma- 


')  c.  10  C.  XXIV  qii.   1. 


480  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

ticis  et  hereticis  toUeratis,  alias  tarnen  a  vera  ecclesia  potestate 
munitus,  est  venis  prelatus  ecclesie  et  eins  sponsus  in  ministerio. 

Qiiod  scisniatici  et  heretici  tollerati  possunt  esse  veri  ministri 
ecclesie  in  dando  verum  pielatuni  ecclesie  et  possunt  esse  veri  mi- 
nistri ecclesie  in  actu  generalis  concilii,  supposito,  quod  ad  hoc  per 
vestram  sanetitatem  eis  concedatur  hoc  ministerium  seu  potestas. 

Quod  ul)i  siispicarotur,  quod  dicii  scisniatici  vel  heretici  tolle- 
rati non  inniterentm-  in  actu  generalis  concilii  veris  ministerio 
et  potestati.  leniedium  habent  catolici,  per  quod  non  viderentur 
dictis  scismaticis  vel  hereticis  in  eoi'um  falsa  ecclesia  communi- 
care,  protestando  videlicet,  quod  cum  ipsis  non  intendunt  unum 
concilium  facere,  nisi  si  et  in  quantum  procederent  in  vim  ministerii 
seu  potestatis  vei'e  ecclesie  catolice  et  tunc  verum  concilium 
apud  illos  Solos  staret.  qui  veris  ministei'io  et  potestati  inniterentur. 

Quod  siihlatis  i)rocesibus  et  sentenciis  atque  penis  factis  et  latis 
pei'  vestram  sanetitatem  et  suum  predescesorem  conti'a  dictas  per- 
sonas  alterius  obediencie  et  oninibus  sentenciis.  penis,  nuiculis,  excep- 
cionibus  et  inpedinientis  quibusvis  procedentibus  a  iuribus  possitivis 
adversus  dictas  personas  sublatoque  omni  efectu  cuiusvis  iuris  pos- 
sitivi,  qui  dlcte  unioni  posset  iupedimentum  aiTerre,  predicte  persone 
altei'ius  obediencie,  esto  quod  essent  scismatice  vel  hei'etice,  essent 
tarnen  nichilominus  tollerate,  nam  crimen  scismatis  vel  heresis  de 
iure  naturali  vel  divino  ipsum  scismaticum  vel  hereticuiu  uou  l'acit 
esse  intolleratum,  cum  prohibicio  iuris  naturalis  vel  divini  participaci- 
onem  cum  scismatico  vel  heretico  nisi  in  crimine  non  interdicat, 

(211)  Profol'oU  F.  Bovh'üs  über  die  YerlKiiKlhrugeu   von  Per2)i(/iia)i. 
Nach    14JÖ  Dezember  16.) 
Rom.  Vai.Bihl..  Cod.  Barberini  XVI  7H  f.  1  ff.  iB);  Cod.  Vatic.  4<)04  (C).') 
Summarie  facta  a  die,  qua  d,  Ottobonus  de  Bellonis  venit  ad 

regem  Ferdinandum  ex  i)arte  regis  l»omanorum  sui)er  convencione 


*j  B  scheint  von  der  Hand  Rociras  zn  sein:  allerdings  ist  auffüUiii.  daß 
in  den  Text  die  Bezeichnnnij  pretensus  und  ähnliches  von  anderer  gleichzeitiiier 
Hand  einijefi'ujt  ist.  Über  Boviras  vielseitiue  TätigTceit  uenüut  Folgendes  ans  Reg. 
Stippl.  Benedikts  XIII.  88  f.  284.:  Motu  proprio  officium  scriptorie  litterarum 
apostolicarum  dilecto  familiari  ac  secretario  nostro  Francisco  Rovira  canonico 
Maioricensi  decretorum  doctori.  qui  luiper  officium  scriptorie  litterarum  peniten- 
ciarie  nostre  in  manibus  nostris  resii>iiavit,  in  recompensacionem  officii  liuiusmodi 
conferimus  ac  ipsum,  qui  earundem  litterarum  abbreviator  existit.  aliorum  scrij}- 
torum  earundem  litterarum  consorcio  favorabiliter  aggreuamus  .  . .  Dat.  et  expe- 
ditiim  l'aiüscole  Di'rtiisen.sis  dioce.sis  (juarto  nonas  Marcii  anno  vicesimo  secundo. 


C.     Die  Verhandlungen  von  Perpignan.  481 

fienda  tunc  super  unione  ecclesie  nsque  ad  ultimaiu  responsionem 
factam  per  olini  Henedictum  ad  ultimam  requisicionem  oblatani 
in  Paniscola  per  dictum  d.  regem  Ferdinandum  prefato  olim 
Benedicto  super  via  renunciacionis  eius  etc.") 

Cum  sanctissimo  in  Cristo  patri  et  domino  nostro  d.  Benedicto 
divina  providencia  pape  XIII.  ac  serenissimo  pilncipi  d.  Ferdinando, 
regi  Aragonum,  ex  parte  Serenissimi  principis  d.  Sigismundi  regis 
Romanorum  pretensi '')  per  medium  venerabilis  viri  Ottoboni  de 
Bellonis  utriusque  iuris  doctoris,  familiaris  et  nuncii  sui,  motus 
fuerit  tractatus,  ut  simul  omnes  in  aliquo  loco  super  tractanda 
et  procuranda  unione  sancte  matris  ecclesie  personaliter  conveni- 
rent,  iidem  d.  n.  papa  et  rex  Aragonum  miserunt  suos  solennes 
nuncios  ad  dictum  ])retensum  regem  Romanorum,  qui  in  civitate 
Constanciensi  cum  eodem  pretenso  rege  Romanorum  solenniter 
concordarunt,*")  quod  ipse  in  civitate  Nicie  et  iidem  dominus  noster 
et  rex  Aragonum  in  villa  Francha  alias  Portolius  prope  Niciam 
per  totum  mensem  Junii  anno  Domini  MCCCCXV  personaliter 
Interessent.  Pro  quorum  execucione  cum  idem  d.  n.  papa'')  distancia 
locorum  a  sua  obediencia  ac  disposicione  attenta  in  galeis,  armorum 
gentibus  et  aliis  preparatoriis  magnas  summas  pecuniarum  ex- 
posuisset,  monente  dicto  rege  Romanorum  per  dictum  suum  nun- 
cium  Ottobonum  propter  hoc  missum  ad  d.  n.  papam  et  regem 
Aragonum  predictos  tunc  Valencie  residentes  fuit  concordatum 
quod  per  totum  mensem  Julii  proxime  lapsi  d.  n.  papa  et  rex 
Aragonum  Perpiniani  et  dictus  rex  Romanorum  Narbone  persona- 
liter Interessent,  propter  quod*")  predicte  expense  eldem  domino 
nostro  quasi  inutiles  et  infructuose  fuerunt.  Deinde  idem  *)  domi- 
nus noster  a  Valencia  iter  arripiens  Perpinianum  applicuit^)  in 
termino  concordato,  d.  rege  Aragonum  propter  suam  infirmitatem 
non  valente  infra  dictum  terminum  ibi  esse.  Tandem  dictus  rex 
Romanorum  XV.  Augusti  Narbone  et  dictus  rex  Aragonum  ultima 
eiusdem  mensis  Perpiniani  fuerunt,  ubi  tum  propter  senectutem 
dicti  d.  n.  pape,  tum  propter  infirmitatem  Ipslus  regis  Aragonum, 
quod  dicta  mutua  visio  fieret  Perpiniani,  invicem  concordarunt. 
Deinde  vero  dictus  rex  Romanorum  unacum  quibusdam  pretensis'') 
nuncils  congregaclonis,  que  nunc  est  Constancie  provincie  Magun- 


a)  Diese  Einleitung  fehlt  C.  b)  B  pretensi  regelmäßig  am  Rand  oder  übergeschrieben 
anscheinend  von  der  Hatid  der  übrigen  Korrekturen,  aber  mit  anderer  Tinte;  fehlt  C.  c)  C 
solenniter  concordarunt  am  Schluß  des  Satzes,  d)  Papa  fehlt  C.  e)  Fehlt  B.  f)  Fehlt  V. 
ff)  C  fuit  Perpiniani.    h)  So  B  und  C. 

Finke     Acta  eoncilii  Constanciensis  HI.  "1 


482  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und   das  Konzil. 

tine,  quam  ii)si  nominant  conciliuiii  generale,'')  ad  dictani  villain 
Perpiniani  applicuit  et  die  XXI.  inensis  Septembris  anni  predicti 
coram  eodem  d.  n.  papa  publice '')  proposuit  supplicando,  quod, 
cum  ipse  d.  n.  papa  proptei'  antiquitatem  et  scienciam  ac  negoci- 
orum  experienciam  sciret  phis'^)  quam  aliquis  in  factis  ecclesie, 
placeret  sibi  viam  vel  vias  apperire,  per  quam  vel  quas  unio  vera 
breviter  in  Dei  ecclesia  haberetur.  Deinde  aliquibus  elapsis  diebus, 
in  quibus  idem  dominus  noster  instrumenta  et  alias  scripturas 
super  gestis  in  dicta'^)  congregacione  Constanciensi  contra  Balta- 
sareni  Coxa  ac  eciam  per  procuratoi'es  Angeli  Corarii  videri  fecit, 
tandem  die  XV.  Octobris  anni  jjredicti  dicto  regi  Romanorum 
tradi  mandavit,  prout  constat  per  ])ublicum  instrumentum,  quan- 
dam  cedulam  tenoris  sequentis :  Cum  per  serenissimum  .  .  .  videant 
et  concordent.  F.  Rovira.^)  .  .  .  Nos  talis  et  talis -)  volunms  et 
habemus, 

Post  hec  d.  n.  papa  .  .  .  cum  una  cedula  XXVI.  Octobris 
anni  supradicti  exhibita,  practicas  duas  aperuit  et  obtulit  tenoris 
sequentis : 

Sequitur  practica  super  via  renunciacionis  .  .  .  nisi  panis  et 
aqua.  F.  Rovira.  Post  qufirum  practicarum  apercionem  ...  ab 
eius  presencia  recesserunt.^) 

.  .  .  Deinde  die  tercia  Novembris  anni  predicti  tradita  fuit 
eidem  d.  n.  pape  ex  parte  dicti  d.  regis  Aragonum  quedam  cedula 
tenoris  sequentis :  Est  visum  serenissimo  d.  Ferdinando  regi 
Aragonum  .  .  ,  plenissima  libertate.^) 

Cui  quidem  cedule  idem  d.  n.  papa*")  respondit  in  quadam 
cedula  eidem  d.  regi  Aragonum  die  VIII. 0  predicti  mensis  Novem- 
bris exhibita,  ut  constat  per  publicum  instrumentum,  cuius  quidem 
cedule  tenor  sequitur  et  est  talis : 

Ad  praticam  domino  n.  B.  pape  XIII.  pro  parte  Serenissimi 
d.  regis  Aragonum  die  III.  Novembris  anni  Domini  MCCCCXV 
oblatam  tenoris  sequentis :     Est  visum  serenissimo  d.  Ferdinando 


a)  Quam  —  generale  fehlt  C.   b)  Fehlt  C.   c)  C  magiß.   d)  Fehlt  C.    e)  Fehlt  C.    tj  V  octava. 

\}  Dies  niifl  flns  Folgende,  ans  der  hi  niiserer  Quelle  iiherlief erteil  Cedula 
iHtm  H.  November,  s.  it..  Marlene  et  Durand.  Veleriiiii  scriptoniui  aiiiplissiiiKi 
colledio  VII  1208—1212. 

^)  Die  Überschrift  bei  Marlene:  Tenor  —  talis  fehlt  hier. 

^)  Das  Nächstfol(iende  fehlt  a.  a.  0.     Siehe  unten  Anw. 

*)  Druck  Faijnald  ad  a.  1415  Nr.  XLVII.  nach  B.  Korr.:  Z.  13  obiecto  ,s^.  ab- 
iecto.  Z.  25  continetur  et  de  aliis  st.  continetur,  de  aliis.  Z.  26  accedunt  st.  accedent. 
Z.  27  sie  st.  sint.  Z.  5  v.  unten:  Dieser  Satz  aus  (J.  431  n  Z.  7  se^jefati  st.  sejjefacti. 


C     Die  Vorhandliiiigon  von  Perpig^iian.  483 

etc.,  iit  supra  continetiir,  ideni  d.  n.  papu  pro  dicti  d.  regis  Ara- 
gonum  consciencia  serenanda  habitis  consilio  et  deliberacione  cum  d. 
cai'dinalibus,  prelatis  et  iiiultis  aliis  scientificis  ac  Deiim  timentibus 
viris  respondet,  quod  .  ,  .  practicaiii  acceptare.^)  Sed  ut  processus 
dicti  negocii  ad  menioriam  reducatur,  attendenduin  est,  quod  nuper 
dominus  noster  ad  Dei  servicium  et  bonum  unionis  ecclesie  serenissi- 
mo  Romanorum  regi  predicto  duas  vias  apperuit  per  unam  cedulam 
die  XV.  Octobris  anni  iam  dicti  traditam  tenoris  sequentis:  Cum 
per  serenissimum  d.  Sigismundum  regem  Romanorum  etc.  ut  supra.") 

Postea  autem  . . .  recesserunt.^)  Videat  ergo  dictus  Serenissimus 
i'ex  Aragonum,  quam  utiles,  quam  secure  et  certe  sunt  pratice 
dicti  d,  n.  pape  supi'a  inserte,  que  utique  non  indigent  longo  dis- 
cursu  temporis,  non  timent  infectionis  vei  tumultuose  multitudinis 
seu  congregacionis  discrimen  neque  terrorem  seu  inpressionem 
potentis  pi'incipis  vel  alterius  foi'midabunt,  sed  aderit  plena  securi- 
tas  et  libertas,  qualis  requiritur  in  dicto  negocio  unionis.  Et  pro 
breviori  expedicione  .  .  .  provisum.*)     F.  Rovira. 

Sed  est  sciendum,  quod  rex  Romanorum  predictus  non  accep- 
tavit  praticas  per  eundem  d.  n.  papam  oblatas  ad  unionem  ecclesie 
consequendam  nee  aliam  vel  alias  racionabiles  dicto  d.  n,  pape 
apperuit,  ymo  tractatus  rumpendo  .  .  .  apperirent '')  etc.,  prout 
die  XXX.  mensis  Octobris  proxime  elapsi  in  presencia  dicti  d.  n, 
pape  verbo  rogati,  ortati,  moniti  et  requisiti  fuerunt,  ut  superius 
continetur.  Ac  protestati  sunt  persone  iamdicti  eciam  in  scriptis 
nichilominus  contra  eos,  quod  non  per  eundem  d.  n,  papam,  sed 
pei-  predictos  pretensos  nuncios  ipsius  congregacionis  Constanci- 
ensis  stabat,   quominus   tolleretur   scisma   et   debita   unio   in  Dei 


V  Druck  Raynald  a.  a.  0.  S.  431  n  f.,  von  respondet  an  bis  acceptare. 
Z.  28  misso  st.  commissio.  431  b  Z.  5  dampiiati  st.  dampnata.  Z.  30  Con- 
stancia  st.  Coiistanciensis.  Z.  IH  relacioiie  st.  ex  relaciono.  Z.  1  non  libertate, 
fehlt  ein  Wort,  etivn  predicta,  anch  B  C. 

'^)  Martene  Nr.  1. 

^)  Martene  Nr.  2 — 5.  Die  hier  in  (Jer  Cednla  vom.  8.  November  gegebene 
Darstellung  der  Verhandlungen  wiederholt  Benedikt  in  der  Cedula  vom, 
12.  November  ,Ut  appareat',  fast  wörtlich.  Hardt  II  496  (u.)  —  49i).  Dann 
weichen  die  Texte  stark  ab. 

*)  Dieser  Teil  ist  auch  inseriert  in  Benedikts  Antwort  vom  12.  November. 
Hardt  II  499.  Martene  a.  a.  0.  1212  (Nr.  6),  hier,  unter  Auslassung  der  Cedula 
K.  Ferdinands  vom  3.  November  und  des  ersten  Teils  dieser  Cedula  Benedikts 
vom  8.  November,  unvermittelt  an  die  Darstellungen  der  Verhandlungen  nach 
dem  26.  Oktober  angeschlossen. 

■'')  Tractatus  .  .  .  apperirent  Rayindd  432a;  Z.  18  quo  st.  quas. 

31* 


484  in.  Absehiiitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

ecclesia  sequeretur,  prout  liec  lacius  constant  per  publica  instrii- 
iiienta.  Quil)us  sie  gestis  nona  die  inensis  Novenibris  predicti 
data  fuit  quedam  requesta  eideui  d.  n.  pape  ex  parte  dicti  d.  regis 
Aragonuni  in  qiiadani  cedula  continencie  subsequentis  :  Beatissinie 
pater  .  .  .  Cum  negocium  extirpacionis  scliisiiiatis  divino  pariter  et 
huiuano.^)  Et  similes  requisiciones  facte  fuerunt  pro  parte  serenissi- 
inorum  Castelle  et  Navarre  regum  ac  niagnificorum  viroruni  Ar- 
nianiaci  et  Fuxi  comitum.  (\ü  quidem  requisicioni  ideni  dominus 
noster  respondit,  ut  patet.  in  quadam  cedula  eidem  d.  regi  Arago- 
num  duodecima  sepedicti  mensis  Novembris,  ut  constat  per  ])ub]i- 
cum  instrumentum,  exhibita,  cuius  tenor  est  talis : 

Ut  appareat  veritas  .  .  .  consequenda.-)     F.  Rovira. 

Preterea  eidem  d.  n.  pape  per  fidedignas  personas  intimato 
et  asserto,  quod  in  dicta  villa  Perpiniani  post  recessum  dicti  regis 
Romanorum  sine  persone  sue  periculo  non  poterat  remanere,  re- 
cessu  suo  eidem  d.  regi  Aragonum  per  reverendos  patres  Petrum 
archiepiscopum  Terraconensem,  Alffonsum  episcopum  Palentinum 
et  nobiles  viros  Geraldum  de  Cervellione,  Berengarium  de  Bar- 
daxino  et  Didacum  Ferdinand!  de  Vadiello  sue  sanctitatis  ex  parte 
perantea  intimato  die  XIII.  dicti  mensis  Novembris  circa  horam 
terciarum  tento,  per  eum  primitus  consistorio  et  mutata  curia 
solenniter,  ut  est  moris,  a  dicta  villa  Perpiniani  recedens  ad 
locum  Quoquiliberi  cum  reverendissimis  in  Christo  patribus  et 
dominis  sacrosancte  Romane  ecclesie  cardinalibus  ac  prelatis  et 
notabilibus  aliis  multis  personis  eadem  die  se  transtulit. 

Deinde  die  XUII,  sepedicti  mensis  Novembris  in  dicta  villa 
Coquiliberi  fuit  eidem  d.  n.  pape  ex  parte  dicti  Serenissimi  d.  regis 
Aragonum  presentata  quedam  requisicionis  et  protestacionis  cedula 
tenoris  sequentis : 

Beatissinie  pater.  Supplicacioni  et  requisicioni  factis  et  oblatis 
die  nona  presentis  mensis  ...  et  alterius  cuiusvis.  Paulus  secre- 
tarius.^)  Et  similes  requisiciones  facte  fuerunt  pro  parte  dictorum 
Castelle  et  Navarre  regum  et  comitis  Fuxi.") 

Cui  quidem  requisicionis  et  protestacionis  cedule  idem  d.  n. 
papa  die  XVI.  predicti  mensis  Novembris  in  galea  sua  et  in  Portu 
\'eneris  iuxta  dictam   villam  Coquiliberi   existens'')   respondit,    ut 


a)  Et  similes  .  .  .    Fuxi  f'phlt  ('.     b)  Ipso  inter  galeam  siiain  .  .  .  existente  C 

V  Hardt  II  492  ff. ;  Maust  XXVII  1092  f.;  erwähnt  XXVIII  220. 

^)  Hardt  II  494  ff.;  Mansi  XXVIII  227  ff. 

3j  Hardt  II  51)0  ff:  Mansi  XXVII  1093  ff . :  erwähnt  Mansi  XXVIIl  230. 


C.     Die  Verhandlunj;eii  von  Perpi^nan.  485 

patet  in  cedula,  quam  eidein  d.  regi  Aragonuni,  ut  constat  per 
publicum  insti'umentum,  tradi  mandavit.  Cuius  quidem  cedule 
tenor  est  talis : 

Cum  per  ultimam  cedulam  .  .  .  racionabiliter  auxiliante  Domino 
respondebit.^)  Requiiens  idem  dominus  noster  notarium  et  notarios, 
qui  dictain  requisicionem  receperint,  quatenus  instrumenta  per 
eos  super  hoc  recepta  tarn  super  requisicione  dicti  Aragonie,  quam 
Castelle  et  Navarre  reguin  ac  comitis  Fuxi  seu  alterius  ipsorum 
absque  presentis  responsionis  insercione  non  claudant.    F.  Rovira. 

Postremo  XII.  mensis  Decembris  anni  predicti  in  Castro  Panis- 
cole  fuit  eidem  d.  n.  pape  ex  parte  dicti  d.  regis  Aragonie  quedam 
cedula  presentata  tenoris  et  continencie  subsequentis : 

Sanctissime  et  beatissime  pater.  Pro  parte  non  soluni  Sere- 
nissimi regis  Aragonum  .  .  .  non  permittent.-) 

Et  similis  requisicio  facta  fuit  pro  parte  ambassiatorum  dicti 
d.  regis  Castelle  et  Lionis.  Ambassiatores  dicti  d.  regis  Aragonum 
in  predicta  cedula  nominati  dixerunt,  quod  dictum  fuerat  eis,  ut 
facerent  siinilem  requisicionem  ex  parte  dicti  regis  Navarre,  tamen, 
quod  non  habebant  ad  hoc  potestatem,  nee  super  hoc  pro  parte 
dicti  regis  Navai're  aliquam  cedulam  presentarunt.  Die  vero 
XVI.  Decembris  idem  dominus  noster  supra  proxime  Scripte  ce- 
dule respondendo  in  Castro  Paniscole  ambaxiatoribus  regis  in  ea 
nominatis  legi  et  tradi  mandavit,  ut  patet  per  publicum  instru- 
mentum,  quandam   scripturam   infra   inserti  tenoris : 

Antequam  respondeatur  cedule  d.  n.  pape  Benedicto  XIII. 
noviter  oblate  Panicole  .  .  .  non  claudant.^)     F.  Rovira. 

Sciendum  est  tamen,  quod  die  XIIII.  mensis  Novembris  in 
dicta  villa  Coquiliberi  post  presentacionem  requeste  facte  eidem 
d.  n.  pape,  de  qua  supra  fit  mencio,  fuit  presentata  reverendissimis 
in  Christo  patribus  dominis  sacrosancte  ecciesie  cardinalibus  ex 
parte  dicti  Serenissimi  d.  regis  Aragonum  quedam  cedula  tenoris 
sequentis : 

Cum  Serenissimus  d.  rex  Aragonum  . . .  cuius  intersit.^)  Paulus 
secretarius. 


V  Bis  hierher  Hardt  II  504  ff. ;  Mansi  XXVIII  230  f. 
■')  Hardt  II  510  ff. ;  Mansi  XXVII  1095  f. 
•■'j  J  ardt  II  514  ff.;  Mansi  XXVIII  235  ff. 

*)  Hardt  II  506  f.;  Mansi  XXV III  231.    Als  Datum  nennt  Hardt  den  13., 
Mansi  den  12.  November. 


486  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  nnd  das  Konzil. 

Cui  quidem  cedule  predicti  d.  cardinales  die  XVI.  predicti 
menssis  Novembris  in  g-alea  eiusdeni  d.  n.  pape  in  portu  Veneris 
pi'ope  dictam  villani  Coquiliberi  existentes  responderunt  in  quadam 
cedula,  quam  eideni  d.  regi  Aiagonuni  tradi  niandarunt.  Cuius 
tenor  est  talis : 

Requisicionem  ex  parte  Serenissimi  piincipis  d.  Ferdinandi 
regis  Aragonum  .  .  .  reverti.^)  Et  cum  dicitur,  quod  presencia 
dictorum  d.  cardinalium  sit  ibi  valde  necessaria  et  iitilis,  lespondent, 
quod  rami  fracti  ab  arbore  fructus  germinare  non  possunt  et  a 
fönte  rivi  precissi  statim  arescunt,  fructifflcari  itaque  sine  predicto 
domino  nostro  non  possunt  .  .  .^) 

Post  hoc  XII.  mensis  Decembris  anni  predicti  fuit  eisdem  d. 
cai'dinalibus  ex  parte  dicti  d.  regis  Aragonum  presentata  quedam 
cedula  tenoris  sequentis : 

Cum  per  serenissimum  d.  regem  Aragonum  .  .  .  iuridica  et 
permissa.^) 

Die  vero  XVI.  Decembris  iidem  d.  cardinales  supraproxime 
Scripte  cedule  respondentes  ainbaxiatoribus  legi  et  tradi  nianda- 
runt, ut  patet  per  auctenticum  documentum,  quandam  cedulam 
tenoris  sequentis : 

Ad  cedulam  requisicionis  facte  Paniscole  Dertusensis  diocesis 
ex  parte  Serenissimi  principis  d,  regis  Aragonum  sacro  collegio 
reverendissimorum  in  Christo  patrum  et  dominorum  sacrosancte 
Romane  ecclesie  cardinahum  XII.  Decembris  anno  etc.  sie  incipi- 
entis :  ,Cum  per  serenissimum'  etc.  —  et  inseratur  —  respondent. 

Et  primo,  cum  in  predicta  requisicione  dicitui",  quod  caput 
eorum  et  animum  essenciale  et  principale  est  Christus,  qui  ut 
summus  Dens  omnipotens  est  per  prius  tota  mente  et  viribus 
cordialiter  diligendus  et  illi  ut  indubitato  capiti  debent  sua  mem- 
bra  accedere  et  uniri  quocumque  alio  impedimento  oblito,  ad  hoc 
predicti  d.  cardinales  resj)ondent,  quod  istud  ipsi  simpliciter  cre- 
dunt  et  veraciter  conhtentur  et  ultra  ad  veritatem  sue  respon- 
sionis  apercius  declarandam  premittunt,  quod  Christus  Dens 
omnipotens  gubernacionem  ecclesie  ita  ad  omnium  apostolorum 
officium    pertinere   voluit,   ut   in*)   beatissimo   Petro   apostolorum 


a)  Fehlt  C. 

V  Hardt  II  506  f :  Mu)isi  XXVIII  232.    Das  Folgende  bei  beiden  (ans  Cod. 
Elstravianus)  verderbt. 

"^)  Hier  wieder  Hardt  n.  Maust  a.  a.  0. 
^)  Hardt  II  512  ff.;  Mansi  XXVIII  233  f. 


C.     Die  Verhaiulliingen  von  Perpif^nan.  487 

oniniuni  suinino  i)rincipaliter  collocaret  et  ab  ipso  quasi  quodam 
capite  dona  siia  velut  in  onine  corpus  diffunderet,  ut  exsortem 
se  ministerii  intelligeret  esse  divini,  qui  ausus  fuisset  a  Petri 
soliditate  recedere.  Ipse  enim  est  caput  tocius  ecclesie,  cui 
Dominus  ait :  Tu  es  Petrus  et  super  hanc  petram  edificabo 
ecclesiam  meani  ^),  cuius  eodem  Domino  disponente  legitimum 
successorem  credunt  esse  sanctissimum  dominum  nostrum  Bene- 
dictum,  quem  verum  Christi  vicai-ium  eins  vices  in  terris  gereu- 
tem tamquam  caput  generale  omnium  Chrlstianorum  et  specialius 
caput  suum  unionem  ecclesie  cum  multis  laboribus,  periculis  et 
expensis  per  vias  racionabiles  et  iuridicas  actenus  prosequentem 
et  prosequi  Christo  propicio  intendentem  secuti  sunt  et  sequi  in- 
tendunt  nee  debent  dimittere  nee  suam  veritatem  et  iusticiam 
obHvisci  nee  intendunt  se  quorumlibet  persuasionibus  ab  eins 
obediencia  separare,  ut,  ubi  fuerit  corpus,  ibi  congregentur  et 
aquile-)  et  quod'^)  sanctissimum  dominum  nostrum  d.  Benedic- 
tum  habent  pro  capite''),  ut  per  veram  obedienciam  Christi,  cuius 
locum  tenet  in  terris,  membra  esse  mereantur;  nam  iuxta  solem- 
nium  doetorum  sentenciam,  qui  non  vult  habere  papam  pro  capite, 
nee  Christum  caput  habet '')  nee  est  menbrum  de  corpore  eins 
mistico,  scilicet  catholice  ecclesie  militantis.  Quomodo  igitur  ab 
episcopo  suo  requiruntur  recedere  et  ecclesie  uniri?  Cum  iuxta 
sanctorum  patrum  sanetam  doetrinam,  qui  a  Christi  vicario  re- 
cesserit,  in  ecelesia  pariter  esse  desistit;  qui  enim  ab  illo  pre- 
eissus  est,  socius  radicis  et  pinguetudinis  olive"')  fructifere  esse  non 
potest;  nee  sicientes  possunt  aurire  aquas  in  gaudio  de  fontibus  salva- 
toris^)  nee  saciari  ab  illo  indeflcienti  fönte  dulcissimo  aque  sahen tis,^) 
emittente  stillieidio  super  terram,*')  qui  ab  unitate  fldei  vel  societate 
Petri  apostoli  quolibet  modo  fuerunt  separat!.  Istis  igitur  et  aliis 
inducti  respectibus  sequendo  papam  se  Christum  sequi  confldunt. 
Et  cum  in  predicta  requisieione  subiungitur  de  eonvoeacione 
eoncilii  generalis  fienda  per  predictos  d.  cardinales,  quantum  ad 
eos  spectat  ob  nolenciam'')  sanetissimi  domini  nostri  etc.,  predicti 
d.  cardinales  respondent,  quod  ipsi  d.  regi  et  omnibus  certum  est 
predictum  sanctissimum  dominum  nostrum  a  diu  citra  eoncilium 
eonvoeasse,  quod  adhue  durat  et  ad  quod  predictus  sanctissimus 
dominus   noster  prelatos    absentes    per   totum   mensem  Februarii 


a)  Hss  folgt  per.    b)  Pro  capite  fehlt  C.     c)  B  habent.    d)  So  beide  Hss. 

'j  Matth.  16.  18.  —  V  Nach  Matth.  24,   28.  —  '^)  Rom.    11,  17.  —  ')  Nach 
■Jsai.  12.  3.     ")  Nach  Jo.  4.  14.     ")  Nach  Pa.  71.  6. 


488  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und   das  Konzil. 

proxiiiie  futuri  convocavit.  Quapropter  ipsi  non  vident,  qiiomodo 
possint  stantibus  terminis  concilium  convocare,  maxime  cum,  etsi 
convocacio  per  dictum  sanctissimum  dominum  nostium  facta  non 
esset,  ipsi  nesciunt  ad  presens  licitum  casum  occurrere  nee  iustam 
causam  adesse,  quod  dictum  pretensum  concilium  ab  eis  debeat 
convocari. 

Item  protestacioni  et  requisicioni  predicti  d.  regis  non  con- 
senciunt,  ymo  cum  eins  honore  dissenciunt  et  expresse  contradicunt 
et  ipsi,  quibus  post  i)apam  incumbit  pro  tuendo  iure  universalis 
ecclesie  protestari  melioribus  via  et  forma,  quibus  possunt,  de 
iure  predicte  universalis  ecclesie  et  suo  et  alterius.  cuius  intersit, 
protestantur,  requirentes  notarium  et  notarios,  quod  predicte 
requisicionis  instrumentum  absque  responsionis  Imiusmodi  inser- 
cione  non  claudant. 

(212)  P.  Comuel  cm  CUmcnt  Zapera,  Erzbiachof  von  Sara  gösset: 
Sendung  der  letzten  Forderungen  K.  Ferdinands  an  Bene- 
dikt. Die  kastllischen  Gesandten  in  Ferpignan  sollen  pro- 
testieren und  abreisen.  Der  schlimmste  Verräter  unter 
diesen  ist  Didacus  de  Vadillo;  er  hat  die  Liga  mit  Sigis- 
mund  veranlaßt.  Ferdinand  nimmt  als  Grundlage  seines 
Vorgehens  an,  daß  Clemens  VII.  unrechtmäßiger  Papst 
war.  Ist  das  wahr,  so  ist  die  Ehe  der  Königi)i  ungültig, 
ihr  Sohn  Bastard,  Ferdinand  König  von  Kastilien.  Er 
soll  die  Königin  gegen  Ferdinand  aufstacheln;  ihr  Beicht- 
vater soll  es  ihr  in  der  Beichte  beibringen.  (1415)  De- 
zember 21. 

Hier  nach  Puiy  y  Pnicj  8.  562,  da  das  Meiste  in  Geheimschrift.  Ojfeii- 
kimdige  Fehler  sind  (jleich  korrifjicrf.  Or.  Kathedralarchiv  Barcelona.  Papiere 
Zaperas  Nr.  669. 

Scripsi  vobis  .  .  .  circa  negocia  ecclesie  et  de  innovatis 
et  quomodo  ambaxatores  d.  regis  Aragonuin  venerant  ad  domi- 
nimi  iiostrum  et  fecerant  iam  sibi  aliam  terciam  requisicionem, 
cui  statin!  dominus  noster  suam  fecit  responsionem  satis  copi- 
osam,  cuius  copiani  mitto  vobis  cum  presentibus  alligatam  ^)  .  .  . 
In  brevi  .  .  .  ibunt  ad  .  .  .  partes  ipsas  due  notabiles  persone 
cum   literis   et   cum   qiiodam    compendio  -),    in   quo    ordinata  .  .  . 


V  Das  Schreiben  fehlt. 

'^)   Wohl  das  Protokoll  Pooiras.  vor.  Nr 


C.     Die  Veihaiullungeii  von  Perpigiian.  489 

ei'unt  omnia  acta  per  doiiiinum  nostriini  et  alios  in  negociis 
ecclesie  unioiiis  .  .  .  Item  placeat  .  .  .  procuraie,  .  .  .  quod  d. 
regina  et  archiepiscopus  rescribant  forcius  Ulis,  quibus  nuper 
scripserunt,  mandantes  ambaxatoribus  Castelle  Perpiniani,  .  .  . 
quod  statim  protestentur  contra  regem,  quod  in  factis  per  regem 
non  consenciant.  Et  hoc  facto  revertantur,  sicut  iam  scripsi.*) 
Et  super  omnia  faciatis,  quod  d.  Toletanus  scribat  .  .  .  Didaco 
de  Vadillo.  qui  est  olia  istorum  tractatuum  et  tribulacionum  con- 
tra papam.  Iste  proditor  est  malus  homo  et  iste  principaliter 
induxit  regem  ad  faciendum  ligam  et  tractatus  cum  imperatore. 
Postquam  scripsi  vobis  per  ultimum  cursorem.  multa  per  d. 
regem  Aragonum  sunt  innovata;  que  ut  melius  sciatis,  mitto  vobis 
copiam  litere  michi  de  Ferpiniano  superinde  misse  presentibus 
interclusam.-)  Credo,  dum  legeritis.  viscera  vestra  commovebun- 
tur  .  .  .  Ante  concordiam  istam  rex  atemptaverat  substractionem 
facere,  set  quia  determinatum  fuit  locum  non  habere,  .  .  .  deli- 
beravit  per  aliam  viam  contra  papam  .  .  .  procedere  recipiendo 
pro  fundamento,  quod  papa  Clement  predecessor  suus  non  fuit 
verus  papa  ...  Ex  quo  potestis  dicere  d.  regine,  in  quantum  peri- 
culum  ponit  eam  rex  Aragonum  et  filium  suum  ...  et  regnum 
Castelle.  Xam  dicta  d.  regina,  ut  scitis,  non  poterat  contrahere 
cum  rege  Castelle  patre  istius  etc.  et  papa,  ut  scitis,  dispensavit 
cum  eis  in  matrimonio,  ex  quibus  procreatus  est  rex  Castelle,  qui 
nunc  est.  Videat  ergo  d.  regina  periculum,  quod,  si  dominus 
noster  non  est  verus  papa.  non  valet  dispensacio  eins  cum  rege 
et  regina  facta,  ut  prefertur,  et  per  consequens  rex  Castelle  non 
est  legitimus  set  bastardus.  Et  si  non  est  legitimus,  regnum  non 
pertinet  ad  eum  set  ad  regem  Aragonum  ...  De  istis  secretis- 
sime  avisabitis  d.  reginam.  sicut  scribo,  et  forcius,  ita  ut  impromp- 
teturC?)  in  ea  aliquid  diabolicum  contra  regem  Aragonum  et  pro- 
vocetur  contra  eum.  Et  faciatis  omnino,  quod  confessor  d.  regine 
sibi  dicat  in  confessione  et  foro  consciencie  ita,  quod  hoc  sit  se- 
cretum  inter  eos.  Et  caveatis,  quod  ...  sit  secretum  et  plus 
quam  secretum  inter  vos  et  confessorem  et  reginam.  Ideo  faciatis 
omnino,  quod  hec  confessor  dicat  regine  et  non  vos.  Set  cavea- 
tis de  archiepiscopo  Toletano  .  .  .  Cursor  lator  presencium  vo- 
catus  Alfonsus  Dalmasanci  debet  ire  ad  vos  in  sex  diebus.  Arri- 
pit  iter  hodie  sabbati  XXI,    Decembris  hora  IX.  ante  meridiem  .  .  . 


V  Vgl.  Nr.  209. 
-)  Fehlt  jetzt. 


490  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

(213)  K.  Ferdinand  an  Herzog  Robert,  liegcidcn  von  Schottland: 
Benedikts  XIII.  Weigerung,  abzudanken:  Vereinbarung  der 
Herrscher  gegen  ihn:  Bitte  das  Konstanzer  Konzil  zu  be- 
schicken.    Perplgnan  1415  Dezember  21. 

Barcelona,  Kronarchiv  Reg.  2408  f.  84. 

Ferdinandus  etc.  inclito  et  mag-nifico  Roberto  Seruuart  diici 
Albanie  comiti  de  Fiff  et  de  Menchech  ac  gubernatori  regni  Sco- 
cie  ...  Meininimus,  dux  inclite,  consanguinee  nobis  carissinie, 
scripsisse  vobis  quondani,  ut,  cum  inter  .  .  .  d.  papam,  .  .  ,  Rom. 
regem  et  nos  essent  mutue  visiones  celebrande  super  tractatu  et 
via  brevis  unionis,  .  .  .  destinare  velletis  ambaxiatores  vestros 
actui  huiusmodi  interventuros.  Et  ecce,  licet  post  multa  varia 
et  diversa  consilia  discussum  diucius  et  conclusum  extiteret,  dic- 
tum d.  papam  iure  divino  et  humano  renunciare  debere  suo  iuri 
papatus  pi'o  habend a  unione  predicta,  idem  d.  summus  pontifex 
hoc,  quamquam  semel,  bis  et  ter  per  universos  sue  obedience 
requisitus,  facere  recusavit  et  recusat.  Qua  de  re  pro  irrefragabi- 
li  exitu  tanti  boni  operis  concordatum  et  promissinn  extitit  hinc 
inde,  quod  ad  vocacionem  fiendam  per  congregatos  in  Constancia 
tanquam  maiorem  partem  christianitatis  illi  de  huiusmodi  obedien- 
cia  conveniant  cum  eis  in  unum  concilium  generale  in  dicta  civitate 
Constancie  pro  habendo  unico  et  indubitato  summo  pontifice  in 
ecclesia  sancta  Dei.  Quapropter  magnificenciam  vestram  ut  viri 
catholici  et  unionis  ecclesie  obtimi  zelatores  affectuose  rogamus, 
quatenus,  ut  i)ax  tranquilla  tocius  christianitatis  propter  scisma 
pestiferum  tot  seculis  labefacta,  que  vocante  divina  gracia  nunc 
in  manibus  regum  et  principum  orbis  terre  cultorum  fidei  ortho- 
doxe consistit,  evis  nostris  pulluiet,  tempore  vocacionis  predicte 
vobis  per  litteras  Constancie  intimando  velitis  ad  locum  determi- 
natum,  ut  et  nos  et  alii  istius  obediencie,  mittere  solennes  ora- 
tores  vestros  plena  super  his  potestate  fulcitos  et  prelatos  guber- 
nacionis  et  dominii  vestri  ibidem  facere  Interesse  et  Interim  eis- 
dem  scribere,  quod  se  parent,  ut  convocati  ad  locum  concilii  va- 
leant  una  cum  ceteris  convenire  .  .  .  Dat.  Perpiniani  .  .  .  die  XXI. 
Decembris  .  .  .  M  CCCC  XV  Paulus  secretarius. 

(214)  (Kardinal  Petrus  s.  Eustachil  an  K.  Ferdinand):  Freude 
über  Besserung  seines  Befindens ;  seine  Liebe  zum  Frieden 
und  zur  Union:  die  Drohungen  der  Gesandten,  die  nach 
Tragödlcnart    das   Heitere    dem    Traurigen    vorausschickten, 


C.     Die  Verliaiullun}j:tMi  von  Perpiirnaii.  491 

waren  aUp)i  Karduiäloi    und  hcm}idors  ihm   Jiarf:    rrhnierf 
ihn  an   daa,    ivas   seine  Familie   fitr   ihn    (jclan.     Peniacola 
(1415)  Dezember  26. 
Barcelona,  Kronarchiv,  Or.  Pap. 

.  .  .  Peiiectis  litteiis  credencialibus  expositaque  michi  cre- 
dencia  eiusdem  serenitatis  ex  parte  per  .  .  .  Rayiiiundum  Xatmar 
niilitem  et  Petrum  Basseti  legum  professorein  ^)  patri  miseri- 
cordiarum  et  Deo  tocius  consolacionis  graciaruiii  redidi  actionis 
.  .  .  pro  vestre  illustrissime  persone  convalescencia  .  .  .  Quan- 
tum vero  .  .  .  negociuni  principale  concernit,  teste  consciencia, 
habui  seniper,  liabeo  et  .  .  .  me  habituruni  confido  .  .  .  illam 
puritatem  afectionis  ad  pacein  et  unioneni  ecclesie  sacrosancte, 
zelum  ad  serenitatem  nienciuni  et  tranquilitatem  christiani  po- 
puli,  quos  quivis  bonus  et  catholicus  christianus  habere  potest 
.  .  .  Preterea  .  .  .  ambaxiatores  .  ,  .  more  tragedie  pre- 
ponentes  leta  tristi  finaliter  concluserunt,  .  .  .  quod,  nisi  illico 
contentis  in  requisicione  adciuiescere  curaremus  operis  per  efec- 
tuui,  circa  personas  et  bona  quam  maximum  detrimentum 
pateremur,  omni  amicicia  quantumcunque  intima,  ut  verbis  eorum 
utar,  nobis  muUatenus  profitura.  Que  verba  etsi  tristia  Omni- 
bus dominis  nieis  cardinalibus  visa  fuerunt,  michi  tamen  minimo 
inter  eos  fuere  amariora  .  .  .  Escript.  Paniscole  XXVI,  De- 
cembris. 

(215)  Erwägungen  für  und  wider,  ob  Benedikts  Kardinäle  mit  den 
Konstanzern  und   ob  sie  einen  früheren  Kardinal  Benedikts 
wählen  dürfen.     (1415  Ende?) 
Rom,  Vat.  Bihl.  Cod.  Barberini  XVI  83  f.  ISO. 

Posito,  quod  dominus  noster  remitteret  pretensis  cardinalibus 
de  Constancia  omnes  penas  et  sentencias,  quas  a  iure  vel  homine 
incurrerunt,  et  omnes  Processus  contra  eos  factos  simpliciter  pro 
inlectis  haberet,  hoc,  inciuam,  supposito,  queruntur  duo:  Primo 
queritur,-)  utrum  cardinales  cathohce  partis  possent  cuui  dictis 
pretensis  iam  per  abolicionem  sentenciarum  per  ecclesiam  tole- 
ratis  in  electione  sunimi  pontificis  communicare;  2°  utrum  pa- 
palis   dignitas   cadere  (?)   posset   realiter  et   de   facto   in   aliquo 


^)  Überbringer  der  letzten  Bequisition. 

~)  Am  Rande:   Utrum   ex   hoc   efficerentur   abiles   ad   eligendum  papam. 
Ob  einzureihen^'' 


492  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

illüruiii  cardinalium  pretensoruni,  qiii  domino  nostro  ut  vero 
siiinmo  pontifici  aliquando  adheserunt. 

Ad  piiiiunii  sie  procedetur  et  videtiir  primo,  quod  non,  quia 
predicti  cardinales  pretensi  sunt  adhuc  per  sentenciam  iuris  di- 
vini,  quam  papa  tollere  non  potest,  ab  ecclesia  precisi  ac  excom- 
municatis  non  potest  comniunicari  in  dictis  sine  peccato  mortali. 
Cum  ergo  electio  pape  sit  quid  divinum,  ergo  etc. 

2"  quia  predicti  adhuc  sunt  scismatici,  cum  papa  non  possit 
eos  per  abolicionem  sentenciarum  facere  non  scismaticos;  set  scis- 
maticis  non  est  communicandum,  nam  unitati  non  communicat' 
qui  scismaticis  communicat.     Elrgo. 

3"  quia  predictorum  multi  fuerunt  heretici  et  per  papam  alias 
ut  heretici  condempnati;  set  per  infectionem  processuum  papalium 
et  sentenciarum  remissionem  non  fit  aliquis  de  heretico  catholicus, 
ergo  adhuc  sunt  heretici,  set  hereticis  non  est  communicandum 
.  .  .     Ergo. 

In  oppositum,  quia  papa  eos  tolerare  videtur,  ex  quo  eis  om- 
nes  penas  et  sentencias  remitit;  ergo  etc.  .  .  .^) 

Respondeo  per  aliqua  dicta. 

Primum  pretensi  cardinales  per  alium  quam  per  dominum  no- 
strum  assumpti  per  remissionem  cuiusque  pene  vel  sentencie,  quam 
incurrerunt,  non  fient  abiles  etc. 

2'"  quod  iJIi,  qui  sunt  heretici,  quamvis  alias  veri  fuerint 
cardinales,  non  premissa  penitencia,  quantumcumque  eis  sen- 
tencie per  hominem  remitantur,  non  tamen  fiunt  ex  hoc  abiles 
etc.  Patet,  quia  adhuc  sunt  extra  ecclesiam  omnino  et  item  quia 
hereticis  non  est  concessum  ins  eligendi,  item  quia  senten- 
ciariun  et  penarum  remissio  non  est  eorum  ad  cardinalatum 
reassumpcio  nee  consequenter  potestatis  eligendi  collacio,  cum  ista 
potestas  consequatur,  ut  dictum  est,  cardinalatus  titulum  seu  dig- 
nitatem. 

3'"  quod  ad  hoc,  quod  tam  isti  quam  illi  sint  abiles  etc.,  opor- 
tet utrosque  assumi  vel  eis  non  cardinalibus  existentibus  ins  eli- 
gendi conferre;  et  sie  per  solam  collacionem  huius  potestatis  tan- 
quam  per  disposicionem  propinquam  fieri  possunt  abiles. 

4'"  quod  papa  nulluni  de  heresi  vel  scismate  condempnatum 
et  inpenitentem  potest  licite  in  eardinalem  assumere;  patet,  cum 
tales  sint  indigni  et  ecclesie  non  flhi  set  hostes. 


V  Nach  längeren  Erwäyunyen  schließt  der  Schreiber   ntit  dem.  FuUfcnden 


C.     Die  Vorhandluiioeii  von  Porpionan.  493 

5'"  quod  si  videret  iitilitati  ecclesie  expedire,  posset  eis  ius 
eligendi  conferre,  ut  saltein  electio  facta  per  eos  et  cardinales 
veros  de  persona  catholica  valeret. 

(21G)  Pedro  Comnel  (oi  die  Erzhischöfe  (Cliiuoif  Zapera)  von  Sara- 
gossa und  (Saiiclio)  von  Toledo:  Sendung  der  letzten  Ileqnisitmi 
an  die  Kardinäle ;  der  letzten  Verhandlungen  Ferdinands  und 
Konkordate  mit  Sigismuiid.  Warnung  der  Königin  vor  den 
Folgen.  Ermunterung  der  beiden  zu  energischem  Vorgehen  Ije- 
sonders  gegen  Didacus  von  Vadillo.  (Petiiscola  1416)  Januar  2. 
Barcelona.  Kathedralarcliiv.  Papiere  Znperas  Kr.  720.  Or.  Pap.    Darnach 

korr.  Druck  Puhj  y  Puig  S.  563. 

Reverendissimi  in  Christo  patres  et  domini  mei  metuendissimi. 
Humili  recomendacione  premissa.  Sanctissimus  d.  n.  papa  vestre 
reverendissinie  paternltati  noviter  scribens  cum  credencia  per  me 
et  litteris  nieis  mandavit  michi  de  oninibus  his,  que  liic  occurrere 
et  occurrunt  ac  dicuntur  et  fliint  in  negociis  unionis  tarn  pro 
quam  contra  papam  ymo  contra  Deum  eisdem  reverendissimis 
paternitatibus  minutatim  scribere  deberem ")  et  de  veritate  omnium 
eas  informare,  ne  seductores  et  emull  illuc  accedentes  unum  pro 
alio  valeant  Seminare,  quinymo  confusi  stipendia,  que  merentur, 
reportare.  In  primis  namque  mitto  vobis  copiam  requisicionum 
per  eosdem  dominos  illis  successive  factarum,  que  vobis  nondum 
misse  fuerunt,  solum  enim  recolo  transmisisse  oblaciones  et  re- 
sponsiones  et  acta  per  dominum  nostrum  in  dictis  negociis  usque- 
quaque.  Sicque  videre  meo  hoc  sohim  deficit,  ut  totum  habeatis  ; 
set  ex  superhabundanti  statim  post  istum  cursorem  mittetur  vobis 
totus  Processus  de  hiis,  que  superinde  facta  sunt  adusque  hodie 
inchisive,  Itaque,  quamvis  de  omnibus  factis  et  undique  peractis 
et  attemptatis  et  de  avisacionibus  opportune  occui'rencia  vobis 
continue  scriptum  existat,  attamen  ut  vobis  scripta  magis  decla- 
rentur  et  aliquorum  concepta  detegantur  ac  ut,  que  forsan  ignora- 
tis,  vobis  fiant  nociora,  mitto  vobis  cum  presenti  per  modum 
instructionum  omnia  occurrencia  et  acta  per  d.  regem  et  tamdem 
concordata  cum  imperatore  asserto^),  sicut  in  quaterno  praesen- 
tibus  alligato  incipiente:  oblata  per  d.  n.  papam,  plenius  et  seri- 
osius  poteritis  videre,  ubi  per  capituhi  onmia  sunt  expressa,  quibus 
perlectis  et  passim  ruminatis  vos  d.  Toletane  attendatis,  si  i)lacet; 


a)  So  Or. 

')  Knnkorflat  von  Narbonne? 


494  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

bene  attendatis  specialiter,  quoil  in  hoc  anima  et  honor  regis 
pendet,  quod  super  inceita  ymo  disposita  ad  errores  et  intrusiones 
non  faciat  rem  certani,  et  scienter,  quod  maculet  fidem  suani  et 
perdat  eani  cum  papa  et  cum  vassallis  et  ad  imperpetuum  remaneat 
confusus.  Nam  si  vera  sunt  contenta  in  dicto  quaterno  per  eum 
firmata,  totaliter  sunt  contra  iuramentum  et  homagium  fidelitatis 
cui  tenetur  tanquam  honio  lig-ius,  nee  in  aliquo  faciunt  ad  unionem 
plura,  que  ibi  sunt.  Pendet  in  bis  Status  istorum  regnorum  et 
Castelle  et  eciam  pendent  in  lioc  fldelitas,  honor  vester  et  generis 
vestri  et  caveatis  a  mendaciis  et  falsis  rehicionibus,  quia,  qui 
seducunt  regem,  ista  arte  utuntur  etc.  In  veritate  credo,  horum 
causa  Sit  infirmitas  d.  regis,  nam  infirmatur  ita  dure,  sicut  scitis 
et  in  negociis  ecclesie  intendere  nequit  sicque  suggestores  et 
emuh.  ne  dicam  proditores,  que  eis  phicent,  auribus  regis  tenaciter 
imprimunt,  et  tandem,  quidquid  volunt,  faciunt.  Nunc  autem 
dictus  rex,  ut,  que  promisit,  cicius  exequatur,  mittit  ad  dominos 
regem  et  reginam  Castelle  et  ad  vos  Didacum  de  Vadillo,  qui 
capud  fuit,  principium  et  finis  concordie  regis  cum  imperatore, 
et  potestis  presumere,  quod,  qui  virus  concepit,  non  pariet  nisi 
iniquitatem.  Ipse  credo,  queque  iniqua  poterit,  seminabit  et,  quos 
poterit,  regis  ex  parte  seducet,  nisi  quis  pro  veritate  ei  obsistat. 
Hec  pro  vestra  avisacione.  Et  quamvis  dominus  noster  devociones 
vestras  expertissimas  habeat  ad  pugnandum  pro  catholica  parte, 
quam  fovemus,  ex  superhabundanti  tamen  rogat  vos,  quantum 
cum  Deo  potest,  velitis  ibi  esse  semper  attenti  et  vigilare,  ne  iste 
tam  terribilis  morbus  et  ita  contagiosus  aliquos,  presertim  d.  re- 
ginam inficiat,  et  ita  vigiles  contra  quoscumque  pro  veritate  for- 
titer  insistite  et  quibusvis  seductoribus  oblata  per  dominum  nostrum 
anteponite  et  d.  reginam  de  omnibus  avisate  et  tandem  cum  ob- 
latis  per  dominum  nostrum  quasvis  suggestiones  confringite,  pre- 
sertim vos,  domine  Toletane,  de  quo  dominus  noster  hoc  tribulato 
tempore  fiduciain  habet  singularem.  Poteritis  castigare  verbo, 
reprehendere  et  refrenare  dictum  d.  Didacum  de  Vadillo.  Modo 
enim  est  tempus,  senyor,  ostendatis  et  ponatis  in  lucem  devoci- 
onem  vestram,  quam  habetis  erga  dominum  nostrum  et  cognoscat 
primo  Deus,  cuius  causa  est,  deinde  totus  mundus,  quod  diligitis 
patrem  etc.  Itaque  laborate  et  bonum,  quod  poteritis,  procurate, 
nam  modo  tota  veritas  et  fortitudo  ibi  pendet  etc. 

Vobis  autem,  domine  Cesaraugustane,   ut  nuper  scripsi,  con- 
cessum  est  iam  et  datum  vobis  pallium,  set  quia  raube  mee  non- 


C.     Die  Vorhaiulluiigen  von  Perpiffiian.  495 

dum  applicuerunt,  iit  d.  Jiilianus.  qui  vobis  scribere  debiiit.  non 
ignorat,  non  potui  illud  vobis  niittere  usquequaque.  Tanien, 
qiianipi'inium  possini,  liabitis  raubis  niittam,  sicut  scripsi.  Et  si 
placet,  rescribatis  illico  per  dictum  portitorem  per  expressum  de 
Omnibus,  que  fecistis,  et  que  ibi  occununt  etc.  Alia  non  sunt, 
sei  altissimus  Dei  filius  personas  vestras  ad  regimen  ecclesiarum 
suai'um  conservare  dignetur  feliciter  et  votive  in  longitudine 
dierum.  Amen.  Script,  festinanter  II.  Januarii.  Premissa  sci'ibo 
de  mandato  d.  n.  pape.  Vos.  inquam.  in  agendis  facietis  sicut 
Deus  ministrabit  vobis,  prout  dominus  noster  non  minus  presto- 
latur,  quam  confidit.  Vestrarum  reverendissimarum  i)atei'nitatum 
filius  et  servitor  liumilis.     P.  Comollis  subdiaconus  d.  n.  pape, 

Reverendissimis  in  Christo  patribus  et  dominis  meis  Toletano 
et  Cesaraugustano  archiepiscopis  dominis  metuendissimis. 

(217)  Vorschläge  für  BenediM  XIII. :  Nach  Annullierung  der  Pisaner 
Beschlüsse  gegen  ihn  soll  dieser  seinem  Kmizil  unhescJiränkfe 
Vollmachten  gehen  und  dann  ihm  seine  Zessioii  anbieten.  (1416 
Anfang?^) 
Rom,  Vatik.  Bibl.  Cod.  4904  f.  295. 

Pater  sanctissime.  Tanto  cotidie  creaturis  vestris  cardinalibus 
maior  indicitur  cogitandi  necessitas,  quanto  evidencius  vident  deso- 
lacionem  ecclesie  et  sanctitatis  vestre  tarn  spirituaha  quam  cor- 
poralia  manifesta  pericula.  Et  ideo  ipsis  diucius  cogitantibus  et 
vestre  sanctitatis  persone  et  fame  compacientibus  occurrit  quedam 
pratica,  per  cuius  observanciam  et  sacrosancte  ecclesie  salubriter 
providebitur  et  vestra  consciencia,  fama  et  persona  illese  divina 
gracia  servabuntur. 

Pratica  autem  salva  eiusdem  sanctitatis  determinacione  est  hec : 
Quod  sanctitas  vestra  per  bullam  suam  notificet  regibus  et 
principibus  et  aliis  sue  obediencie,  de  quibus  videbitui*,  quod  habita 
declaracione  nullitatis  procesus  Pisani  secundum  cedulam  traditam 
per  episcopum  Zamorensem-)  et  facta  professione  sue  fidei  in 
presencia  sui  sacri  conciiii,  quod  continuat,  ubi  vestra  sanctitas 
residet  et  ad  quod  prelati  venturi  sunt,  nisi  per  predictos  reges 
et  principes  inpediantur,  intendit  eadem  sanctitas  dicto  sacro 
concilio  concedere  potestatem  iura  positiva  suspendendi,  procesus 

')  Xach  der  Stelle,  daß  die  Prälaten  siim  Konzd  Benedikts  (im  Februar) 
kommen,  nisi  per  predictos  reges  et  principes  impediantur,  muß  man  au  die 
Zeit  des  Bruches,  aber  vielleicht  vor  der  Subtraktion  denken.  —  ^)  Am  2.  Oktober. 


496  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  da.s  Konzil. 

apostolicos  tollendi  et  habendi  penitus  pro  infectis,  habilitandi,  in 
integrum  restituendi  et  oninia  alia  faciendi,  que  ad  unionem  ecclesie 
necessaria,  utilia  et  expediencia  videbuntur  nieliori  modo,  via  et 
forma,  quibus  de  iure  poterit,  in  quantum  claves  ecclesie  se  ex- 
tendunt.  Et  post  ista  eadem  sanctitas  offerat  se  renunciaturam 
simpliciter  verissimo  iuri  sui  papatus  in  manibus  sui  sacri  concilii, 
quatenus  ipsum  sacrum  concilium,  quod  errare  non  potest,  in  casu 
tam  necessario  ad  regimen  ecclesie  sacrosancte  ordinet,  statuat  et 
disponat  de  viis  et  praticis  et  aliis  necessariis  ad  unionem  optatam, 
nam  procul  dubio  sj)intus  sanctus  docebit  illud  omnem  veritatem 
necessariam    ad   salutem  et   ecclesie   unionem  et   gubernacionem, 

(218)  Bericht  des  Johannes  de  Wellis  über  die  Verhandlungen  von 
Perpignan.     {1416  nach  Januar  fJ.J^J 
Cod.  Peter sb.  f.  1. 

Exempla  tractatus  unionis  ecclesie  inter  d.  Sigismundum  Ro- 
manorum et  Hungaiie  etc.  regem  et  legatos  sacri  concilii  Con- 
stanciensis  ex  una  et  Petrum  de  Luna  H.  Xlll,  in  sua  obediencia 
nuncupatum  et  regem  Aragonum  etc.  parte  ex  alia  de  anno  Do- 
mini MCCCCXV. 

Universis  fidei  cultoribus  Jo,  de  Wellis,  indignus  decretorum 
doctor,  Christi  servus  inutilis.     Gracia")  vobis  et  pax  .  .  . 

Ei  vero  obplacuit,  qui  suos  producit  ventos  de  thesauris,^) 
me  servulum  indignum  inter  clericos  ad  cooperacionem  unionis 
ecclesie,  sponse  Christi,  per  cessionem  P.  de  Luna,  qui  Benedic- 
tus  Xlll.  in  sua  obediencia  nuncupatur,  simplicitei*  faciendam,  sicuti 
tenebatur,  assumere.  Et  quamquam  nonnulli  circa  dicti  Petri 
scripta  in  prefato  unionis  tractatu  calamis  perstrepentes  ora  laxa- 
runt,  ut  eo  .  .  .  validius  persistat  memoria,  quo  plurimis  rei  geste 
memoriam  habencium  sentenciis  confirmetur,  non  tamen  certa 
scripta,  sed  omnia  in  dicto  tractatu  gesta  .  .  .  vim  ponderis  sal- 
tim    habencia  ...  ad    memoriam    futurorum    membranis   inserere 


y  Eine  genauere  DnUernna  bietet  mir  die  Ei^wähnmig  des  18.  Juli  1415  als 
ultimo  preteriti ;  darnach  muß  die  Schrift  vor  dem  IS.  Juli  1416  (feschriebe)i 
sein.  Dazu  passen  die  anderen  Angaben.  Der  En(jlnnder  J.  de  Wellis  (Buellis) 
wird  in  den  Konsilsalten  einige  Mal  erwähnt  Vgl.  besonders  Hardt  IV  963. 
Er  tritt  auch  in  Perpignan  hervor;  .so  gehört  er  zu  der  gemischten  Kommission, 
SU  der  Benedikt  6  und  die  Konstanzer  6  Vertreter  senden.  Er  ist  durchaus 
Anhänger  der  konsiliaren  Theorie. 

■')  Rom.  1,  7. 

^)  Jerem.  51.  16. 


C.     Die  Verhandlungen  von  Perpignan.  497 

opus  est.  Constat  enim  ecclesiam,  inseparabilem  Christi  sponsam, 
agni  incontaminati  cruore  redemptani,  tiiginta  octo  annis  et  citra 
exiciali  scissura  fastu  contendencium  de  papatu  . . ,  nedum  laceratam 
flebiliter,  sed  in  derisum  positam,  ex  quo  pene  oiiinis  modus  bene  uni- 
endi  despicitur  ac  tocius  ecclesiastice  neivus  rumpitur  discipline.  Pro 
cuius  extirpacione  scismatis  licet  vie  plures  adinvente  fuerint,  concilii 
scilicet  generalis,  discucionis  iui'is,  quam  quidam  iusticiam  appellant, 
arbitri  sive  compromissi,  convencionis,  reductionis  obedienciarum  in 
unum,  et  via  cessionis,  que  vie,  quamquam  iuste  sint,  quadam  equi- 
tate  pensata,  et  praticari  potuerint  temporibus  tantum  suis,  attamen, 
ut  onmis  frustratorie  dilacionis  amputetur  materia  ac  nodose  ambi- 
guitatis  perplexitas  a  nonnullis  affectate  inpossibilitatem  ingerens 
extricetur  penitus  ab  aula  et  finis  detur  scismati,  via  sola  cessionis, 
ut  melior,  brevior  et  sanctior  ac  unioni  propius  directiva,  fuerat  et 
est  electa  ac  admissa  ut  onmi  iure  conveniens  a  sanctissimis  patri- 
bus  sepius  approbata.^)  Hanc  viam  cessionis  dictus  P.  de  Luna,  dum 
l)rius  cardinalatus  sub  . .  .  Clemente  suo  predecessore  fungebatur  of- 
ficio, sepius  ac  pluries,  et  presertim,  cum  leg-acionis  in  Francia  munere 
Iruebatur,  illius  viam  cessionis  ut  ipsius  quasi  inventor  tenuit,  publi- 
cavit  et  publicatam  approbavit;  et  consequenter,  dicto  Clemente 
sublato  de  medio,  ad  ipsius  P.  instigacionem  cardinales  ipsius  obe- 
diencie,  inter  quos  ipse  P.  adtunc  erat,  ante  ingressum  conclavis 
et  eciam  ad  sancta  Dei  specialiter  iuraverunt  evangelia,  quod,  si 
quis  eorum  in  papatum  assumi  contingeret,  cum  per  suos  cardi- 
nales ad  cedendum  requisitus  fuerit,  suo  cederet  papatui  sine  mora, 
et  quia  adtunc  idem  P.  dicte  vie  cessionis  predicator  videbatur, 
sperantes  indubie,  quod  per  ipsum  unio  fleret  in  ecclesia,  sub  spe 
predicta  ipsum  in  eorum  papam  fiducialiter  elegerunt.  Qui  qui- 
dem  P.  pluries  expost  in  suorum  cardinalium  presencia  pacem  se 
daturum  ecclesie  per  viam  cessionis  simplicis  sui  papatus  promisit, 
vovit  et  iuravit,  aliis  seu  alio  secum  contendente  vel  contenden- 
tibus  cedente,  mortuo  vel  eiecto,  cedentibus,  mortuis  vel  eiectis; 
hoc  iterato  in  suo  concilio  pretenso  generali  Perpiniani  celebrato 
promisit,  vovit  et  iuravit  reique  publice  christianorum  ac  univer- 
sali  ecclesie  eandem  cessionem  obtulit  et  dare  pollicitus  est. 
Super  hoc  insuper  bullam'-)  dedit,  quam  Ferdinandus  rex  Aragonum'') 


a)  Hs  folgt  ut. 

')  Eine  Reihe  Wendungen  stimmen  wnrtlieh  mit  einer  Stelle  in  dem  Briefe 
des  Erzhisclmfs  von   Tours  (llardt  II  524;  Mansi  XXVIII  239)  überein. 

'-)   Welche  Bulle  hier  gemeint  ist,  hißt  sich  mit  Sicherheit  nicht  sagen. 
Finke,  Acta  coijcilii  Constauciensis.    HI.  ö— 


498  III.  Abschnitt.     Bonedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

regi  Romanoi'uin  et  aliis  retulit  me  presente,  et  siibseqiienter  ideiii 
P.  ambaxiatores  siios  soleinpnes  ad  regem  Romanoruin  tunc  exi- 
stentem in  Constancia  pro  pace  ecclesie  predicta  per  ipsum  P. 
conclndenda  specialiter  transmisit  eidem  regi  promittentes,  qnod 
in  tanto  fervore  ecclesiastice  nnionis  ultra  mortales  omnes  ardebat 
desiderio,  quod  propter  sui  magis  meritum  apud  Deum  consequen- 
dum  non  per  alium,  sed  se  ipsum  pacem  indubiam  daret  ecclesie 
in  loco  per  dictos  regem  Romanorum  et  P.  concordato,  Nicia 
videlicet,  qui  postea  ad  locum  Perpiniani  de  parcium  predictarum 
assensu  fuerat  prorogatus.  Promisit  eciam  ille,  qui  Gregorius  di- 
cebatur,  cedere  papatui  debite  requisitus,  ac  alius,  qui  Jo.  dictus 
fuerat;  requisiti  tamen  pocius  in  suis  fanis  residere  cum  chi'istia- 
norum  ruina  quam  unire  sponsam  Christi  conati  sunt.  Misericors 
tamen  et  miserator  Dominus  suam  sponsam  prospiciens  oculis 
graciosis  prefatis  contendentibus  suam  ecclesiam  lacerantibus  ad 
pacem  indispositis  procurandam  ecclesie  sancte  Dei  suum  pacis 
angelum,  alterum  Gabrielen! ,  fortissimum  in  Christo  principem 
Sigismundum  Romanorum  et  Ungarie  regem  semper  augustum, 
ferventissinmm  ecclesiastice  unionis  zelatorem  pro  extirpacione 
huiusmodi  exicialis  scismatis  iam  nuper  transmisit,  sub  cuius 
cuhninis  umbra  per  ministerium  sacri  concilii  Constanciensis  Altis- 
simo  disponente  duo  predicti  contendentes,  ille  videlicet,  qui  Jo. 
dicebatur,  suis  demei'itis  legitime  depositus  est  et  ex  habundanti 
post  hoc  suo  papatui  cessit  sua  sponte'')  ac  alius,  qui  appellabatiu' 
Gregorius,  in  dicto  sacro  concilio  per  magnificum  et  potentem  virum 
Karolum  de  Malatestis  procuratorem  suum  ad  hoc  habentem  ple- 
num  posse  nomine  dicti  G.  papatui  suo  cessit.  Sicque  nil  restabat 
unionis  in  ecclesia  consequende  nisi  sola  dicti  P.  cessio  spontanea, 
pro  qua  liberius  et  facilius  obtinenda  christianissiunis  in  Christo 
princeps  Romanorum  et  Ungarie  etc.  rex  predictus  ut  ecclesiastice 
pacis  prosecutor  sanctissimus,  (pii  triennio  in  dicto  negocio  pei-- 
sonaliter  pre  ceteris  ferventissime  laboravit  nee  ab  incepto  desi- 
stens,  quin  immo  suorum  imperii  curis  et  regnorum  quodammodo 
pretermissis  ad  instantem  supplicacionem  prelatorum  concilii  Con- 
stanciensis XVIII.  iovis  Julii  ultimo  preteriti  de  Constancia  versus 
regnum  Aragonum  et  predictuni  P,  necnon  regem  Aragonum  in 
dicto  regno  existentes  cum  gravissimis  laboribus  et  expensis  ma- 
ximis  una  cmu  venei'abilibiis  in  Chi'isto  patribus  episcopis  et  doc- 
toribus   in    onmi    seien cia    liberali    ac    rerum    experiencia    inbutis 


a)  Hs  folgt  voluiitate. 


C.     Die  Verhandlungen  von  Perpignan.  499 

plenissime  XII  numero  per  dictum  sacrum  concilium  pro  coniple- 
mento  negocii  iinionis  ecciesie  destinatis,  de  quorum  numero  licet 
minimus  pro  tunc  fueram,  usque  ad  Narbonam  inclusive  per  decem 
leucas  a  Perpiniano  distantem,  ubi  adtunc  dictus  P.  residebat,  di- 
i-exit  g-ressus  suos,  non  intendens  ulterius  se  conferre  Romanorum 
rex,  nisi  prius  per  dictum  Petruin  securus  redderetur  .  .  . 

Beiteäikt  sendet,  sobald  er  von  Sigismunds  Ankunft  hört,  Gesandte  nach 
Nnrt)oiine:  Sicjisiiiuiid  tiiüfie  schteuiiitjst  nach  Perpignan  kommen,  ,ubi,  illico 
cum  venerit,  sui  causam  adventus  sie  haberet  expeditam,  quod  Deus  et  mun- 
dus  totus  merito  ex  linc  deberent  contentari'.  Sigismnnd  reist  atn  19.  Se^i- 
tei>if)er  nach  Peipigtuni :  in  alter  Demut  und  Milde  bitten  er  und  die  Konsils- 
(lesandteu  Benedikt,  der  Kirche  die  Einheit  sn  geben. 

Super  quibus  sepius  in  genere  promisit  dare  pacem  ecciesie, 
eciam  absque  mora,  asserens  ultra  mortales  omnes  ad  dictam 
pacem  conferendam  se  ferventissime  dispositum  .  .  .  verbis  melli- 
fluis,  feile  tamen  refertis,  prout  per  seriem  g-estorum  liquebat 
evidenter.  Nam  in  primis  idem  P.  post  regis  Romanorum  et  ali- 
orum  adventum  penes  eundem  regem  pro  salvo  conductu  eidem 
concedendo  instancias  fecit  importunas,  non  obstante,  quod  idem 
rex  Romanorum  non  -in  suis,  set  alienis  sub  regis  Aragonum 
extraneus  persistebat,  .  .  .^)  causam  allegans  licet  fictam,  ut  pro- 
bant  subsequencia,  quod  considerata  tam  ferventi  intencione  sua 
sacratissima  ad  dandam  pacem  ecciesie  nil  terreni  est  nee  esse 
potest,  quod  tantum  desiderat,  sicuti  cessionem  spontaneam  et 
liberam  perficere,  nee  aliquid  est  nee  esse  potest,  quod  sie  timet, 
sicud  si  opponeretur,  suam  cessionem  per  ipsum  faciendam  timore 
seu  metu  ipsius  imperatoris  potencie  quomodolibet  processisse. 
Ideo  dicto  salvoconductu  habito  omnino,  prout  retulit  idem  P., 
perficeret  sine  mora.  Quem  cum  habuerit  -)  iuxta  vota,  mägis 
tunc  quam  prius  ad  aliquid  boni  faciendum  obturavit  more  aspidis 
aures  suas."^)  Ecce  quanta  ypocrisis  sub  Acta  latet  sanctitate, 
ecce  lupus  sub  operie  agni  vestem  gerens  versipellem,  qui,  ut 
securus  in  scismate  persisteiet,  sub  colore  liciti  securitate  se 
munivit.     Ad  cuius  rei  confirmacionem  sume,  si  placet,  racionem. 


V  Nftch  Man  si  XXVIII 22.')  (ans  dem  ungenauen  Bericht  im,  Cod.  Victorinus) 
weigert  sich  S.  den  SaJvuskondukt  su  geben,  gibt  ihn  aber  dann,  nach  Erlaub- 
nis des  Königs  von  Aragon,  B.  als  Kardinal.  Leider  läßt  sich  wegen  der 
Lücke  unserer  Abschrift  niclit  sagen,  ob  aucli.  Wellis  diese  Angabe  hat. 

^)  AnsgestelU  für  Peter  de  Luna,  genannt  Benedikt  XIII.,  am  26.  September. 
Reg.  Imp.  XI  Nr.  1891. 

^)  Ps.  57.  5. 

32* 


500  in.  Abschnitt.     Beiiodlkt  XIII.  und  das  Konzil. 

Naiii  hac  securitate  sibi  data  suis  cardinalibiis,  prehitis  et  cleiico 
nobisciini  pro  unione  ecclesie  venientibus  communicare  prohibiiit. 
Ex  hac  enim  proliibicione  illius  P,  ad  pacem  penitus  indispositi 
cum  opere  subsecuto  nediini  deprehendi  poterit  de  fautoria  scis- 
iiiatis,  set  lieresi  iam  dampnata,  cum  talis  communicacionis  ad 
bonuui  inducendum  via  sit  medium,  per  quod  ad  unionem  deveni- 
tur,  et  illiid  impedire  est  unionem  exchidere  articulumque  fidei : 
,Et  unam  sanctam  catholicam  et  apostoiicam  ecclesiam'  Jacerare. 
.  .  .  Ideoque  non  solum  de  iure  permittitur,  set  precipitur  et 
mandatur,  quod  boni  cum  malis,  fideles  cum  infidelibus,  catholici 
cum  scismaticis  per  inductionis  bone  sermonem  communicent,  ut 
ad  reconciliacionis  graciam  facilius  inclinentur.  Quid  plura  ?  Nee 
hiis  contentus  dictus  P.,  set  onmibus  ecclesiasticis  in  Perpiniano 
existentibus  specialiter  inhibuit,  ne  regi  Romanorum  aut  legatis 
concilii  .  .  .  sacramenta  seu  sacramentalia,  libros,  vestimenta, 
calices  et  altaria  seu  panem  ad  celebrandum,  finaliter  sepulturam 
nostris  ibidem  morientibus  quomodolibet  ministrarent.^)  0  crude- 
lior  Herodiane  fraudis  immanitas,  que,  dum  criminalis  status  emu- 
latur  angustias,  quos  extinguere  mucrone  non  v^akiit,  eterni  regis 
premio  excludere  mollitus  est,  unionem  timens,  .  .  .  pacem  conans 
persequentes  effugare  de  partibus  ac  pacis  tractatum  funditus 
extirpare  .  .  .  Nee  hiis  versueiis")  .  .  .  contentus,  quin  ymo  ulterius 
ad  sui  nefandi  status  corroboraeionem  progrediens  IL  die  mensis 
Octobris  cedulam  quandam  regi  Romanorum  et  .  .  .  legatis 
per  eos  coneedendam  obtulit^),  per  quam  omnes  Processus  et 
sentencias  contra  ipsum  P.  per  coneiKum  Pisanum  seu  papam 
tune  nostrum  quomodolibet  latos  nuHos  fuisse  et  esse  declarari 
peeiit,  premittens,  quod  illa  cedula  per  nos  concessa  inconti- 
nenti  cederet  et  illa  denegata  cessio  deperiret,  sperans  indubie 
cedulam  ])er  nos  merito  denegandam  in  forma  saltim  })etita, 
ut  ex  hoc,  oecasione  captata,  causam  assumeret  cessionis  ulterius 
materiam  dilatandi.  Quam  quidem  cedulam  cum  rex  Romanoi'um 
pro  bono  unionis  ecclesie  ad  ipsius  P.  maliciam  molliendam  sie 
concesserit,  dum  tarnen  unico  contextu  cessionem  sui  papatus 
simpliciter  celebraret,  quod  senciens  dictus  P.  suis  semper  licet 
fictis  satisfactum  optatibus  pro  cessione  facienda  XV.  diem  mensis 
Octobris  ad  cedendum  finaliter  peeiit  assignari,  infra  quem    diem 


a)  Hs  versucis. 

V  Sonst  wihekamit. 

'')  ,Nos  tales'.  Hrndf  II  4H(i  f.:  Mrmsi  XXVII  1045  f. 


C.     Die  Verhandlungen  von  Perpignan.  501 

imujii  quideiii  articiiluni  pei'  iios  levissime,  ut  retulit,  conceclendum, 
darum,  apertum  et  planum  conciperet,  in  quo  nulluni  dubiuni, 
ambiguum  vel  obscurum  deberet  contineri,  sie,  quod  diclo  XV. 
die  nicliil  superesset,  quin  cessionem  adtunc  faceret  indilatam. 
Et  quia  infra  i)redictum  XV.  diem  rex  Romanorum  et  alii  pre- 
fatum  articulum  libenter  habuissent  pro  expedicione  eiusdem  ante 
diem,  ne  eo  veniente  protraheretur  cessio,  quibus''')  dictus  P.  re- 
spondebat,  quod  pro  singulis  horis,  quibus  eoruni  instanciis  iniVa 
dictum  terminum  fuerit  occupatus  unum  diem  integrum  post 
lapsum  dicti  termini  resarciret,  quod,  si  materie  difficultatem 
prescivisset,  ubi  quindenam  peciit  pro  response,  annum  integrum 
habuisset :  sicque  post  plures  procrastinaciones  ac  colores  exquisites 
a  XIX.  Septembris  usque  ad  XV.  Octobris  sequentis  pro  cessione 
facienda  ipsos  per  vana  traxit  per  promissa. 

In  quo  quidem  die  XV.  quandam  eis  porrexit  cedulam  in- 
cipientem :  ,Cum  per  serenissimum  etc.'^)  Que  quidem  cedula  .  .  . 
fructu  bono  nedum  vacua  cernitur,  quin  verius  ad  instar  sepulcri 
dealbati ")  antracibus  est  repleta.  Ne  tau  igitur  dulcedine  veneno 
repleta  auceps  ille  fallax  decipiat  innocentes,  ipsius  latencia  re- 
sarcire  necesse  est;  primo  enini  hec  cedula  doluni  ipsius  P.  et 
fraudem  continet  manifestam.  Nam  promisit  regi  Romanorum, 
quod,  quam  cito  ad  ipsum  veniret,  unionem  reportaret;  quo  per- 
sistente pei-  quindenam  sine  fructu  aliam  quindenam  idem  P.  peciit 
pro  response,  dicens  postea,  quod,  si  causam  difficultatis  pre- 
scivisset materie,  annum  petivisset.  Sed  tum  hanc  cedulam  con- 
cipere  scivit  et  potuit  una  hora,  pro  qua  sibi  nedum  duormn 
mensiuin  spacium,  set  XXII  annorum  frustratorie  cununulavit. 
Promisit  insuper  cedulam  predictam  dare  planam  et  apertam 
absque  dubio  vel  obscuro.  De  cuius  contrario  ex  sui  tenore  liquet 
manifeste,  nisi  suum  promissum  sie  intelligat,  prout  intelligeretur, 
quod  dieta  cedula  claram,  planam  et  apertam  dilatatam  eontineret 
materiam  et  scismatis  nutritivam  .  .  . 

Postremo  super  practica  huius  cedule  pessime  licet  eoncepte 
certas  personas  per  regem  Romanorum  unacum  aliis  per  ipsum 
deputandis  peciit  assignari.  Rex  vero  Romanorum  eidem  con- 
placere  volens  pro  viribus,  ingrediendo  practicam  diete  cedule  VI 
])ersonas''),  inter  quos  adtunc  fueram,  que  cum  totidem  ex   parte 


a)  So  Hs.    b)  Fehlt    Verbiuii.  etiva  niisit  oder  dcputavit. 

ij  Text  Hanlt  II  487;  Mansi  XXVII  1045.     V(jl.  Bd.  11  265. 

')  Matth.  23,  27. 


502  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  da.s  Konzil. 

P.  deputatis  ac  octo  ^)  mediatoribus  per  regem  Aragonuiii  deputatis 
tractatus  inateriam  ingressi  sunt.  In  ciiius  tractatus  inicio  ante 
cedide  disceptacionem  causam,  propter  quam  venimus,  recitavimus 
per  seriem,  peticioni  sepius  nobis  promisse,  cessioni  videlicet  pure 
et  simplici  inherendo ;  et  quamquam  predicta  cedula  a  cessione 
fuerat  remota,  attamen  post  nostras  responsiones  et  motiva  per 
nos  super  ineptitudine  cedule  recitata  Uli  ex  parte  Petri  organo 
Senecensis  ^)  episcopi  ad  declaracionem  mentis  dicti  P.  quantum 
ad  primum  modum  in  cedula  comprehensum  descenderimt,  videlicet, 
quod  reges  et  principes  christianitatis,  iit  obvietur  scismati  futuro, 
iur abunt  de  obediendo  eligendo  in  papam,  ut  superius  recitatur. 
Ad  quod  "^)  responsum  fuerat,  quod  per  hoc  non  magis  obviatur 
scismati  futuro,  qtna  electione  in  discordia  celebrata  de  duobus 
eciam  reges  et  ])rincipes  informati  unius  electionem  fore  validam, 
aliam  vero  nuUam,  tali  electo  obedient  consciencia  salva;  semper 
conformiter  vice  versa  ceteri  reges  et  principes  ad  aliam  electi- 
onem obedient  salvo  iuramento,  prout  rex  Aragonum  Petro  de 
Luna  obedienciam  exhibet  taliter. 

Ad  declaracionem  II.  dubii,  .  .  .  quid  intelligit  P.  pei'  hoc,  .  .  . 
quod  hat  electio  canonice,  assei'uerunt,  quod  ...  in  crastino 
super  hoc  et  aliis  benivolam  reportarent  [responsionem].  De  cras 
extimc  in  cras  procrastinando  materiam  protraxerunt  usque  ad 
XXVI.  Octobris,  in  quo  dictus  P.  quandam  cedulam  illius  clausule 
declai'atoi'iam  i'egi  Romanorum  et  aliis  ministravit,  que  sie  incipit: 
Sequitur  practica  super  via  renimciacionis  .  .  ,•') 

Ecce  practicam  ponit  P.  pro  electione  ...  Et  quia  visum 
fuerat  tam  regi  .  .  .^) 

Cuius')  i)ractice  processum  totum  unacum  originalibiis  pre- 
dictus  P.  ad  deliberandum  super  liiis  habuerit  i)er  mensem, 
ne  causam  ignorancie  oblacionum  viaruni  predictarum  per  nos 
factarum  .  .  .  pretendere  timc  valeret,  attamen  hiis  non  obstanti- 
bus  et  aliis  i)luribus  in  regem  Romanorum  et  legatorum  concilii 
scandalum    recitavit,    quod   vias   dictis    legatis   aperuit   iustas    et 


a)  Folgt  licet. 

^)  Der  Ersbischof  von-  Tours  nenitt  neun. 
''■)  Aciitio,  ain,  13.  November  nacli    Uueaca  versetzt. 
•■»j  Text  Hardt  II  487;  3IaHsi  XXVII  1046  ff . 

*)  Beidemal  Inhalt  icie  in  der  Apologie  des  Erzbischofs  von  Tours  Hardt  II 
525;  Mansi  XXVIII  244. 

•')  Hier  nohl  quamvis  zn  ergänzen. 


C.     Die  Veihaiidlungeu  von   Pcipionan.  oOo 

raeionabiles,  quibus  lespondere  iiiinime  ciiraverunt  iiec  aliqiias 
vias  aperuerunt  iinioni  directivas  .  .  . 

Quia  regi  Aragonuni  ambaxiatoribusque  alioruni  legiiin  et 
|ii'inci})iim  illlus  obediencie,  mediatoribiis  eciaiii  predictis  et  rei^is 
Aragonuin  toti  consilio")  videbatur,  qiiod  vie  per  legatos  oblate 
Petro  iuste  fuerunt  et  acceptabiles  predictunique  P.  ad  cedendum 
indispositum,  ideo  dictum  P.  adire  personaliter  ad  i)iedictas  vias 
eidem  exponendas  .  .  .  dicti  legati  decreverunt.  Aiidienciaque 
eidem  preconcessa  penultimo  die  mensis  Octobris  prefati  legati 
concilii  Constanciensis  una  cum  duce  de  Briga,  baronibus,  militi- 
bus  et  doctoribus  ex  parte  regis  Romanorum  eisdem  concomitanti- 
bus  ad  illum  P.  iuxta  eorum  maiidata  de  cedendo  suo  papatui 
requirendum  tunc  residentem  in  Castro  Perpiniani  fortissimo 
gentibusque  armorum  fortissime  munito  in  singulis  portis,  hostiis 
ac  fenestris  more  campestrium  bellancium  cum  balistis  extensis 
etc.  in  loco  consistoriali,  ubi  adtunc  sedebat  dictus  P.  .  .  .  non 
ad  instar  pape,  set  satellitis  papatum  cum  gladiis  retinere  conten- 
dentis,  personaliter  accesserunt.  Coram  quo  archiepiscopus  Turo- 
nensis  .  .  .^) 

Quas  inductiones,  ut  aparuit''),  modicum  advertens,  set  illico 
tunc  de  ipsius  mandato  episcoi)us  Senecensis  -)  ad  ipsius  P,  pedes 
se  erexit,  inter  cetera  dicens  nomine  dicti  Petri,  quod,  sicut  vir 
dimittens  uxorem  suam  ad  adulterandam  peccat  mortaliter,  sie 
ipse  verus  Christi  sponsus  non  tenetur  cedere,  sicuti  nee  debet, 
nisi  prius  viderit,  i)er  quem  post  ipsius  cessionem  gubernaretur 
ecclesia.  Ad  cuius  dicta  de  P.  mandato  addidit  alius  doctor,  di- 
cens, quod  ad  ipsum  P.  ut  papam  spectat  electio  futuri  pontificis 
duplici  racione,  primo,  quia  de  iure  maiores  cause  ad  papam  sie 
speetant  deeidende,  quod  ab  ipsius  cognicione  evelli  non  possunt, 
eciam  papa  volente,  nisi  ex  hoc  peccaret,  set  inter  maiores  causas 
est  maximum  providere  eeclesie  universali  de  pastore,  per  quem 
iieret  unio,  quam  causam  alteri  sine  peccato  non  potest  cominit- 
tere.  8ecundo  idem  intulit  doctor,  quod  post  pape  cessionem  ad 
ipsum  ut  indubium  cardinalem  electio  pape  spectat.  cum  nullus 
Sit    preter    ipsum    indubi latus    cardinalis.      Subiungit    in    flne    in 


a)  Hs  concilio.    b)  Hs  aperuit. 

y  Der  miH  folgende  Bericht  über  die  Hede  des  Er^bi-schofs  vor  dem 
Papst  deckt  sich  wieder  mit  dessen  eigenen  A)igabeii,  Hardt  II  534;  Mansi 
XXVIII  247. 

'"')  Hardt  II  ö34  hat  Sovoteasein,  ineiid  also  looJil  irrig  (Jciedo. 


504  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

hiis  verbis:  Hoc  dico  pro  responso  d.  n.  sanctissiiiii.  0  ceca 
responsio  illudens  excusantem,  o  dampnande  ambicionis  impvo- 
bitas  .  .  . 

Rex  Arag-onuni  .  .  .  quandaiii  cedulam,  licet  P.  pro  tanto 
favorabileiii,  .  .  .  ne  tanien  niptura  fieret  in  niateria  precon- 
cepta,  eideiii")  P.  priiiio^)  die  Novembris  presentari  fecit.  Cuiiis 
tenor  sie  incipit:  Est  visum  serenissimo  domino  Ferdinando 
etc.  .  .  .-) 

Pro  qua  quideiii  cedula  inter  ipsos  concordanda  secundo  die 
Novembris  rex  Aragonum  suuni  iiiisit  primogenitum  ad  dictum 
P.  cum  omni  reverencia  sibi  suj)plicando,  quatenus  eidem  in  ex- 
tremis timc  languenti  tantam  graciam  dignatus  est,')  ut  ad  ipsum 
descendere  voluerit  et  materiam  contentam  in  cedula  concordare. 
Qui  nedum  pro  tanto  bono  descendere  rennuit,  set  cedulam  ex- 
presse  predictam  concedere  denegavit,  asserens  se  pocius  velle 
ultimum  pati  supplicium,  quam  a  suis  cedulis  prescriptis  in  aliquo 
retroire.  Ex  hoc  enim  reges  et  principes  obediencie  dicti  P.  ne- 
dum ipsum  plus  debito  diiTerentem,  set  implicite  denegantem  et 
penitus  indispositum  ad  cedendum  simpliciter  papatui  ,  .  .  modo 
et  forma  per  dictos  legatos  .  .  .  requirere  concluserunt.  Quod 
concipiens  \\  equus  Baltasarii  sequi  volens  vestigia.  ne  per  suuiii 
generale  concilium  ad  tunc  Perpiniani  existens  requireretur  ad 
cedendum,  IUI.  die  Novembris  dictum  concilium  continuavit  usque 
ad  priminn  diem  mensis  Jamuirii  proxime  futuri  suos  licenciando 
prelatos  ea  intencione,  quod  unionis  tractatus  penitus  rumpere- 
tur.^)  Rex  Aragonum  cum  procuratoribus  regum  Castelle  et  Na- 
varre,  cinn  comitibus  Armaniaci')  et  Fuxi  ac  ceteris  comitatibus 
considerantos,  (piod  intra  ecclesiam  i)otestatis  adepte  sie  culmina 
tenentur,  (ßiod  reddituri  sunt  pro  ea  racionem,  quam  Christo  tuen- 
dam  sumpserunt,  IX.  Novembris  primogenitus  regis  Aragonum, 
princeps  Gerunde,  nomine  regis  Aragonum  ac  ipsius,  secimdogeni- 
tus  regis  Aragoiuun,^)  magister  s.  Jacobi  nomine  regis  Castelle 
necnon  prothonotarius  Navarre  nomine  regis  Navarre  comesque 
Armaniaci'')  et  comes  Fuxi  in  propriis  personis  ipsum  P.  in  castro 
Perpiniani    tunc    existentem    ad    cedendum    simpliciter,    pure    et 


a)  Hs  idemque.     b)  5's  Hs. 

\)  Nadi  Roriroprofokoll  3.  November. 
V  Text  Baynald  ad  a.  1415  Nr.  XLVIl. 
•'J  NicJits  iiher  die  Abreise  Sigismunds. 
*)  Johann  ea. 


C.     Die  Verhau (11  unij;ou  von  Perpit;nan.  505 

libere  .  .  .  requisiverunt  in  scriptis.  Cuius'*)  tenor  sie  incipit:  Bea- 
tissinie  pater.  (11111  iiegociuiii  extirpacionis  scisiiiatis  etc.^)  Ad 
quam  requisicioneni  ideni  P.  XII.  die  Novenibris  in  scriptis  respon- 
suni  dedit.  Cnius  tenor  sie  incipit:  Ut  appareat  veritas  ete.-).  eon- 
tinens  in  summa,  quod  iion  tenetur  sicuti  nee  debet  cedere  sim- 
pliciter,  ut  petitur,  videlieet  pm^e  et  libere,  sed  quod  paratus  est 
renuneiaeionem  facere  de  suo  iure  papatus,  observata  tamen  una 
ex  practieis  in  cedulis  contentis  superius  recitata  cum  addicione 
limitaeionis  loci  eleetionis  flende,  videlieet  in  Marsilia  cum  s.  Vic- 
tore, in  Nicia  cum  Villafranca  vel  Saone  ae  taxacionis  numeri 
eompromissarioruni  papam  eligere  debencium.  videlieet  sex  ex 
parte  eardinalium  Petri  et  XU  ex  parte  eardinalium  obedieneie 
Constanciensis.  Quo  responso  dato,  ne  sero  requireretur  per  dictos 
reges  et  prineipes  ad  cedendum.  fingens  se,  licet  falso,  non  esse 
in  loco  tuto  et  securo,  XIII.  die  dieti  mensis  inopinate  et  furtive 
de  Perpiniano  versus  Coqumliberum  ad  galeas  maris  cum  CC  ar- 
migeris  et  C  balistariis  subito  fugiendo  recessit  ad  instar  Balt[a- 
sarii],  Set  cum  rex  Aragonum  de  dieta  fuga  audierit,  eadem 
nocte  XII  ambaxiatores  dictorum  regum  nomine  cum  seeunda 
requisieione  eidem  P.  intimanda  transmisit.  Qui  ipsum  P.  in  loco 
Coeolibero  repertum  requisiverunt  in  scriptis,  euius'')  tenor  sie  in- 
cipit: Heatissime  pater.  Supplieacioni  etc.,  tria  continens  in  effectu, 
supplicacionem,  requisicioneni  et  intimacionem  .  .  .-^) 

Ad  c[uam  quidem  requisicioneni  XVI.  die  Novenibris  in  dieto 
Co(jcolibero  P.  respondebat  per  eedulam  sie  incipientem:  Cum  per 
nltimam  eedulam  ete  .  .  .^) 

Quid  plura'P  Nee  hiis  meandris  dum  contentus,  set  ad  requi- 
sicioneni dictorum  regum  et  i)i'inci])iiiii  ipsius  P.  eardinalibus  pre- 
tensis  el  prelatis  de  Perpiniano  cum  dieto  P.  recedentibus  .  .  . 
faetam  de  redeundo  illico  ad  Perpinianum,  .  .  .  prout  in  requi- 
sieione predieta,  cuius  tenor  sie  incipit:  Cum  Serenissimus  d. 
rex  ete.  .  .  .^)  plenius  continetur,  idem  P.  nomine  suorum  eardi- 
nalium reöponsionem,  prout  sibi  plaeuit,  tune  confinxit  continentem 


a)  So  Hs. 

')  Hardt  II  492  ff.;  Mansi  XXVII  1092  ff . 

-)  Harm  II  494  ff.;  Mansi  XXVIII  227  ff. 

•^j  HanU  II  500  ff. ;  Mansi  XXVII  1093  ff. 

*)  Haren   U  504  ff. ;  Maust  XXVIII  230  f. 

V  Auffor  \erung  Ferdhianfls  am  13.  November  an  die  Kardindle.  Hardt  II 
506  f.;  Mathsi  XXVIII  231  (zum  12.  Nov.).  au  die  Prälaten  Hardt  II  50H  ff. ; 
Mansi  XXVIII  232. 


506  III.  Abscliiiilt.     Benedikt   Xlll.   und  das  Konzil. 

siiiiiuiarie,  (luod  iioii  decet  iiieiiibra  a  capite  discedere,  set  ipsuin 
sequi,  .  .  .  cuius  tenor  incipit:  Keqiiisicioni  etc.^)  0  quam  super- 
sticiosa  ac  fallax  responsio  .  .  . 

Subsequenter  vero  XVI.  die  predicto  Novembris')  de  nocte 
intravit  iiiaie  in  galeis  ciiiii  quatuor  cardinalibiis,  qiiibus  ad  tuiic 
dixit  iit  lupus  se  fingens  luorituruiii :  Fratres,  scitis,  quantani  per- 
secucionem  ])acior  pro  ecclesia  Dei.  lam  eiiliii  suiii  iiiaritinios 
fluctus  ingressui'us,  cuius  eventus  periculosus  est.  Ideo,  si  con- 
tingat  nie  humane  sortis  debitum  persolvere,  vobis  iniungo  vir- 
tute  obediencie,  qua  michi  asti'ingimini,  excommunicacionis  maioris 
ac  damiMiacionis  eterne,  quatenus  ad  statim  procedatis  ad  novam 
electiouem,  quia  apud  me  et  non  alium  residet  ecclesia  sponsa 
Christi.^) 

Ecce,  liic  liquet  aperte,  quod  scisma,  quod  in  se  ipso  non  ])otuit 
perpetuare,  in  successore  continuare  disposuit.  Subsequenter  vero 
dicti  reges  suos  ambaxiatores  ad  P.  de  Luna  in  Paniscola  existen- 
tem pro  tercia  requisicione  eidem  intimanda  de  cedendo  ])apatui 
transmiserunt,  qui  ipsum  inibi  repertum  requisiverunt  in  forma, 
cuius  tenoi'  incipit:  Sanctissime  ac  beatissime  pater.  Pro  parte 
serenissimortnn  regum  etc.^),  continens  terciam  et  peremptoriam 
requisiclonem  i)rime  et  secunde  re([uisicionibus  conforniem  intinia- 
cione  et  comminacione,  si  facere  non  curaverit,  ac  protestacione 
de  iure  imiversalis  ecclesie  et  aliorum  quorumvis  necnon  repre- 
hensionem  fuge  dicti  1^.  de  Perpiniano. 

Ad  quo  iesi)ondebat  P.  per  cedulam,  cuius  tenor  inci})it: 
Antequam  respondeatur  etc.'')  .  .  .  Ecce  hec  opinio  est  heretica, 
si  defendatur,  quia  per  hoc  sequitur,  quod  nedum  impossibile  sit 
unionem  fieri  posse  ecclesie,  set  eciani  ludei  observantes  veterem 
legem  et  Sarraceni  legem  Machometi  ac  ceteri  infideles  sub  aliis 
diis  et  ritibus  viventes  non  ])ossunt  se  Christianis  unire  et  Deo 
adherere,  vero  nee  antiquam  eorum  perversam  fidem  abicere.  Pre- 
terea  ex  hoc  sequitur,  quod  falsi  christiani  diversis  diis  adherentes, 


V  Die  Kariliuäle  aiitwoiteteii  aher  selbd:  Hardt  II  öü6  ff. :  Mansi  XXMIl 
232.     Die  Prälaten  atttwortetcn  nicht. 

-)  Maclt  (lern  Briefe  des  Ersbischofs  von  Narboiine  schon  am  15.  Hardt  II 
522;  Mansi  XXVIII  239.  Dann  wäre  die  Antwort  vom  16.  auf  dem  Schiff 
ausgefertifjt.   das   auch  nach   dieser  Quelle  erst   am   nächsten    Morgen    auslief. 

■^)  Hierüber  ist  sonst  nichts  bekannt. 

\)  Hardt  II  510  ff.;  Mansi  XXVII  1095  f. 

")  Hardt  II  514  ff.;  Mansi  XXMIl  235. 


C.     Die   Vurhaiulluiigen  von  Perpij^naii.  507 

postposito  vei'o  Deo,  ut  quidaiii  deo  luxurie,  quidaiii  deo  super- 
bie  et  quidam  avaricie  cum  siinilibus  non  possunt  per  penilenciain 
se  iinire  Deo  Christo,  et  nostra  redempcio,  opera  eciaiii  luiraciilo- 
i'imi  apostoloriiiii.  doctonini  predicaciones  inutiles  sentiieiitur,  quod 
heresis  est  teuere. 

Secundo  addit  ideiii  P.  in  cediila,  quod  practica  illius  pretensi 
concilii  generalis  Constanciensis  periculosa  esset  ecclesie,  quia 
])otestatis  plenitudineni  verbis  et  factis  sibi  usurpant  et  se  posse 
papalia  et  iura  positiva  suspendere  et  tollere  opinentur,  et  sie 
infectum  adducere  attemtavit.  Ideo  in  concilio,  ubi  voces  ex 
niultitudine  preponderant,  nicliil  boni  sequetur,  set  papalium  et 
positivoruni  iurium  subversio,  que  multa  racione  condita  fuerunt. 
Considerate  liic,  quod  P.  neg^at,  conciliuni  generalem  habere 
potestatem  condendi  iura  positiva  eciam  ligancia  iura  papalia. 
quod  error  est.  et  si  pertinaciter  defendatur,  heresim  sapit,  stan- 
tibus rebus,  prout  sunt.  Nani  in  iure  darum  est,  quod,  licet  papa 
principaliter  habeat  potestatem  a  Deo,  cum  omnis  potestas  sit  a 
Deo,  tamen  potestatem  habet  a  conciliis.  Item  in  iure  certum 
est,  papam  non  ])osse  apponere  ad  libitum  manum  contra  edicta 
in  generalibus  conciliis,  et  sie  liquet,  quod,  sicut  concilium  est 
super  papam  in  ceteris,  sie  supra  sua  iura.  Item  in  iure  planum 
est,  quod,  ubi  sunt  contendentes  de  papatu,  concilium  generale 
erit  iudex  et  non  ipsi.  Et  sie  sumus  modo.  Eigo  j)otestas  resi- 
det  in  concilio.  Preterea  verba  dicta  Petro  per  Christmn:  Tu  es 
Petrus  etc.,  et  quicquid  ligaveris  super  terram  etc.  fuerunt  dicta 
ecclesie  in  persona  Petri,  set  cum  concilium  generale  ecclesiam 
illam  representat  et  sie  plenitudineni  habet  potestatis  iura  positiva 
eciam  papam  obligancia  et  iura  per  ipsum  edita  condere  .  .  .  Nee 
mirum,  si  male  contentatur  P.  de  hiis,  que  circa  Bal[tasaremJ 
facta  sunt,  quia  sie  P.,  ubi  eadem  racione  idem  ins  reddi  debet 
et  ipse  P.  malus  iit  B.  et  multo  peior  eadem  dampnacione  dignus 
seu  maiori  timet,  ne  idem  iudicium  reportaret,  cai'ne  propria,  non 
spiritu  ductus  reprobat  processum.  Nee  ahum  salvum  conductum 
habuit  Bal[tasarus]  a  Romanorum  rege  nisi  ut  quilibet  pro  unione 
veniens  ad  concilium.  Nam  etsi  conductum  habuerit,  ad  nutri- 
mentum  scismatis  et  heresis  minime  extendetur.  Postremo  sub- 
iungit  in  cedula  dictus  P.,  quod,  si  sua  dicta  seu  scripta  a  veri- 
tate  et  doctrina  fidei  catholice  deviarunt,  illa  cassat  et  sacrosancte 
ecclesie  catholice  determinacioni  se  submittit  offertque,  quod,  si 
,  .  .  talia  dixerit,  quod  non  putat,  sie  mentem  suam  vult  declarare, 


508  III.  Alt.schnitt.     Bcuodikt  XIII.  und  da.s  Konzil. 

quod  iion  est  intencioiiis  siie  fuisse  nee  esse  a  fide  dicta  deviiis. 
Hie  conspice  liipuiii  sub  specie  agni,  seit  eniiii  iste  P.,  quod  talia 
in  tractatu  unionis  dixit,  seripsit  et  fecit,  ex  quibiis  in  heresini 
lapsus  est  iam  danipnatani  timensque,  ne  ex  illis  pro  heretico 
nieritü  declaretui-,  cautulose  has  protestaciones  facit  revocatorias 
et  subniissionis  veibo  tantum,  re  tanien  et  effectu  in  scismate 
ut  prius  et  lieresi  perdnrat  ad  instar  Jude  proditoris,  qui  Christum 
verbo  salutando  humiliter  osculatus  est,  re  tanien  et  effectu 
Judeis  eum  tradidit  occidenduni.  Patet  igitur  ex  preniissis,  quod 
iste  P.  nedum  est  fautor,  nutritor  et  continuator  scismatis 
antiquati,    set   hereticus   forniatus   et   danipnatus  ,  .  . 

Hec  vero  eonsiderans  .  .  .  confractoruni  oniniuni  reparator 
sue  sponse  conipaciens  ipsani  volens  liberare  de  manu  adulteri 
.  .  .  decrevit  consolari  per  dictos  reges  et  principes  ac  ceteros 
obediencie  dicti  P.  considerantes  Romanorum  et  Hungarie  regem 
ceterosque  legatos  per  P.  de  Luna  notorie  delusos  vacuosque 
de  regno  Aragonum  remissos,  volentes  exequi  et  exerceie  per 
discipline  terrorem,  quod  P.  facere  noluit  per  doctrine  sermonem 
ad  proseeucionem  prefati  negocii.  Sic  confirmare  dis])osuit,  quod 
prefatos  Komanoruin  regem  et  legatos  de  J^erpiniano  ad  Nar- 
bonam  per  suos  ambaxiatores  instructos  plenissime  secuti  sunt, 
ubi  post  vaiios  ti'actatuuin  amfractus  tempore  quasi  insperato  et 
rupture  i)roximo  cum  dictis  rege  Romanorum  et  legatis  XÜI.  die 
Decembris  .  .  .  quedani  iurata  conclusivaque  capitula  per  concor- 
diam  firmaverunt  XH  in  numero,  quorum  primuni  sie  incipit : 
Primo,  quod  convocacio  fiat  otc.^) 

Quam  concordiam  firmatam  audientes  clerus  et  populus  in 
partibus  illis  et  regno  Aragonum  cum  cordium  iubilo  ac  mencium 
tripudio  ,Te  Deum  laudamus'  missasque  sollempnes,  processioni- 
bus  cum  ignibus  in  plateis  ardentibus  in  nocte,  more  noctis  sancti 
Johannis  Baptiste  cum  timi)anis,  clioris  et  oiganis  ac  omniinn 
melodia  festum  indicentes  sive  feriam  repentinam  pro  tanto  bono 
Altissimo  graciarum  actiones  refei-endo  sollempniter  celebrarunt. 
Et  subsequenter  Ferdinandus  rex  Aragonum  dictos  articulos  omnia- 
que  in  eis  contenta,  concordata  et  iurata,  ut  prefertur,  nomine 
suo  et  suorum  regnorum  ac  pro  se  et  successoribus  suis  nomine- 
que  tutor  regis  Castelle  et  successorum  suorum  XXII.  die  mensis 


*j  Bier  folgt   der  Wortlaut   der  Kapitulation  von   Narbumie.     Hardt   II 
540  ff.;  Mansi  XXVIII  251  ff. 


C.     Die  Vorliaudluiioen  von  Porpionan.  509 

Decembris   in    villa    Perpiniani    confirniavit    et    approbavit    et   ex 
liabundanti   de  novo   illa    iniit    et    servare  iuravit    ad    sancta  Dei 
evangelia.     Suiis    eciaui    primogenitiis,   princeps    Gerunde,   eodeni 
die  ad  sancta  Dei  evangelia  iuravit  se  premissa  servaturum  .  .  . 
Insuper   eodem   die   XXII,   Decembris   d.  rex   Aragonuni   regi 
Ronianorum   et  legatis  ad   sancta  Dei  iuravit  evangelia,   quod,  si 
Petrus  de  Luna,  qui  B.  XIII.  in  sua  obediencia  nuncupatur,  in  ter- 
cia  requisicione  sibi  facta  et  responsione  ad  illani  non  renuncia- 
verit  suo  pa])atui  modo  et  forma  prima,  secunda  et  tercia  requi- 
sicione contenta,  quod  extunc  pro  se  et  omnibus  regnls  citra  mare 
constitutis  infra   LX   dies   imediate  currentes   et  regnis   et   terris 
suis  ultra  mare  existentibus  infra  LXXX  dies  immediate  currentes 
a  tempore  noticie  sibi  facte  de  responsione  P.  ad  terciam  requi- 
sicionem  de   cedendo   i)apatui   sibi   factani   dicto  P.  B.  nuncupato 
realiter   cum   effectu   obedienciam    subtrahet,   qua   dicto   B.   })i-ius 
fuerat  astrictus.    Idem  nobis  iuraverunt  protunc  procuratores  regis 
Navarre  et  comitis  Fuxi  de  subtrahendo  obedienciam  in  regno  et 
comitatu  dominorum  suorum  infra  dictos  LX  dies,  et  ut  incepcio ') 
temporis  noticie  responsionis  dicti  P.  omnibus  pateflat,  fatebatur 
et  ])ublice  recognovit  tunc  ibidem  dictus  rex  Aragonum,  quod  XIX. 
die  dicti  m.  Decembris  fuit  primo  certus  et  cercioratus  plenissime 
de  responsione  dicti  B.  ad  suam  predictam  terciam  requisicionem 
unioni   ecclesie   minime    directiva.     Subsequenter   vero    idem    rex 
Aragonum  super  dicti  B.  indisposicione  ad  pacem  ecclesie  plenius 
inform atus   per  suum   ambaxiatorem   d.  Philippum   magistrum  de 
Barcbinona^)   pro   abbreviando   dictum  tempus   subti'actionis  obe- 
diencie  XXIX.  die   m.  Decembris  Avinione  Romanorum    regem  et 
legatos  predictos  assecuravit,  quod  in  crastino  Epipbanye  Doinini 
proximo  extunc  fiituro  rex  Aragonum  dictam  subtractionein  obe- 
diencie  contra  P.  faciet  indilate  .  .  .-)    Avinione  XXIX.  die  mensis 
Decembris  anno  Domini  MCCCCXVI.^) 

Subsequenter  vero  die  VI.  Januarii  proximo  extunc  sequenti 
d.  d.  Ferdinandus  .  .  .  obedienciam  P.  de  Luna  .  .  .  sollempniter 
subtraxit,  .  .  .  prout  in  littera  subtractionis  dicti  regis  Aragonum, 
que  incipit:  Nos  Ferdinandus  etc.  lacius  continetur.^) 

a)  Hs  incepcionem. 

•j  Felqje  de  Malla.     V(ß.  seinen  Bericht  vom  1.  .Taimar  1416. 

V  Folfjt  Anfforderniifi  zum  Gebet  für  die   Union. 

^)  Weihnachtsstil. 

*)  Hnrdt  TT  554  ff.:  Man.^i  XXVII  824  ff. 


510  III.  Abschnitt.     BfMiodikt  XIII.  und  das  Konzil. 

D.    Die   Gesandtschaft   K.  Ferdiiiaiids   aoii  Aragon   an 
K.  Sigisniund  und  nach  Frankreich  1410. 

(219)  Felipe  (Je  Malla  cm  K.  Ferdbuind:  Vorfrag  vor  Si{/isunni(J 
und  deu  Kmizilsgesandten.  Antwort  des  Erztmclwffi  ro)i 
Toifrs.  Frage  der  Aiissöhming  mit  Ludwig  von  Anjon. 
Feiertiche  Orden mthergabe.  Angeltof  des  Königs  von  Eng- 
taifd,  Sigismnnd  in  Calais  zn  empfaiigen.  Unznfriedenheit 
der  Franzosen  ü,ber  das  aragonisch-englische  Heiratsprojelt. 
Sigisnntud  setidet  den  Erztjisrhof  imn  Riga  und  den  Herzog 
con  Brieg  vorans,  um  die  Stinnnnng  in  Franlreich  zu  er- 
forscJicn.  Ferdinaud  soll  jetzt  leine  Gesandten  dorthin  senden. 
Arignon  (1416)  Januar  1. 

Barcelona,  Kronardiiv,  Or.  Pap.  Druck  Jiofariill  n  Saus.  J^hdipe  de 
Malla  11  ff. 

Jhesus. 

Molt  alt  et  excellent  senyor. 

Ab  liuniil,  devota  et  degude  siibieccio.  Notific  a  la  vostra 
alta  inagnificencia,  qiie  per  gracia  et  direccio  del  criador  disapta 
a  XXVIII  de  Deceiiibre  yo  entri  en  Avinyo  acoiiipanyat  de  iiiicer 
Othobono  et  de  mossen  Miquel  et  dun  altre  cavaller,  los  qiials 
lemperador  nie  tranies  i)er  i'ebieni  a  Vilanova.  Et  lendenia  per 
lo  mati  en  presencia  dels  di})})iitats  de  Constan^a  yo  prt)i)üsi  al- 
guns  articles  de  iiia  anibaxada  al  dit  emperador,  axi  com  fi'ater- 
nals  salutacions  et  la  bona  convalecencia  et  aiigmentacio  con- 
tinua  de  sanitat  de  vostre  reyal  persona,  et  lo  sant  zel  vosti-e, 
senyor,  a  la  unio  de  la  sgleya  et  no  resnienys  la  offerta  de 
anibaxada  trenietedora  en  Fran^a  en  conpanya  siia,  et  la  raho 
del  sobreseliinient  daquella  et  la  intencio  vostre,  senyor,  a  la  con- 
cordia  ab  lo  rey  Lois  et  lo  fet  de  la  letra  trenietedora  en  Scocia 
et  la  deliberacio  vostre,  senyor,  ala  susti'accio  fahedora  tot  aro 
segons  la  instruccio  del  ineniorial.  Dels  altres  affers  toquants 
les  confederacions  yo,  senyor.  no  digin  res  aquella  hora,  car  axi 
1110  tranies  adir  lemperador.  Ales  coses  desus  dites  respos  lar- 
chabisbe  de  Tors  per  ordinacio  del  emperador  et  dels  desus  dits, 
faent  gracias  a  Deu,  qui  axi  avia  emprentada  en  vostre  real  co- 
ratge  la  anior  de  la  pau  de  la  esglesia  et  avia  elegit  a  vos,  senyor, 
per  a  ten  gloi'ios  inisteri  dar  bon  apuntament.  Et  del  fet  de  la 
subtraccio  foi'en  tots  sobiranament  consolats.  Apres,  senyoi", 
parla  lempei-ador  rememorant  tots  los  seus  treballs  et  diligencies 
per  dar  pau,  quant  en  eil  fos,  a  tota  cliristiandat  et  axi  mateix, 


D.     Die  Gesandtschaft  K.  Fercliiiaiids   an  K.  SioLsmund   und  Frankreich.     511 

senyor,  recitant  grans  laors  de  vos,  et  apres  devalla  al  fet  del 
i'ey  Lois,  dient,  qiie  eil  desigave  molt  lo  ben  aveuir  daquell  rey, 
ab  lo  qiial  era  confederat  ja  de  teinps  passat  en  lo  fet  de  Napols 
et  de  Apulia  contra  Lansalau:  et  que  eil  auria,  pler,  que  lo  fet 
(lesta  concordia  no  prengues  dilacio,  mas  que  fos  feta,  ans  que 
vostres  misatgers,  senyor,  fossen  a  Constan^a,  perque  los  uns 
affers  no  retriguassen  los  altres,  qui  son  de  ten  gran  pes  com 
dela  comuna  concordia  dels  Christians  et  destes  paraules,  senyor, 
li  feu  grans  gracias  mossen  Guillem  Senyet  niisatger  del  dit  rey 
Lois,  dient,  que  tostenips  avia  demostrada  gran  anior  al  dit  rey. 
Yo  respongui,  que  vos,  senyor.  ab  tots  los  reys  Christians  desiga- 
vets  aver  pau  et  concordia  axi  com  rey  catholic  et  chi'istia  et 
(jue  a  vos,  senyor,  era  placent  esser  de  bon  acord  ab  lo  rey  Lois, 
maiorment  com  eil  fos  de  vostre  sanc  et  en  gran  affinitat,  car  vo- 
stre  reyal  volentat  retglade  per  retgle  et  direccio  divinal  tostemps 
era  inclinade  segons  dictament  de  virtut  et  vera  raho  et  que  res 
alre  no  la  podia  moure  ni  vinclar.  Enipero  que  si  lemperador 
volia  entrevenir  et  esser  miga  en  aquesta  concordia  de  vos,  se- 
nyor, ab  lo  dit  rey,  axi  com  vos,  senyor.  confiavets  dell,  que  aviets 
per  fi'are  et  que  neguna  confederacio  ni  altre  cosa  nol  poria  re- 
traure  de  esser  ver  mediator,  que  vos,  senyor,  esperavets,  que 
lo  tractament  de  La  dita  concordia  venria  a  äegude  fi  et  bona 
conclusio  et  que  noy  auria  tant  affer,  que  los  fets  de  la  sancta 
Imitat  de  la  esgleya  ne  prenguessen  dilacio  ni  detriment,  los  quals 
vos,  senyor,  avets  a  cor  sobre  tots  altres  fets.  Car  desigats  aquella 
sobre  totes  coses  apres  la  salut  de  vostre  anima  axi.  com  be 
iuivets  demostrat  no  comportant  ni  bla  :  .  .^)  vostre  cors  malalt 
ans  oblidant  los  evidents  et  quasi  certs  perills  de  la  niort  segons 
cos  de  natura,  si  no  fos  providencia  divinal  dispensant  et  supplint 
sobre  aquell  axi  mateix  que  esperar,  que  vostres  misatgers,  als 
quals  dariets  poders  sobre  la  dita  concordia,  fossen  a  fonstanva, 
no  era  gran  dilacio.  Car  per  vos,  senyor,  no  romandria,  que  la 
sancta  unio  no  fos  presta  et  ben  presta  et  ja  a  les  portes  et  tots 
los  preparatoris  daquelle,  segons  prou  devia  a  tot  lo  nu)n  apparer, 
per  CO  que  vos,  senyor,  fet  aviets,  Ladonchs.  senyor,  lempera- 
dor comensa  a  rahonar  se  molt  altament  de  vos,  recitant  vostres 
grans  lahors  et  dient,  que  aquesta  confederacio,  de  que  eil  avia 
feta  mencio  ab  lo  rey  Lois,  era  contra  Lansalau  en  lo  fet  de  Na- 
pols.    Et  yo  respongui,   que  axi   ho  avia  entes,  car   yo  sabia  be, 

a)  Reg.  Loch. 


512  III.  Abschnitt.     Bonedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

qiie  vos,  iiiolt  excellent  senyor,  deviets  per  ralio  de  vostre  gran 
excellencia  et  alta  virtiit  deviets  esser  scrit  en  son  cor,  axi  com 
vos  pui'anient  lo  aniavets  et  que  per  eil  et  per  tots  reys  et  prin- 
ceps  Christians  deviets  esser  et  aniat  et  car  tengiit.  Et  certes, 
senyor,  eil  respos  niolt  dolQament  et  be  sembla  a  mi,  que  tot,  quant 
dit,  avia  era  estat  per  algun  conport  dels  Francesos,  qui  eren 
aqui  presents,  per  lo  rey  Lois.  Lo  die  mateix,  molt  excellent  et 
virtuos  senyoi'.  apres  dinar  yo  proposi  lo  i'estant  del  memorial 
al  emperadoi'  aconipanyat  dalg-uns  Alamanys  et  Ongres  et  micer 
Otliobono  et  un  cavaller  Angies,  et,  senyor,  Dens  nierce,  ronias 
lo  dit  enipei'ador  consolat  et  molt  content  de  tota  vostre  inten- 
cio,  dient  tantes  coses  en  vostre  lalior,  que  apparia,  que  de  ha- 
bundancia  de  gran  cor  eil  parlava  et  rebe  ab  sobirana  alegria  et 
accio  de  gracias  lo  vostre  collar,  senyor,  et  niagnificant  lo  do  lo 
tench  en  son  coli  nies  de  una  liora  et  feu  lo  juranient  dels  capi- 
tols,  acceptant  la  dispensacio,  qui  fora  contraria  a  son  vot,  se- 
gons  vos,  senyor,  nie  digues,  car  eil,  senyor,  dispensa  cas  seiiiblant 
en  vos  en  los  capitols  de  la  sua  anipresa,  segons  nia  dit.  Lo 
comte  Palati,  ^)  senyor,  ab  sobiranes  gracias  fet  lo  juranient  rebe 
vostre  ampressa  et  axi  mateix  lo  cavaller  del  regne  de  Polonia 
et  messen  Steve,  qui  porta  lespasa  devant  lemperador  et  VI  altres 
entre  cavallers  et  scuders,  als  quals  per  lionor  vostre,  senyor,  et 
jier  quen  fessen  a  vos  les  gracias  axi  com  si  singularment  les 
haguessets  nomenats,  volc  lemperador,  que  yo  mateix  la  los  posas 
al  coli  per  auctoritat  vostre,  senyor,  et  sua,  dient,  que  volia  aquells 
esser  entesos  en  lo  seu  nombre  dels  XXX  la  deena  ampresa  dix,  que 
saturava  per  mostra  daltres  affers,  et  cert,  senyor,  molt  appar 
be,  que  vostre  ampresa  es  noble,  car  la  porten  volenters  et  la 
magnifiquen  et  sen  tenen  per  honrats  los,  qui  la  han.  En  lo  nom- 
bre daquests,  (|iii  a(iiiolla  liora  reberen  vostre  ampressa,  senyor, 
es  lo  cavaller  Angies  desus  dit,  qui  es  estat  en  la  batalla  et  es 
vengut  a  lemperaditr  de  part  del  rey  Danglaterra  offerint  li,  que, 
si  vol  anar  en  Fran^a,  que  eil  vendra  a  Cales  ab  son  consell.  Et 
stant  en  aquestes  noves  del  cavaller  Angies  dix  a  mi  lemperador, 
que  los  Franceses  no  avien  trobat  pler  en  la  offerta,  que  vos, 
senyor,  fets  de  trametre  ambaxada  en  Fran(,*a  per  la  concordia 
dels  reys  de  Fran^a  et  Danglaterra,  dient,  que  ells  entenen  en  la 
dita  concordia  i)er  via  de  matrimoni  entre  lo  rey  Danglaterra  et 
Katerina  filla  del  rey  de  Franya  et  axi  sabien  ells,  que  vos,  senyor. 


^)  Von  Ungarn,  Gara. 


D.     Die  Gesandtschaft  K.  Ferdinands  an  K.  Sjcrismund   und  Fiankreich.      518 

luenejavets  ab  niisatgers  Angleses  seniblant  tracte  de  inatrimoni 
et  enchare  me  dix,  que,  si  eil  se  fos  avisat  sobre  a^o,  que  nom 
aguera  trames  adir,  que  yo  paiias  daquesta  materia  devant  los 
Franceses  axi  com  feu,  iiias  que  a  bona  intencio  ho  avia  fet  et 
que  eil  provehiria  be  en  los  affers.  Enipero.  senyor,  sobre  la  anada 
en  Franf;a  eil  respon.  que  hi  ira  et  que  sobre  la  traniesa  de  vo- 
stres  misatgers  dira  a  mi  qo.  que  li  semblara.  Axi  mateix.  senyor, 
he  entes  et  he  ho  assats  de  bon  loch,  que  eil  fa  embaxada  en 
Fran(,*a  et  traniet  lo  bisbe  de  Riga  et  lo  duc  de  Bria,  pensen,  que 
segons  aquests  trobaran,  si  fara  leniperador,  qui  no  volria,  que 
la  sua  anada  fos  infructuosa,  la  cual  los  Franceses  ab  gran  in- 
stancia  denianen  et  procuren.  Senyor,  de  la  leti-a  de  Scocia  leni- 
perador na  pren  carrec  et  daver  salconduit  del  duc  de  Burgunya 
per  los.  qui  iran  al  concili.  Et  diu,  que  posara  son  segeil  en  lo 
Instrument  de  la  concordia  feta  a  Narbona  et  queus  ti-ametra  per 
mi  la  sua  ampressa  et  que  vol  enchare  ab  mi  parlar  faentme 
resposta  sobre  lo  fet  de  la  ambaxada  en  Franga  et  daltres  coses. 
Et  axi  son  estat  en  sospes  dos  dies,  perque,  senyor,  he  deliberat 
de  trametre  vos  lo  correu  ab  la  present,  segons  lo  so,  que  yo 
veig  tro  al  die  de  vuy.  Lemperador  me  remetra  breument  a  vos, 
senyor,  et  nom  calra  aei  esperar  et  yo,  senyor,  sap  Deus,  ab  dili- 
gencia  entench  en  mon  espatxament,  maiorment  car  volria  lo  jorn 
dels  reys  fei-  vos  offerta  de  part  del  emperador  dela  sua  ampressa, 
si  fgr  se  pot.  Et  vulla  per  molts  benaventurats  anys  lo  All  de 
la  Verge  advocade  vostre  conservar  vostre  reyal  et  gloriosa  Co- 
rona.    Scrita  en  Avinyo  lo  primer  jorn  del  any. 

Senyor,   lo  vostre   humill  et  devot   sotsmes,   qiies   recomana 
a  la  vostra  mer^e,  Phelipp  de  Malla.  ^) 


')  Ein  2.  Schreiheu  vmn  gleichen  Tatje  fa.  n.  0.) :  AI  molt  alt  e  molt  ex- 
cellent  priiicep  et  senyor  lo  senyor  Rey. 
Jhesus. 
Molt  excellent  et  virtuos  senyor.  Sus  ara  ma  dit  lemperador,  queus 
trametra  ambaxada  en  companya  mia.  Crec,  los  misatgers  seran  mossen  Mi- 
quel  et  micer  Othobono  et  crec,  senyor,  que  ells  vos  portaran  lampresa  de 
lemperador.  Item,  senyor,  ma  dit  lemperador,  que  lambaxada  vostre  tramate- 
dora  en  Fransa  no  ha  loch  de  present  per  la  raho  en  laltre  letra  conteng-uda. 
Segons  les  paraules  del  emperador  pens,  que  dema  alguna  hora  porem  partir, 
et  conserve  benaventuradament  et  votiva  vostre  altissima  corona  senyor  Jhe- 
sus rey  vostre  fill  de  la  Verge  advocada  (so  hier  Or.)  vostre.  Scrita  lo  primer 
die  de  Janer  hora  de  mig  jorn.  Senyor,  lo  vostre  humil  vassall  et  sotsmes 
per  vostra  senyoria  trames  a  lemperador  Phelipp  de  Malla. 

Finke,  Acta  concilii  '"onstaiiciensis  «J«J 


514  III.  Abschnitt.     Benedikt  Xlll.  und  das  Konzil. 

(220)  Notariats  hl  fifrument  des  Konzilsschrcihers  Petrus  de  Jrilhia 
über  die  AufiiaJtme  von  1000  Franken  bei  dem  Kaufmann 
Francisquinus  Ricii,  für  die  der  Erzbischof  von   Narbonne 
bi'rrgt,  für  Konzilszwecke,   nachdem   sonst  niemand  sich  zur 
Zahlung   oder   Bürgschaft    bereit   gefunden   Imtte.     Avignon 
1416  Januar  3. 
Born,    Vafilx.    Archiv.  Armar.    XV   Capsa   X.   Or.   Perg.   Xntariatsseichen. 
In  nomine  Doniini.    Amen.    Tenore  hiiius  veri  et  publici  instru- 
menti  cmictis  pateat  evidenter,  quod,  cmn  reverendissimi  in  Christo 
patres    ac   viri  doctissimi  d.  Jacobus   archiepiscopus   Turonensis, 
Petrus    Rippensis,    Jacobus    Adriensis    et   Johannes    Gebennensis 
episcopi,   Joliannes    de    Opizis    sacri    palacii    apostohci    caiisarum 
auditor,  Lambertiis  de  Stipite,  prior  de  Bertraya  Leodiensis  diocesis, 
decretorum,  Benedictus  Genciani  et  Conradus  de  Susato  s.  pagine, 
^Johannes '"^)  Welles,  Hugo  Holbez  et  Bernardus  de  Planhea  decre- 
torum   doctores,   sacri    generalis    concilii   legati,    novissime    cum 
serenissimo    et    invictissimo    principe    d.    Sigismimdo    Dei   gracia 
Romanorum  rege  semper  augusto  ac  Hungarie,  Dalmacie,  Croacie 
etc.  rege  de  Provincia  et  civitate  Narbonensi,  ubi  super  pace  et 
unione   sancte    matris    ecciesie    cum   illustrissimis    principibus    d. 
Yspaniarum  regibus  ac  magnifico  et  potenti  viro  d.  comite  Fuxi^) 
seu  eorum  procuratoribus  obediencie  Petri  de  Luna,  Benedict!  XIII. 
in  eadem  appellati,  certum  apunctamentum  receperunt,  quo  medi- 
ante,  divino  opitulante  suffragio,  pax  et  unio  huiusmodi,  dummodo 
apunctuata  inter  partes  execucioni  demandentur,  sperantur  in  Dei 
ecclesia    indeficienter    haberi,    rediissent    et    hie    applicuissent   et 
post  eorum  apulsum  cum  eodem  d.  imperatore  reverendissimisque 
in  Cliristo  patribus  d.  Narbonensi,  sancte  Romane  ecciesie  camerario, 
Remensi  et  Rigensi  archiepiscopis  et  Strigoniensi '')-)  episcopo   ac 
multis  aliis  notabilibus  prelatis    et   viris    egregiis    consilia   eciam 
prosecucionis  dicte  unionis  sancte  matris  ecciesie   intrare   solitis 
diversas  deliberaciones  et  consilia  habuerint,  in  (piibus  inter  alia 
dehberatum  extitit  et  omnino  conchisum,  quod  pro  consummacione 
äpunctuatorum   sive   conclusorum   inter  eundem   serenissimum  d. 
imperatorem  et  eosdem   legatos    ab    una   et   dictorum    regum    et 
principum    ab    alia    partibus    ambaxiatores   et   nuncios    aliqui    ex 


a)    Von  Johannes  his  deeretoruni  am  Rande,    b)  Or.  Strap:aniensi. 

')  CharaMer istischer  Weise  ist   der  Graf  von   Armaipinc  tricht  (leuamii. 
')  Sfrifinuium  (Gran)  ist  natürlich  auch  Ersbistum.  aber  Georg  luyn  Iloheii- 
lohe  aar  Bischof  von  Pa^san  mid  Administrator  von  Gran. 


D.     Dio  Gesandtschaft  K.  Ferdinands  an  K.  Sigismund   und  Frankrfieh.     515 

dictis  (lominis  legatis  seu  alii  cum  litteiis  credencie  dicti  d.  iinpe- 
ratoris  ad  dictos  d.  reges'')  et  coiiiitem  accedere  et  reliqui  eorundein, 
salteiu  aliqui,  quos  d.  Imperator  omniiio  volebat  et  vult  reditm'os, 
Constancie  redire  debeant,  et  cum  multi  ex  ipsis,  ut  dicebant, 
pecuniis  penitus  exausti  non  haberent,  cum  quo  accedere  et  redire, 
ynio  nee  abhinc  sine  ulteriore  iuvamine  et  succursu  recedere  et 
ulterius  progredi  valerent  et  pro  inveniendis  peccuniis  et  ha- 
bendis  dictus  d.  camerarius  sindicique  et  aliqui  cives  mercatores 
huius  civitatis  necnon  Uticensis,  Lombariensis  et  Foroiuliensis 
episcopi  ac  collector  Provincie  et  nonnulli  alii,  ut  tantis  necessitati 
et  utilitati  evidentibus  negociorum  dicte  unionis  saltem  mutuo 
subvenire  et  succurrere  vellent,  requisiti  et  exortati  fuerint,  et 
finaliter  quilibet  se  excusans  nullus,  procli  dolor,  repertus  extite- 
i'it,  qui  matri  sue  compassus  fuerit  quique  voluerit  aut  potuerit 
predicto  seu  alio  modo  iuvamen  aliquod  impendere,  dicto  d.  came- 
rario  excepto,  qui  de  proprio  multas  iam  hie  et  in  Narbona  tra- 
didit  peeunias  multaque  habuit  propter  hoc,  postquam  iidem  Sere- 
nissimus d.  Imperator  et  d.  legati  in  hac  fuere  oeeana  regione, 
expensarum  profluvia  subire,  prout  habet:  tandem  reperto,  quod 
apud  honorabiiem  virum  Francisquinum  Rieii  mereatorem  Aveni- 
onensem  duo  milJia  scuta  auri  existebant,  que  alias  ad  d.  Ludo- 
vicum  d.  de  Montegaudio  militem,  Bisuntine  dibcesis,  olim  guber- 
natorem  Astensem  pro  d.  duce  Aurelianensi  pertinuisse  et  spectasse 
dievmtur,  sed  cum  idem  dominus  Ludovicus  in  personam  dicti  d. 
imperatoris  crimen  commiserit,  ut  idem  d.  Imperator  asserebat, 
lese  magestatis  et  ob  hoc  bona  sua  forent  confiseata  et  ad  ipsum 
dominum,  ut  dicebat,  pertinerent  imperatorem,  ut  eciam  constare 
asserebat  senteneia  iam  super  hoc,  ut  dicitur,  lata,  requisivit  ipse 
d.  Imperator  nee  non  dicti  d.  legati  eundem  Francisquinum,  quod 
ipse  huiusmodi  duo  milia  seutorum  auri  summam  penes  eum, 
ut  prefertur,  existentem,  ipsi  d.  imperatori  pro  prosequeione  negocii 
unionis  ecciesie  traderet.  Qui  quidem  Franeisquiniis  cum  honore 
et  reverencia  debitis  respondendo  dixit  ac  aliqui  alii  ibidem  existentes 
dixerunt,  quod  posito,  sed  non  eoncesso,  quod  idem  d.  Ludovicus 
commisisset,  quod  absit,  illud  crimen,  non  propterea  peceunia 
ipsa  II'"  seutorum,  cum  tempore  premissi  pretensi  delicti  et  con- 
fiscacionis  non  foret  in  dominio,  terra  seu  districtu  dicti  d.  im- 
peratoris, sed  in  terra  ecciesie,  ad  ipsum  pertineret,  sed  in  casum 
hune    ad  Romanam   ecciesiam   et   eins   cameram    apostolicam.   in 

a)  Or.  regem. 

33* 


510  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

quaruni  doniinio  i)ecunia  ipsa  existit,  ut  aliqiii  diciint,  vel  ad  d. 
Aurelianensein  ut  coniitem  et  d.  Astensem,  ut  alii  eciain  dicunt, 
presertim  d.  conies  Virtutum,  gerinanus  eiusdem  doniini  Aure- 
lianensis,  Asti  nunc  pro  regimine  civitatis  et  comitatus  Astensis 
existens,  qui  per  eins  litteras,  quas  ipse  Francisquinus  ibidem 
exhibuit,  mandavit,  quod  dicta  duo  milia  scutorum  auri  sibi 
niitteret  et  expediret  aut  tradi  et  expediri  faceret,  alias  ipse  in- 
dempnitati  dicti  d.  ducis  gerniani  sui  provideret;  subiungens  ideni 
Francisquinus,  quod  dictus  d.  Ludovicus  habuit  ab  ipso  unam  cedu- 
lam  recognicionis  et  confessionis  dictorum  duorum  niilium  scutorum, 
quam  nunc  predictus  d.  conies  Virtutum  habebat  et  quam  ij)SP 
Francisquinus,  antequam  dicta  duo  milia  scutorum  seu  aliquid 
de  eis,  ad  quemcunque  pertineant,  alicui  traderet,  recuperare  vult 
et  intendit.  Cui  quidem  Francisquino  replicatum  extitit,  quod,  si 
satis  sufficienter  cognitum  non  foret,  ad  quem  pecunia  huiusmodi 
pertinere  debeat,  videri  adliuc  poterat,  quia  satis  sunt  clerici  gracia 
Dei  hie  ad  cognoscendum  de  isto  et  maiori  casu  in  iure,  quo 
cognito  d.  Imperator  in  iuris  subsidium  requireret  officiarios  istius 
civitatis  pro  exhibenda  sibi  iusticia  et  mandando  execucioni  sen- 
tenciam  super  hoc  latam ;  nam  supposito,  quod  ipse  Francisquinus 
istam  cedulam  nunquam  recuperaret,  non  propter  hoc  pecunia 
ipsa  eidem  remanere  debebat,  quoniam  indempnitati  sue  alias 
iuridice  provideri  posset.  Finaliter  post  multas  altercaciones  et 
disceptaciones  deventum  fuit  ad  hoc,  quod  ipse  Francisquinus 
traderet  mille  Francos  ex  dictis  duobus  milibus  scutorum,  concessa 
sibi  licencia  per  d.  imi)eratorem  et  d.  camerarium  ibidem  presentes, 
quod  residuum  dictorum  11'"  scutorum  vel  eciam  totam  summani 
in  certo  casu,  ut  infra  dicetur,  tradere  possit  illi,  ad  quem  pei'- 
tinebit,  eciam  dicto  d.  comiti  Virtutum,  cui  idem  d.  imperatoi* 
scribere  promisit,  eundem  deprecando,  et  quantum  expressius 
poterit,  astringendo,  quod  idem  d.  conies  eundem  Francisquinum 
pi'o  dictis  mille  francis  non  molestet  seu  pro  eis  ipsum  impediat 
quoquomodo,  sed  pro  dictis  crimine  et  confiscacione  ipsos  mille 
francos  sibi  dimittat  vel  saltem  casu,  quo  racione  criminis  et 
confiscacionis  predictorum  seu  alias  ad  ipsum  d.  imperatorem 
non  pertinerent,  illorum  defalcacionem  et  deductionem  recipiat 
de  hiis,  in  quibus  ipse  d.  Aurelianensis  ex  aliis  causis  dicto 
d.  imperatori  legitime  tenetur,  quoniam  ipse  d.  Imperator  quittan- 
ciam  sufficientem  de  ipsis  mille  francis  ipsi  d.  Aurelianensi  dabit. 
De  cuius   quidem  d.  comitis  super   premissis    intencione    constare 


1).     Die  Gesaiultschaft   K.  Ki'idiiiaiid.s  an  K.  .Si<j;isinuii(l    und   Frankreich.      517 

(lebet  infra  cluos  nienses  a  data  piesenciuiii  coniputandos,  quibiis 
lapsis,  si  dictiis  d.  conies  tradicionem  huiusmodi  iiiille  tVancoruin 
in  altero  dictorum  casiium  ratain  non  haberet,  ex  nunc  piotunc 
dictus  d.  hnperator  dai-e  sen  dari  facere  debet  bonani  et  lirniani 
securitateni  dicto  Fiancisquino,  et  talem,  quod  ea  mediante  in 
casu  cuiuscunque  restitucionis  sive  iuridice  sive  de  facto  ipse  i)osset 
illos  recuperare.  Et  cum,  ut  prefertur,  nullus  ex  prenoniinatis  d. 
episcopis,  sindicis,  civibus,  mercatoribus  aut  aliis  reperiretur,  qui 
securitateni  huiusmodi  facere,  prestare  seu  dare  vellet,  iidem  d. 
imperator  ac  d.  legati  dictum  d.  camerarium  requisiverunt,  quod 
securitatem  huiusmodi  prestare  vellet.  Qui  quamquam  pridie  d. 
imperatori  tani  Narbone  quam  hie  multas  pecunias  in  auro  tradiderit 
et  alia  servicia  sibi  suisque  ac  d.  legatis  et  aliis  iuxta  posse 
fecerit,  nichilominus  pro  tanto  bono  dixit,  quod  ipse  securitatem 
huiusmodi  faceret,  propter  quam,  ut  bene  providebat,  ipsum  dictos 
nn'lle  francos  solvere  oporteret^)  et  quod  revera,  si  illos  haberet 
realiter,  tantum  diligeret  eos  numerando  modo  expedire  et  tradere, 
sicut  lianc  facere  promissionem  et  securitatem  ;  nam  idem  foret 
sibi  nunc,  si  haberet,  sicut  alias  solvere,  sed  in  consciencia  sua 
non  habebat,  ymo  ab  anno  citra  necesse  habuit  magnas  pecunias 
mutuo  cum  multis  dampnis  et  Interesse  suo  recipere,  sed,  quicquid 
contingeret,  dictas  promissionem  et  securitatem  propter  bonum 
unionis  predicte  faceret. 

Die  veneris  tercia  mensis  Januarii  anno  a  nativitate  Domini 
millesimo  quadringentesimo  sexto  decimo  indictione  nona,  cum 
eodem  anno  sumpta,  dominis  testibus  et  dicto  Francisquino  meque 
notario  subscriptis  Avinione  in  domo  seu  librata  olim  dicta  d. 
cardinalis  Penestrini  et  nunc  d.  cardinalis  s.  Marci  in  camera 
paramenti  .  .  . 

Presentibus  ,  .  .  d.  Reginaldo  archiepiscopo  Remensi,  .  .  .  d. 
Guillermo  Seigneti  senescallo  Bellicadri  et  Nemausi,  d.  Ludovico 
Alamandi,  Henrico  de  Saconay,  decretorum,  Valentine  provincie, 
Viennensis  et  Meldensis  ecciesiarum  archidiaconis,  Anthonio  Vir- 
ronis  et  Poncio  Transquerii,  legum  doctoribus,  et  pluribus  aliis 
testibus  ...  et  me  Petro  de  Trilhia  presbytero,  canonico  et  suc- 
centore  Narbonensis  ecclesie  publice  apostolica  auctoritate  ac 
sacri  generahs  Constanciensis  concilii  scriba,  qui  hoc  presens 
publicum  instrumentum  .  .  .  signo  meo  solito  signavi  .  .  . 


')  Tatsächlich    steht   auf  dem  Bücken   der    Urlunde:   Postinodum   per   d. 
camerarium  dicto  Francisco  restitutis. 


518  III.  Al)schiiitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

(221)  Felij)c  de  Media  an  K.  Ferdinand :  Ungünstige  Stiminung  in 
Frankreich  für  die  augenhlicMiche  Gesandtschaft  Aragons 
wegen  der  verschiedenen  Heirat sprojektr.  O/fenkioidige  Aifs- 
zeichmmg  Mallas.  Gestern  NacliricJd  der  Stibtraktionsfrier 
in  Perpignan.  Freude  K.  Sigismmids,  Jubel  und  kirchliche 
Feste  in  Avignon,  Messe,  Predigt,  Prozessimi.  Gesandte  Sigis- 
munds  nach  Paris.  Erzbischof  von  Bei  ins  arbeitet  für  Sigis- 
muiids  Reise.  Die  Konsta)izcr  Konzil sgesandten  reisen  bcdd 
zurück.     Avignon  (1416)  Januar  10. 

Barcelona.  KronarcJiiv.  Or.  Pap.  Druck  Bofarull  y  Sans.  Phelipe  de 
Malta  20  f. 

AI  uiolt  alt  et  molt  excellent  piiiicep  et  seiiyor  lo  senyor 
rey  Darago  et  de  Sicilia. 

Jhesns. 

Senyor  molt  excellent.  Ab  protestacio  de  liinnil  et  degude 
submissio  tostemps  premesa.  Per  altre  correu,  lo  quäl  parti  lo 
primer  jorn  de!  present  nies,  scrivi  larguament  a  vostre  alta 
maiestat  de  tots  los  affers,  los  quals  trosus  en  aqiiell  die  eren 
succeliits,  en  special,  senyor,  com  lemperador  consellave,  qiie  de 
present  vostre  serenitat  sobresegues  en  trametre  ambaxada  en 
Fran^a  per  tal,  com  los  Francesos,  qui  entenen  en  aver  pau  ab 
lo  rey  Dangleterra  per  via  de  matrimoni,  noy  troben  pler,  dients, 
qiie  entre'vos,  senyor,  et  misatgers  del  dit  rey  se  tracten  con- 
federacions  en  semblant  manera  per  via  de  matrimoni.  Per  qiie, 
senyor  molt  excellent,  appar,  que  ells  per  aventiira  no  volrien  et 
qiie  vostres  misatgers  no  desviassen  la  paii  per  aquella  via,  de 
la  quäl  ells  estan  ab  speranpa.  Empero,  senyor,  estes  paraules 
lurs  se  son  dites  axi  secretament,  com  ells  han  pogut,  he  devant 
mi  no  nan  fet  james  semblant.  Senyor,  totes  les  coses  ami 
manades  per  vostre  imperiosissima  serenitat  per  la  gracia  de 
Deu  han  agut  bon  recapta,  segons  larguament  Deus  migensant  yo 
explicai-e  a  vosti-e  magnificencia,  car  coses  hi  ha,  que  no  fan  a  letres 
comanar.  Et,  senyor,  yo  entenia  a  partir  lo  segon  die  del  present 
mes,  segons  mavia  lemperador  atorguat;  empero  per  eil  yo  son 
estat  detengut  cortesament  ab  graciosa  dilacio  de  die  en  die,  la 
raho  no  la  se,  mas  crec,  senyor,  que  eil  troba  pler,  que  tot  lo 
mon  sapia,  que  vos  lo  amats  et  eil  a  vos.  Car  tos  temps  volia, 
yo  li  fos  al  costat,  per  vostre  esguard,  senyor,  fahentme  honoi- 
molt  grau,  venintme  tostemps  a  lencontra,  com  me  veya,  tots  los 
altres  lexats  et  teiieiit  me  per  la   ma,   parlant   ab   los   altres    ab 


1).     Die  GcsaiKltschaCt  K.  Ferdinands  .an  K.  Sig-ismnnd    und  Frankrcicli.      ol9 

gian  familiaritat  et  fort  sovent  faent  de  vos,  senyor.  paraula.  Ha 
volf^ut,  qiie  lo  jorn  dels  reys,  hon  se  demostra  a  la  es^leya  cathe- 
dral  aiTeat  de  vostre  ampressa,  senyor,  ab  niolts  de  sos  cavallers 
yo  fos  continuament  ab  eil  et  a  tota  persona,  ab  la  quäl  parlava, 
feya  sobirana  festa  de  la  dita  ampresa,  dient:  Fiater  mens  rex 
Aragonum  et  ego  uniun  sumiis.  Dix  me,  senyor,  que  be  volguera, 
que  aquell  die  matex  vos  aguessets  portada  la  sua,  mas  que  no 
sera  pogut  fer,  mas  que  en  qualsevol  die.  que  vos,  senyor,  la 
rebessets,  la  reberiet s  en  noni  de  la  Verge  Maria  advocada  vostre. 

Senyor,  hir.  entorn  V  hores  apres  mig  jorn,  vostre  letra,  la 
quäl  venc  en  nies  mans,  fou  presentada  alemperador.  Et  com 
per  aquella  eil  fos  certificat  de  la  substraccio  feta  a  VI.  del  pre- 
sent  mes,  hac  tanta  alegria.  que  nos  poria  sens  moltes  paraules 
prou  explicar  et  trames  per  tots  los  prelats,  grans  mestres  et 
maiors  burgesos,  qui  aci  son,  et  feu  legir  mes  de  VI  veguades 
la  dita  letra  vostre,  senyor,  et  lo  excemplar  de  la  letra  de  la 
substraccio,  la  quäl  es  estade  axi  acceptable,  com  si  angels  de 
paradis  la  aguessen  dictada.  Tots,  senyor,  feren  a  Deu  lahors 
et  gracias,  celebrants  vostres  lahors  et  dients.  que  poria  dignament 
retribuir  a  vos,  senyor.  lesgleya  de  Deu,  qui  en  ma  vostre  rebia 
sanitat  de  la  sua  plagua  ten  vella.  Tots  preguaren  Dens  per  la 
vostre  salut  et  longua  vida  et  axi  passa '  lo  temps  trosus 
apres  de  la  miga  nit.  Beneit  sia  lo  creador,  qui  axi  ha  magni- 
ficat  per  gloriosa  fama  vostre  nom  en  esguard  deles  nacions  del 
mon,  car  la  lahor  de  Deu,  que  per  vos,  senyor,  porta  a  fi 
tal  misteri,  nos  partex  deles  lurs  lengues.  Senyor,  decontinent 
sabuda  la  nova  sonaren  totes  les  campanes  desta  ciutat  es  feren 
grans  ahmares,  et  vuy,  senyor,  se  es  celebrada  per  lo  bisbe  daci 
solenne  missa  auran  dona  doms  et  feta  grau  professo  per  la 
ciutat  present  lemperador  et  tots  lo  grans,  qui  aci  son,  et  sermo 
a  frares  Menors  per  un  mestre  de  la  Universität  de  Paris,  lo  quäl 
tot  es  estat,  senyor,  sobre  vostres  lahors.  Car  eil  ha  induit  lo 
rey  de  Fransa  et  la  Universität  de  Paris  aver  dat  comensament 
a  ten  excellent  acte,  com  es  unio  de  la  esgleya,  et  lo  rey  dels 
Romans  aver  feta  la  prosecucio  et  continuacio  et  lo  rey  Darago 
aver  dada  fi  et  maravellosa  conclusio,  recitant  totes  vostres  dili- 
gencies,  senyor,  sens  falta  be,  car  veritat  li  donava  doctrlna.  La 
dita  professo,  senyor,  es  estade  per  tres  rahons  celebrade,  la 
primera  per  regraciar  a  Deu  de  ten  desigade  et  gloriosa  novella, 
la  segona  per  impetrar  ab  eil  la  salut   de  vostre   reyal   persona, 


520  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

la  tersa  per  que  lemperador  puxa  metre  pau  entre  Fransa  et 
Anglaterra.  Et  feta  la  professo,  en  la  quäl  ha  volgut  lemperador, 
que  yo  fos  present,  faent  me  metre  en  son  loc  en  lo  sermo,  per 
que  mils  lo  oys  en  fes  a  vos,  senyor,  relacio,  yo  he  obtengut 
molt  alegrament  son  comiat,  per  que  dema,  esper  en  nostre  Senyor, 
partire  tenent  mon  cami  a  vostre  christianisima  senyoria.  Senyor, 
lemperador  ha  trameses  en  Fransa  lo  bisbe  Rigense  et  lo  duc 
de  Bria  et  lo  compte  Palati.  Lo  bisbe  de  Rems  nit  he  die  te 
aprop  lemperador,  perque  personalment  eil  vage  en  Fransa.  Micer 
Othobo  et  mossen  Miquel  son  ordenats  misatgers  del  emperador  a 
vos,  senyor,  et  deven  vos  portar  la  sua  ampressa  et  al  senyor 
princep  et  al  illustre  don  Pedro,  lo  qua!  molt  singuiarment  eil 
ama,  et  apres,  senyor,  ab  vostre  consell  la  deven  portar  al  rey 
de  Castella.  Los  dipputats  de  Constan^a,  senyor,  vos  trameten 
dos  misatgers,  los  qui  ja  son  estats  ab  vostre  serenitat.  Lur 
partida  es  ben  presta,  correu  volant  va  a  Constanga  per  la  bona 
novella.  Dens  omnipotent,  qui  lo  vostre  nom,  senyor,  ha  exalsat 
en  la  terra,  donant  vos  tanta  gloria  en  aquest  mon,  apres  longua 
et  benaventurada  vida  vos  apparell  en  son  regne  perpetual  Co- 
rona, amen.  Scrita  en  Avinyo  divendres  a  X  de  Janer  hora  quinta 
apres  mig  jorn.  Vuy,  senyor,  lemperador  et  sos  cavallers  han 
portada  en  la  professo  vostre  ampressa. 

Senyor,  lo  vostre  humil  sostsmes  et  vasall  trames  al  empera- 
dor Phelipp  de  Malla,  qui  en  vostre  gracia  et  merce  devotament 
se  comana. 

(222)  K.  Ferdlna)nl  an  die  Universität  Paris:  Aufzählung  dessen, 
was  in  Perpifptan  und  später  geschehen  ist.     Sendung  des 
Ordensgenerals    Johannes    de    Podionucis    und    des    Ritters 
Dalmacius  de  Darnius.     Perpignan  1416  Februar  7. 
Barcelona,  Kroxarchiv.  Reg.  2441  f.  59. 
Rex  Aragonum  et  Sicilie. 

Venerabiles,  dilecti  et  devoti  nostri.  Si  Christi  sanguine  jjreci- 
oso  redempti  in  fidei  claritate  et  unitate  cordis  pro  nomine  Jhesu  in 
unum  convenerint ''),  si  ambulaverint  sinceri^)  in  lege  Domini 
[et]  caritate  et  voces  ad  patrem  superum  simul  extollant,  preces  ille 
exaudiet  plebis  sue  et  tante  suavitatis  ])lacatus  incensu  eos  pia 
fronte  respiciet  et  ipsorum  miserebitui-  lacrimarum,  quia  venit 
tempus  miserendi  eins  et  sui  compaciendi  populo  christiano.  Nostis 

a)  Reg.  convenerunt.    h)  lieg,  sincera. 


D.     Die  GesaiKltscIialt   K.  Ferdinands  an  K.  Sijii.smund    und  Krankrcicli.     521 

eiiini,  credimus,  qualiter  ultra  diversos  alios  labores,  qiios  expri- 
niere,  ut  viteiims  iactanciani,  non  ciiranius,  licet  pei-sona  nostra 
langiiida  Valencie  egrotaret,  una  cum  d.  Benedicto  ac  ilJustrissinio 
Komanoiimi  rege  et  ambaxiatüiibus  congregacionis  Constancie 
pro  negocio  unionis  sancte  niatris  ecclesie  conveniimis  in  hac 
Villa  et  totis  precordiis  laborantes  de  cessione  dicti  d.  Benedict! 
petita  supliciter  desperati,  post  multos  tractatns  cum  dicto  rege 
Romanorum  et  ambaxiatoribus  Constancie  ad  concordiam  devenimus 
satis  notam  postque  nichil  ommittentes  de  his,  que  necessario 
nos  ad  terminum  peroptatum  impellunt,  causis  et  racionibus  in 
eadem  expressis,  ordinacionem  de  non  obediendo  dicto  d.  Benedicto 
fecimus  per  nos  et  omnes  dicioni  nostre  subiectos,  sicut  et  alii 
reges  ac  principes  eiusdem  obediencie  iam  fecerunt.  Dem  um  vero 
nostros  preparamus  ambaxiatores  solemnes  in  Constanciam  trans- 
mittendos,  ibidem  in  generali  concilio  facturos  onmia  necessaria 
et  dicte  sancte  matiis  ecclesie  acomoda  unioni  .  .  .  Super  quibus 
Omnibus  ad  vos  mittimus  venerabilem  religiosum  ac  dllectos  con- 
siliarios  nostros  magistrum  Johannem  de  Podionucis,  genei'alem 
ordinis  fratrum  Predicatorum,  et  Dalmacium  de  Darnius  militem 
in  dicendis  parte  nostri  credencie  flde  plenos.  Dat.  Perpiniani 
sub  nostro  sigillo  secreto  .  .  .  septima  die  Februarii  anno  .  .  . 
Domini  MCCCCXVI.     A.  primogenitus. 

Venerabilibus,   dilectis  et  devotis  nostris  rectori   ac  toti  Uni- 
versität! studii  Parisiensis. 

(223)  Der  Dominikanergeneral  Johannes  de  Podionucis  und  Dal- 
macius  de  Darnius  berichten  an  K.  Ferdinand: 

a)  Die  französischen  Gesandten  nach  Aragon  widerlegen  die  Ge- 
rilchtc  von  der  Uneinigkeit  in  Konstanz,  vom  Verlangen  Frank- 
reichs nach  Konzilsverlegung,  von  Ablehnung  der  Frlcdens- 
reise  Sigismunds.     Beziers  (1416)  Februar  19. 

b)  Gespräch  mit  dem  Johann itergroßmelster  (PhilibertJ  über  die 
Aufnahme  in  Frankreich,  die  Einigkeit  in  Konstanz  und  die 
Friedensreise  Sigismunds;  Friedenshoffnungen.  Valence  (1416) 
Februar  28. 

Barcelona,  Krouarchiv.  Or.  Pap. 

a)  .  .  .  Item  M,   senyor,  dixem  lors  de  las   rumors,  (pie  algun 
senbraven  en  lo  vostre  regne,  disens,  que  gran  discordia  avia  en 


^)  Vorher:   Ankunfl   der   fransösisclien    Gesandten;   Befragung   über   die 
Stiinntmtg    in    Frankreich;    dort   Gerücht   vom   englisdi-aragonischen   Eheplan 


522  111.   Ahsclinitt.     Benedikt   XIII.   und  das  Konzil. 

lo  lüc  de  Costaiiva  e  que  lo  rey  e  lo  coiiselh  de  FraiK.'ii  volia, 
qiie  en  altra  part  se  [muda?]'')  lo  conselh  general  [et]'')  com  era 
estal  de  Fran^a  niandat  al  emperador,  que  no  Curaven  de  ssu 
venguda,  nias  que  sen  tornes  en  nom  de  Deu  en  sen  pays.  E 
respongueren  nos  certament,  que  tot  asso  eren  manifestes  falsias 
e  que  tot  lo  contrari  era  Verität,  assi  com  eis  plus  largament 
informaran  la  vostra  senyoria.  De  las  autras  novas  del  regne  de 
Fran<;a  plus  perfetament  la  vostra  senyoria  los  poyra  interrogar 
e  eUs  ella  informar,  que  nos  de  present  no  poyriam  escriure  .  .  . 
Los  sobredits  ambaysados  son  lo  bisbe  Debroys  id  est  Ebi'oycen- 
sis  e  lo  senyor  de  Foravila  e  un  archidiaque  secretari  del  duc 
de  Berri  .  .  .     Escrita  a  Beses  a  XIX  de  Febrer. 

b)  .  .  .  Cum  pervenissemus  ad  locum  de  Balneolis  et  scivis- 
semus  ibidem  esse  mag'istrum  Rodi,  visitavimus  eum  \)  .  .  .  Post 
hec  igitur  cum  prefato  d.  magistro  de  statu  negociorum  et  rumori- 
bus  inquirentes  habuimus,  que  sequuntur:  Primo,  quod  nostra  am- 
baxiata  erit  apud  d.  regem  Francie  et  alios  dominos  et  universi- 
tatem  et  apud  omnes,  ad  quos  mittimur,  plurimum  gaudiosa  et  ad 
magnam  laudem  et  commendacionem  vestre  regle  maiestatis; 
secundo,  quod  ipse  d.  magister  nescit  nee  credit,  quod  in  Con- 
stancia  aut  inter  dominos  Francie  vel  in  universitate  sit  aliqua 
discordia  super  facto  unionis  aut  futuri  concilii  generalis,  de  qua 
oporteat  dubitare,  quinymo  omnes  continue  magis  ac  magis  affi- 
ciuntur  et  conveniunt  ad  negocium  ita  sanctum ;  tercio,  quod  d. 
Imperator  dominica  in  Septuagesima"-)  recessit  de  Lugduno  et  debet 
intrare  Parisius  in  septimana  presenti;  quarto,  (juod  causa,  quare 
vadit  in  Franciam,  est,  ut  d.  reges  Francie  et  Anglie  deducat  ad 
pacem  et  ita  faciet.  prout  credit  idem  d.  magister;  (piinto.  quod 
rex  Anglie,  ut  audivit  idem  magister,  ad  rogatum  imperaloris 
rediit  Calesium,  ut  i)ax  inter  prefatos  reges  melius  valeat  i)er- 
tractari ;  sexto  audivinuis,  quod  d.  dal[)binus,  qui  multum  piu- 
denter  incipit  se  habere,  et  de  quo  laudabilia  multa  dicuntur, 
mandavit  duci  Burgundie,  quod  terram  regis  danniificare  non 
presumeret,   sed   cum   gentibus   suis    ad   terram    suam    recederet. 


und  Verdruß  darüber.  Ein  Niffer,  den  -sie  nicht  nennen  n-ollen.  riet  ihnen 
innzuh'ehren:  (luar  mala  cara  e  mala  recepcio  trobaiian  (sie  würden  ei)!  böses 
Gesicht  und  schlechte  Aufnahme  finden).    Sie  beruhigen  die  Frunsosen. 

a)  Loch  im  Papier  für  ein   Wort. 

')  Freude  in  Konstanz  über  die  Union. 
-')  Februar  16. 


D.     Die  Gesandtscliaft  K.  Fordinaiuls  an  K.  Sigismiuid   und  Frankreich.     523 

quod  et  fecit.  Item  mandavit  coniiti  Arnianiaci  coiiestabiilario 
Fi-ancie,  quod  suis  gentibus  aimoruni  daret  congediuni,  quod  et 
fecit,  ita  quod  per  Dei  graciam  quantuni  ex  hiis,  que  usque  nunc 
audivimus,  oninia  disponuntur  ad  pacem  ,  .  .  Sci-iptum  in  civitate 
\'alencie  ])enultima  die  Februarii. 

(224)  Infant  Alfons  an  K.  Ferdinand :  Aus  Unterhaltungen  seiner 
Lade  mit  den  französischen  Gesandten  ist  zu  vermuten,  daß 
diese  auf  Seiten  Armagnacs  und  Benedikts  XIII.  stehen;  Vor- 
sicht ist  geraten.     Gerona  (1416)  Februar  27. 

Barcelona,  Kronarchiv,  Or.  Pap. 

.  .  .  Algunos  ^)  de  uii  casa,  que  fueron  con  ellos  a  su  posada, 
nie  dixieron,  quels  dixieron  algunas  cosas  del  eniperador  e  de  los 
lechos  de  Constanga.  Por  donde  paresce,  que  ellos  non  son 
contentos  del  eniperador,  e  segund  sus  razones  ellos  se  deniue- 
stran  seer  del  conde  de  Arminique,  sobre  lo  quäl  yo  dubdo,  que 
esta  ambaxiada  non  sea  procurada  por  el  papa  .  .  .  Vostra  merced 
sea  avisada,  que  algunos,  que  por  Ventura  han  voluntad  de  en- 
pachar  la  union  de  la  yglesia,  por  la  quäl  vostra  merced  ha 
tanto  trabajado  e  de  cada  dia  trabaja,  non  ayan  logar  de  fazer 
algunos  tractos  con  los  dichos  ambaxadores  para  empachar  la 
Union  de  la  yglesia  .  .  .  Gerona  XXMI.  de  Febrero.  Por  que  lo 
contenido  en  esta  carta  luesse  mas  secreto,  mande  al  doctor 
Gonpalo  Garac''),  que  la  escriviesse  de  su  mano. 

(225)  Orden. ^sgeneral  Johannes  de  Podionucis  an  Infant  Affons: 
Ankunft  in  Paris  am  13.  März.  K.  Sigismund  ist  beschäftigt, 
K.  Karl  VI.  wieder  krank.  Empfang  im  Hause  des  Herzogs 
von  Berry.  Seine  und  des  Kanzlers  Beden.  Am  21.  März 
Empfang  in  der  Universität  und  Vorschläge  derselben.  Am 
23.  März  beim  Kanzler,  der  Kopie  des  Vertrags  von  Nar- 
bonne  und  der  Subtraktion  wünscht.  Letztere  geben  sie.,  erst  er  e 
nicht,  da  sie  keinen  Auftrag  und  keine  beglaubigte  Abschrift 
haben  und  die  Universität  sie  schon  besitze.  Der  Kanzler 
erklärt,  am  Hofe  sei  keine  vorhanden  und  man  kenne  den 
Vertrag  wenig;  man  möge  ihn  herbeischaffen.     Der  Ordens- 


a)  So  hier. 

')  Vorher  Tadel  des  euylisch-arayonisclien  Eheplanes  seitens  der  Ge- 
sandten. Empfehlung  des  kastilianischen  Planes.  In  Frankreich  seien  ,grandes 
senyores'  für  aragonische  Ehen. 


524  III.  Ahsfliiiitt.     BeiicdikI   XIII.  und  da.s  Koii/il. 

(jfupnil  erklär!,  zur  iJispufafion  oder  Ändrrmrf/  f/rs  Doku- 
nienh  fielen  sie  nicht  gekommen.  Nach  begiülgeiider  Er- 
klärung des  Kanzlers  übergehen  sie  ein  Exemplar.  Armag- 
nac  ist  in  Ronen.  Sigismund  läßt  ihnen  durch  einen 
Konstanzer  Boten  über  günstige  Stimmung  Jjeim  Konzil 
berichten.  Kämpfe  bei  Harfietir  zwischen  dem  Connetable 
und  den  Engländern;  große  Verluste  der  letzteren.  Personal- 
nachrichten. Aufenthaltsverlängerung  erwünscht,  um  die 
Unionsstimmung  zu  stärken.  Paris  (1416)  März  24. 
Barcelona.  Kroiiarcliiv.  Or.  Pap. 

lllustrissinie  princeps.  Hiimillinia  semper  recomendacione  pre- 
niissa.  Nosse  clignetiir  vestra  serenitas,  quod  divina  mediante 
gracia  sani  et  absque  periculorum  incursione  maloriim  XIII.  die 
niensis  Marcii  Parisienseni  intravinius  civitatem.  Et  quia  Imperator 
erat  ibi  occupatus  cum  doiiiinis  super  magnis  inter  reges  Francorum 
et  Anglie  tractatibus,  rex  insuper  Francie  erat  inflrmitate  solita 
male  dispositus  de  persona :  ideo  non  potuimus  audiri  usque  ad 
quintam  feriam  subsequentem.^)  Qua  die  de  mane  fuimus  auditi 
in  domo  d.  ducis  Biturie  eo  ibi  vice  regis  propter  infirmitatem  suam, 
ut  predicitur,  indispositi  presidente,  presentibus  ibi  d.  cardinali 
Barensi  et  d.  cancellario  Francie  et  aliis  dominis  de  consilio  regis 
necnon  quam  pluribus  archiepiscopis,  episcopis  et  prelatis  et  aliis  de 
universitate  quam  multis.  Factaque  proposicione  nostra  et  aliqua 
deliberacione  licet  brevi  habita  per  dictum  d.  ducem  cum  ])refatis 
dominis  et  prelatis  respondit  nobis  cancellarius  Francie  per  multa 
grata  verba,  in  Gallico  tamen,  dicendo,  quod  ipsi  regraciabantur 
Deo  de  bono  et  sancto  proposito  Serenissimi  d,  regis  Aragonum 
et  de  virtuosis  et  commendabilibus  gestis  suis  per  nos  recitatis  ad 
ecclesie  unionem  et  pacem;  et  quod  d.  rex  Francie  esset  letissimus, 
dum  ista  audiret,  et  quod  ipsi  omnes  de  istis  plurimum  letabantur 
et  quod  ipse  rex  Francie,  qui  tot  labores  et  expensas  fecerat  j)i'o 
pace  ecclesie  temporibus  retrolapsis  et  faciebat  eciam  omni  die, 
paratus  erat  constanter  immobiliter  continuare  et  prosequi  usque 
ad  finem,  prout  nos  fueramus  in  nostra  proposicione  fortiter 
exortati.  Et  hoc  idem  credebant  de  d.  rege  Aragonum,  secundum 
quod  per  nos  fuerat  explicatum,  et  quod,  sicut  in  liiis,  que  circa 
factum  unionis  fecerat,  ostenderat  se  regem  probissimum  et  catho- 
licum,  ita  faceret  eciam  in  futurum.  Item  peciit  sibi  dai"i  copias 
substractionum  Aragonie  et  Castelle  et  capitulorum  concordatorum 

')  Ain  19.  Mars. 


D.     Dip  Gesandtschaft  K.  Fcrdiiiaiifls  an  K.  Sioismund   und  Frankreich.     52iJ 

Narbone,  de  quibus  in  proposicione  feceraniiis  pliiries  mencioneni. 
Et  addidit,  quod  datis  et  visis  illis  Joquerentui'  nobiscum  et  nos 
cum  eis.  Et  post  hec  d.  rex  Francie  faceret  nobis  ad  proposita 
responsionein  inagis  expressam  et  d.  regi  scriberet,  ut  decebat. 
\'eniniptamen,  inqiiit,  lioc  non  poterit  ita  cito  fieri  propter  magna 
negocia  regni,  in  quibus  erant  pro  tunc  domini  occupati.  Et  finalitei' 
dicta  sua  conclusit  dicens:     Et  vos  peroptime  veneritis. 

Tercia  die  sequenti,  scilicet  in  die  beati  Benedicti  ^),  proposuimus 
coi'am  univei'sitate  in  domo  Maturinorum,  ubi  fuit  magistforum, 
doctorum,  prelatorum,  religiosorum  et  aliorum  graduatorum  multi- 
tudo  solennis  et  magna.  Et  cum  primo  fuisset  per  nos  oblata 
d.  regis  littera  et  consequenter  ibidem  coram  omnibus  per  unum 
ex  eis  alte  et  intelligibiliter  lecta,  proposuimus  et  fuimus  cum 
magno  silencio  et  attencione  auditi.  Post  proposicionem  itaque 
respondit  rector  universitatis  regraciando  de  ambaxiata  d.  regis 
sanctum  quoque  suuni  et  stabile  propositum  ac  gesta  magnifica 
ad  unionem  ecclesie  per  nos  ibidem  lacius  explicata  plurimum 
commendando.  Addiditque  super  ulteriori  responcione''),  univei'sitas 
deliberaret  et  deinde  ad  nos  ad  domum  nostram  accederet  et 
responcionem  deliberatam  referret.  Tercia  igitur  die  sequenti, 
que  fuit  XXlll.  Marcii,  de  mane  venit  rector  universitatis  cum 
aliquibus  magistris  in  sacra  pagina  ad  domum  nostram  et  magistei* 
Benedictus")  monachus  sancti  üyonisii  de  mandato  rectoris  et 
universitatis,  ut  dixit,  fecit  nobis  gratam  responcionem  quinque 
inter  alia  continentem : 

Primo,  quod  universitas  serenissimo  d.  regi  Aragonum  regra- 
ciabatur  humiliter  de  sanctissimo  et  stabili  proposito  et  de  virtuosis 
operibus  suis  in  facto  ecclesie  per  nos  lacius  explicatis  et  de 
ambaxiata,  quam  dignatus  fuerat  ipsi  universitati  dirigere.  Et 
eciam  regraciabatur  nobis  de  bona  diligencia  et  exequcione  commen- 
dabili  in  liiis,  que  nobis  commendata  fuerant  seu  comissa. 

Secundo,  quod  dicta  iinlvei'sitas  eidem  d.  regi  brevitei-  dirigeret 
literam  gi'aciosam,'^)  per  quam  appeteret,  quod  ipsa  intendebat 
laborare  viriliter  et  constanter  ad  unionem  ecclesie  et  annuere 
exortacionibus  sanctis  d.  regis. 

Tercio,  quod  placeret  nobis,  regiam  maiestatem  suam  semper 
ad  negocium  pacis^)  unionis  ecclesie  exhortari,  sicut  et  ipsi  eam 
exhortari  proponebant,  non,  quod  diffldant  quomodolibet,  quin    in 


a)  So  Or.     b)  Fehlt  et. 

')  21.  Mfirs.  —  '')  Geneiani.  —  •'*)   Vijl.  unten  zu  April  6. 


526  m.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

hoc  habeat  aniiiium  ferviduni  et  constantem,  set  ut  siium  reddat 
debituni,  quemadmodimi  sua  mag-estas  regia  fecerat  in  ipsaiii 
iiniversitateni  fortiter  exhortando. 

Quarto,  qiiod  placeret  nobis  scribere  sue  magestati,  quatiniis 
ipsam  Iiniversitateni  tanquam  suani  devotam  habeat  specialitei- 
commendatani. 

Quinto,  quod  dicta  universitas  se  offerebat  sue  regie  niagestati 
in  onniibus  eins  cüncernentibus  comoduni  et  honorem.  Et  addiderunt, 
quod  universitas  iam  ordinaverat,  quod  flerent  in  brevi  tarn  Parisius 
quam  ahbi  per  regnum  pi'ocessiones  sollempnes  pro  unione  ecclesie 
et  regraciacione  de  presenti  disposicione  data  divinitus  ad  eandem  ; 
et  fient  ibi  sermones  ea,  que  gesta  et  concordata  sunt  ad  pacem 
hanc,  exphcantes/') 

Eadem  die  post  prandium  ivimus  ad  d.  cancellarium  Francie 
super  accelleracione  responcionis^')  nobis  tiende,  qui  peciit  copiam 
substractionum  et  capitulorum  concordatorum  Narbone.  Tradidi- 
nius  autem  eidem  copiam  substractionum,  copiam  vero  capitu- 
lorum voluimus  excusare.  Causa  autem,  quare  vokiimus  excusare, 
hec  fuit  duplex:  Una,  quia  in  instructionibus  non  mandabatur  nobis, 
ut  capitulorum  copiam  traderemus,  alia,  quia  nobis  fuerant  illa 
capitula  non  signata  nee  in  forma  autentica.  Et  ideo  hoc  erubes- 
centes  excusavimus,  sicut  potuinms,  dicentes,  quod,  cum  capitula 
illa  essent  sua  sicut  nostra  et  quod  in  concordia  illorum  inter- 
venerant  nuncii  regis  Francie  et  universitatis,  mirabamur,  quod 
ipsi  illa  capitula  non  haberent ;  nos  enim  omnino  credentes,  quod 
ipsi  haberent  illa,  non  curaveramus  illa  portare  nobiscum  in 
forma  autentica.  set  in  simphci  forma  pro  quadam  memoria.  Audi- 
veramus autem  Universitäten!  illa  habere  in  auctentica  forma. 
Respondit  ipse,  quod,  quidquid  esset  de  universitate,  domini  tamen 
illa  capitula  non  habebant  et  de  ipsis  modicum  aut  nichil  audi- 
verant.  Et  ideo  bonum  erat,  quod  traderemus,  sicut  habebanius, 
et  domini  illa  viderent  et  post  nos  essemus  cum  eis  et  conferre- 
mus  de  materia,  si  expediret.  Et  consequenter  procederetur  ad 
pleniorem  responcionem  et  expedicionem  nostram.  Replicavimus, 
quod  nos  non  veneramus  ad  disputandum  de  materia  capitulorum 
nee  ad  ahquid  iminutandum,  set  solum  ad  instandum  et  exortan- 
dum  ad  pacem  ecclesie  secundum  illa,  que  tam  digeste  et  mature 
et  inter  tales  et  tantos  fuerant  concordata,  prout  nuper  coram 
consilio  regis  exphcaveramus  aperte.    Respondit  ipse:  Absit,  inquit. 


a)  Durchstriche)!  coiicliulentes.    b)  So  Or. 


T).     Die  Gpsanfltschaft  K.   Ferdinands  an   K.  Sioismund    und   Praidireicli.      527 

11 1  ilhi  veliiiuis  habere  et  de  illis  vobisciim  conferre  ad  lioc,  qiiod 
quüiiiodocumque  revocentur  in  dubium,  sei  ad  hoc,  quod  illa  vide- 
amus  et  per  declaracionem  vestram  intelligamus,  si  ahquid  in  ilHs 
esset  anibiguuni  vel  obscuruni.  Et  non  diibitetis  de  bona  respon- 
cione.  Absit  enini,  quod  nos,  qui  semper  in  isto  sancto  negocio  pacem 
([iiesivinius,  nunc,  visa  tarn  mira  disposicione,  veUemus  tendere 
ad  rupturam.  Post  hec  itaque  tradidimus  sibi  copiani  capituloruni, 
prout  nobis  tradita  fuerant.  Et  sie  pro  illa  vice  recessimus  ab 
eodeni. 

Item  alii  doniini,  cum  quibus  loqui  habebamus  de  materia, 
non  sunt  Parisius.  Dominus  enim  constabularius,  scihcet  comes 
Armaniaci,  est  Rotomagi  vel  circa.  Proposuimus  autem,  nisi  in 
brevi  reveniat,  ire  ad  ipsum  aut  saltem  sibi  scribere,  que  ex  parte 
d.  regis  verbotenus  liabebamus  referre.  Dominum  quoque  impera- 
torem  visitavimus,  eidem  regias  offerendo  salutes  ac  recomen- 
daciones  congruas  vestri  parte.  Interrogavimus  eum  de  congre- 
gacione  Constancie  et  signanter,  si  erat  ibi  bona  concordia.  Et 
statin!  fecit  venire  unum,  qui  noviter  venerat  de  Constancia  niissus 
illuc  per  imperatorem  ad  sciendum  hoc  ipsum.  Qui  retulit  totam 
illam  congregacionem  esse  in  magna  pace  et  concordia  et  in 
magna  leticia  de  hiis,  que  per  d.  regem  Aragonie  gesta  fuerant 
et  de  hiis,  que  ad  pacem  ecclesie  extiterant  concordata  futuram- 
que  pacem  cum  firma  spe  et  ingenti  gaudio  prestolari,  Alios 
insuper  de  hac  materia  interrogavimus  et  non  audivimus  per  Dei 
graciam  nisi  bonum. 

Anglici  de  Ariflor  pridie  iverant  extra  ad  patriam  dampnifican- 
dum.  Erant  ultra  quam  duo  milia  quadringenti.  Quo  audito  d. 
conestabularius,  scilicet  comes  Armaniaci,  ivit  contra  eos  et  in 
primo  agressu  interfecit  ex  eis  sexcentos  et  ultra.  Alii  vero  in- 
traverunt  quoddam  nemus,  se,  prout  poterant,'')  fortiflcantes  ibi- 
dem et  de  nocte  exierunt  versus  Arifloi*  festinis  gressibus,  sperantes 
de  mane,  Inseqiitus  est  eos  couies  prefatus  et  iterum  conflixerunt 
et  interfecti  sunt  de  Galileis,  qui  precedebant,  circa  CC^',  qui  pro 
magna  parte  erant  homines  electi.  Prostrati  sunt  autem  ex  fatua 
audacia  sua  et  quia  transgressi  sunt  ordinacionem  bellandi  comitis 
antedicti.  Verumptamen  superveniens  ipse  comes  cum  suis  inter- 
fecit de  Anglicis  plus  quam  mille  quadringentos,  alii,  sicut  poterant, 
fugerunt  et  intraverunt  locum  de  Ariflor.  Et  inter  illos  multi 
sunt  letaliter  vulnerati,  inter  quos  comes  Dorceti,  avunculus^),  ut 


a)  Hier  und  ireiter  ttnieu  Futurum,     h)   Or.  aviiiiciilo. 


528  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  da.s  Konzil. 

dicitur,  regis  Anglie,  viilneratus  fiiit  taliter,  quod,  ut  dicitur,  non 
evadet.  Interfectiis  eciam  fuit  ibi  quidam  alius  magnus  dominus 
consanguineus  regis  Anglie.  Comes  vero  Armaniaci  disponit  ad 
obsidenduni  dictum  locum  de  Ariflor  bene  cito. 

Item  imperator  fuit  in  Francia  et  presertim  Parisius  soilemp- 
nissime  festivatus  et  collocatus  in  castro  regis  vocatus")  vulgariter 
Loui'P.  In  brevi  recessurus  est  vadens  in  Angliam  ad  ti'actandum 
possetenus  pacem  inter  reges  et  regna  Francie  et  Anglie.  PCt  hoc 
per  viam  matrimonii  inter  regem  Anglie  et  filiam  regis  Francie 
nomine  Katerina  etatis  XII  annorum. 

Dominam  reginam  Fi-ancie  nondum  visitavimus  propter  regis 
indisposicionem.  Set  intendimus  eam  breviter  visitare,  quia  rex 
per  Dei  graciam  incipit  melius  se  habere.  Parisius  pro  presenti 
de  magnis  dominis  non  sunt  nisi  d.  rex  Francie.  rex  lAidovicus, 
dux  Bitui-ie  et  d.  cardinalis  de  Bar.  Dominus  delphinus  nescitur 
a  certo,  quando  sit  venturus.  Dux  Burgundie  est  in  Flandria  in 
Villa  de  Insula.  Dicunt  quidam,  quod  tractat  intrare  Parisius  in 
societate  d.  delphini.     Hoc  tamen  non  habemus  a  certo. 

Ceterum  usque  nunc  per  Dei  graciam  non  sentimus  disposi- 
ciones  vel  tractatus  fieri  in  istis  partibus  per  quemcunque  ad 
rupturam  fiituri  concilii,  ymmo  speramus  omnia  concedente  Christi 
clemencia  feliciter  terminanda. 

Preterea,  serenissime  domine,  non  solum  propter  expedienda 
cum  dominis  expedit  nos  hie  aliquo  tempore  remanere,  ut  patet  ex 
verbis  d.  cancellarii  Francie  supra  scriptis,  ymmo  eciam  alia  racione. 
Dixerunt  enim  nobis  nonnulli  ad  pacem  ecclesie  et  ad  excellenciam 
d.  regis  Aragonie  atque  vestram  affecti,  quod  parum  prodesset  nos 
misisse  in  Franciam  solum  ad  refferendum  et  hortandum,  nisi  postea 
convenienti  tempore  remaneremus  ibidem  ad  confortandum  negocia 
et  obviandum  impedimentis  variis,  que  poterunt  contingere,  ac  falci- 
tatibus"),  (pie  ])lei'umque  per  malivolos  seminantur.  Eapropter  vestre 
dominacioni  humiiiter  supplicamus,  quatenus  casu,  quo  voluntatem 
regiam  exequendo  vos  occupari  contingat  ultra  terminujn,  pro  quo 
nobis  data  fuit  provissio,  que  circa  medium  mensis  Madii  finietur, 
nobis  de  pecuniis,  prout  per  d.  regem  ordinatum  extitit,  provideri 
faciat  cum  effectu.  Celsitudinem  vestram  per  omnia  felicitet  prin- 
ceps  pacis.     Scriptum  Parisius  XXIlll.  mensis  Marcii. 

Vestre  dominacionis  humillimi  servitores  manibus  propriis  hie 
subscripti  f.  Jo.  oi-dinis  Predicatorum  magistei*  e  Dalmau  de  Darnius. 

a)  So  Or. 


D.     Die  Gesandtschalt   K.  Fprdinaiids   an   K.  Sioisnuiiui   und  Frankreich.      ;>29 

lllustrissimo  principi  domino  A.  primogenito  Aragonie  ac 
l)rincipi  Gerunde. 

Am  26.  März  berichtet  der  Ordensgeneral  über  seine  Audiens  beim  Hersocj 
von  Berry  an  K.  Ferdinand: 

Domino  duci  Biturie  secrete  exposiii  miclii  commissa,  qui 
inugnum  gaudium  ostendit  aiidita  affectione,  quam  vestra  dominacio 
gerit  ad  domum  et  ad  regnum  Francie  et  dixit,  quod  de  sincera 
intencione  et  magna  dilectione,  quam  vos  habetis  ad  Konum  et 
honorem  domus  Francie,  ipse  non  dubitabat.  Verumptamen  bene 
sencii,  quod  tractatus  matrimonii  filie  vestre  cum  rege  Anglie 
sibi  et  aliis  dominis  Fi'ancie  displicuerat.  Prefatus  insuper  d.  dux 
dixit  michi,  quod  imperator  tractabat  paceni  inter  regem  Francie 
et  regem  Anglie  per  medium  matrimonii  inter  regem  Anglie  et 
flliam  regis  Francie  et  quod  dictus  imperator  erat  multum  ad  hoc 
affectus  propter  bonum  pacis  et  quod  istud  veniebat  in  magna 
parte  ad  requestam  Anglicorum.  Idem  d.  dux  in  verbis  suis 
ostendebat,  quod  multum  afficiebatur  ad  dominacionem  vestram. 
Et  in  fine,  cum  ego  sibi  dicerem,  quod  vestre  dominacioni  eciam") 
sui  ex  parte  salutarem,  ipse  statim  subiunxit :  Ymmo,  inquit, 
recommendabitis  me  sibi.  Dominus  rex  Francorum  non  habet 
filium,  quin  sit  uxoratus.  Domino  comiti  Armaniaci  et  aliis,  qui 
sunt  extra,  non  affuit  loquendi  facultas.  In  rege  regum  Christo 
Jhesu  valeat  vestra  regia  nuigestas  in  evum.  Scriptum  Parisius 
XXVI.  Marcii. 

(220)  Die  Uuiverfiität  P((ris  an  K.  Ferdinand:  Loh  seines  Unions- 
eifers:  Trost  durch  sein  Schreiben :  Aufforderung,  auf  dem 
Unionswege  zu  beharren.     (Paris  1416)  April  6. 

Barcelona.  Kronarchiv.  Or.  Pap. 

Princeps  illustrissime,  rex  armipotens  et  famose.  Regie  soli- 
citudinis  partem  atque  devocionis  debitum  fideliter  persolvistis, 
cuui  omnia  vestra  maiestas  suaviter  in  pace  disposuit  et  in  cari- 
tate  preparatos  animos  concupite  semper  unitatis  dedit  esse  capa- 
ces  .  .  .  Xam  litteras  vesti'as  sapiencia  pariter  et  eloquencia  melli- 
lluas  dum  gaudio  suspensis  animis  perlegimus,  exiit  timor  precordia 
atque  mens  in  valitudinem  assurgebat  ...  Ite  igitur  viam,  quam 
Dominus  ostendit  vobis  et  gressus  dirigat,  qui  incepit,  atque  idem 


a)  Or.  et  eam. 
Finke,  Acta  concilii  Constaiifiensis  HI.  "* 


530  III.  Abscliiiitt.     Bpiiodikt  XIII.  und  rta.s  Konzil. 

ipse   perficiat.     Scriptum   in  nostra   congregacione   generali   apud 
s.  Matui'inuni  celebrata  niensis  Aprilis  die  W.^) 

(227)  Jordi  Doriws  an  K.  Alfons:  Aukmidigtmg  französischer  Ge- 
sandier  in  der  Unionscnigelegerdieif.  Inhcdt  eines  Briefes 
des  Grafen  (Bernhard)  von  Armagnac  an  den  Minorifeu- 
geiieral.  Bitte,  einer  Gesandtschaft  des  Grafen  tjeiiti  Papst 
gute  Aufnahme  zu  verschaffen.  Nach  einem  andern  Briefe 
(Armcignacs?)  solt  die  Verlegung  des  Konzds  aus  Konstanz 
auf  einer  für  17.  Mai  zu  l)erufcnden  Yersammtu)}g  der  fran- 
zösischen Kirche  erörtert  werden.  Barceloiia  (1416)  Mai  12 _ 
Barcelona.  Kronarchiv.  Or.  Pap. 

.  .  .  Si  conita,  com  prestament  hie  deven  esser  enbaxados 
de  Fran^a,  los  quals  venen  a  vostra  excellent  senyoria  per  los 
negocis  de  la  yglesia.  Item  de  don  Anton  -)  son  certifficat  per 
un  qiiinca  oyt  dir  a  aquell,  qui  la  vist,  que  gran  temps  ha,  qiie 
eil  es  ab  la  dnquessa  de  Bar  despuxes,  que  fugi  de  la  preso  de 
Narbona  .  .  .  Scrita  en  Barchinona  a  XII  de  Maig. 

Molt  excellent  seyor,  aprop  que  la  present  es  stada  scrita, 
he  lesta  la  letra  tremesa  per  lo  comte  Darmeyac  al  general  dels 
Menos,  en  la  quäl  efectualment  se  conten,  com  lo  comte  pei-  ])ai't 
sua  e  daltres  majors,  que  el  tremet  dos  doctors,  un  caveller,  un 
mestre  en  theologia  al  papa  e  perso  pregua  lo  dit  general,  que 
encontinent,  com  seran  en  Cateluya,  los  vulla  aconpeyar  entro 
al  papa  e  de  suplicar  li,  quels  fassa  bona  resposta,  deven  passar 
ab  letres  privates  per  la  vostra  seyoria.  Item  en  una  altra  letra 
se  conten,  com  a  XVII.  del  mes  present  la  esglesia  Gallicana  ^)  se 
deu  tota  ajustar  en  la  ciotat  de  Paris  per  deliberar,  si  lo  loc  de 
Constansa  se  deu  mudar. 


V  Am  2f^.  April  schreihen  BeMor  und  ViiiversiUit  an  K.  Alfons:  Pote- 
states  et  principatus  princep.s  supremus  a  patrihus  transtulit  in  fllios,  iit  in 
semitis  parentum  i}reaml)ulent  viasque  relinquant  difficile.s  .  .  .  Horeditet  .  .  . 
in  fllio  pacis  paterna  dilectio,  quam  verbo  pariter  et  opere  coramendavit,  cuiu.s 
amore  coniuneti  nostra  priora  scripta  sue  serenitati  disposueramus  destinanda 
ca.sum  flebileni  ignorantes. 

DriiigernJe  Bitte  loii  Förrterunr/  der  Union. 

Scriptum  in  congregacione  nostra  generali  apud  s.  Maturinum  solenniter 
celebrata  die  vicesima  octava  mensis  Aprilis.      Or.  Pap. 

^)  Es  handelt  sich  um  die  Skandalaffäre  des  Antonius  do  Luna,  eines 
Verwandten  Benedikts,  der  eine  Äbtissin  entführt  hatte. 

•■')   Y(]l.  Yalois  IV  414  und  41H. 


E.     Benedikt  XIII.  ii.  d.  Konzil  v.  d.  Suhtniktion  bis  z.  Wahl  Martins  V.      531 

E.  Benedikt  XIII.  und  das  Konzil  von  der  Subtraktion 
bis  zur  Wahl  Martins  V. 

(228)  BiscJwf  Didacns  von  Lerida  cm  K.  Ferdhumd:  Gerüchte 
iiher  Abbruch  der  Verhandlungen  von  Perpignan  und  über 
den  Verfrag  von  Narbonne  drangen  nach  Sizilien.  War- 
nung vor  neuen  Skandalen,  Hoffnung  auf  seine  Klugheit. 
Die  prima  sedes  lönnc  h-einer  rirhfrn.  (Udania  fl416) 
Jamiar  22. 

Barcelona.  Kronarchiv,  Or.  Pap. 

D.  Uerdensis  episcüi)iis  .  .  .  Quamquam  hiimilitas  mtellectiis 
.  .  .  Occurrentibiis  miper  ita(iue  novis  in  hoc  sno  regno  Sicilie, 
in  (pio  sub  .  .  .  infante  Jcjhanne  dux  de  Penyafiel  caro  secundo- 
g^enitü  tno  dego,  flante  fania,  qiiod  .  .  ,  Ronianoriim  rex  de  oblatis 
cii'ca  nnionis  materiam  .  .  .  per  d.  n.  sumnunn  pontificem  mininie 
fiierit  contentus  sicque  absque  conclusionis  articulo,  heu  prohdolor, 
recessisse,  ob  quod  niiror  et  condolenter  adniiror,  cum  idem 
sanctissimus  dominus  noster,  .  .  .  que  iusta  sunt,  .  .  .  inquisivit 
et  obtuht  sepe,  sepe  .  .  .  quodque  ipse  Romanorum  rex  .  .  .  non 
minus,  ut  audio,  ad  hanc  perficiendam  materiam  studio  fervencioris 
Spiritus  anelabat  .  .  .  Tu,  cathohce  princeps,  .  .  .  advertes,  ne 
forte  aliquorum  suggestione  inprovida  augeatur  materia  scandalorum 
.  .  .  Comperi  namque  .  .  .  post  ipsius  regis  Romanorum  recessum 
eidem  domino  nostro  .  .  .  per  magestatem  tuam  nonnuihis  requi- 
siciones  fieri  et  post  responsiones  earum  conchisiones  aliquas 
ordinari  ipsius  unionis  matei-iam  procurantes,  o  utinam  feliciter 
rey  exitum  producturas,  set  vereor,  nee  possum,  ignotis  adlmc 
liiis  michi  conclusionibus,  quod  forte  senciam,  profiteri.  Spero 
atamen  tuam  providenciam  .  .  .  lance  mature  deliberacionis 
summopere  pi'ovisuram.  Rebus  etenim  magnis  maxime  consihi 
opus  est,  .  .  .  cum  primam  sedem  mundanus  ahquis  nequeat 
iiidicare  .  .  .     Scriptum  Cathanie  XXH.  Januarii. 

(229)  Die  Kardinäle  in  Konstanz  an  Infant  Alfons:  Freude  über 
NarJmnne;  Dank  für  seinen  Unimtseifer ;  Bitte,  das  Begonnene 
SM  vollenden.     Konstanz  (1416)  Februar  9. 

Barcelona,  Kronarchiv,  Or.  Pap.  Auf  Rückseite  Adresse.  Darnnter:  Mise- 
racione  divina  episcopi,  presbyteri,  diaconi  s.  Romane  ecclesie  cardinales. 

Illustrissime   princeps   et  excelse    domine,   amice  noster  ca- 
rissime  post  salutem.    Salutari  unionis  ecclesie  sancte  Dei  negocio, 

34* 


532  III.  Absiliiiilt.     BeiKdikt  XIII.  iiiid  da.s  Koii/Jl. 

quod  apiid  serenissinuini  d.  genitoreiii  vestrum  tractatiim  et  eo  usque 
conclusuni,  ut  iain  felicis  exitiis  niilla  dubitacione  spes  certissinia 
Sit,  per  nos  niiper  intellecto  non  possemiis  satis  dicere,  quanto 
exultaveriiiius  gaudio :  Pietati  autem  vestre,  qiii  cum  prefato 
genitore  vestro  aliisqiie  principibus  et  principum  legatis,  cum  id 
tractaretur,  adeo  studiosam  utilemque,  imo  efficacem  operam 
inipendisti,  debere  propterea  ipsam  ecclesiam  omniumque  Christi 
fidelium  populuui  summas  laudes  et  perpetuas  gracias  recognos- 
cimus.  Quare  nos,  qui  Romane  ecclesie  membra  sumus,  eidem 
pietati  etsi  non  satis  pro  merito,  quantas  tamen  possumus, 
aginuis  gracias  eique  totas  vires  nostras  plenioribusque  affecti- 
bus  nosmetipsos  officiosos  offerimus.  Sed  ipsam  instantissime 
precamur,  ut,  quod  bene  cepit,  nunc  diligencius  persequatur. 
donec  ad  optatum  fmem  perduxerit,  quatenus  ecclesia  Dei  du- 
dum  laborans  ex  diuturna  expectacione  opera  vestra  optatum 
salutis  portum  celerius  obtineat,  vos  vero  ex  re  perfecta  ple- 
nam  plenioremque  gloriam  consequamini.  Dat.  Constancie  die 
Villi.  Februarii. 

(230)  7v'.  Karl  VI.  von  Frankreich  bestäfigf  Kapitel  10  des  Nar- 
homier  Vertrages  und  gibt  demgemäß  Benedikt  XIII.,  sei)ie)f 
Kardinälen  imd  Anhängern,  die  znni  Konzil  nach  Konstanz 
gehen  wollen,  freies  Geleit.     Paris  1416  Februar  14. 

Rom.  Vatik.  Archiv.  Instrumenta  ntiscellanea  1406.  Or.  Perg.  Notariafs- 
instrument  des  Notars  Nicolatfs  de  Blanis  mit  der  Einleitung:  Hoc  est  trans- 
latiim  fldeliter  factum  Valencie  nona  .dio  Aprilis  anno  a  nat.  Domini  millesimo 
quadringontesimo  sexto  decimo  surnjitum  a  quadam  litera  sive  carta  perga- 
menea  et  patenti  Serenissimi  principis  d.  Karoli  Francorum  regis. 

Karolus  Dei  gracia  Francorum  rex  .  .  .  salutem.  Cum  j)acem 
ecclesie  sacrosancte  matris  nostre  ])er  longa  tempora  intenlissi- 
mis  aiTectibus  perquisierimus  ac  principes  pene  universos,  (iiii 
christiano  nomine  gloriantur,  per  ambaxiatores  et  diligencias 
quam  plurimas  ad  ipsam  querendam  et  prosequendam  ]nilsaveri- 
mus,  nichil  magis  placidum  in  humanis  aut  a  nostra  maiestate 
amplius  concupitum  existat,  quam  prefatam  desideratam  opinio- 
nem  obtinere,  pro  qua  eciam  consequenda  labores  nostros  inde- 
fesse  continuando  tam  ad  sacrum  Constanciense  conciiium  quam 
ad  serenissimum  Romanorum  et  Ungarie  regem  fratrem  et  con- 
sanguineum  nostrum  carissimum  et  novissime  ad  regem  Ara- 
gonum    fratrem   nostrum    ac    ceteros   obediencie  P.   de  Luna,   qui 


T^.     Benedikt  XIII.  ii.  d.  Ko-zM  v.  d.  .Sulitiaktioi;  !)i.s  z.  Wahl  Martina  V.     i)33 

se  B.  XIII.  in  eadem  facit  iioiiiinari.  ac  niincios  et  legatos  rlicti 
sacri  Constanciensis  concilii  duxeiiiiuis  ambaxialores  nostros, 
qiii  quideni  niptis  tractatibiis  cum  dicto  de  Liina  pro  bono  pacis 
predicte  certa  capitula  inienint  et  concordarunt,  inter  que  con- 
fisi  de  nostre  celsitudinis  benevolencia  conveneriint.  qiiod  dictum 
de  Luna,  si  ire  voluerit  ad  prefatum  sacrum  coneilium  vel  mittere 
ambaxiatores  et  procuiatores  suos  omnes  et  singulos,  .  .  .  sive 
sint  cardinales  ipsius  et  alii  prelati  seu  clerici  aut  layci,  .  .  . 
eundo  ad  dictum  sacrum  concilium  et  redeundo  per  regnum  et 
dalfinatus  nostros  assecurare  habeamus  .  .  .  Quod  quidem  capi- 
tulum  in  favorem  unionis  predicte  ob  reverenciam  Altissimi  ac 
matris  nostre  sacrosancte  ecclesie  et  ex  nostri  deliberacione 
consilii  receperimus  et  recepimus  et  gratum  liabuerimus  atque 
liabemus  ac  observari  volumus.^)  ,  .  ,  Dat.  Farisius  XXIII.  die 
Februarii  a.  D.  millesimo  quadringentesimo  deciino  quinto  et  regni 
nostri  XXXVI. 

(231)  Ber  Rat  der  Stadt  Konstanz  an  K.  Ferdinand:  Seit  Konzils- 
tjegüni  herrscht  in  Konstanz  rotte  Sicherheit  und  Freiheit 
des  Konnnois  und  Gehens;  jedermann  fürchtet  den  andern 
auch  nur  zu  kränken.  Vor  edlem  versprechen  sie  den  aus  der 
Obödienz  Benedikts  Kommenden  Schutz.  Konstanz  1416  März  9. 
Barcelona.  Kronarchiv,  Or.  Pap. 

Seienissimo  ac  clementissimo  principi  Ferdinando  .  .  .  regi 
illiistri  onmimodam  reverenciam.  Nos  consules  et  proconsules, 
reginien  et  communitas  civitatis  Constanciensis,  provincie  Magun- 
tinensis.  Ad  tollendam  omnem  ambiguitatis  niateriam,  que  ple- 
rumque  ex  quorundam  pacem  impediencium  malignitatibus  solet 
in  mentibus  liominum  causari,  notum  facimus  eidem  regio  male- 
st ati  per  presentes  et  sincerum  veritatis  testimonium  perhibemus, 
quod  in  hac  civitate  Constanciensi  a  tempore,  quo  sacrum  concilium 
hie  extitit  inchoatum  et  continuo  usque  nunc  omnes,  cuiuscunque 
Status,  gradus  aut  condicionis  fuerint.  cum  omnimoda  securitate 
atque  libertate  manserunt;  habueruntque  onmes,  qui  liuc  venire 
vel  ab  hinc  discedere  voluerunt,  liberum  et  securum  per  territoria 
nostra  transitum ;  vigetque  hie  per  Dei  graciam  integritas  iusticie, 
ita  quod  alter  alterum  quasi  timore  veretur  offendere.  Sicut 
autem  in  preterito  laudabililer  actum  est,  ita  in  futurum  cum  omni 


')  Nmi  folfft  der  Salt  ({.shuinhikt. 


534  III.  Ahscliiiitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

diligencia  lianc  liljertateni,  seciiritatein  et  iusticiam  intendinms 
et  proiiiittiiniis  observare  et  specialiter  illis,  qui  de  olim  obedien- 
cia  doinini  Petri  de  Lima  Benedicti  XIII.  a  nonullis  appellati 
extiteriint,  cum  ad  himc  locum  proficisci  voluerint,  quos  cum 
summa  integritate  et  mansiietudine  ac  caritate  presertim  vestre 
maiestatis  intuitu  intendimus  suscipere  et  tractare.  In  quorum 
testimonium  .  .  .  Dat.  Coustancie  die  nona  mensis  Marcii  anno 
.  .  .  millesimo  quadringentesimo  sexto  decimo  apostolica  sede 
vacante. 

(232)  VorscJilüge  für  die  Vcrliandlmigen  (vgl.  zweiffolgende  Nmnmer) 

mit  den  Gesandten  K.  Ferdinands:  Via  iusticie;  generelle  Ha- 

biliiation;  Form  der  Renuntlation;  Deputierte  und   Ort  der 

Zusammenkunft.     (1416  nach  März  9). 

Rom,   Vatik.  Bibl.  4904  f.  292  (B),  f.  293  (C).     Von  Absatz  4  an  gedruckt 

Forschungen  rmd  Quellen   S.   324.     hi   dein,  gedruckten    Teil   haben   B   und  C 

einige  unwesentliche  VerscMedenh eifen. 

Pater  sanctissime. 

Ea,  que  dominis  nieis  de  vestre  sanctitatis  mandato  circa 
cedulam  cogitantibus  occurrunt  summe  necessaria  pro  negocio 
ecclesiastice  unionis,  eins  sanctitatis  determinacione  semper  salva, 
sunt  hec: 

Primo  quod  via  iusticie  generaliter  oferatur,  ut  alias  Perpini- 
ani  factum  est.  Non  enim  videtur  expediens,  quod  super  ea  nova 
pratica  oferatur  propter  motiva  alegata  coram  sanctitate  vestra 
et  alia,  que  occurrunt.  Posset  tamen  committi  personis  depu- 
tandis  pereandem  sanctitatem  suo  tempore,  si  expediret,  aperienda. 

Item  quod  habiiitaciones  fierent  generaliter  ad  onines,  ex  quo 
ex  eis  Deus  non  ofenditur  et  mundus  eas  necessarias  reputat. 
Et  modus  posset  adhiberi,  quod  ex  predictis  Iiabilitacionibus 
generaliter,  ut  predicitur,  factis  non  timeretur  illa  presumpta 
congregacio,  videlicet  quod  habentes  potestatem  ad  habilitandum 
non  habilitarent,  quousque  paratum  esset  conclave  et  amota 
omnis  occasio  et  suspicio  congregacionis  generaliter  fiende,  vel 
salteni  quoad  personas  deputandas  ad  eligendum  fiant  generaliter 
et  sine  restrictione  quacumque,  ut  alias  per  eandem  sanctitatem 
fuere  concesse. 

Item  quod  attentis ')  maximis  periculis,  que  verisimililer  sequi 
possent   erga  vestre   sanctitatis   personam,   offeretur   renunciacio 


I 


V  In   der  Fassung  B  stehe}»,  nur   die  Bitten.    C  hat   auch   die  Antn^orteti,. 


E.     Benedikt  Xni.  u.  d.  Konzil  v.  d.  Sublral<tloii  bis  z.  Wahl  Martins  V.     535 

fienda  sinipliciter  per  prociiratores,  quia  ultra  vitacionein  tocius 
periciili  coiitentaretiir  miindus,  ex  hoc,  quia  cum  niinori  difficul- 
tate  negocia  fierent  et  presunipcio  dilaciouuni  cessaret. 

Responsio. 

Ex  quo  alia  erunt  iani  concordata  per  priinos  procuratores, 
nunc  cessabunt  difficiütates  predicte  et  nunc  securius  et  utilius 
pro  ecclesia  fiet  renunciacio  personaliter  per  d.  n.  papam.  Si 
tanien  ipse  nollet  personaliter  Ire,  vel  fuerit  infii'niitate  detentus, 
placet  sibi,  quod  flat  per  procuratoreni  vel  procuratores. 

Supplicacio. 

Item   quod  persone  deputande  ad  concordandum  de  loco  se- 
curo,  tempore  cessionis,  modo  et  numero  personarum  eligencium 
etc.  nominarentur  statim,   pro  quaruni    electione   per  sanctitatem 
vesti'am  fienda  nominantur  infrascripte : 
Episcopus  Palentinus.  Episcopus  Oscensis. 

Episcopus  Cartaginensis.  Episcopus  Barchinonensis. 

Fr.  Ferdinandus  de  Illescas.  Abbas  Montisserrati. 

Prior  Vallisoleti.  Dompnus  Cartusie. 

FraterGomeciusolim  scülasticus     Minister  Minorum  Aragonum. 

Solanus. 
Frater  Alfonsus  de  Aquilari. 

Responsio. 

Placet  domino  nostro  nominare  personas  sequentes: 
Episcopmn  Palentinum.  Episcopum  }>archinonensem. 

Episcopum  Oscensem.  Episcopum  Cartaginensem. 

Fratrem  Ferdinandmn  de  Illescas. 
Quod  omnes   vel   maior   eoi'um  pars  fecerit,  hoc  observabitur. 

Supplicacio. 

Locus  autem   nullus  videtur  particulariter  excludendus,   dum 
tarnen  securitates  sufficientes  dentur  arbitrio  mittendorum  et  hoc 
videtur  valde  propinquum  concordie.     Nulla  tamen  facta  loci  ex- 
clusione  possent  nominari  sequencia: 
Aptensis.  Niciensis.  Saona.  Pisa. 

Magalonensis.      Monachus.  Janua.  Liburnium. 

Massiliensis.         Arbenga.  Portus  Veneris. 

Responsio. 

Dominus  no^;ter  papa  vidt  incedere  in  tanto  negocio  clare 
nee  vult  dccipero  aliquem  nee  decipi.  ld(^o  ne  possil  dici.  quod 
aliud    concedit    in    jjotostate    suorimi    miiiciorum    et    postniodum 


586  III.  A])silinitt.     Bc;ieclikt  XIII.  und  cla.s  Konzil. 

socrete  restringendo  in  aliqiio  contradicit,  videtur,  quod  in  ipsa 
eadeiii  potestate  debeant  exprinii  loca  sequencia,  iit  de  eoriim 
altero  cüiicordciiir.  Nam  alia  possent  esse  multum  periculosa 
non  soliim  pape,  set  iiiiioni  ecclesie.     Loca  aiitem  sunt  liec : 

Masilia  cum  sancto  Victore. 

Nicia  cum  portu  et  loco  Ville  Franche. 

Monacho.     Saona.     Portus  Veneris.     Pisa  cum  Liburnio. 

Civitas  Vetula  propter  portum. 

(233)  Weitere    Vorschläge    (vgl.    folgende   Nummer)   für   die    Ver- 

hmtdlungen   uiU   den    Gesa iidf eil  K.   Ferdinands:   Benedikts 

Verzichterklänuig:  Benedikt  rehabilitiert  die  Konstanzer  für 

die  Wald;  Feststelhing  des   Wahlortes.    (1416  nach  März  9). 

Rom,  Vat.  BibL  Cod.  Barberini  XVI  78  f.  5V) 

Jhesus.     Oblacio  iusticie. 

Videtur,  quod  d.  n.  papa  posset  offerre,  quod  est  paratus  as- 
signare  de  consensu  cardinalium  et  saci'i  aprobacione  concilii 
certas  personas,  que  simul  conveniant  in  loco  tuto  et  siib  Meli 
et  sufficienti  custodia  cum  aliis  personis  eli^endis  seu  assignandis 
per  illos  de  Constancia,  quas  personas  habilitabit,  tollendo  Pro- 
cessus etc.  Et  dabit  omnibus  illis  potestatem  videndi  et  exami- 
nandi  de  iure  papatus.  Que  persone  omnes  medio  iuramento  cum 
sentenciis  excommunicacionis  et  aliis  penis  fortissimis  obligent 
se  dicturas  in  predicto  negocio  illud,  quod  de  iure  invenient  se- 
cundum  Deum  et  earum  bonas  consciencias  onnni  odio,  favore  etc. 
])ost})ositis.  Et  id,  quod  per  predictos  vel  maiorem  parteni  cuius- 
libet  partis  erit  pronunciatum  seu  declaratum,  reges  et  alii  prin- 
cipes  et  potcmtes  faciant  execucioni  mandari. 

Et  exnimc  dominus  noster  dabit  i)otestatem  certis  personis 
Deum  timentibus  ad  concordandam  cum  illis  de  congregacione 
Constauciensi  vel  aliis  ab  ea  potestatem  habentibus  tam  de  nu- 
mero  personarum  quam  de  loco  et  modo  includendi  eas  et  de  se- 
curitatibus  et  fldeli.  custodia  et  de  tempore,  in  quo  convenii-e  de- 
beant et  eciam  de  securitatibus  sufficientibus  pro  domino  nostro 


')  Auf  dem  Vorblatte  der  Hs  steht  von  gleichseitiger  Hand:  Per  prelatos 
cong^regatos  Barchinone  atque  ad  concilium  Constanciensc  vocatos  consule- 
batur  oblacio,  de  qua  fo.  51  —  also  diese  —  in  qua  solum  addebatur,  quod 
electio  loci  esset  in  oijciono  mittendorum,  (}uod  noluit  olim  B..  prout  aiiparet 
in  oblacione  facta  fo.  47  —  das  ist  die  folgende  j\'u)ii)Her  —  Et  hanc  vide  fo.  51. 
Man  könnte  hieraus  schließen,  daß  die  vorhergehende  Nummer  sur  Jtdiver- 
sammlung  der  Bischöfe  gehört.    Doch  hat  diese  Deutung  auch  ihre  Schwierigkeiten. 


E.     Benedikt  XIII.  ii.  d.  Konzil  v.  d.  Subtraktion  l)is  z.  Wahl   Martins  V.     5S7 

et  suis,  si  personaliter  vellet  in  dicto  Joco  esse,   et  si   nollet  aiit 
esset  infirmitate  inipeditus,  pro  suo  vel  suis  procuratoribus. 

Casu,  quo  illi  de  congregacione  Constanciensi  non  acceptent 
Viani  et  praticani  iusticie  per  d.  n.  papam  eis  oblatani,  dominus 
noster  offert  eis  viain  cessionis  cum  una  de  praticis  per  sancti- 
tatem  suam  regi  Romanorum  in  villa  Perpiniani  oblatis. 

Quarum  prima  fuit.     Inserafur. 

Secunda  vero  fuit.     Inserafur. 

Et  si  aliquam  earum  noluerint  acceptare  ad  magis  ac  magis 
pxonerandam  conscienciam  suam,  et  ut  Dens  et  mundus  cognos- 
cant,  quod  non  stetit  nee  stat  per  dominum  nostrum,  quod  unio 
Vera  in  ecclesia  sancta  Dei  habeatur,  et  Dens  in  extremo  iudicio 
requirat  de  manibus  illorum,  qui  turbarunt  usque  nunc  et  turbant 
pacem  ecclesie,  est  paratus  renunciare  iuri  suo  verissimo,  quod 
habet  in  papatu,  si  illi,  qui  in  alia  parte  dicunt  se  cardinaJes,  et 
alii  de  congregacione  Constanciensi  acceptaverint  et  efficaciter  ad 
exequcionem,  quantum  ad  eos  spectabit,  deduxerint  praticani  se- 
quentem,  videlicet: 

Quod  per  d.  n.  papam  cum  consensu  d.  cardinalium  et 
eciam  approbante  siu)  sacro  concilio,  quod  continuatur,  ubi- 
cunque  ipse  est,  eligantur  certe  persone  et  per  illos  dominos, 
qui  in  alia  parte  dicunt  se  cardinales,  cum  consensu  dicte 
congregacionis  eligantur  totidem  persone  vel  plures,  si  plures 
voluerint.  Que  onines  persone  sie  electe  habeant  convenire 
in  uno  loco  securo  et  intrare  conclave  sub  tuta  et  fideli 
custodia.  Quas  personas  dominus  noster  de  plenitudine  pote- 
statis,  tollendo  pi'ocessus  et  sentencias  etc.,  quantum  ad  actum 
eiectionis  requiiitur,  babilitabit  meliori  modo  et  forma,  quibus 
fieri  i)oterit,  in  quantum  claves  ecclesie  se  extendunt.  Qui- 
bus Omnibus  per  dominum  nostrum  cum  consensu  d.  cardi- 
nalium et  approbacione  sui  concilii  dabitur  potestas  eligendi 
summum  pontificem  post  cessionem  dicti  domlni  nostri,  sie  quod 
illud,  (piod  omnes  vel  jnaior  jiars  cuiuslibet  partis  facient,  sit 
tirmum  et  validum.  Et  si  persone  electe  per  illos  de  parte  ad- 
versa  acceptaverint  siinplitei'  potestatein  a  domino  nostro  eis, 
ut  supra  continetur,  concessam,  procedant  omnes  simul  facta 
cessione  domini  nostri,  (pie  fieri  habeat,  non  antequani  predicte 
persone  omnes  erunt  clause  in  conclavi  sub  sufficienti  custodia 
et  iuraverint  et  alias  se  obligaverint  procedere  fideliter  in  negocio, 
prout  fuerit  concordatum. 


538  in.  Abschnitt.     Benedikt  XIH.  und  das  Konzil. 

Si  voro  ])i'0(licte  pei'sone  depiilande  pei'  illos,  qui  in  alia  parte 
se  diciint  cardinales,  cum  consensu  et  approbacione  congregacio- 
iiis  Constanciensis  nullo  modo  acceptent  potestatem  predictam 
per  dominum  nostnim  eis  dandam,  timc  persone  per  dominum 
nostrum  electe  i)rotestentur  publice  vel  secrete,  quod  per  se  tan- 
tum  eligere  intendimt  et  suis  vocibus  et  consensibus  tantum  in- 
niti,  nullo  modo  intendentes  se  inmiscere  potestati  non  vere,  ymo 
quod  ipsos  onmino  expellerent,  si  sine  scandalo  et  negocii  ruptura 
possent. 

Si  autem  acceptarent  potestatem  pro  se  et  in  quantuin,  quod 
tunc  persone  istius  partis,  protestentur,  quod,  in  quantum  predicte 
persone  alterius  partis  innituntur  potestati  catolice,  in  tantum 
cum  ipsis  intendimt  procedere  et  simul  eligere,  in  quantum  autem 
innituntur  potestati  non  vei^e,  non  intendunt  cum  ipsis  eligere,  set 
tantum  vere  potestati  inniti. 

Et  ut  negocium  acceleretur,  dominus  noster,  si  detur  per  illos, 
ad  quos  spectabit,  modus,  quod  secure  possint  accedere,  stare  et 
redire,  dabit  plenam  potestatem  certis  personis  Deum  timentibus, 
que  accedant  ad  dictam  congregacionem  Constanciensem  vel  alium 
locum,  si  in  alio  loco  fuerint  persone  habentes  potestatem  a  dicta 
congregacione.  Que  persone  possint  concordare  de  loco  pro  elec- 
tione  celebranda  et  de  securitatibus  et  custodia  fideli  conclavis, 
de  numero  personarum  et  de  modo  conclavis  ac  de  tempore  con- 
vencionis  et  inclusionis.  Que  omnia  per  eos  concordata  et  obli- 
gata  dominus  noster,  quantum  ad  eum  spectabit,  adimplebit. 

(234)  Bittoi  der  drei  Gesandten  K.  Ferdinands  hei  Benedikt  XITI. 
um  Mltteiluno  seiner  Unmisvorschläge.  Vorläufige  Antwort 
Benedikts.  Tags  darauf  versprield  er  die  Behatjilitaiion  der 
Konstanzer  und  Verhandlunge)t  über  bestinindc  Zusauwien- 
kunftsorte  unter  gewissen  Bedingungen.  (1416  nach  März  9).^) 
Born.  Vat.  Bibl..  Cod.  Barher hd  XVI  78  f.  47. 

Constitutis  Paniscole  in  presencia  d.  n.  pape  reverendo  patre 
d.  P.  arcliiepiscopo  Terraconensi  ac  nobili  viro  d.  Geraldo  de  Cer- 


')  Auf  dem  Vorhlatt-Register  steht:  Oblacio  facta  per  olim  B.  anihaxia- 
toribus  bone  memorie  d.  regis  Ferdinand!  ultimo  missis  Peniscolani  paulo 
ante  mortem  eiusdem  regis,  in  qua  insertis  omnibus  oblacionibus  per  eundem 
B.  factis  oifert  se^  velle  reconciliare  personas  eligendas  pro  electione  pape 
post  sui  renunciacionem,  dummodo  concordetur  de  certis  locis  ibi  nominatis, 
ubi  fiat  electio. 


E.     Beiiedikt  XIII.   ii.  (l.  Konzil   v.  d.  Sul)1rakti()ii  bis  z.  Wahl  Martins  V.      539 

vilione  giibernatore  Cathalonie  et  religioso  viio  doiiiino  fratre  Fer- 
dinando  d'  Yllisclias  ordinis  frati'uiii  Minoruni.  qiii  se  asserueruiit 
iiuncios  et  ambaxiatores  illustrissimi  jirincipis  d.  Feixliiiandi  regis 
Aragonum,  idein  archiepiscopus  jjroposuit,  quod  ipsi  niittebantur 
ex  parte  dicti  d.  legis  ad  dictum  d.  n.  papam  ad  duo  sequencia 
l)r()ponenda. 

Primiiiii  (|ii()d,  cuiii  dictus  d.  rex  fiierit  per  diversos  bis  die- 
bus  informatus,  quod  sanctitas  sua  condescendit  ad  aliqua  utilia 
unioni  ecclesie.  digiietur  dicta  sanctitas  illa  apperire  et  declarare 
dictis  ambaxiatoribus  in  personam  dicti  d.  legis. 

Secunduni  dictus  d.  rex,  si  premissi  fuerint  conformia  sue  et 
alioruni  reguiii  et  principuni  opinioni  et  supplicacioni,  offert  dicto 
domino  nostro,  quantuni  cum  Deo  poterit,  servire  in  omnibus  con- 
cernentibus  consolacionem  anime  sue,  securitatem  persone  et  de- 
cenciam  status  sui  in  aliis  sibi  honeste  possibilibus. 

Ad  que  papa  in  continenti  dixit,  quod  attenta  gravitate  ac 
difticultate  materie  ipse  non  intendebat  per  ea,  que  diceret,  re- 
spondere,  cum  ea,  que  proposuerant,  valde  maturam  deliberacio- 
nem  requirant,  utpote  que  omnium  christianorum  examini  expo- 
nentur.  Volebat  tamen  per  evidenciam  future  responsionis  unum 
premittere,  ne  per  generalem  vel  minus  foimalem  relacionem  ali- 
ter,  quam  res  in  veritate  se  habuerit,  rex  crederet.  Cum  dicitur, 
quod  est  informatus,  quod  papa  condescendit  ad  aliqua  etc.,  .  .  . 
ipse  in  eadem  intencione,  in  qua  semper  fuit,  nunc  est  et  intendit 
esse  Domino  adiuvante  de  omnino  procurando  et  prosequendo  ac, 
([uantum  in  eo  est,  breviter  concludendo  veram  unionem  ecclesie, 
licet  secundum  varietates  et  mutuaciones  casuum  et  negociorum 
occurrencium  eum  oporteat  res])ondere. 

Unde  in  villa  Perpiniani,  quia  ab  ipso  petitum  fuit,  (piod 
apei'iret  vias,  per  quas  unio  in  Dei  ecciesia  haberetui',  apperuit 
viam  iusticie  primo  loco  et  secundo  viam  cessionis  cum  certis 
IH'aticis,  quarum  nulla  fuit  acceptata. 

Postea  vero  die  sequenti,  cum  dictus  gubernator  recessisset 
l)ropter  nova,  que  habuerat  de  periculoso  statu  persone  dicti 
domini  regis,  dictis  archiepiscopo  et  fratri  Ferdinande  responsionem 
petentibus  papa  respondit,  quod,  prout  ipsi  sciebant,  super  facto 
habilitacionum  illoi'um  de  parte  alia  fiendarum  per  dictum  dominum 
nostrum,  ut  plenius  et  securius  deliberaret,  quid  ei'at  agendum, 
convocaverat  certos  prelatos  et  aliquos  notabiles  viros,  ut  venirent 
ad  concilium   per   totum   mensem    Februarii   proxime   preteritum, 


540  III.  Ahsclinitt.     15e;io(likt    XIII.   und  das  Koii/.il. 

nani  in  lali  niateria  repiitaverat  fore  seciu'ius  concedere  vel  dene- 
gare,  qiie  potebantui',  cum  consilio  concilii  quam  per  se  ipsum 
solum  vel  cum  consilio  paucorum  et  aliquorum,  qui  aliquando, 
prout  constat  in  scriptis,  tenuei-iinl,  (juod  non  poterat  lieri  et  ex- 
post  incepta  ista  tribulacione  teniierunt,  quod  sie,  attamen  videns, 
quod  adventus  prelatoium  et  alioium  ])er  ipsum  ad  concilium 
vocatorum  impediebatur,  ymo  illi,  qui  erant  cum  papa,  iuerant 
per  ipsum  i-ej^em  compulsi  a  curia  et  a  servicio  pape  recedere 
nee  permitebantur  venientes  ad  curiam  accedere,  idcirco  presen- 
tibus  dominis  cardinalibus  dixit,  quod,  ex  quo  prelati  et  alii  vocati 
non  veniebant,  notificabat  eis,  quod  quamvis  super  habilitacioni- 
bus  in  forma,  qua  petebantur,  occurrissent  et  occurrerent  ei  plura 
dubia,  tamen  (piia  tot  et  tanti  viri  erant  istius  oppinionis,  ipse 
volens  inniti  magis  oppinioni  eoium  quam  sue,  condescendebat 
eorum  oppinioni,  videlicet  quod  papa  poterat  tales  eciam  inpe- 
nitentes  de  peccato  habilitare  et  concedebat,  quod  faceret  istas 
habilitaciones  quoad  personas,  que  haberent  eligere  summum 
pontificem  post  cessionem  suam,  intendens  hoc  quoad  actum 
dicte  electionis,  et  quod  non  obstantibus  persecucionibus,  que 
contra  eum  et  suos  iniuste  fiunt,  (pie  recte  tendebant  ad  impedi- 
mentum  unionis  plus  quam  ad  pacem  in  ecclesia  Dei  consequen- 
dam,  cogitaverat  condoscendere  ad  omnia,  que  secundum  Deum 
et  conscienciam  suam  sibi  videbatur  posse  condescendere  sine 
offensa  Dei.  Et  si  illa  acceptabantur,  in  nomine  Domini,  sin 
autem,  quod  Dens  requireret  de  manibus  illoium,  qui  imi)edirent, 

Primo  quod  ponatur  oblacio  iusticie,  prout  fuit  oblata  in 
Perpiniano,  quam  viam  vel  aliani  racionabilem  papa  nunquam 
exclusit  nee  intendit  excludere. 

Seeundo  cum  illa  expressione,  videlicet,  quod  si  nolebant 
acceptai'e  viam  iusticie,  ponatur  oblacio  eessionis  cum  una  de 
pratieis  per  d.  n.  papani  in  dicta  villa  l^erpiniani  oblatis,  quaium 
prima  fuit.     Iihscrahir.     Secunda  fuit.     Iiiscrafur. 

Et  quia  ista  secunda  fuit  oblata  cum  aliquibus  addicionibus 
et  declaraeionibus,  ponatur  tota  simul  in  bona  forma,  nichil  tamen 
addito  niehilque  remoto. 

Et  si  aliquam  dictarum  praticarum  nolueilnt  aeceptare,  dietus  d. 
n.  papa  ad  magis  exonerandum  conscienciam  suani^) . .  .  adimplebit. 


^)  Nun  fulfjeu  die  Vorschläge  der  vorigen  Niimnier  (ebeitso  Hardt  IV  1172 
mid  Forschungen  und  Quellen  S.  326.  Nur  fehlt  der  Absatz:  Si  vero  predicte 
persüiK!  —  ruptura  possoiit. 


E.     Bonedikt  XIII.  ii.  d.  Konzil  v.  d.  Subtraktion  bis  z.  Walil  Martins  V.     541 

Loca,  de  quibiis  poterunt  concordare,  sunt  sequencia : 

Massilia  cum  nionasterio  sancti  Victoris. 

Nicia  cum  loco  Portu  de  Villafrancha. 

Locus  de  Monachü  cum  aliquo  alio  propinquo. 

Saona. 

Pisas "")  cum  Liburnio. 

Civitas  Vetula  cum  aliquo  loco  propinquo. 

(235)  Cedula  für  den  Erzhisdwf  von  Tarragoiia :  Baicdild  XUI. 
gibt  seinen  Prokurcdoren  eine  Bulle  zu  Verhandlungen  inii 
den  Konstanzern  über  Zession  und  ^aJd,  eine  zweite  über 
Ort  und  Zeit  der  Wald,  at)er  sie  müssen  schwören,  nur  den 
oder  die  in  der  päpstlichen  Instruktion  genannten  Orte  zu 
wählen.     (1416  nach  März  9.) 

Born,   Vam.  Bihl.  Cod.  4904  f.  200«  und  297. 

Item   post   hec   d.  Terracouensi   fuit  tradita   cedula   sequens. 

Dominus  noster  papa  dabit  nunciis  et  procuratoribus  suis 
mittendis  potestates  sequentes, 

Primo  per  bullam,  quod  possint  traetare,  concordare  et  fir- 
mare  de  modo  et  tempore  sue  cessionis  flende  et  forma  electionis 
de  summo  pontifice  post  dictam  cessionem  celebrande  iuxta  in- 
structiones  dictis  nunciis  et  procuratoribus  tradendas,  que  iuxta 
])er  eumdem  dominum  nostrum  oblata  poterunt  ordinari  et  dari 
per  bullam. 

Item  dabit  plenam  potestatem  per  aliam  bullam  effectualiter 
continentem,  quod,  postquam  i)refati  nuncii  et  procuratores  trac- 
taverint  et  concordaverint  de  modo  et  tempore  cessionis  et  elec- 
tionis predictarum  iuxta  potestatem  eis  traditam,  de  qua  constat 
per  bullam,  datam  tali  loco,  die  et  anno,  possint  et  valeant  de 
loco  vel  locis  et  tempore  ac  securitatibus,  prout  eis  vel  eorum 
maiori  parti  visum  fuerit,  traetare,  concordare  et  firmare. 

Et  licet  prefata  potestas  sit  generalis  ad  hoc,  ut  adversariorum 
maliciis  obvietur  et  ut  pi'ovideatur  circa  aliqua  concernencia  bo- 
num  negocii  unionis,  tamen  prefati  nuncii  et  procuratores  iurabunt 
et  sentenciam  excomunicacionis  in  se  suscipient,  quod  de  aliquo 
loco  non  concordabunt  nisi  de  uno  de  nominatis  per  eundem  do- 
minum nostrum,  que  poterunt  exprimi  in  instructionibus  iuxta 
per  ipsum  dominum  nostrum  oblata  fiendis. 

a)     So  Hs. 


542  111.  Ahscliiiitt.     IkMiodikt  XIII.  uiul  da.s  Konzil. 

(23G)  Nofis,  UKirum  auf!  drif  VorscJtlägen  Benedikts  XlII.  nichts 
geworden  sei.     (1416  iiacJi  März  9.) 

Ho)n.  Vaf.  Jiibl..  Cod.  Barberini  XVI  78  f.  52.  Diese  Notis  hat  eine  andere 
Hand  dem  ::weitvor1ierge1ienden  Stücke  hinter  adimplebit  liinsugefiigt. 

Isla  pratica  ultimo  data  per  (lomimim  nostrum  Paniscole  vi- 
detiir  Status  racionabilis,  set  <1.  cardinalcs  uon  proseculi  sunt  il- 
laui,  quia  a  cei'to  sciobaut,  (|ii(id  uou  acco])tai'etui'  nee  pei'  nostros 
nee  per  adversarios,  eo  quod  dominus  nostei"  non  vult  committere 
loei  libertalem  arbiti'io  committendorum,  ymmo  ex  nune  exceptat 
Constanciam,  dicens,  quod  mmciuam  eonsenciet,  quod  ibi  fiant. 
Item  assignat  certa  loea  maritima,  dieens,  quod  non  acceptabit 
locum  non  maritimum.  Item  quia  non  dicitur  ])er  se  vel  per  ])i'o- 
eui'atoiem  simplicitej-.  Item  pi-oj)ler  liabilitaeiones,  que  non  liunt 
simplieiter  et  generaliter  etc. 

(237)  Das  Konstmiscr  Konzil  fordert  von  K.  Ferdinand  dringend 
die  Verhaftung  des  verschlagenen  Pedro  de  Luna,  der  den 
Frieden  dauernd  gefährdet.     Konstanz  1416  März  27. 

Barcelona.  Kronarchiv,  Or.  Pap.  mit  Bidle  an  Hanfschnur.  Die  Unter- 
schriften der  vier  Präsidenten  sind  eigenhändig. 

Saerosancta  et  generalis  synodus  Constaneiensis  carissimo 
eeclesie  filio  Ferdinando  Aragonum  regi  illiisti'i  salutem  et  Dei 
omnipotentis  benedictionem.  Tanta  est  tua  ad  sanctam  Dei  ee- 
clesiam  sinceritas  et  devocio,  prineeps  eJementissime,  ac  tanta 
animi  n<»V)ilitate  viges,  quod  non  soluni  a  tua  celsitudine  impetrare 
eonlidimus,  que  ad  quietem  onmium  pertinere  videantur,  sed  imo 
ad  illa  tecum  tractandum  atque  disponendum  penitus  excitamur. 
Videmus  eniin,  quod  continuo  magis  ae  niagis  invigilare  proponit, 
ut  pax,  pro  qua  tanto  tempore  insudamus,  laudabiliter  eoncluda- 
tur.  Ob  quam  rem  summe  quidem  opportimam  ac  maximis  pre- 
coniis  extollendam  animi  nostri  ingenti  festivntate  gaudioque  re- 
plentur.  Verum  postquam  desiderare  dinoseeris,  ut  non  solum 
pax  impreseneiarum  constituatur,  sed  quod  diu  ac  diu  inviolabi- 
liter  perseveret,  id  agei'e,  id  te  reputare  necessarium  credimus,  ut, 
quantum  licet,  onmem  conteneionis  et  dissidii  causam  amputemus. 
Sepe  enini  bella  renovari  vidimus  ac  maiora  demum  attulisse  de- 
trimenta,  quoniam  belli  causa  niinime  extincta  fuit,  Ecce  negare 
non  possumus,  quin  vana  quorundam  ambicio  scisma  tarn  execra- 
bile  liorridumque  conflaverit  et  in  diem  usque  presentem  tenu- 
erit,  neque  Dei  supi'emam  iusticiam  veriti  sunt  nee  hominum  vires. 


E.     Benedikt  XIII.  ii.  d.  Konzil  v.  d.  Siibliaklioii  l)i.s  z.  Wahl  Martins  V.     543 

Igitiir  tales,  qnos  nulla  caritate,  niilla  clemencia  fretos  apparet, 
compescere  ac  huiiismodi  siiperbiaiii  confi'ingere  diviiiis  liiiinanisque 
legibus  opus  est.  Quam  ob  rem,  princeps  optime,  cum  videauius 
inexplicabilem  Petri  de  Luna  duriciem  et  vii'um  illuni  ad  dissensiones 
scandalaque  precipitem  ac  non  minus  subtilitatem  ingenii  quam 
voluntatem  ad  nutriendas  discordias  sibi  a  natura  concessam,  ne- 
cessarium  est  eins  viri  maliciam  coarctare,  et  ne  venenum  ampb'us 
evomat,  quo  totus  pene  orbis  irritetur,  providere.  Jam  ipse  onmi- 
bus  obviam  vadit  et  cum  dissidium  Christiane  religionis  nutrire  niti- 
tur,  se  hosten!  nostrum,  imo  Deo  adversarium  facit.  Quis  ergo  mos 
ahus  gerendus  est,  nisi  ut  illi.  qui  facultatem  habent,  libeitatem  ei 
adimant  ac  suas  pestiferas  cogitaciones  erumpant?  Non  est  hec 
les  negh'genda,  non  clemencia  temperanda,  rex  piissime.  Qui  enim 
nemini  ])arcit,  cunctis  bellum  gerit,  tanquam  expers  humanitatis  est 
iudicandus  et  a  singulis  cohei'cendus.  Cogitemus  hanc  Dei  existere 
causam,  que  nee  silencio  pertransiri  nee  negligencia  torpere  debet, 
sed  imo  omni  ingenio,  omni  opere  confoveri,  et  donec  feliciter  com- 
pleatur,  agitari.  Non  multum  autem  opus  esse  arbitramur,  verbis 
eandeni  celsitudinem  admonere  ad  illius  Petri  de  Luna  nomine  ec- 
clesie  sancte  Dei  detencionem  utique  faciendam,  cum  eiusmodi  devo- 
cionis  fideique  existas,  quod  neque  humana  cupiditate  detineris,  quo- 
minus  in  cunctis  laudabiliter  regios  conatus  absolvas.  Ob  id  igitur 
hoc  solum  dixisse  satis  sit,  inspice,  catholice  princeps,  christiani 
populi  desiderium,  calamitates  huius  infausti  scismatis  mente  re- 
petas  et  quanta  sequerentur  incommoda,  si  amplius  vigeret,  bene 
considera,  ceterum  eiusdem  Petri  de  Luna  versucias,  qui  nee  ra- 
cione  nee  humanitate  mulcetur,  intuere.  Hec  oninia  si,  ut  certi 
existimus,  intra  regios  cogitatus  acutissimos  revolventur,  supera- 
tum  et  prorsus  coaretatum  hostem  ecclesie  videre  licebit.  Demum 
per  aspersionem  sanguinis  preciosissimi  Domini  nostri  lesu  Christi 
serenitatem  tuam  exhoitamur  atque  requirimus,  ut  circa  ipsius 
Petri  de  Luna  capturain  securamque  custodiam,  cum  illa  summe 
populi  christiani,  cuius  causa  agitur,  fieri  intersit,  cum  omni  dili- 
gencia  mentem  studiumque  adhibeas,  quo  tandem  eodem  Petro 
subacto  sub  tuto  pacis  ocio  quiescamus.  Quippe  ultra  humanam 
gloriam  ex  tali  saluberrimo  opere  consequendam  eterna  gracia  non 
carebis.  Dat.  Constancie  VI.  Kalendas  Aprilis  anno  .  .  .  millesimo 
quadringentesimo  sexto  decimo,  apostolica  sede  vacante. 

Johannes  de  Firmonibus  episcopus  Firmanus  presidens  Italice 
nacionis. 


544  lil.  Abschnitt.     Benedikt  XI] I.  und  das  Konzil. 

Jo.  episcopiis  Gebennensis  nacionis  Gallicane  presidens. 
Jo.  Aiiibimdii  presidens  nacionis  Germanice. 
K.  Sarisbarienses  nacionis  Anglicane  presidens. 

B.  de  Montepoliciano.    G.  Perusio. 

(288)  Anovyin er  Angriff  auf  Boicdihf  XIII.  gegen  eine  ffiiigierfe?) 
Apologie  sei)}es  Yerhaliens.  Im  ersten  Teile  irircl  unter 
Wiederhohmgen  alles  Auffällige  der  letzten  Zeit  aufgezählt: 
Johanns  XXIII.  Sturz,  Gregors  Ahdan'knng,  Sigisninnds  Beise 
und  seine  und  der  Konzilsgesandten  Benmtigung  vor  Bene- 
dikt: vor  Allem  at)er,  was  bis  vor  Kurzem  keiner  für  möglich 
gehalten,  die  Aufhebung  der  Bisaner  Beschlüsse,  was  die 
früheren  Kardinäle  Benedikts  und  die  Gallikaner  ins  Un- 
recht setze.  Im  zweiten  leite  greift  Verfasser  den  Charakter 
Benedikts  heftig  an:  Ob  er  nicht  die  Bisaner  Forderung  ge- 
stellt in  der  Hoffnung,  sie  bleibe  unerfidlt,  damit  er  sich  so 
mit  Recht  zurückziehen  könne.  Benedikt  wollte  in  Wahrheit 
nie  verzichten,  er  lobte  die,  die  ihm  die  Unmöglichkeit  des 
Verzichtes  bewiesen,  Verräter  war,  wer  das  Gegenteil  sagte, 
vermessen,  wer  die  Macht  des  Bapstes  beschränkte.  Scharf 
wird  Inhcüt  und  Absicht  der  zweiten  Berpignaner  Bractica 
Benedikts  verurteilt.  Er  traid  niemand.  Alle  wollen  Ver- 
zicht. Benedikt  muß  cd)danken.  (1416  nach  Aprd  2.) 
Rom,  Yat.  Bibl.,  Cod.  Barherini  XVI 83 f.  is:d.  Konzex)t;  an  manchen  Stellen 

wegen  der  vielen  Korrekturen  kaum  su  lesen.     Auffällig  ist  das  Stück  in  dieser 

Sammlung. 

Jüesus,"*) 

Nunquid,  qui  multa  loquitur,  non  et  audiet  aut  vir  verbosus 
iustificabitur?  Tibi  soli  tacebnnt  boniines  et  cum  ceteros  irri- 
seris,  a  nullo  confutaberis ?  Job  Xr'..c^i)  Quantum  in  te  est, 
evacuisti  timorem  et  tulisti  preces  coram  Domino.'')  Docuit  enim 
iniquitas  tua  os  tuuni  et  immitaris  iinguam  blasfemancium.  Eius- 
dem  XV°.^)  Hec-)  adversarii  veritatis  superbissime  in  nie  cupi- 
entes  invehere  et  rigorosissime  subiungentes :  Usque  ad  quem 
finem  verba  iactabis  ?  Intelige  prius  et  sie  loquamur:  Quare 
reputati  sumus  iumenta  et  sorduimus  coram  te,  qui  })erdis  animam 
tuam  in  furore  tuo.     Eiusdem  XVIU".^)  Gerte  quamvis  ignoremus, 


a)  Folgt  durchstrichen:  Set  iaiii  inichi  vidol  ali(|nis.    b)  Hs  Deo. 

')  11.  2  und  15.  5. 

^)  Bis  subiungentes  tinterstriehen.     Hier  gilt  aber  der  Text  duck. 

^)  Nach  18,  2—4. 


E.     Bonedikt  XIII.  u.  d.  Konzil   v.  d.  Subtraktion  bis  z.  Wahl   Martins  V.      545 

qiiis  sis,  in  hoc  tarnen  d.  B.")  te  discipulum  esse  cognoscimus, 
quüd  tenipiis  cu])is  per  inutiles  disputaciones  redimere,  qiias  iani 
pati  non  potest  populus  christianus  experiniento,  cognoscens  se 
in  ipsis  fuisse  infructuosissime  inutiliter  occupatuin  per  longissinie 
presci'ipcionis  cniTicula.  Verbi  causa :  tractatus  pulcri  et  plurinii, 
qiiüs  i)i'eclai'a  edidere  ingenia;  disputaciones  subtiles,  quas  adulacio 
danipnata  contexuit,  quibus  via  renunciacionis  ab  omnibus  apro- 
bata,  optata,  equa,  iusta,  salubrior  et  sunnne  quoque(?)  necessaria 
reputata,  niaxiniis  piissiniisque  ecclesie  sancte  contemptis  gemitibus 
dificuitata  est  et  usque  ad  presens  per  d.  B.  cum  tocius  ecclesie 
scandalü  dilatata.  Quem  fructinn  paci  ecclesiastice  adduxere? 
Ymmo  ut  loquamur  clariiis,  quanta  ex  ipsis  et  quam  grandia 
impedimenta  paci  predicte  manifestissime  provenerunt,  neminem 
profecto  tarn  eloquentem  existere,  qui  suflcienter  valeat  explicare. 
Verum  ut  omnes  eciam  lumini  rebellantes  dicentesque  Deo : 
Scienciam  viarum  tuarum  nolumus/)  manifeste  cognoscant,  quan- 
tum  et  Deo  odibiles  et  ecclesie  sancte  nocibiles  sint  disputaciones, 
quas  petis  tibique  optimas  faris,-)  non  ignoras  nmltos  scripsisse 
solempnissimos  viros  multa  preclara,  que  dulciter,  graviter,  elo- 
quenter contra  illa,  que  Pisis  facta  fuere,  proclamante  d.  B.  multis- 
que  ex  sibi  faventibus  se  nunquam  procesurum  in  renunciacionis 
via,  nisi  prius  super  facto  Pisano  de  iusticia  videreiur.  Set  mirabilis 
Dens,  apud  quem  non  est  impossibile  oume  verbum,  quique,  quando 
dignatur,  potens  est  ex  lapidibus  duris  suscitare  filios  Abrahe. 
Sine  nostris  tractatibus,  sine  disputacionibus  nostris,  et,  quod 
adhuc  est  multo  mirabilius,  sine  quacunque  procuracione  vel  in- 
stancia  nostre  partis  deiectus  est  ille  Johannes  tanto  tectus  auro, 
tanta  vallatus  terrena  potencia,  tanta  stipatus  d.  cardinalium  et 
aliorum  prelatorum  frequencia,  tam  multis  circumdatus  militibus 
et  pertantis  circumstrepentibus  septus  ministris;  deiectus,  inquam, 
tam  subito  ad  instar  puncti  suo  gaudio  diminuto,'')  ut  de  ipso  Eliphat 
Themanites  ^)  veraciter  intonaret :  Ego  vidi  stultum  firma  radice, 
et  maledixi  pulcritudini  eins  statim  Job.  V",  Deiectus  denique  et  diris 
carceribus  mancipatus  et  forte  iam  factis  digna  recepit/)    Ipsoque 


a)  Itnnier  dominus  ]'  [enedictus].    b)  Hs  tleminuto. 
')  Job  21.   14. 

^)  So  wahrsch.  die  viel  korrigierte  Stelle  zu  lesen. 
•■')  Eliphas;  Job  2,  11  und  5.  3. 

*)   Ursprünglich:  et  forte  iam  subiit  dignam  suis  denieritis  mortem.    An- 
spielung auf  die  umlaufenden  Gerüchte  über  Johanns  Tod. 

Finke,  Acta  concilü  Constanciensis  III.  OO 


546  111.  Ah.schiiitl.     Benedikt  Xlll.  und  das  Konzil. 

deiecto  oferebatiir  nobis.  quod  imqiiain  offerri  mininie  credobaimis, 
pro  quo  optinendo  inaxiiiiiiin  teiiiporis  partem  in  disputacionibus 
prolixis  vanisque  perdidiiiiiis,  oferebatur,  inquam,  et  iiltio  revo- 
cacio  scilicet  facti  Pisani.  Ciii  revücacioni  non  sohim  adversarii 
nostri  fortiter,  set  eciam  nonnulli  ex  nobis  fidis  aliqualiter  resi- 
stebant.  Dicebant  nostri  predicti,  quod  ad  nostre  fame  tuicioneni 
satis  nota  suflciebat  veritas  et  quod,  si  Pisani  condenipnarunt 
nos  de  facto,  nos  condempnavimus  ipsos  de  iure  pariter  et  de 
facto,  et  sic^  quod  de  revocacione  predicta  non  tantuni  curanduni 
erat  .  .  .  Verum  d.  B.  predicta  revocacione  concessa  finaliter  scilicet 
inspei'ata  non  diu  .  .  .'')  auteni  mininie  contentus,  pi'ofessus  est 
se  nnnquani  aliquid  ante  facturuni,  nisi  facta  Pisis  non  soluni 
revocarentur,  set  eciam  declararentur  ab  illis  ipsis,  qui  fecerunt 
et  quia  illo  tempore  citra  sub  eadem  fide  vixerunt  et  in  ea(?) 
vivunt,  fuisse  et  esse  invalida  atque  nulla  in  quantum  persona 
sua  et  sibi  adherencium  tangebantur.  Et  nonnulli  verisimiliter 
crednnt.  quod  ideo  istud  petebat,  quia  tanto  dificile  iudicabat,  quod 
fere  iniposibile  presumebat  et  sie  petendo  dificilima  et  oninium 
iudicio  quasi  imposibiiia  se  non  venturum  ad  renunciacionis  ter- 
minum  pretendebat,  et  quoniam  istud  optentu  iniposibile  vel  ad 
minus  maxime  dificiliinum  reputabat,  quo  non  concesso  nicliil  se 
super  renunciacione  dicturum  nicliilque  facturuni  rigorosissiine 
promittebat,  quis  iain  negare  valebit,  quod  peticio  illa  voluntatem 
resignacionis  non  latentem  interius  set  patentem  exterius  .  .  . 
denionstrabat?  Nunquan  utique  d.  B.  se  venturum  ad^')  .  .  , 
cogitabat,  talia  i^etendo.  que  nun(iuam  sibi  concedenda  credebat. 
Set  o  inephabilis  divina  clemencia,  que  facit  magna  et  inscrutabilia 
et  inirabilia,  quoruin  non  est  numerus,  que  dissipat  cogitaciones 
malignorum,  ne  possint  implere  iiianus  eorum,  quod  ceperant. 
que  apreliendit  sapientes  in  astucia  eorum  et  consilium  pravorum 
dissipat.  Job.  V.^),  que  ordientes  succidit,-)  liostentans  cunctis 
telas  aranearum  esse,^)  que  alibi  quam  in  ipso,  qui  est  veritas, 
faciunt  fiindamentum.  Concessuin  est  nobis  gracia  sua  corda 
inolificante  lapidea,  quod  nunquam  credidimus,  ut  scilicet  talis  et 
tam  i)erfec(a  niillitatis  Pisani  facti  declaracio  redderetur,  quäle 
nos  dictavimus;  redderetur,  inquam,  et  ilico  per  fiabentes  ad  illud 


a)  Platz  für  ein   Wort,    b)  Folgt  ein  unleserliches    Wort. 

')  Job  5.  9.  12,  13. 
-'}  Nach  Jsai.  38,  12. 
")  Nach  Job  S,  14. 


E.     Boiiodikt  XIII.  u.  d.  Konzil   \ .  d.  Siihtraktioii  bis  z.  Wahl   Martins  V.      547 

plenaiiani  potestatem.  Qua  concessione  oblata  successa  est 
oiiinis  dilacionis  materia  amputata,  verba  futuri  teniporis  et  cuius- 
(|ue  fuei'iint  (lifiig:ia "")  lucidata.  Et  nunc  übet  uientis  oculos  in 
lacta  non  diu  ante  preterita  retorquere,  ut  corda  fideliuni 
nienioriani  habundancie  suavitatis  Christi  eructare  ^)  et  magnani 
niultitudineni  dulcedinis  et  miseracionis  Domino  decantare  non 
cessent.  Quis  unquani  opinari  verisiniiliter  potuisset,  Bartasar') 
Coxa  inipium  et  iniquuni  exaltatuni  et  elevatum  sicut  cedrus 
Libani  et  ad  reformandum  siuim  imperium  concilium  sibi  adheren- 
cium  facientem  iam  subito  luiturum  et,  ut  diximus,  non  nosti'is, 
set  suis  illum  impellentibus,  qui  vei'e  dicere  potest:  Abhominati 
sunt  me  quondam  consiliarii  mei  et  quem  maxime  dilig-ebam, 
advei-satus  est  michi  Job.  XIX.-)  Quis  eciam  racionabiliter  exti- 
masset,  Angelum  Coi  rario  honiinem  predicatum  cervicis  durissime 
et,  ut  nostri  dicunt,  votoi'um  suorum  fractorem  iuramentorumque 
manifestissimum  contemptorem  recusantem  cum  predicto  d.  B., 
ut  ))iomiserat  et  iuraverat  convenire,  nunc  pure  et  libere  renun- 
ciatunnn  suo,  quem  pretendebat,  papatui,  sicut  eum  fecisse  cog- 
novimus.  Tandem  quis  eciam  presumpsisset  serenissimum  cesarem, 
ad  cuius  dominium  Johannes,  quem  ipse  papam  reputabat,  ivit 
tenere  concilium,  et  Gregorius,  quem  in  papam  tenuerat,  misit, 
pretensso  renunciare  papatui,  venturum  ad  nostre  obediencie  locum 
Perpinianuin  "^^)  insigne  cum  tantis  laboribus  e^  expenssis  seque 
manibus  in  nostris  cum  tanta  caritatis  fiducia  positurum  manus- 
qiie  domini  B.  osculaturum,  ut  videbatur,  exphcaturumque  in  sua 
magnique  cetus  presencia  reverenter  labores  sumptos  pro  se- 
dando  inveterato  scismate  deiectumque  esse  Johannem  et  eciam 
resignasse  idemque  libere  fecisse  Gregorium,  res  nobis  optatissi- 
mas,  voce  alaci'iter  et  scrii)tura  solenmiter  relaturum,  et  quod 
ipse  d.  B.,  qui  })ropter  antiquitatem,  scienciam  et  negociorum 
experienciam  multa  noverat  et  in  cuius  sohus  manibus  pax  ecclesie 
pendebat,  ipsam  dare  tam  diu  lacerate  ecclesie  dignaretur,  cum 
profunda  capitis  inclinacione,  quandoque  iunctis  manibus,  quando- 
que  in  crucis  Signum  chatelatis  ^)  brachiis  petiturum.-'^)  Quis 
denique   sperasset,    quod  inimici  nostri,   qui  d.  B.  non  longe  ante 


a)  Hs  (lififria.    b)  So  Hs.     c)  1  olgt  f.    d)  So  statt  catenatis. 
»)  Ps.  44.  2. 
•-)  Job  19.  19. 

■*)  Nach  der  Lebhaft igkeit  dieser  Darstellung  ist  der  Schreiber  wohl  Augen- 
zeuge der  Ztisatnmenkunft  gewesen. 

85* 


548  111.  AhschiiiU.     Benodikt  XIll.  und  das  Konzil. 

Pisis  condempnaverant  tanta  elati  siiperbia,  ut  ambaxiatoribus 
solempnissiiiiis  sibi  iiiissis  a  predicto  d.  B.  audienciam  denegarent, 
quoniam,  ut  dicebant,  non  in  tei'iiiinis  asig'iiatis  convenerant,  nunc 
anibaxiatores  suos  mag-neauctoritatis,  viros  dictos'')  archiepiscopos, 
episcopos  et  abbates  et  doctores  nomine  nacionmn  oniniuni  christi- 
anitatis  ad  dominum  B.  mitterent,  qui  flectentes  genua  illud  ex 
parte  sui  concilii  et  tocius  cliristianitatis  peterent,  quod  predictus 
d.  B.  ultro  debuisset  offerre  renunciacionem  scilicet  tociens  per 
ipsmn  oblatam,  iuratam  et  debitam  de  iure  divino  pariter  et 
liumano.  Magna  certe  sunt  ista  et  mirabilia  opera  Dei,  set  ad- 
huc  illud  inultü  videtur  mirabilius,  quod  de  declaracione  nullitatis 
facti  Pisani  premisimus,  ut  scilicet  illimet,  qui  fecere,  cum  gran- 
dissima  sua  verecundia  faterentur,  nullam  suam  fuisse  et  esse 
condempnacionis  sentenciam  et  per  consequens  necessario  se- 
queretur  anticardinales  et  alios  Galicos  a  domino  B.  recedentes 
enormiter  peccavisse  et  crimen  scismatis  comisisse.  Quod  solum 
magnum  mirabile  et  nobis  non  diu  ante  penitus  incredibile 
debuisset  linire  cor  d.  B,  ad  ilariter  et  celeriter  renunciandum 
papatui  .  .  .^) 

Igitur  nude  loquens  et  mundi  fabulam  ulterius  celare  non 
Valens  contexo  sequencia,  quousque  iam  tandem  patebit,  quod  tam 
communiter  notum  est.  Quis  iam  clare  non  videat  renunciacionem 
non  solum  facere  et  audire  eidem  d.  B.  semper  molestissimum 
extitisse  ?  Quis  nesciat  personas  unionem  per  viam  renun- 
ciacionis  imposibilitantes  vel  ad  minus  difficultantes  eidem  semper 
fuisse  gratissimos?  Set  econtra  non  solum  molestus,  set  eciam 
ingratus  et  quandoque  proditor  reputatus  est,  qui  et  posibiliter  et 
faciliter  per  predictam  viam  pacem  ecclesie  posse  dari  dicebat, 
qui  adlierentes  intrusis  abilitari  et  sibi  iurisdicionem  posse  comitti 
fundabat,  qui  participacionem  cum  eis  in  alio  preterquam  in  crimine 
non  esse  de  iure  divino  prohibitam  affirmabat.  Et  finaliter,  quam 
presumptuosus  reputatus  semper  extitit,  qui  in  aliis  factis  pote- 
statem  pape  diminuebat,  tam  ingratus  et  superbus  iudicatus  est, 
qui  in  renunciacionem  tangentibus,  non  dixerim,  ampliabat,  set 
ipsam  in  suis  terminis  deffendebat. 

Ceterum  aliquorum  hominum  adulatorum  opiniones  frivolas, 
quas   idem   postea  revocarunt,   eundem    d.  B.   amplexum   esse  et 


a)  Hs  ühergeschriehen . 

*)  Hier  fohjt  eine   längere  Stelle   ans  einem  Briefe  des  h.  Bernliard.     Er 
irill  (l(i)inf  nicht  .doteger.,'  verenda',  ,set  inverenda  refuto/ 


E.     Benedikt  XIII.  u.  d.  Konzil  v.  d.  Subtraktion  bis  z.  Wahl  Martins  V.      549 

antiquoruin  excellentissimoriimque  doctorum  determinaciones  com- 
iniiniter  aprobatas  ini)Ugnasse  nulliis  ignorat,  qiii  predictum  d.  B. 
loqiientem  aiidierit  et  siia  scripta  pei'legerit,  ita  quod,  si  aliqiie 
opiiiioiies  siie  veritate  fiilciantur,  iinio  ecclesie  per  viain  reiiuncia- 
cionis  non  soluiii  valde  dificilis  set  ex  toto  iniposibilis  reddebatur. 
Nani  si  verum  est,  quod  omnes  sibi  non  obedientes  sunt  veri 
scisniatici  quantuni  ad  iudiciuni  ecclesie  militantis,  et  quod  veri 
scisniatici  non  possunt  habilitari  ad  eligendum  vel  aliuni  actum 
iuridicum'')  exercendum,  nisi  sinipliciter  suum  errorem  fateantur, 
scilicet  se  pui'e  recognoscendo  scismaticos  et  scisma  abiurando 
et  ad  suam  obedienciam  redeundo  et  ab  ipso  recipiendo  eligendi 
vel  iudicandi  potestatem  etc.,  ut  idem  d.  B.  sepe  in  omnibus  suis 
scriptis  determinat,  certe  non  solum  per  viam  resignacionis,  set 
nee  per  viam  discusionis  iusticie,  ubi  iiuisdicio  in  utriusque  partis 
personis  necessarium  sit  causanda,  redditur  iniposibilis  unio  ec- 
clesie sacrosancte,  ut  clare  patet  cuilibet  intuenti  .  .  .^)  Tales,  in- 
quam ''),  opiniones  secutus  est  predictus  d.  B.,  que,  ut  predictinn 
est,  non  solum  dificilem  set  imposibilem  redderent  unionem,  que 
per  viam  iurisdicionis  consequenda  foret  et  ideo  tantam  difi- 
cultatem  tamque  irronicum  (?)  in  secunda  per  eum  aperta  pratica"-) 
cessionis  apposuit,  ut  infectionem  scismaticoruni,  que  mininie  ti- 
menda  erat,  formidans  suos  catholicos,  ut  ita  dicam,  infecerit 
ipsosque  in  opinione  sue  voluntatis  firmaverit.  Et  ut  in  predicta 
secunda  per  ipsum  aperta  pratica  de  ceteris  sileanius,  a  te  que- 
riihus,  quomodo  certum  est,  ut  per  ipsam  pax  ecclesie  certissime 
redderetur,  sicut  sepe  vociferatus  fuisti?  Nani  si  verum  est, 
quod  papa  nndtomodo  se  potest  taliter  obligare,  ut  obligacionem, 
si  voluerit,  necessario  teneatur  implere,  ut  idem  d.  B.  sepissime 
profitetur,  si  post  electionem  destinandorum  a  congregacione 
Constancie,  que  ante  renunciacionem  suam  fienda  erat,  iuxta 
tenorem  secunde  pratice  supradicte  idem  d.  B.  dixisset,  se  nolle 
renunciare  papatui,  quomodo  tunc  habebamus,  quam  optamus 
votis  piissimis,  unionem?  Et  si  dicas,  non  est  presumendum,  quod 
tantum  neplias  connnitteret  predictus  d.  B.,  respondemus,  quod, 
sicut  ipse  non  confidit  de  aliquo  nee  de  omnibus  et  credit,  quod 
onines  volunt  destruere  ecclesiam,  nisi  ipse,  qui  pro  eius  conser- 
vacione   mori   paratum   se    dicit,    sie   et   multo   forcius   nee    tota 


a)  Hs  iurisd.    b)  Ha  unquain. 

^)  Hier  folgt  eine  dieses  hcyrilndcndc  Stelle.     Von  mir  ansyelassen. 
^)  jSequitur  pratica'. 


550  III.  Abschnilt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

ecclesia  de  ipso  solo  clebet  confidere,  nisi  afirniare  presiiiiias,  siciit 
perifiilose  vociferabare  siiperiiis/)  quod  iiiagis  credenduni  est  in 
dando  paceiii  ecclesie  sibi  soli  et  in  causa  propria,  in  qua  et  iudi- 
candi  et  proferendi  testimdnii  facultateni  iura  omnibus  subnio- 
verunt,  quam  toti  ecclesie,  que  suani  lidem  et  unitateni  non 
unius  hominis  voluntati,  set  divine  auctoritati  et  sacrorum  con- 
ciliorum  aprobacioni  comittit  .  .  .  Ubi  de  fide  agitur,  sinodus 
maior  est  papa,  quia  nimis  periculosum  erat  fldem  nostram 
comittere  arbitrio  unius  hominis  .  .  .^)  Non  sie  autem  catholici 
fideles,  contra  quos  supra  impudenter  scandescere  presumpsisti, 
non  sie;  set  unionem  ecclesie  unius  hominis  presidencie  pre- 
])onentes  eiusdemque  hominis  magis  immarcessibilem  gloriam, 
quam  mitram  corruptibilem  diligentes  instarunt  et  instant  opor- 
tune  et  importune,  ut  eiusdem  renunciacio  operi  mancipetur,  ad 
illud  rogantes,  ad  illud  ortantes,  monentes,  requirentes  et,  si 
poterunt,  compellentes,  ad  quod  ipse  tenetur  de  iure  divino  pariter 
et  humano,  utpote  multis  oblacionibus,  promisionibus  et  eciam 
iuramentis  indissolubiliter  obligatus.  Quam  ob  rem  videns  d. 
rex  Aragonum  memorie  recolende'^)  et  excellentissimi  principes 
d.  reges  Castelle  et  Navarre  et  incliti  comites  Armaniaci  et  Fuxi, 
quod  per  praticas  apertas  per  ipsum  habere  non  poteramus  op- 
tatum,  tum  ])remaxime,  quia  non  acceptabantur  per  regem  Roma- 
norum et  nuncios  fere  omnium  christianitatis  nacionum,  qui  in 
Perpiniano  convenerant,  scientesque  predicti  d.  reges  d.  B.  obli- 
gatum  existere  ad  dandam  pacem  ecclesie  per  quancumque  viam 
et  pi-aticam  sine  offensa  legis  divine  posibilem,  de  consilio  mul- 
torinn  prelatorum  et  religiosissimorum  et  scientificorum  viroruin 
praticam  non  imposibilem,  ut  dixisti,  non  inhonestam,  non  iniquis 
conatibus  scismaticorum  propriam  nee  alicui  faventem  temerarie 
voluntati,  set  posibilem,  iuridicam  et  honestam  dedere.  Nam  si 
predictus  d.  rex  Aragonum  d.  regi  Romanorum  favisset,  non  sie 
de  Perpiniano  d.  B.  honorifice  recessisset  nee  intra  suuni  d|omini- 
um|'')  permansisset.  Si  ergo  ingenti  flagras  desiderio,  ut  dixisti, 
subtractionis  legitime  facte  breviter  intueri  motiva,  legito  illam 
epistolam,  (piam  predictus  rex  recolende  memorie  destinavit  cunc- 


a)  Hs.  d. 

'j  Hieraus  und  besonders   cms   dem  Schluß  scheint  sich  zu  ergeben,  daß 
der  Verfasser  sich  (jerjeii  eine  bestinunte  Persöidiclieif  ivendet. 

-)  Folfjf  längere  Erörterumi  dieses  Gedankens  ohne  neuen  Inhalt. 
^)  Also  nach   "J.  April  (jeschriehen. 


K.     Benedikt  XIII.   ii.  d.  Konzil  v.  d.  SubUaktion  l)is  z.  Wahl   Martins  V.      Ööl 

tis  sub  suo  doniinio  constitutis.^)     Ibi  eniiii   bfeviter  veraciterque 
reperies  subtractionis  causam  .  .  . 

(239)  K.  Alfmis  an  dir  Karduiälc  in  Pcuiscold :    JJbrrscnchmg  der 
Konstanzer  Konzilscinladung  und  der  Geleitsbriefe.    Dringen- 
des Ersuchen,  zur  bestimmten  Zeit  in  Konstanz  zu  erscheinen. 
Ignatada   MIß  April  6. 
Barceluna.   Kronarchiv,   Reg.   2442  f.  58''.     Rom,    Vat.  Bibl..    Cod.  Barb. 

XVI  78  f.  73^. 

Reverendis  in  Christo  patribiis  dominis  s.  Romane  ecclesie 
cardinalibus  amicis  nostris  carissimis  Alfonsiis  Dei  gracia  rex  Ara- 
gonum,  Sicilie  etc.  salutem  .  .  .  Quia  in  concordia  intei'  serenis- 
simum  Romanoriim  regem,  congregacionis  Constancie  diversosqiie 
legum  et  principiim  christianitatis  ambaxiatores  multosqiie  pre- 
latos  obedienciariim  vocatorum  olim  Oregorii  et  olim  Johannis  ex 
ima  parte  et  reges  nos  ac  principes  seu  eoriim  ambaxiatores  obe- 
diencie  d.  Benedict!  ex  altera  in  et  super  factis  unionis  sancte 
matris  ecclesie  et  sedando  inveterato  iamqiie  inarcessibili  scismate, 
auxiliante  Spiritus  sancti  gracia,  post  multos  labores  inita,  facta 
pariter  et  firmata  inter  alia  est  provismn,  qiiod  per  dominos  con- 
gregacionis  in  Constancia  tanquain  maiorem  partem  christianitatis 
hat  vocacio  ad  concilium  generale  de  omnil^us  illis  obediencie 
dicti  d.  Benedict!,  qni  concilio  generali  interesse  possunt  et  debent 
sub  forma,  quam  vobis  novimus  esse  missa.  Ecce,  quod  a  dicta 
congregacione  una  cum  salvis  conductibus  necessariis  dicte  voca- 
cionis  litteras  suscepinnis,  qiias  una  cum  ista  paternitatibus  ve- 
stris  mittimus  presentandas.  Ideo  paternitates  easdem  rogamus 
et  per  viscera  misericordie  Jesu  Christi  requirimus  et  monemus 
et,  quo  astrictius  possumus,  dicinms  et  ortamur,  quatenus  omni 
more  dispendio  resecato  die  dictis  litteris  assignata  in  dicta  civi- 
tate  Constancie  comj)areatis  pro  causis  in  eisdem  litteris  expres- 
satis,  tractandis,  complendis  et  eficaciter  exequendis.  Absit  enim, 
in  Christo  patres,  quod  aliqua  quam  magis  legittima  racio  acces- 
sum  vestrum  diferat  seu  excuset,  cum  ibi  de  tanta  salute  fideliuin 
agitur  animarum.  Vobis,  qui  eorum  curam  geritis,  non  sit  fas 
retrahere  a  laboris  quantmicunque  gravis  onere  pedes  vestros, 
ymo  omni  deposita  somnolencia  totis  conatibus  insudare,  ne  dicat 
vobis  Christus:   Non   potuistis  una  hora  vigilare  mecuni?-)     Ipse 


^)  Schreiben  com  (i.  -Tamiar. 
^)  Matth.  26.  40. 


552  III.  Absohiiitt.     Benedikt  XIII.  und  da.s  Konzil. 

quideni  misericors  iiiiserator  et  iustus  ^)  suo  coinpaciens  popiilo 
Christiano  nunc  vigilat  et  pro  pace  sue  ecclesie  iam  opere,  ut 
videtis,  qiie  non  cadunt  in  honiine,  niajina  et  mirabilia  experitur, 
cii'ca  qiie  si  segniler  vos  gesseritis  in  die  illa  ti-enienda,  de  quibus"") 
calcidum  magis  exiget  racionis. 

Presentacio  vero  dictaruni  litterarimi  fuit  facta  Rarchinone 
quai'ta  die  niensis  et  anno  infrascriptis.  Datum  in  villa  Aqualatis, 
die  sexta  Aprilis,  anno  a  nativitate  Doniini  niillesimo  CCCC°  sexto 
decimo.     Rex  Alfonsus. 

Fuit  duplicata  de  verbo  ad  verbum.-) 

Menioriale  de  modo  tenendo  per  collectores  et  subcollectores 
in  presentacione  convocatoriarum  ad  concilium  Constancie. 

In  primis  collectores  Valencie  statiiii  investigabunt,  quot  sunt 
prelati,  episcopi,  abbates,  priores,  capitula  in  diocesi  sue  comis- 
sionis  et  quot  sunt  ecclesie  collegiate  et  secundum  numerum  re- 
pertum  facient  fieri  plures  copias  littere  seu  bulle  convocatorie 
manu  notarii  roboratos. 

Item  presentabunt  unam  bullam  convocatoriam  episcopo  Va- 
lentino  et  capitulo  ad  hoc  specialitei-  congregato.  Et  presenta- 
bunt primo  litteram  regis  et  illa  lecta  presenta})unt  bullam  con- 
vocatoriam, de  qua  presentacione  ilico  faciant  confici  publicum 
instrumentum.  Et  illud  in  forma  autentica  remittatur  d.  regi. 
Littera  originalis  convocatoria  capitulo  relinquatur,  cum  sit  eccle- 
sia  metropol itana. 

Item  Omnibus  prelatis  singulariter  singulis  cum  littera  prenar- 
rata   regis  presentatiu"    copia   auctentica   bulle    convocatorie  .  .  . 

Item  illud  idem  obsei'vabitur  in  capitulis  ecclesiarum  collegi- 
atarum. 

Item  ex  superhabundanti  prima  die  dominica,  cum  populus 
conveneilt  ad  divina,  coi)iam  littere  convocatorie  de  Latino  in 
Romano  redactam  publicari  facient  ... 

Item  avisentur  collectores  et  subcollectores,  quod  ipsi  persona- 
liter presentaciones  faciant  adeo,  ut  cesset  omnis  suspicio  fraudis. 

(240)  Kard'maldiakon  Petrus  s.  Ängell  an  K.  Älfons :  Ausführliche 
Charakteristik  des  verstorbenen  K.  Ferdinand.  Auf  Alfons' 
Aufforderung    hätte    er    wohl    dem    Verstorbenen    antworten 


a)  So  Reg.     In  XVI  78  f.  730  ist  für  das   Wort  eine  Lücke- 

')  Psalm  111,  4. 

*)  Das  Folgende;  Rey.  24i2  f.  57  >■• . 


E.     Benedikt  XITI.  u.  d.  Konzil  v.  d.  Subtraktion  bis  z.  Waiil  >rartins  V.      553 

kmiiien,  der  iltti  gekanitf  und  dcsscit  Caritas  er  (jekatud 
habe.  Alfons  könne  er  nur  vor  dem  Irrweg  warnen.  Schil- 
derung des  Verhaltens  seiner  Vorfahren  gegen  Clemens  VII. 
und  Benedikt  Xlll.  Klage  über  das  Verbot  für  die  Bischöfe. 
Benedikts  Konzil  zu  besuchen  und  ihn  Papst  zu  nennen.  Er 
tadele  nicht  die  Unionsbestrehungen,  sondern  die  Form.  Bitte, 
die  Prälaten  kommen  zu  lassen.     Pehiscola  (1416)  April  20. 

Hier  nach  h'o)ii.   Vatik.  Bihl.,   Cod.  Barberini  XVI  83  f.  37.    Das  Ür.  J'ap. 
Barcelona  hat  allein  das  Datum. 

Excellentissimo  principi  et  serenissiiiio  d.  doinino  A.  Aia- 
gonuiii  et  Sicilie  regi  Petrus  sancte  Romane  ecclesie  indignus  dia- 
conus  dictus  cardinalis  sancti  Angeli  cum  ij).sius  humili  recommen- 
daciüue,  quidquld  peccatoris  poterit  valitudo  et  ad  pacem  ec- 
clesie procurandum  veraciter  et  ad  impendendum  sublimitati  vestre 
ühtatissimos  famulatus.  Vestram  reverenter  suscepi  michi  desti- 
natam  epistolam,  in  qua  primum  serenitas  vestra  dolenter  refert, 
quod  me  didicisse  iam  credit,  ohitum  scilicet  domini  regis  excel- 
lentissimi  patris  vestri  recoUende  memorie  die  secunda  mensis 
instantis  christianissime  vita  functi.  Verum  est,  (iiiod  iam  didi- 
ceram  et  cum  quanta  cordis  amaritudine  didici  et  corporis  dolore 
portavi  et  porto,  ipse  testis  est,  qui  nostros  omniuin  dolores  in 
suo  corpore  tullit.  Sed  quis  fidelium  amarissime  non  dolebit,  si 
vel  tenuiter  cogitare  ceperit,  tante  parlis  christianitatis  evidentem, 
ut  ita  dixerim,  eiulatum,  sectarum  infidelium  iubilJum,  ad  quas 
ladicitus  evellendas  sue  regle  maiestatis  ardentissima  festinabat 
iutencio,  pi'opliecto  tanto  splendidiiis,  quanto  solam  suis  creatis 
gloriam  expectabat.  Quod,  ut  ita  oppiner,  preclarissimas  suas 
virtutes  illa  lacrimosa  devocionis  suasere  suspiria,  sine  quibus 
sua  serenitas  loqiii  non  poterat,  quando  michi  dignata  est  aperire 
magna  magnalia,  que  pro  Christi  fide  sub  eins  firma  fiducia  facere 
cogitarat.  Quis  ergo  fidelium  a  dolore  abstinere  poterit,  puto 
uempe,  quod  nullus,  nisi  qui  iusto  rege  regi  animo  iniquo  tulerit, 
vel  quam  sit  terre  necessarium  inhumanitus  ignorarit?  Set  talis 
utique  fidelis  non  erit  et  consequenter  nemo  fidelium,  qui  virtu- 
osum  regem  cognoverit,  pio  dolore  carebit,  Inter  quos  tanto 
michi  grandis  inest  iustissimi  doloris  ubertas,  quanto  longe  ultra 
merita  rependebatur  a  sua  serenitate  spiritualis  affectus  sincerior 
caritatis,  non  ut  dolendo  censeam  suam  regiam  maiestatem  istam 
dimisisse  coronam  magis  nobilem  quam  felicem,  sed  ut  vehemen- 
tissime  deflejida  nostra  existimem  esse  peccata,  quibus  meo  iudicio 


554  III.   Al).schiiitt.     Benedikt  XIII.  und  da.s  Konzil. 

factiiiii  est,  iit  invictissiiiuiiii  Christiane  fidei  atlettani,  qui  pro 
eins  exaltacione  proprii  fundendi  sanguinis  ardebat  desideriis, 
tani  niodico  tempore  habere  popiihis  mereretur  in  i)rincipem  et 
roctoreni.  qui  sediciosos  tuniultus  et  socialia  bella  atque  civilia 
ita  lugabat  sue  maiestatis  presencia  tani  in  regnis  sue  eure  atque 
tuicioni  commissis  quam  eciam  sue  dicioni  subiectis,  ut,  antequam 
fieret,  admiral)ile  diceretur;  nam  quod  sui  predecessores  reges  ex- 
cellentissinii  per  multa  regnantes  quieta  tempora  paccata  reddere 
quieta  nequivere,  eciam  plectendo.  confiscando,  ipse  in  inicio  regni 
sui  solo  verbo,  vel  ut  loquar  proprius,  solo  nutu  placavit,  quod 
ego  magis  vi  oblata  divinitus  quam  humana  industria  accidisse 
crediderim,  illi  forsan  concessa  virtuti,  per  quam  in  summa  for- 
luna  minima  sibi  putabat  adesse  licenciam;  ita  ut  in  quantum 
ipse  fortunatissimus  creatori  suo  cordialius  subdebatur,  in  tantum 
subditi  sui  virtuosi  amore  et  ceteri  non  amantes  timore  sibi  pare- 
rent  humilius  ... 

Et  quantum  ad  id,  quod  sublimitas  vestra  dicit  se  velle  prosequi 
negocium  unionis  ecclesie  non  minus  ardenter,  quam  inceperat  ex- 
cellentissime  memorie  pater  vester,  iuxta  suum  laudabile  principium 
consuniandum  et  quod  me,  quem  precipue  huiusmodi  tangit  nego- 
cium. interno  precatur  affeetu  et  per  viscera  misericoi'die  Jhesu 
Christi  hortatur  et  requirit,  ut  ad  consummacionem  tarn  sacri  operis 
concurram  cum  ceteris,  quid  vestre  serenitati  respondeam,  dum 
magis  intueor  statum  negocii  quam  intencionem  \  estram  sinceram, 
nescio.  Quid  tamen  d.  regi  vestro  precellentissimo  genitori  respondi 
geminatis  vicibus,  bene  scio;  nam  serenitatis  eins  satis  michi  com- 
perta  benignitas  et  evidens  presentis  tribulacionis  necessitas,  et  non 
minus  illa,  que  foris  mittit  timorem,  divina  Caritas  magnam  certe 
prebebant  fiduciam  suam  acrius  monendi  clemenciam  et  anime  pre- 
ciose  pericula  hostentandi  iibei'ius.  Vobis  autem,  illustrissime  rex, 
quid  loquar?  Cum  quo  michi  non  talia  precessere  coloquia,  apud 
quem  lorsitan  omni  auctoritate  carebunt  mea,  quantumcunque  fue- 
rint,  dicta  iuridica.  Unum  tamen,  quod  serenissimo  patri  vestro  inter 
alia  multa  per  quendam  solempnem  viruni  intimavi,  vestre  magni- 
ficencie  non  siJlebo.  Cavete,  supplico,  ne  illa  in  vobis  Davitica  im- 
pleatui"  sentencia:  Effusa  est  contempcia'')  super  principes  et  errare 
fecit  eos  in  invio  et  non  in  via.^)  Invium  prophecto  salvo  vestre  regis 
dignitatis  honore  arbitratu  meo  est,  quem  vos  legitimum  tramitem 

a)  Hs  contempcio. 

•)  Ps.  loa.  40. 


E.     Benedikt  XIII.   ii.  d.  Konzil   v.  d.  Sulitraklioii  bis  z.  Wahl  ^FartiDS  V.      555 

appellatis,  taliter  scilicet  Christi  vicarii  tractare  personam,  cuius 
veri  apostolatus  signaculum  estis  vos.  Nam  de  isla  veritate  clu- 
bitare  attentis  principiis  non  potestis,  nisi  signaculis  eins,  qiie  in 
vobis  multa  conciirnmt,  et  precellentissimis  regibus  recollende  me- 
niorie  Johanni  avo')  et  Johanni  avie  fratri  maximam  inrogetis  in- 
iuriam.  Nani  cum  apiid  universalem  ecclesiam  verum  sit,  alterum 
duorum  primo  ellectorum,  Urbani  scilicet  intra  et  sancte  memorie 
domini  Clementis  extra  Urbem  fuisse  Romaniim  pontiflcem,  pre- 
dicti  reges  vel  sufficienter  certificati  de  veritate  papatus  pape 
Clementi  adherere  vel  ab  Urbano  iam  recepto  recedendo  gra- 
viter  erravere.  a  quo  utique  non  pro  dubia  suspicione,  sed  pro 
compei'ta  intrusionis  veritate  recedere  debuere,  sicuti  fecisse  chri- 
stianissimos  principes  constat,  et  precipue  avum  vestrum,  qui 
inter  onmes  mundi  principes  pro  veritate  scienda  et  per  viros 
fidelissimos  in  scriptis  redi^enda  instancius  laboravit.  Si  ergo 
verus  papa  vestre  serenitati  censendus  est  sanctissimus  dominus 
noster  d.  B.,  ut  et  apud  vos  victrix  onmium  veritas  vincat,  et 
signacula  vestra  certissima  et  persone  predictorum  regum  subli- 
mium  intacte  permaneant,  iustum  esse  credetis  verum  Christi 
vicarium  vestra  auctoritate  suis  privare  iuribus,  familiaribus,  ah- 
men tis?  Crederem,  quod,  et  si  hactenus  difflculter,  nunc  imposi- 
sibiliter  per  tales  tramites  perveniatur  ad  teirminum,  quem  ob- 
tamus.  Intueatur.  supplico,  excellencia  vestra,  quod  rex  Theo- 
dericus,-)  dum  contra  papam  Symacum  ageretur,  dicentibus  epis- 
copis  ab  eodem  rege  convocatis,  ipsum,  qui  dicebatur  impetitus. 
debere  sinodiim  convocare,  Deo  inspirante  i-espondit:  Sinodalis 
esse  arbiti-ii  in  tanto  negocio  sequenda  presci'ibere  nee  aliquid  ad 
se  preter  reverenciam  de  ecclesiasticis  negociis  pertinere.  Si  ergo, 
ubi  papa  de  heresi  acusatur,  ipse  est,  qui  debet  concilium  convo- 
care et  si  Imperator  catholicus''')  filius  est,  non  presul  ecciesie, .  .  . 
unde  est  hoc,  quod  sanctissimo  domino  nostro  papa')  Bene- 
dicto XIII.  nunquam  per  Dei  graciam  a  fidelibus  cathollicis  de  he- 
resi im])etitto,  ad  deliberandum,  quid  sit  utilius  j)ro  consequenda 
veraciter  sancte  matris  ecciesie  unitate,  concihiuni  convocandi 
addimatur  facultas,  que  non  adimeretur  acusato  de  heresi?  Adi- 
matiir,  inquam,  et  qualiter?  Nam  non  solummodo  absentes 
prelati  impediuntur,  ut  veniant,  sed  eciam  presentes  compelluntur, 

a)  Folgt  est.     b)  Hss  papa. 

^)  Johann  I.  ron  Kastilien. 
^)  Iheoderich  der  Große. 


556  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

iit  exeant  et  proclainatur.  iie  aliqiii  euiii  vocare  papani  audeant. 
Mirimi  est  et  veliementi  stiipofe  dignissiiiium,  qiiod  doiiiinus  rex 
precellentissinie  inemorie  pater  vester  cum  taiita  reverencia  de 
persona  doiiiini  nosti'i  saiictissiiiii  loqueretur  et  in  eins  regnis 
proclaniaciones  fierent,  ne  aliquis  eiim  Ronianuni  audeat  vocare 
pontificeni:  ego  nescio,  quid  hoc  sit.  Nani  si  predictus  rex  illustrissi- 
mus  iniustum  esse  existiniabat  sanctissimuni  dominum  nostrum 
vocare  papam,  quare  ipse  vocabat'?  Et  sui  ambaxiatores  solempnes 
eins  nomine  pai)a]em  revei'enciam  impendebant?  Kursus  si  iustum 
est  ipsum  papam  vocare  et  sue  sanctitati  reverenciam  papalem 
inpendere,  quam  utique  obtimam  partem  ellegit  sibi  sapientissinnis 
rex  predictus,  unde  lioc,  quod  cum  tantis  penis  imperatur  subiec- 
tis,  ne  papam  nominentV  Quid  est,  quod  aliud  consilium  princeps 
pro  se  accipitet,  aliud  subditis  im])ertitur*?  Nunc  ergo,  o  benignis- 
sime  rex,  ne  vobis  fastidiosa  et  admodum  rigida  mea  })rima  vide- 
atur  epistola,  finem  imponendo  sermonibus  notum  vestre  sublimi- 
tati  existat,  quod  non  solummodo  michi,  cui  valde  minus  est  in 
re  quam  in  nomine,  set  eciam  fidelissimis  et  doctissimis  viris, 
qui  non  secuntur  premium  aliquod  nisi  Christum,  modus  iste,  qui 
tenetur  contra  apostolicam  sedem,  non  soluni  apparet  indirectus 
trames*  ad  consequendam  in  ecclesia  veram  pacem,  set  eciam 
magnuni  videtur  devium,  taliter,  ut,  quanto  longius  per  id  pro- 
ceditur,  tanto  remocius  a  fine  obtato  distatur.  Set  forte  ista  au- 
diendo  dicetis:  Non  videtur  clerico  talia  scribenti  michi  esse  summe 
necessarium  pro  et  ex  debito  regle  dignitatis  et  paterno  voto 
sanctissimo  ardenter  pro  pace  ecclesie  laborare  debere.  Non  dico 
nee  vollo  hoc  dicere,  o  benignissime  rex,  ymo  michi  videtur,  quod 
inexcusabilis  vobis  est  indicta  necessitas,  non  solum  ardenter  set 
ardentissiine  pacem  ecclesie  procurare.  Nee  enim  oblitus  sum, 
ubi  legi  beatum  Ysidorum  splendide  ad  nostrum  propositum  inqui- 
entem:  Cognoscant  principes  seculi,  Deo  se  debere  esse  redituros 
racionem  pi'opter  ecclesiam,  quam  Christo  tuendum  suscipiunt. 
Nam  sive  augeatur  pax  et  disciplina  ecclesie  per  fideles  principes 
sive  solvatur,  ille  ab  eis  racionem  exhigit,  qui  eorum  potestati 
suam  ecclesiam  tradidit  committendam.  Et  ideo  non  est  michi 
sermo,  ut  mirer,  principes  seculi  excitari  vivaciter  ad  extirpandum 
radicitus  antiquatum  et  pestiferum  scisma  dolendum,  quia  magis 
mirari  debeo,  quare  tanto  tempore  dormierunt,  et  sie  non  de  pa- 
tris  vestri  Serenissimi  intencione  multis  extollenda  laudum  pre- 
coniis  nee  de  zello  suo  fervido  et  sincero;  idemque  de  vestris.  Set 


E.     Benedikt  XIII.  u.  d.  Konzil  v.  d.  Subtraktion  bis  z.  Wahl  Martins  V.     557 

de  modo  iiiichi  cum  vestra  benig-nitate  concertacio  presens  est. 
Nain  qui  intencionem  et  zelliim  patiis  vesti'i  leprehenderit,  vel 
voluntaiie  iudicabit,  vel,  quales  fuerint,  penitus  ignorabit.  Ego  enim 
cmii  Sana  consciencia  non  possem  repreliendere,  quia  vere  credo, 
quod  ipse  rex  fortissimus  non  solummodo  regna,  set  et  personas 
siiam  et  filiormn  suorum  certissimis  exposuisset  periciilis  pro  pace 
ecclesie  consequenda.  Scio  enim  in  minori  casu,  quid  de  uno  ve- 
strum  filiorum  suorum  pi'opter  zellum  fidei  sua  regia  maiestas  fa- 
cere  decrevisset,  quod  fortasis  alius  princeps  longe  im])ar  nunquam 
obtullisset.  Hoc  est  ergo,  quod  vollo  dicere,  ut  modus  exsecuci- 
onis  in  presenti  negocio  ita  sit  iustus,  ita  honestus,  ita  equus,  ita 
splendidus,  ut  zellum  et  intencionem  clarificent  et  extollant.  Ad 
quod,  o  benignissime  rex,  excellencie  vestre  unam  supplicacionem 
offero,  vel  ut  ita  loquar  filio  eins,  quem  vere  dilexit  anima  mea, 
eciam  non  petenti  consilium  presto,  ut  scilicet  permitatis  ad  sedem 
apostolicum  vocatos  venire  prelatos,  taliter,  quod  remotis  obsta- 
cidis  in  libertate  debita  Romano  pontiflci  libera  possunt  provenire 
consilia.  Nam  pie  crederem,  quod,  si  ista  facitis,  vel  pace  optata 
gaudebitis  vel  non  carebitis  pacis  fructu.  Dum  tamen  vos  labo- 
retis,  vere  possem'*)  dicere:  Quid  est,  quod  ultra  debui  facere 
vinee  mee  et  non  feci.^)  Meam  autem  inutilem  operam,  quam 
requiritis,  vestra  serenitate  canonice  procedenV'  tanto  imperciar 
cordialius,  quanto  post  salutem  anime  mee  nicliil  est  miclii  ec- 
clesiastica  pace  amabilius.  Nam  de  intencione  mea  testis  est 
Dens  et  nonnulli  optimi  viri.  Vestram  maiestatem  conservet 
Christus.    Amen. 

Scriptum  Peniscole  sub  meo  sigillo  secreto  XX.  Aprilis. 

(241)  Francesch  Dci^phigties  an  K.  Alfoiis :  Gestern  wollte  er  Doku- 
mente aus  Konstanz  den  Kardinälen  übergeben,  mit  einem 
Briefe  Alfonsos.  Am  Strande  von  Peniscola  verbot  ihm  Rodrigo 
de  Lima  den  Eintritt.  Endlich  nahm  der  Arclüdialon  Diago 
Martin  von  Cuenca  an  diesem  und  dem  folgenden  Tage  die 
Dokumente  in  Empfang,  worüber  ein  Notariatsakt  erfolgte. 
Benicarlö  14W  Ajrril  25. 
Vollstäiulifj  (jeil ruckt  Pniii  y  Puig  S.  575. 

.  .  .  Hir  hora  de  vespres  vel    quasi,    que  era  comptat   XXIV 
del  present  mes  ani  a  la  vila  de  Paniscola  per  presentar  als  senyors 

a)  Hs  posse. 
')  Jscii  5,  4. 


558  in.  Abscliuill.     Bciiodikl   XIII.  uiul  das  Konzil. 

de  cardenals  les  letres,  carta  e  provisio,  les  dues  de  les  quals 
son  fetes  en  Constanca  e  traineses  a,  vos,  senyor,  e  per  la  vostra 
senyoria  a  iiii  reineses,  iiianant  a  mi,  que  pi-esentas  aquelles  als 
dits  senyors  de  cardenals  enseiiijis  ab  una  letra  patent  per  vostra 
senyoria  (raniesa  a  aquells^)  ...  K  quant  yo,  senyor,  fuy  en  lo 
arenal  davant  Paniscola,  vench  a  nii  mossen  Rodrigo  de  Lima, 
comanador  de  Mongo  e  capita  ques  dix  de  Paniscola  ab  alg-unes 
gents  darinas  e  ballesters,  dient  nie,  qne  volia.  E  yo  respos, 
que  volia  entrar  en  la  vila  per  presentar  algunas  provisions  als 
dits  cardenals.  E  eil  dix  me,  que  no  podia  entrr.r  dins  la  vila 
de  Panis(-ola,  e  per  mi  foncli  dit,  que  si  faria,  eil  replicant,  que 
certes  noy  entraria.  E  IIa  donchs  yo  li  mani  ab  manaments 
sini])les  e  penals,  (pie  eil  me  lexas  enti'ar.  E  eil  respos  a  cascun 
nianament,  quelli  donas  per  scrit  e  quey  respondria.  E  estants 
axi  altercants  vench  lum  hom  e  dix  me,  que,  si  a  mi  era  plasent, 
los  dits  cardenals  trametrien  qualque  persona  ab  poder  bastant 
per  rebre  les  dites  i)rovisions,  e  axi  enseg-ui,  que  apoch  instant 
vench  a  mi  hun  hom,  quis  appellava  Diago  Martin,  ardiaqua  de 
Conqua  e  camarlench  del  cardenal  de  sent  Staci-),  dient  haver 
poder  dels  dits  cardenals  de  pendre  les  dites  provisions,  les  quals 
li  liuri  copia  devents  decontinent  liurar  aquella  als  dits  cardenals. 
E  huy  data  de  la  present,  senyor,  yo  si  son  tornat  per  presen- 
tar la  forma  del  segon  capitol  mencionat  en  la  dita  vostra  pro- 
visio feta  en  Constanga  e  he  fet  semblant  proces,  que  fiu  hir,  e 
lo  dit  Diago  Martin  ha  presa  copia  de  la  dita  ferma  e  ha  promes 
donarla  als  dits  cardenals  e  ha  feta  relacio,  que  en  lo  dia  passat 
havia  donades  e  liurades  les  dites  altres  copies  a  aquells,  e  re- 
queri  lo  notari,  ab  qui  yo  fiu  los  dits  actes,  que  no  cloes  de 
aquestes  presentaciones  alguna  carta  publica,  tro  quels  dits  carde- 
nals hi  aguessen  repost.  E  de  tot  ne  fe  fet  fer  acte  publich  e 
testhnoniat  e  requestes  cartas  i)ubliques  .  .  .  Scrita  en  lo  loch 
de  Benicarlü  a  XXV  die  de  Abril  .  .  .  mil  CCCCXVI  .  .  .  Fran- 
cesch  Desplugues.^) 


')  Schreiben  vom  6.  April. 

'•*)  Alfonso  Carillo. 

^)  InstniMion  K.  Alfonsos  an  den  lochtinent  de  crovernador  de  la  Plana  Fraii- 
cesh  Desplugues  :  .  .  .  Lo  dit  lochtinent  fara  fer  carta  publica,  com  los  cardenals 
son  en  Paniscola  e  fara  son  poder  ab  bones  maneras  e  inducciones  de  intrar  dins 
lo  dit  loch  de  Paniscola  per  fer  la  dita  presentacio  ...  E  en  lo  cas.  (jiie  lo 
dit  lochtinent  no  posques  dins  entrar,  fara  devant  lo  dit  caslell  publicar  ab 
veu    de    creda    ab    Irempeta    les    dites    letres  o    cartes.     E  en    apres    fara  son 


E.     Benedikt  XIII.  u.  d.  Konzil  v.  d.  Subtraktion  bis  z.  Wahl  Martins  V.     559 

(242)  Zivci  Eutwürfc  zu  Ärihvorfo)  der  Kardinäle  in  Pcniscola  auf 
die  littera  convücatoi-ia  com  4.  Februar  (1416  nach  April  2ö.J  \) 

A.  Bruchstück:  Ausführliche  Darstellung  des  Lebensganges  Bene- 
dikte^ XIII. 

B.  Die  Kardinäle  lehnen  die  Berufung  nach  Konstanz  cd);  be- 
tonen den  Machtvorrang  der  ecclesia  Komana.  Der  Papst 
kann  vmi  niemand  gerichtet,  Reformen  nicht  ohne  ihn  vor- 
genommen werden.  Sie  bitten  dringend  um  Genehmigung 
eines  der  von  Benedikt  vorgeschlagenen   Wahlorte. 

A.  Rom..  Vat.  Bibl,  Cod.  Bnrh.  XVI  S3  f.  194.  Konzept.  Läuft  zutetzt 
i)i  einzelne  Fragen  mts:  Que  cum  ita  sint,  quid  adhuc  nostrum  expectatis 
responsum?     Quis  vos  ludices  constituit  sujjer  nos?     Viele  Korrekturen. 

B.  Rom,  Vat.  Bibl..  Cod.  Barh.  X\I  83  f.  191:  Responsio  ad  congrega- 
cionem  Constancionsem,  que  poss(^t  dar!  per  sacrum  collegium.  Ubergeschriel)en 
mit  anderer  Tinte  ist:  que  posset  dar!.     Das  Ganze  Reinscliriff. 

A.  Miseracione  divina  sacrosancte  Romane  ecclesie  cardinales 
cum  sanctissiino  in  Christo  patre  et  beatissimo  domino,  domino 
nostro  clementissimo  papa  Benedicto  XIII.  Paniscole  residentes 
et  sacrum  collegiuni  facientes  reverendissimis  patribus,  qui  a  non- 
nullis  cardinales,  patriarche,  archiepiscopi,  episcopi  et  prelati 
vocantur,  Constancie  Magimtine  provincie  congregatis  salutem  et 
pacem  vereque  unionis  affectum  pariter  et  offertum.  Ad  nostram 
noveritis  pervenisse  noticiam  sumptum  quarundam  litterarum  ve- 
strarum  nobis  directarum  tenoris  sequentis.-).    Inseratur. 

Hec  sunt  ad  litteram  verba  vestra,  ad  que,  ut  responsum 
congruum  positis  accipere,  aliqua  in  facto  consistencia,  (|ue 
notoria  invictaque  veritate  firmantur "),  ad  clariorem'')  dicendorum 
evidenciam  oportune  nobis  videtur  inserere^)  .  .  .  Quo^)  car- 
nis   nexibus  absoluto  electus  fuit  concorditer  nomine  discrepante 


poder  de  ficar  e  figir  translats  auctentichs  de  aquelles  en  les  iiortes  de  la 
dita  vila  de  Paniscola  .  .  .    Reg.  2441  f.  83^'. 

Am  30.  Mai  berichten  drei  Beamte  über  ,1a  streta  guardia  de  Paniscola  .  .  . 
En  Paniscola  ha  una  galea  armada  e  una  galiota  e  un  barganti,  per  que  a  la 
guardia  de  la  mar  vostra  senyoria  pus  es  informada,  faga  la  provisio  .  .  .  A 
la  guardia  de  la  terra  .  .  .  fem  et  farem  nostre  poder.     (Or.  Pap.) 

a)  Hs  darüber  tucntur.    b)  Hs  darüber  lucidiorein. 

')   V(jl.  Pnig  y  Puig  S.  575. 

-')  Die  littere  convocatorie  vom  4.  Febr.  1416  ,Quamquam  misericordie 
Domini'.     Gedr.  Hardt  IV  8ii6.      Vgl.  auch  Hardt  II 544  und  IV  929. 

^)  Jetzt  folgt  die  Erzählung  von  der  Entstehung  des  Schismas. 

*)  Dh.  Clemens  VII. 


500  in.  Abschnitt.     Benodikt  XIII.  und  das  Konzil. 

sanctissiiiius  d.  B.,  cuius  fides,  ciiiiis  solercia,  cuiiis  labor,  cuiiis 
doniqiie  opera  fructuosa  i))so  legacione  fiingente  iaiii  illiistrarunt 
Ispanias;  reg^s  equidem  et  regna  Castelle  et  Aragonie  et  Navarre 
siimiiiis  eins  vigiliis,  indeffessis  stndiis,  exquisita  diligencia  modis- 
(|ue  siiavissiniis,  dulcissiiiiis,  iustissiinis,  prostantissimis  et  ser- 
iiionibiis  omni  acceptacione  dignissiniis  veritatem  scisniatis  agno- 
verunt,  quin  eciani  regnmn  Portugalie,  ubi  obiecta  manifestis 
anctoritate  pericidis  labores  graves  perpessus  est.  Veritatis  fere 
apud  onines  fructii,  ut  verissiniiliter  creditur,  minime  caruisset, 
nisi  mors  excellentissime  meniorie  regis  Ferdinandi  ^)  regnique 
tni'bines  obstacula  prestitissent.  Itaque  Hispaniaium  legacione 
gloriose  et  fructiiose  finita  et  relictis  pace  regnis,  lege  pluribiis  ex 
ludeis,  quiete  nionasteriis,  ecclesiis  ordlne,  universitatibiis  forma, 
clericis  disciplina  po])nlisque  virtuosis  operacionum  exemplis,  ab 
Ispaniis  vocatur  mittendus  eadem  facturus  in  Galias,  serenissimo 
rege  Francorum  egregiisque  ducibus  ipsum  in  legatum  petentibus, 
cardinalibus  cunctis  sue  nacionis  preteritis.  Mittitur  utique  lega- 
tus  in  F'ranciam  nee  solum  reverendissinms  reputatur  a  Galicis, 
set  eciam  benignissimus  et  cardinalis  dignissimus  ab  Anglicis  pre— 
dicatur.  Finita  tandeni  strenue  legacione  secunda  ad  curiani 
Romanorum  revertitur  ibique,  cuius  honestatis,  fidelitatis,  frugali- 
tatis,  benignitatis,  zeli  et  tocius  composicionis  et  apud  summum 
pontificem  et  apud  sanctum  collegium  totamque  curiam  omni  tem- 
pore reputatus  fuerat,  onmibus  notum  est.  Nempe  non  post 
multos  dies  domino  demente  defuncto  in  papam  eligitur,  ut 
superius  dictum  est.  Eligitur,  inquam,  non  solum  sine  precibus 
suis,  set  eciam  cum  multis  et  validis  contradictionis  clamoribus 
uberimisque  singultibus  lacrimarum.  Eligitur  nemine  discrepante, 
in  tantum,  quod  citra  montes  nescitur  umquam  electionem  Ro- 
mani  pontificis  in  tanta  concordia  processisse.  Eligitur  denique 
ab  Omnibus  anticjuis  cardinalibus  tam  ab  illis,  qui  interfuerant  in 
pretensa  electione  Bartholomei  Barensis  quam  ab  illis,  qui  elege- 
runt  dementem,  nee  non  eciam  a  cardinale  sancti  Marcialis  promoto 
per  papam  Innocentem  sextum,  qui  nee  Bartholomei  nee  Clemen- 
tis  eleetioni  interfuerat  nee  non  ab  aliis,  quos  d.  Clemens  eardinales 
creaverat.  Electus  est  postremo  magis  miraculose  quam  aliter; 
quis  enim  credere  potuisset,  quod  eligeretur  vir  maioribus  eeelesie 
satrapis  tam  suspectus,  (pii  eciam  vivente  demente  pati  non 
poterat  mores  illorum,  qui  eontradicendo  faciliter  eius  electionem 

')  K.  Fercliiicmd  I.  von  Portnyal  starb  1383. 


E.     Benedikt  XIII.  u.  d.  Konzil  v.  d.  Subtraktion  bis  z.  Wahl  Martins  V.     561 

poterant  impedire  et  eciam  postqiiani  facta  fuerat  electio  contra- 
dicentes  ab  ipsa  facilime  resilire  .  .  .  Ipso  sine  prece,  sine  precio 
sie  electo,  ymmo  effugiente,  recedente,  reclamante  et  se  niulti- 
pliciter  excusante  tandemque  vix  finaliter  acceptante,  multorum 
corda  percussa  sunt,  et  quid  fecerant,  quare  vero  homineni  tani 
contrarium  moribus  suis  sibi  prefecerunt,  receperunt  amarissime 
cog-itare  et  vehementissime  adinstari  (?),  ubi  fuerant,  quando 
eleg-erant,  vel  ubi  uionebant,  quando  noUentem  acceptare  in  sua 
voluntate  non  sinebant  et  ad  eb'gendum  alium  sibi  propicium 
iocundissime  non  transibant,  ut  hec  ...  ex  ipsis  relatibus  com- 
perta  fuerunt  .  .  .  Denique  predictus  dominus  noster,  incipiente") 
feiiciter  gubernare  papatuni  et  uiensas  nunuilariorum  et  tabulas 
vendenciuni  colunibas  accuratissime  subvertere  cunctasque  no- 
toi'ias  Romane  curie  spurcicias  pro  viribus  elimante,  cause  extir- 
pacionis  scismatis  iam  diu  iacenti  consopite  tam  vigilanter  cepit 
insistere,  quod  multi  ex  ecclesie  principibus  delictis  affluentes, 
timentes  perdere  locum  et  gentem,  ceperunt  molestissime  ferre 
et  graves  inimicicias  perpetuasque  discordias  inter  ipsum  et  do- 
minos  de  Francia  seminare^)  .  .  . 


B.  Miseracione  divina  sacrosancte  Romane  ecplesie  cardinales 
cum  sanctissimo  in  Christo  patre  et  beatissimo  domino  nostro 
papa  Benedicto  XIII.  Paniscole  residentes  et  sacrum  collegium 
facientes  reverendissimis  ac  reverendis  patribus,  qui  a  nonnullis 
cardinales  ac  patriarche  et  reverendis  patribus,  qui  archiepiscopi, 
episcopi  et  prelati  a  nonnullis  vocantur,  et  ceteris  venerabilibus 
viris  Constancie  Maguntine  provincie  congregatis  salutem  et  pacem 
vereque  unionis  affectum  pariter  et  effectum.  Ad  nostram  noveritis 
])ervenisse  noticiam  sumptum  quarumdam  literarum  vestrarum 
nobis  directarum,  quibus  respondentes  dicimus,  quod,  qui  tenetur 
alicui  sancto  operi  solicitam  curam  impendere,  tunc  laboris  sui 
niercedem  fidenter  petere  potest,  quando  vere  dicere  valet:  Quid 
est,  quod  ulti'a  debui  facere  et  non  feci-)?  Nam  qui  ante  ob- 
tentum    finem    desinit   illud   facere,   per   quod    erat   consecuturus 


a)  So  die  falsche  Konstruktion. 

^)  Dann  folgt  die  Schilderung  der  fünfjährigen  Gefangenschaft  in  Avignon, 
der  auffallende  Tod  seiner  Angreifer,  Entziehung  und  Wiedererlangung  der 
Obödiens  usw. 

-)  Jsai.  o,  4. 

Finke,  Acta  concilii  Constanciensis  öO 


562  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

obtatum,  quomodo  ab  eternitatis  auctore  dicente:^)  ,Qiü  perse- 
veraverit  usque  in  finem,  hie  salvus  erit'  finis  neglecti  tanquani 
optenti  iiiste  petiturus  est  premium  ?  Nempe  cum  vos,  reveren- 
dissiiiii  patres  ceterique  reverendi  et  venerabiles  viri,  operi  sancio 
ecclesiastice  unionis  exquisitam  teneamini  impendere  curaiii,  ini- 
pendere  et  vos  ipsos,  quomodo  preteritos  recoientes  labores  con- 
solari  potestis,  si  modicum  id,  quod  superest  quodque  faciliter 
adimplere  et  per  quod  ad  flneui  debitum  pervenire  valetis,  facere 
recusatis?  Ascensus  quidam  nobis  putandus  est,  ut  inquit  bea- 
tissimus  Gregorius  Nazianzenus,  vita  presens,  ex  quo  nicliil  refert 
explicuisse,  quod  ascenderis,  nisi,  quod  restat,  evaseris.  Quid 
igitur  confert  vos  pro  pace  ecclesie  consequenda  varios,  ut  dicitis, 
perpessos  fuisse  labores  et  per  anni  circulum  et  ultra  circa  id 
vaeavisse,  sudoresque  vestros  et  animos,  ut  dicitis,  aptasse,  si 
id,  quod  restat,  finemque  debitum  prestat,  probamini  contempsisse? 
Quid  Sit  illud,  queritis.  Libera  papatus  sanctissimi  domini  nostri 
resig-nacio,  quam  vos  petitis,  sed  oblatam  acceptare  non  vultis, 
sine  qua,  ex  quo  declaracionem  veritatis  papatus  refutatis,  non 
videmus,  qualiter  ad  unionem  veram  pervenire  positis^),  prout,  si 
reminisci  dignemini,  non  solum  iure,  sed  experiencia  didicistis. 
Verum  cum  dicitis,  quod  dies  Domini,  in  qua  pace  frui  optabatis, 
et  si  nondum  venerit,  appropinquat  tarnen,  quia  arras  eins  vos 
reperisse  nunciatis,  eo  quod  sponte  cessit  ille,  qui  dicebatur 
Gregorius,  sie  eciam,  ut  dicitis,  ille,  qui  nominabatur  Johannes, 
facere  voluit  et.fecit.  Certe,  patres  prestantissimi,  arras  istas 
vos  reperisse  gaudemus,  et  in  modico  esse,  ut  sponsa  suo  tradere- 
tur  sponso,  si  vesti'e  circumspectiones  cuncta  vellint  diligenter 
attendere,  clare  conspicimus.  Nam  ex  quo  sponte  cessit  Angelus 
Corrario,  qui  a  sibi  adherentibus  duodecimus  nominabatur  Gregorius, 
idemque  facere  voluit  et  fecit  per  vos  deiectus  ille  Baltasar, 
qui  a  suis  adherentibus  Johannes  vicesimustercius  dicebatur,  quid 
restabat  aliud  ad  pacem  consequendam  optatam,  quam  quod  vos 
converti  dignaremini  ad  pastorem  et  episcopum  animarum  vestra- 
rum,  sanctissimum  dominum  nostrum  d.  Renedictum,  de  cuius 
veritate  jiapatus  multi,  qui  ex  vobis  certi  sunt  et  veri  apostolatus 
signacula  receperunt,  alios  dubitantes  vel  eciam  contrarium  oppi- 
nantes  sufficienter  certificare  valerent.  Sed  forsitan  ista  audien- 
tes  ridenda  et  quoniam    vestris    sunt    contraria    votis   iudicabitis 


a)  Korrigiert  ans  nuiHiuani  perveiiivp   poteriiis. 

V  Matth.  10,  22. 


K.     Benedikt  XIII.  u.  d.  Konzil  v.  d.  Subtraktion  bis  z.  Wahl  Martins  V.     563 

contempnenda :  Nos  tarnen  non  cessanius  ortari,  requirere  et 
monere,  dicentes  cum  fidiicia:  Summiim  bonum  est  in  hac  vita 
iusticiam  collere  et  sua  cuique  iura  servare/)  sed  nee  viam  re- 
nunciacionis  fere  toti  christianitati  tarn  »diu  coricupitam  reprobare 
intendimus,  si  modus  debitus  teneatur,  ut  sequens  ellectio  flat 
canonice,  et  omnes  actus  necessarii  celebrentur  in  debita  libertate. 
Cum  autem  subiungitis  vos  misisse  nuncios  vestros  cum  serenissi- 
mo  Romanorum  et  Ungarie  rege  ad  sanctissimum  d.  n.  papam 
etc.,  noveritis  nos  ipsos  vidisse  et  eorum  requisiciones  et  instancias 
audivisse,  qui,  si  dignati  fuissent  se  racioni  subicere,  iam  dies 
Domini  optata,  in  qua  pace  frui  sperare  vos  dicitis,  probabiliter 
advenisset.  Constaf)  equidem  sanctissimum  d.  n.  papam  eis 
apperuisse  certas  vias  et  praticas  bonas,  bonestas,  iustas,  rationa- 
biles,  utiles  et  securas  non  indigentes  longo  discursu  temporis, 
non  timentes  infectionis  periculum  vel  tumultuose  multitudinis 
seu  congregacionis  disciimen  nee  terrorem  seu  impressionem  po- 
tentis  principis  vel  cuiusque  alterius  formidantes,  per  quas  omni 
cessante  scrupulo,  si  acceptate  fuissent,  iam  habuissemus  in  eccle- 
sia  veram  pacem.  Que  cum  ita  ex  earum  inspectione  clarescant, 
non  videmus  sanctissimum  d.  n.  nollentem,  ut  dicitis,  cedeje  seu 
eciam  diferentem;  ymo  videmus  ipsum  non  tantum  uno  modo, 
sed  pluribus  suam  renunciacionem  Offerenten!  et  executare  pro 
pace  ecclesie  cupientem.  Cessante  igitur  vestre  litere  fundamento 
lucide  potestis  perpendere,  quam  impossibile,  indecens  et  penitus 
inhonestum  nobis  esset  facere,  quod  vos  requiritis  et  monetis. 
Denique  cum  nos  sanctissimum  d.  Benedictum  semper  pro  vero 
papa  tenuerimus  et  eciam  teneamus  et  ab  ipso  multa  sui  veri 
apostolatus  signacula  receperimus,  quomodo  cum  illis,  quibus 
pro  eorum  actibus  ipse  inimicus  est,  in  uno  concilio  convenire 
poterimus,  quibus  loqui  institutis  apostolicis  prohibemur  ?  Volun- 
tati  equidem  eins  prudenter  obsecundare  debemus  et  avertere 
nos  ab  illis,  quibus  i])sum  sentimus  adversum.  Nostis  eciam, 
reverendissimi  patres,  quod,  sicut  melior  est  obediencia  quam 
victime  et  ascultare  magis,  quam  offere  adipem  arietum,^)  ita 
quasi  peccatum  ariolaudi  est  repugnare,  et  quasi  zelus  Idolatrie 
nolle  acquiescere,  quod  specialius  circa  obedienciam  summo  ponti- 
fici  debitam  sancti   patres  intelligunt,  cui  quisquis   non  obedierit, 


a)  Hs  constant. 

')  Corp.  iuris  civ. 

'^)  I  Reg.  15,  22. 

36=* 


564  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

percepti  honoris  liostis  esse  nullatenus  diibitatur.  Peccatum  enim 
paganitatis  incurrit  quisquis,  diiiii  christianiim  se  esse  asserit,  sedi 
apostolice  obedire  contempnit.  Quomodo  igitur  sub  obediencia 
sanctissimi  d.  n,  pape  permanentes,  si  qiiod  dictum  est  evittare 
ciipimus,  vestris  precibus  obtemperare  valebimus?  Quamobrem 
vestris  reverendissimis  paternitatibiis  ac  venerabilibus  priidenciis 
respondemus,  quod  ad  vestram  congregacionem  ire  non  possumiis 
nee  debemus,  precipue  vero  attentis  illis,  ad  que  vocamur,  pro- 
babiliter  credimns,  quod  si,  quod  absit,  vestris  requisicionibus  incli- 
nati  ad  vestram  stantibus  terminis  congregacionem  iremus,  non  hoc 
esset  ob  scisma  sedandum  et  unionem  ecclesie  procurandam,  ut 
vestris  continetur  literis,  sed  ob  multiplicanda  subscismata  et  sanc- 
tam  matrem  nostram  ecclesiam  lacerandam.  Vocamur  eciäm  a  reve- 
rendissimis paternitatibus  vestris  ad  eiusdem  ecclesie  reformaci- 
onem  complendam  tam  in  capite  quam  in  membris,  complendam, 
inquam,  ex  quo  et  aliis  fide  dignorum  relatibus  hquet,  vos  iam 
reformare  cepisse,  et  quo  iure  ceperitis,  penitus  ignoramus.  Nam 
quod  non  sohnn  vestra  congregacio,  sed  eciam  sacra  conciha 
Romane  ecclesie  matri  ecclesiarum  omnium  et  magistre,  capiti- 
que  et  cardini  possint  imponere  ullam  legem  divina  et  humana 
lege  negatum  esse  manifeste  cognovimus,  ymo  eciam  sacra  concilia 
per  Romane  ecclesie  auctoritatem  et  facta  esse  et  robur  accepisse 
didiscinms  et  quod  ipsa  Romana  ecclesia,  que  prima  est,  ita  re- 
liquis  ecclesiis  vices  suas  credidit  largiendas,  ut  in  partem  sint 
vocate  sollicitudinis,  non  in  plenitudinem  potestatis,  et  quod  sedes 
inferior  pociorem  solvere  vel  ligare  non  potest  sacro  canone 
attestante  credidimus.  Numquid  ergo  gloriabitur  securis  contra 
eum,  qui  secat  in  ea,  aut  exaltabitur  serra  contra  eum,  qui  trahit 
eam,^)  et  si  gloriari  libet  vestre  reverendissime  paternitati,  que 
dicunt  sedem  vacare,  sede  vacante  in  tahbus  innovacionibus 
glorientur?  Nobis  vero  absit  gloriari")  in  talibus,  ne  ambulemus 
in  magnis  nee  in  mirabihbus  super  nos  ^)  et  iustissime  repi*ehenda- 
mur  tanquam  nobis  alciora  querentes,  nobisque  foreiora  temerai'ie 
scrutantes,  nobis,  inquam,  sancte  Romane  ecclesie  cardinalibus 
sub  obediencia  sanctissimi  d.  n.  pape  permanentibus,  quibus  luce 
clarius  eonstat  non  posse  quenquam,  qui  minoris  auetoritatis  est, 
eum,  qui  maioris  potestatis  est,  iudiciis  suis  addieere,  absit  glori- 
ari in  reformacione,  quam  dicitis.     Seimus   equidem,   quod,   quis- 


1)  Jsai.  10,  15.  —  -)  Nach  Oal.  6,  14.  —  ^)  Nach  Ps.  130,  1. 


E.     Benedikt  XIII.  u.  d.  Konzil  v.  d.  Subtraktion  bis  z.  Wahl  Martins  V.      565 

quis  ciiilibet  ecclesie  ins  siiimi  detialiit,  iniusticiani  facit,  qui  vero 
Romane  ecclesie  privillegium  ab  ipso  suninio  omniuni  ecclesiaruni 
capite  tradituni  auferre  conatiir,  hie  procul  dubio  in  heresini 
labiliu',  et  cum  ille  vocetiu'  iniustus,  hie  est  dicendus  hereticus.^) 
Fidem  quippe  violat.  qui  adversus  illam  agit,  que  mater  est  fidei, 
et  ilK  contumax  invenitur,  qui  eam  cunctis  ecclesiis  pretiilisse 
cognoscitur.  Nos  igitur  non  capud  ecclesie  velle  reformare,  sed 
cum  Ambrosio  in  omnibus  sequi  magistram  sanctam  Romanam 
ecciesiam  profitemur,  miserabilem  esse  cognoscentes  insaniem,  si 
filius  patrem,  discipukis  magistrum  sibi  conetur  subiugare  et  iniquis 
obügacionibus  illum  sue  potestati  subicere,  a  quo  credit  non  sohmi 
in  terra,  sed  eciam  in  cehs  sese  ligari  posse  et  solvi.  Rem  quod 
in  predictis  vestris  literis  sequitur,  nos  vocari  ad  deiectionem  d. 
n.  pape  effectualiter  faciendam,  quam  dolenter  audivimus,  ipse 
testis  est,  qui  nostros  omnium  dolores  in  suo  corpore  tullit,  quique 
deiectionem  predictam  suo  sine  questione  arbitrio  reservavit. 
Quamvis  autem  sciamus  vobis  nota  esse,  que  loquimur,  pauca 
tamen  statim  subiecta  vestris  reverendissimis  paternitatibus  ac 
reverenciis  circumspectis  offerimus  recollenda,  quibus  inspectis 
contremiscimus  deiectionem,  quam  dicitis  non  solum  facere,  sed 
audire,  et  merito  quidem,  Nam  si  sancti  patres  apud  Calcedonem 
in  tantum  detestati  sunt  Dioscuri  presumpcionem,  ut  idcirco  eum 
potissimum  sine  ulla  resticucione  dampnarent,  quia  ponens  in 
celum  OS  suum  lingua  eins  transeunte  super  terram-)  in  sanctum 
papam  Leonem  excommunicacionem  dictavit,  quid  dixissent,  quid 
statuissent,  in  quantumve  detestati  fuissent  deicientem,  si  sine 
Ulla  restrictione  dampnarunt  excommunicacionem  dictantem. 
Denique  si  pape  sue  et  fraterne  salutis  neghgentis,  inutilis  et 
remissi  taciturnique  a  bono  innumerabiles  populos  secum  ad 
gehennam  trahentis  culpam  istinch(?)  nemo  mortalium  audebit 
arguere,  et  si  de  gravissimo  crimine  Marcellinum  urbis  Rome 
episcopum  presentem,  convictum  atque  confessum  collecto  univer- 
sorum  sanctorum  episcoporum  concilio  nullus  eorum  in  eum  pro- 
ferre  sentenciam  ausus  est,  dicentes  ei :  Nolli  audiri  in  nostro 
iudicio,  sed  collige  in  sinn  tuo  causam  tuam,  quia  prima  sedes  non 
iudicabitur  a  quoquam,  et  si  nemo  iudicabit  primani  sedem,  nee 
enim  ab  augusto  nee  ab  omni  clero,  nee  a  regibus  nee  a  populo 
iudex  iudicabitur,  quis  iam  eorum,  quos  catholicos  fllios  Romana 


^)  c.  1  Di.  XXII.  —  -')  Ps.  72,  9. 


566  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

ecclesia  Iiactenus  reputavit,  pacienter  aiidire  poterit  deiectioneni 
veri  Christi  vicarii  cunctos  iudicaturi  et  a  nemine  iudicandi,  quem 
noii  soluiii  bene  christianiim  semper  manifeste  cognovimiis,  sed 
eciam  bonuiii  christianiim  a  suis  bonis  fructibus  racionabihter 
oppinamur:  Nee  putent  vestre  reverendissime  paternitates,  quod 
sanetissimi  domini  nostri  Mos  et  sanctitas  paucarum  tantum 
singularium  personarum  testimonio  predicetur,  quin  ymo  univer- 
sah testimonio  sacri  generahs  concilii  Perpiniani  celebrati  idem 
vere  dicitur  idemque  rectissime  coinprobatur.  Constat  enim 
notoria  veritate,  quod  interrogacioni,  qua  beatissimus  d.  n.  papa 
de  sua  fide  percunctatus  est,  et  protestacioni,  quam  fecit,  sacram 
generalem  sinodum  concorditer  respondisse,  quod  predictus  dominus 
noster  christianus  erat,  sanctissimiis  verissimusque  Christi  vicarius, 
a  quo  tempore  citra  in  nichilo  eum  defecisse  vidimus,  in  miiltis 
autem  suam  sanctitatem  scimus  clero  et  populo  virtuosissime 
providisse,  reformacioni  ecclesiarum  et  ordinum  accuratissime 
conspeximus  institisse,  conversionemque  infidehum  et  precipue 
Judeorum  cum  tantis  laboribus,  vigihis  et  fere  incredibilibus  ex- 
pensis  modisque  suavissimis  tahter  procui'asse,  sicut  de  nuHo 
predecessorum  suorum  a  beato  Silvestro  citra  legitur.  Et  si  nos 
silleremus,  multi  clamantes  dicerent.  Si  vos  sihere  vultis,  qui 
miilto  magis  clamare  deberetis,  bene  onmia  fecit,  nos  tamen  non 
possumus,  que  vidimus  et  audivimus  non  loqui.  Quomodo  igitur 
ecclesiam  scandalizare  dicitui',  qui  ipsam  fetu  nove  prohs  amp]i[fi]- 
cari  procurat,  qui  ab  ipsa  omnem  spurciciam  ehminare  non  cessat, 
qui  in  quacumque  materia,  precipue  in  ista  dolendi  scismatis 
semper  se  paratum  exhibuit  acquiescere  racioni,  qui  viam  iusticie 
pro  sedando  scismate  semper  obtidit  et  onmibus  aliis  viis  pre- 
ferendam,  quantum  potuit,  predicavit,  qui  nullam  viam,  per  quam 
possit  imiri  ecclesia,  nunquam  exclusit,  qui  viam  cessionis  onmibus 
ahiis  in  pratica  premittendam  concessit,  pro  cuius  exsecucione 
maximas  expensas,  gravia  pericula  et  labores  permultos  subiit 
et  opportuno  in  tempore  Perpiniani  et  Paniscole  praticas  et  ob- 
laciones  iustas  et  racionabiles  eius  apperuit,  quibus  si  racionabi- 
hter essent  ahqua  addenda,  mutanda  vel  minuenda,  ambaxiatoribus 
vestris  in  sui  presencia  constitutis  iha  se  additurum,  mutaturum 
vel  detraturum  obtuht.  Ecce,  patres  reverendissimi,  succincte  ahqua 
de  motivis  nostris,  propter  que  non  possumus  facere,  quod  re- 
quiritis  et  rogatis,  vestris  sunt  paternitatibus  reverendissimis 
exphcata,  et  scienter  pauca  perstringimus,  quia  scientibus   legem 


E.     Benedikt  XIII.  u.  d.  Konzil  v.  d.  Subtraktion  bis  z.  Wahl  Martins  V.     567 

nos  loqui  cernimus,  easdeni  leveiendissiinas  paternitates  finaliter 
obsecrantes  per  viscera  iiiiseiicordie  Jesu  Christi  et  per  asper- 
sionem  sui  preciosiusimi  sanguinis  nostreque  redenipcionis  precium 
exorantes,  quatenus  alterani  de  viis  cum  praticis  per  sanctissimum 
dominum  nostrum  papam  appertis  acceptare  et  breviter,  quantum 
in  vobis  erit,  executare  vellitis.  Nam  ex  quo  lepram  scismatis 
a  sancta  ecclesia  optare  vos  dicitis  evelli  radicitus,  et  si  grandem 
rem  dixisset  nobis  propheta,  nonne  facere  deberetis,  circa  difficile 
equidem  virtutem  consistere  nostis,'')  quanto  ergo  forcius  rem  satis 
facilem  necessariam  tamen  vobis  iniunctam  a  vobis  petitam  certe 
cum  bona  consciencia  nullatenus  refutare  vel  denegare  potestis. 
Nicliil  enim  a  vobis  petitur,  nisi  loci  libertas,  in  quo  tanta  cele- 
bretur  ellectio.  0  patres  prestantissimi,  omnes  clamatis  et  fletis, 
omnes  audacter  loquimini  multaque  vos  facturos  pro  ecclesia 
unienda  promittitis,  alius  enim  intrepide  loquitur :  ego  pro  sancta 
ecclesia  manifestis  subicerem  auctoritatem  periculis,  alius :  ego 
matrem  meam  eciam  cum  certa  periculi  mei  securitate  prote- 
gerem,  alius:  ego  libenter  disponerem  non  solum  capellum  vel 
mitram,  sed  eciam  pellem  pro  pelle,  et  cuncta,  que  habeo, 
darem  pro  sancta  ecclesia  matre  mea,  onmes  ista  dicitis,  et 
tamen  mater  nostra  clamans  et  plorans  nicliil  predictorum  a 
nobis  exigit,  sed  tantum  rem  nobis  facillimanl  sibique  summe 
necessariam  petit,  dicens :  0  quam  terribilis  est  locus  iste^), 
timeo  ne  sint  novissima  -)  hominis  peiora  prioribus,  fugite  ergo 
de  terra  Aquilonis,  dicit  Dominus,-^)  sponsus  mens  verus  celestis, 
eternus,  et  levate  vexillum  super  hereditate,  quia  malum  visum 
est  ab  aquilone  et  contrictio  magna,^)  transite  abhinc  et  ad  talem 
locum  pergite,  ubi  stantes,  tractantes  et  concludentes  nullius  secu- 
laris  potestatis  metus  exterreat,  quid  ergo  vobis  potest  esse  faci- 
lius,  quidve  deberet  esse  iocundius  ad  omnium  consciencias  quietan- 
das,  quam  certos,  quos  elegerit,  mittere  suficienti  potestate  sufultos, 
II t  conveniant  cum  destinandis  a  sanctissimo  d.  n.  papa  in  aliquo 
de  locis  per  suam  beatitudinem  nominatis,  eciam  de  illis,  que 
non  sunt  sub  eiusdem  sanctitatis  obediencia  situata  ad  unicam  ellec- 
tionem  unici  et  veri  Romani  pontificis  celebrandam,  quod  si  facere 
voluissetis,  non  vos  opportuisset  tantum  laborare,  non  tamdiu 
fatigatos  confractosque  manere,  quodque  si  nunc  dignum  duxe- 
ritis   laborum    vestrorum    fructum    dulcissimum    et    securissimum 


a)  So  Hs. 

■)  Gen.  28.  17.  —  -)  Mattli.  12,  45.  —  '')  Zach.  2,  6.  —  *)  Jer.  6,  1. 


568  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

iocundissime  decerpentes  et  vosmetipsos  suavitate  replebitis  oves- 
qiie  nunc  errimtes  ad  vdrencia  pascua  revocatas  sub  unici  pastoris 
cura  fovendas  curandasque  aptabitis  ac  debituni  Deo  et  ecclesie 
inatri  vestre,  que  vos  enutrivit  beneficiis  et  honoribiis  exaltavit, 
reddetis,  inmarcescibileniqiie  consequemini  in  eterna  retiibucione 
coronani.  Si  aiitem,  quod  absit,  tante  matris  duxeritis  contenip- 
nendos  geniitiis  et  clamores,  non  nobis,  qui,  Deo  teste,  iuxta  nobis 
datum  modulum  fecimus,  facimus  et  Christi  gracia  faciemus,  quod 
vei'üs  decet  facere  sancte  Romane  ecclesie  cardinales  pro  ipsa 
veraciter  unienda,  sed  vobis  haut  dubiuni  cuncta  super  hoc  orta 
et  oritura  iustissime  ascribentur  scandala  et  scismatum  et  sub- 
scismatum  nutriinenta. 

Et  quoniam  etc.  et  subiungatur  protestacio. 

(243)  K.  Alfons  beglaubigt  bei  Benedikt  XIII.  drei  Gesandte.  Pöblet 
1416  April  28. 

Barcelona,  Kronarchiv,  Beg.  2441  f.  77 '' . 

Sanctissime  ac  beatissime  pater.  Mittinius  eideni  sanctitati 
reverendum  in  Christo  patrem  nobilem  et  dilectos  consiiiarios 
nostros  ai'chiepiscopuni  Terrachonensem,  gubernatoreni  Cathalonie, 
Berengariuin  de  Bardaxino  et  Johannem  Gondissa]\  um  de  s.  Maria 
pro  nonnulhs  nostra  parte  referendis  organo  vive  vocis.  Quare 
clemenciam  vestram  exoramus,  quateniis  super  liis  dictis  oratori- 
bus  nostris  dignetur  tanquam  nobis  fidem  credulam  adhibere. 
Almam  personam  vestram  conservet  omnipotens  ecclesie  sue 
sancte  regimini  per  tempora  longiora.  Dat.  in  monasterio  Pupu- 
leti  sub  nostro  sigillo  secreto  die  XXVIII.  Aprilis  .  .  .  millesimo 
CCCC  sexto  decimo.     Rex  Alfonsus.') 

(244)  Antwort  der  Kardinäle  BenedlMs  XIII.  auf  die  Aufforderung 
Alfonsos:  Sie  können  sielt  nicht  von  Benedikt  trennen.  Er- 
innern, an  die  Antwort  auf  Ferdinands  Aufforderung.  Hätte 
Alfons  diese  gekctnnt,  würde  er  nicht  geschrieben  haben. 
Protestieren  gegen  den  Plan  der  Absetzung.  Feierliches 
Glaubensbekenntnis.     Pehlscola  1416  Mai  3. 

Born,  Vafik.  Bihl..  Coil.  Barh.  XVI  78  f.  74—77.  Teile  dieses  Stückes 
decken  sich  mit  Nr.  242. 


')  Es  folgen  weitere  Beglaubigungsschreiben  an  die  vier  Kardinäle. 


E.     Benedikt  XIII.  u.  d.  Konzil  v.  d.  Subtraktion  bis  z.  Wabl  Martins  V.     569 

Copia  littere  misse  per  d.  cardinales  d.  Alfonso  regi  Aragonum 
responsiva  ad  litteraiii  infra  scriptam,  qiie  incipit:  Reverendis. 

Serenissimo  principi  et  illustrissimo  d.  Alfonso  Aragonum  et 
Sicilie  regi  Carolus  s.  Georgii  ad  vellum  aüreiun,  Alfonsus  s. 
Eustachii  et  Petrus  s,  Angeli  sacrosancte  Romane  ecclesie  diaconi 
cardinales  necnon  collegium  facientes.  Sumptum  duplex,  scilicet 
quarundam  litterarum  necnon  congregacionis  Constancie  patencium 
litterarum  cum  copia  cuiusdam  instrumenti  continentis  certorum 
capitulorum  approbacionem  per  eam  factam  ad  manus  nostras 
pervenisse  noverit  regia  celsitudo,  quarum  perlectis  tenoribus  pro- 
speximus  nos  per  congregatos  Constancie,  sede  vacante,  ut  asse- 
runt,  exorari,  requiri,  moneri  et  eciam  convocari,  ut  infra  tres 
menses  a  die  predictarum  presentacionis  litterarum  fiende  Per- 
pinianum  vel  Barchinonam  iremus  et  conpareremus  Constancie 
cum  eis  super  infra  scriptis  tractaturi,  scilicet  ob  scisma  sedan- 
dum,  unionem  ecclesie  procurandam,  reformacionem  ecclesie  tam 
in  capite  quam  in  membris  complendam  et  deiectionem  d.  n.  pape 
effectualiter  faciendam  et  ad  electionem  unici  Romani  pontificis 
procedendum  et  pro  aliis  causis  et  racionibus,  que  ad  generale 
concilium  de  iure  pertinent  et  spectant,  ad  que  omnia  complenda 
serenitas  vestra  nos  rogabat  ...  et  ortabatur.  Verum,  princeps 
inclitissime,  quia  de  rebus  tam  arduis  tamqUe  periculosis  nedum 
corporibus,  set  eciam  animabus  hie  agitur,  aliqua  de  preteritis  hie 
duximus  recitanda.  Et  primo,  quamvis  racionabiliter  oppinemur 
non  latere  serenitatem  vestram,  quid  d.  regi  recollende  memorie 
patri  vestro  nos  bis  requirenti,  quod  recederemus  a  sanctissimo 
d.  n.  papa  respondimus,  tarnen  ad  intencionem  nostram  eidem 
serenitati  clarius  hostendendam  effectum  responsionum '')  nostra- 
rum  ad  eiusdem  serenitatis  memoriam  revocamus.  Princeps  excellen- 
tissime.  Cum  clare  memorie  pater  vester  per  ambassiatores  suos 
in  Coquolibero  nobis  intimaret  se  de  nostro  recessu  a  villa  Per- 
l)iniani  cum  sanctissimo  d.  n.  papa  valde  fuisse  miratiun,  sue  regle 
maiestati  respondimus,  nos  debitum  nostrum  fecisse  sequendo 
dominum  verum  Christi  vicarium,  capud  nostrum  et  tocius  ecclesie 
militantis.  Nam  si  contrarium  fecissemus,  quod  absit,  Deum  offen- 
dissemus  praviter,  et  fidelitas,  ad  quam  stricte  tenenmr,  minime 
per  nos  observata  fuisset.  In  quantum  vero  ad  predictam  villam 
Perpiniani  ortabatur  et  requirebat  nos  debere  reverti,  respondimus 
manifestam  esse  sacre  scripture  sentenciam  inquientem :  non  decere 


a)  Hs  responsum. 


570  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

a  capite  menibra  discedere.  ^)  In  quantuin  eciain  subiungebat, 
qiiod  presencia  nostra  erat  valde  necessaria  et  iitilis,  per 
verba  s.  Cipriani  respondiniiis,  qiiod  laiiii  fracti  ab  arbore 
fnictus  germiiiare  non  possimt  et  a  fönte  rivi  precisi  statim 
arescunt  et  sie,  quod  fi'uctificare  sine  domino  nostro  minime 
valebamiis,  sine  cuiiis  aiictoritate  secimdum  Bernaidiun  nichil 
facere  poteramus.  Et  predictus  d.  rex  nostra  responsione,  ut 
apparuit,  non  contentus,  iterum  nos  in  Paniscola  reqiiiri  man- 
davit  dicens,  quod  capud  nostruni  omniuni  essenciale  et  princi- 
pale  est  Christus,  ...  et  illi  ut  indubitato  capiti  debent  meni- 
bra accedere  et  uniri,  quocumque  alio  inipediente  oblito.  Et 
post  hec  et  alia  concludebat,  quod  non  obstantibus  responsi- 
onibus  nostris  eranius  ad  conij)]endum  illa,  que  continebantur 
in  suis  requisicionibus,  obligati.  Ad  que  respondinms,  quod,  in 
quantuni  in  sua  requisicione  dicebatur,  quod  Christus  Dens 
omnipotens  capud  nostruni  .  ,  .  est  per  prius  .  .  .  diligendus, 
istud  nos  simphciter  credere  et  veraciter  confiteri;  et  ad  veritatem 
nostre  responsionis  appercius  declarandam  premisimus,  quod 
Christus  Dens  omnipotens  gubernacionem  ecclesie  ita  ad  omniuni 
apostolorum  officium  pertinere  voluit,  ut  in  beatissimo  Petro 
apostolorum  omniuni  sumnio  principaHter  collocaret  et  ab  ipso 
quasi  quodani  capite  dona  sua  vekit  in  onine  corpus  diffunderet, 
ut  exortem  se  misterii  inteiligeret  esse  divini,  qui  ausus  fuisset 
a  Petri  solliditate  recedere.  Ipse  enim  est  capud  tocius  ecclesie,  . . . 
cuius  .  .  .  legitimum  successorem  credebamus  esse  sanctissimum 
d.  n,  Benedictum,  quem  verum  Cliristi  vicarium  eins  vices  in  lerris 
gerentem  tamquam  capud  generale  omniuni  christianorum  et 
specialius  capud  nostrum  unionem  ecclesie  cum  multis  laboril)us, 
periculis  et  expensis  per  vias  racionabiles  et  iuridicas  actenus 
prosequentem  et  prosequi  Christo  propicio  intendentem  sequebamur 
et  sequi  volebamus  nee  intendebamus  quorumlibet  persuasionibus 
ab  eins  nos  obedieucia  separare,  concludentes  post  multa  sacre 
scripture  et  sanetoriim  patrum  decreta,  quod  sequendo  i)apam  nos 
sequi  Christum  confidebamus.  Quas  nostras  responsiones,  princeps 
inclitissime,  que  sunt  nostrarum  mencium  argumenta,  si  vesti'a 
sublhnitas  conspexisset,  htteras  eonvocaeionis  Constaneiensis  nobis 
presentari  iubere  superfluum  forsitan  iudieasset.  Nani  si  tune  ea, 
que  nobis  iuste  videbantur  inhonesta,  negavimus,  quo  iure,  qua 
lege,  qua  fronte,  qua  vereeundia  illa,  que  de  se  patent  inhonestis- 


')  Nicht  zu  finden. 


E.     Benedikt  XIII.  u.  d.  Konzil  v.  d.  Subtraktion  bis  z.  Wahl  Martins  V.     571 

sima,  concedemus?  Qiie  sunt  illaV  queritis.  Ista,  ad  qiie  vocaimir, 
quibus  nos  sine  niore  dispendio  Interesse  lequiritis  et  rogatis. 
Quamobrem  notuni  facimus  vestre  regie  maiestati,  quod  lespon 
siones  nostras  patri  vestro  memorie  recolendie  directas  tanto 
tiieniur  acrius,  quanto  complexas  recta  racione  et  piu'a  mente 
confidinuTS,  tantoque  illis  adheremus  cordialius,  quanto  sedem 
apostolicam  cernimus  impugnari  validius  et  iterum  tanto  sanctitati 
domini  nostri  finnius  sequimur,  quanto  pro  pace  ecclesie  salva 
niaiestatis  vestre  reverencia  non  videmus  magna  et  mirabilia  opera 
Dei,  que  non  cadunt  in  hominem,  ut  in  flne  vestre  littere  continetur, 
sed  opera  manuuni  honiinum  manifeste  impediencia  ecclesie  veram 
pacem  clarissime  intuemm*.  Tanto,  inquam,  sanctissimo  domino 
nostro  pape  intendimus  adherere  solidius,  quanto  ab  eo  recedere, 
ut  perpetremus  nobis  impossibilia,  indecencia  et  penitus  inhonesta 
requirimur  et  monemur.  Et  ut  sileamus  cetera  in  predictis  con- 
vocacionis  Constanciensis  contenta  litteris,  quibus  et  eciani  istis, 
que  in  presenti  tangimus,  respondere  intendimus,  ut  debemus: 
unde  est,  quod  vocamur  ab  illis,  cum  quibus  tanquam  cum  homi- 
nibus  communionis  aliene  nulluni  fas  est  nobis  inire  certamen  ad 
complendam  reformacionem  ecclesie  tani  in  capite  quam  in  mem- 
bris'?  Complendam,  inquam,  ex  quo  liquet  illam  congregacionem 
iam  reformare  cepisse;  et  quo  iure  ceperit,  penitus  ignoramus. 
Nani  quod  non  solum  predicta  congregacio,  set  eciam  sacra  con- 
cilia  Romane  ecclesie,  matri  ecclesiarum  omnium  et  magistre, 
possint  imponere  ullam  legem  et  divina  et  humana  lege  negatum 
esse  manifeste  cognovinnis,  ymo  eciam  sacra  concilia  per  Romane 
ecclesie  auctoritatem  et  facta  esse  et  robur  accepisse  didiscimus; 
et  quod  ipsa  Romana  ecclesia,  que  prima  est,  ita  reliquis  ecclesiis 
vices  suas  credidit  lai'giendas,  ut  in  partem  sint  vocate  solicitu- 
dinis,  non  in  plenitudinem  potestatis.  et  quod  sedes  inferior  pociorem 
solvere  vel  ligare  non  potest  sacro  canone  attestante  credidimus. 
Numquid  ergo  gloriabitur  securis  contra  eum,  qui  secat  in  ea, 
aut  exaltabitur  seira  contra  eum,  qui  trahit  eam,')  et  si  gloriari 
libet  ipsi,  qui  dicunt  sedem  vacare,  sede  vacante  in  multis  et  in- 
solitis  innovacionibus  glorientur.  Nobis  vero  absit  gloriari  in 
talibus,  ne  ambulemus  in  magnis  nee  in  mirabilibus  super  nos  et 
iustissime  repreliendannir  tamquam  nobis  alciora  querentes  et 
forciora  temerarie  scrutantes,  nobis,  inquam,  veris  Romane  ecclesie 
cardinalibus  sub  obediencia  sanctissimi  d.  n.  pape  permanentibus, 

')  Zitate  wie  S.  504, 


572  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

quibua  luce  clarius  constat  non  posso  quenquani,  (|iii  niinoris 
auctoritatis  est,  eiim,  qiii  inaioris  potestatis  est,  iudiciis  suis  ad- 
dicere.  Absit  g-loriari  in  reformacione  vel  verius  deform acione 
predicta.  Sciniiis  eqiiideni,  quod,  quisqiiis  cuilibet  ecclesie  ius 
siiuiii  dotrahit,  iniusticiain  facit,  qui  veio  Romane  ecclesie  pri- 
villegium  ab  ipso  smiimo  omnium  ecclesiarum  capite  traditum 
auferre  conatur,  hie  procul  dubio  in  heresim  labitur,  et  cum  ille 
vocetur  iniustus,  hie  est  dicendus  hereticus.^)  Fidem  quippe  violat, 
qui  advei'sus  illam  agit,  que  est  mater  fidei  et  illi  contumax  in- 
venitur,  qui  eam  cunctis  ecciesiis  pretulisse  cognoscitur.  Nos 
igitm-  non  capud  ecclesie  velle  refoi'mare,  set  cum  Ambrosio  in 
Omnibus  sequi  magistram  sanctam  Romanam  ecclesiam  profitemur, 
miserabilem  esse  cognoscentes  insaniem,  si  filius  patrem,  discipulus 
magistrum  sibi  conetur  subiugare,  et  iniquis  obligacionibus  illum 
sue  potestati  subicere,  a  quo  credit  non  solum  in  terra,  set  eciam 
in  celis  sese  hgari  posse  et  solvi.  Item  quod  in  predicta  littera 
convocacionis  sequitur,  nos  vocari  ad  deiectionem  domini  nostri 
pape  effectualiter  faciendam,  cum  quanta  vehemencia  iusti  doloris 
audivimus,  ipse  testis  est,  qui  deiectionem  predictam  suo  sine 
questione  arbitrio  reservavit.  Hie,  hie,  princeps  benignissime,  qui 
deiectionem  istam  proprii  effusione  cruoris  deberetis  firmissima 
imi)ugnare  virtute,  .  .  .  inclinate  vos,  vos,  qui  veri  apostolatus 
sanctissimi  domini  nostri  niulta  recepistis  signacula,  quanta  deberetis 
fiducia  verbum  istud  insolentissimum  non  solum  ab  ore  vestro,  set 
eciam  ab  aure  quam  longissime  relegandum"),  si  debita  gratitiido 
servaretur.  Miramur,  si  audito  indecentissimo  sermone  statim  non 
dicitur:  Audivi  et  conturbatus  est  venter  nieus  a  voce  ista,  contl- 
cuerunt  non  solum  labia.  set  eciam  onmia  membra  mea.'-)  Quis  non 
stupeat  de  tanta  presumpcione,  quis  non  miretur  de  tam  manifesta 
divinarum  et  humanarum  legum  abrogacione!  Si^)  sancti  patres 
apud  Calcedonem  in  tantum  detestati  sunt  Dioscori  presumpcionem, 
ut  idcirco  eum  potissimum  sine  ulla  restitucione  dampnarent,  qula 
ponens  in  celo  os  suum  lingua  eins  transeunte  super  teri-ani"^)  in 
sanctum  papam  Leonem  excommunicacionem  dictavit,  (|uid  dixis- 
sent,  quid  statuissent,  in  quantum  detestati  fuissent  deicientem,  si 
sine  Ulla  restitucione'')  dampnarunt  excommunicacionem  dictantem. 
Denique  si  pape  sue  et  fraterne  salutis  negligentis,  inutilis  et 
remissi    taciturnique    a    bono    innumerabiles    populos    secum    ad 


a)  So  Hs  statt  reiegare.    b)  In  Nr.  242  steht  hier  restrictionc. 

')  c.  1  Di.  XXII.  —  2)  Nach  Hab.  c.  3,  16.  —  ^)  Nach  Ps.  72,  9. 


E.     Benedikt  XIII.  ii.  d.  Konzil  v.  d.  Subtraktion  bis  z.  Wahl  Martins  V.     573 

gehennam  trahentis  cnlpam  nemo  iiiortalium  audebit  arguere,  et 
si  de  gravissimo  crimine  Marcellinum  iirbis  Roiiie  episcopuiii  pre- 
sentem,  convictum  atque  confessum,  collecto  universonim  sanc- 
tüi'iim  episcopoi'iiiii  concilio  niillits  eorum  in  eum  proferre  senten- 
ciam  ausiis  est,  dicentes:  nolli  audiri  in  iiidicio  nostro,  sed  collige  in 
sinn  tuo  causam  tuam,  qnia  prima  sedes  non  iudicabitm'  a  quo- 
quam,  et  si  nemo  iudicabit  primam  sedem,  nee  enim  ab  augusto 
nee  ab  omni  clero  nee  a  regibus  nee  a  populo  iudicabitur:  quis 
iam  eormn,  quos  catholicos  filios  Romana  ecclesia  aetenus  repu- 
tavit,  pacienter  audire  poterit  illam  funestam,  illam  vocem  oiri- 
bilem,  deiectionis  scilicet  veri  Christi  vicarii  eunctos  iudicatiu'i 
et  a  nemine  iudieandi,  cuius  fides  et  sanetitas  illibate  aetenus 
divina  gracia  perseverant,  qui  viam  iustieie  pro  sedando  scismate 
semper  obtulit  et  omnibus  aliis  viis  preferendam,  quantum  potuit, 
predicavit,  qui  nuUam  viam,  per  quam  possit  uniri  ecclesia,  unquam 
exclusit,  qui  viam  eessionis  omnibus  aliis  in  pratica  premitendam 
eoneessit,  pro  euius  execueione  maximas  expensas,  gravia  perieula 
et  labores  pennultos  subiit,  et  opportuno  in  tempore  Perpiniani 
et  Paniscole  pi'aticas  et  oblaciones  iustas  et  racionabiles  eius 
apperuit,  per  quas  omni  eessante  scrupulo,  si  aceeptate  fuissent, 
iam  habuissemus  in  ecclesia  veram  pacem,  qui  eciam,  si  in  pra- 
tieis  et  oblacionibus  suis  aliqua  racionabiliter  essent  addenda  vel 
minuenda,  ambassiatoribus  eongregaeionis  Constancie  in  sui  pre- 
sencia  constitutis  illa  addere  vel  minuere  paratum  se  obtulit,  qui 
ideo  deiciendus  dicitur,  quia  voluntati'^)  regis  Romanorum  non 
paruit  et  quia  ecelesiam  Romanam  illius  potestati  non  subiecit. 
Ideoque  dicitur  scandalizare  ecelesiam,  quia  minis  predicti  regis 
et  Constancie  eongregaeionis  non  cedit.  Et  tamen  teste  beatis- 
simo  Cipriano  in  propria  materia,  casu  fere  simili,  non  ad  hoc 
deponenda  est  cathohce  ecclesie  dignitas  et  plebis  intus  posite 
fidelis  atque  ineorrupta  maiestas,  sacerdotalis  quoque  auctoritas 
et  potestas,  ut  iudicare  se  velle  dieant  de  ecclesie  proposito  extra 
ecelesiam  constituti,  de  christiano  heretici,  de  sano  saucii,  de 
integro  vulnerati,  de  stante  lapsi,  de  iudiee  rei,  de  saeerdote  saeri- 
legi.  lustum  equidem,  o  serenissime  rex,  vestre  maiestati  videtur, 
quod  inimiei  nostri  sint  iudiees,  qui  tociens  publice  eciam  in  patris 
vestri  preseneia  fuerint  exeommunieati,  anathematizati,  iudicati 
seismatiei  et  tanquam  heretici  puniendi!  Nee  interest,  si  dicatur, 
quod  gens   nostra  et    pontifiees    nostri    surgent  in   iudicio  contra 


a)  Hs  voluntatem. 


574  .       m.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

nos.^)  Naiii  et  si  istiid  fecerint,  quod  de  multis  non  est  verisimiliter 
presuiiienduni,  .  .  [.  recte  cum  eodem  Cipriano  diceiniis:  Non 
interest,  quis  tradat  aut  seviat,  cum  Dominus  tradi  permitit  et 
coronari.  Nee  nobis  ignominia  est  pati  a  fratribus,  quod  passus 
est  Christus,  nee  illis  gloria  est  faeere,  quod  feeit  Judas  et  vere 
poteramus  proclamare  sanctissimum  dominum  nostrum  filios,  quos 
enuti'ivit  et  exaltavit ")  contra  naturam  invenisse  tortores,  quos  repe- 
rii'e  debuit  eonstantissimos  defensores.  Finaliter  itaque  concludentes 
dicimus,  quod  ad  congregacionem  Constancie  ire  non  possumus  nee 
debemus  nee  fas  est  nos  dimittere  locum,  ubi  in  eespite  terra  fecunda 
dominiei  seminis  puritatem  eenteno  fruetu  refert,  et  ad  illum  pergere, 
ubi  suleis  obruta  frumenta  in  lolium  anonasque  degenerant,  ymo 
fugere  nos  opportet  ab  olla  sueeensa,  cuius  faeiem  cernimus  a  faeie 
aquilonis,  ex  qua,  nisi  Dens  advertat,  pandetur  omne  malum.^)  Vos 
autem,  qui  vexillarius  Romane  ecelesie  estis,  prineeps  serenissime, 
levare  debetis  vexillum  super  liereditate,  quia  malum  visum  est  ab 
aquilone  et  eonfusio  magna  nimis;'*)  quod  ut  faeiatis,  sedem  seilieet 
apostolicam  in  .  .  .  vestri  scrupulo  eonstitutam  et  erudeliter  coar- 
tatam,  seeundum  quod  obligati  estis  specialiter  protegendo  et  vero 
Christi  vicario  debitos  honorem  et  revereneiam  impendendo  et  vias 
cum  pratieis  per  suam  sanctitatem  apertas  pro  unione  ecelesie  vera- 
citer  eonsequenda  magnanimiter  pro  sequendo  vestre  regie  maiestati 
suppheamus  et,  quantis  possumus,  exoramus  precordiis  et  per 
viscera  misericordie  Jesu  Christi  eandem  serenitatem  requirinuis 
et  ortaumr,  ut  cunctis  subhitis  obstaculis  prelatos  regni  sui  ad 
suum  verum  capud,  a  quo  ad  sacrum  eoneilium  voeati  sunt,  venire 
permittat,  taliter  quod  Romano  pontifiei  libera  possint,  ut  deeet, 
pro  venire  consilia  et  Romana  ciu'ia  perfruatur  omnimoda  übertäte, 
cuius  adempeione  scisma  intravit  et  sine  cuius  possessione  a 
finibus  nostris  expelli  non  poterit. 

Et  (luoniam  aiidivimus,  quod  aliqui  viri  prudenter  oblocuntur  de 
nobis  impingentes  dictis  et  scri])tis  nostris  erroreiu  in  lide  et  scis- 
matis  lautoriam,  ideo  ad  obstruendum  os  iniqua  loquencium  cunctis 
pateat  nostram  fidem  non  esse  nee  fuisse  allam  quam  ilhi,  quam 
tenet,  docet  et  predicat  sacrosaneta  catholica  matei"  ecelesia  nee  sei- 
mus  vel  eciam  leviter  opinamur  ab  eins  fide  et  doctrina  contra  seu 
ahter  senciendo  in  aliquo  deviasse,  ymo  ex  corde  profltemur,  quod 
aprobat,  et  firmiter  reprobamus,  quod  reprobat,  protestantes,  quod. 


')  Nach  Matth.  12,  41—42.  —  ^)  ^acli  Jsai.  1,  2.  —  '')  Nach  Fer.  1,  13—14. 
*)  Nach  Jer.  6,  1. 


E.     Benedikt  XIII.  u.  d.  Konzil  v.  d.  Subtralition  bis  z.  Wahl  Martins  V.     575 

si  actenus  contigisset,  quod  vere  non  credimus  vel  in  futurum  con- 
tingeret,  quod  Christo  auxilliante  non  speramus,  aliquid  nos  credi- 
disse  vel  credere,  dixisse  vel  dicere,  scripsisse  vel  scribere,  fecisse 
vel  facere,  quod  directe  vel  indirecte  a  soliditate  recte  fidei  vel 
ecclesiastica  unitate,  quod  absit,  in  aliquo  discreparet,  illud  ex  nunc 
revocanius  et  quantum  est  in  nobis,  pro  non  credito,  non  dicto,  non 
scripto  haberi  volumus  et  habennis  nosque  et  omnia  concepta,  credita, 
prolata,  scripta  et  facta  nostra  eiusdeni  sancte  niatris  ecclesie  coi'rec- 
tioni  subniittimus,  parati  acquiescere  correctioni  cuiuslibet  catholice 
sencientis.  Dat.  sub  nostris  sigillis  pendentibus  Paniscole,  Dertusen 
sis  diocesis,  die  tercia  Mail  pontificatus  d.  n.  pape  B.  Xlll,  anno  XXII. 

(245)  K.  Alfons  an  Bischof  (Otto)  und  Kapitel  von  Tortom:  Indig- 
nation, daß  sie  Bnllen  und  Briefe  Benedikts  XIII.,  die  das 
Unionswerk  hindern,  ehrfürchtig  angenommen  hatten  und  im 
Begriffe  waren  sie  zu  publizieren.  Verbot  unter  Androhung 
schwerer^  Strafen,  solche  Bullen  anzunelimen,  zu  publizieren 
oder  ihnen  zu  gehorchen.  Gebot  an  die  Beamten:  (die  Un- 
gcliorsamenj  ,tanquain  ininiicos  nostros  capitales  publice 
nuncient'.  Der  Erlaß  wird  übercdl  verkündet.  Spelunca  de 
Francolino  1418  Mai  18. 
Barcelona,  Kronarchiv,  Reg.  2442  f.  86'^\ 

Alfonsus  etc.  venerabili  in  Christo  patri  .  .  .  divina  providencia 
episcopo  Dertusensi  ac  dilectis  nostris  officiali,  decano,  capitulo 
ac  canonicis  sedis  Dertusensis  salutem  et  dilectioneni.  Intelleximus 
non  sine  indignacione  niodica,  quod,  exhibitis  vobis  paulo  post 
decessum  Serenissimi  d.  regis  patris  nostri,  gloriose  memorie,  ad 
subvertendam  prosequcionem  negociorum  unionis  sancte  matris 
ecclesie  pro  parte  d.  Benedicti  nonnullis  bullis  seu  litteris,  vos  non 
existimantes,  quod  cordi  summa  preter  omnia  geramus  affixum 
dicta  negocia  ecclesie  prosequi,  et  non  verentes,  ultra  divinum 
iudicium  gi'aves  penas  incurrere,  in  quas  incedistis'')  iuxta  foiniam 
litterarum  regiarum,  queque  rigida  exequcione  forsitan  non  care- 
rent,  ni  erga  vos  temerario  ausu,  ut  predicitur,  obcecatos,  micius 
gerere  nos  vellemus,  bullas  seu  litteras  ipsas  ut  participes  tur- 
bacionis  pacis  ecclesie  veneracione  quadam  recepistis,  exhibuistis 
et  in  actu  fuistis  publicandi:  Cumque  hec,  per  que  Dens,  cuius  res 
agitur,  satis  ofenditur,  pax  universalis  oprimitur  et  mandata  ac 
ordinaciones'')  regle  necliguntur,  non  valeant  absque  ulcione  debita 


a)  So  Reg.    b)  Reg.  ordinacionis. 


576  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

tolerari,  vobis  et  imicuique  vestrum  dicinms  vosque  reqiiirimus  et 
monemus  ac  quo  possumiis  astrictius  in  Domino  exortamur,  sub 
amissione  prelaciarnm  et  beneficioriiin  vestrorum,  quatinus  dictis 
bullis  et  litteris  seil  aliis  quibuscunique  eciam  rescriptis  et  pro- 
misionibus  dicti  Benedict!  minime  obteniperetis,  obediatis  ipsasqiie 
nee  acceptetis,  presentetis  vel  publicetis  nee  ad  interdictuni,  ex- 
connnunicacioneni  seil  penas  in  eisdem  adiectas  procedatis  .  .  . 
nee  illa  racione  cessetis  nee  quicquani  eariim  vigore  exequamini 
seil  exequi  permittatis  nee  eciam  alias  bullas  quascunque  seil 
litteras  dicti  d.  Benedict!  tam  expectativas  quam  super  celebracione 
concilii,  prelaciarnm  seu  beneficiorum  collacionibus  seu  alias  pre- 
sentare  presumatis  .  .  .^  Dat.  in  loco  Spelunce  de  Francolino  .  .  . 
decima  octava  die  Madii  .  ,  .  MCCCCXVl.  Rex  Alfonsus. 

Alie  similes  directe  fuerunt  infrascriptis  prelatis:  episcopo 
Valencie,  Segorbii,  archiepiscopo  Terraclionensi,  episcopo  Eine, 
Urgelli,  Ilerdensi,  Vicensi  et  aliis  ut  supra.-) 


')  Befehl  an  die  Beamten,  gegen  die  Ungehorsamen  vorzngelien.  Pnbli- 
Tcation  überall. 

^)  Dem  Ershischof  von  Saragossa  hatte  schon  K.  Ferdinand  befohlen,  hei 
ihm  SU  erscheinen.  Er  sögerte  und  bei  der  Nachricht  vom  Tode  Ferdinands 
reiste  er  nach  Kastilieti  zurücJi.  Er  entschuldigte  sich  damit,  daß  ihn  drei 
notables  personas  der  Königin  darum  gebeten  hatten:  Huve  manament  del 
papa,  que  sobre  esto  .  .  .  complaziesse  en  toda  manera  a  la  dicha  reyna. 
(29.  April  Or.  Pap.)  Da  Alfons  entschlossen  sei,  den  Fußstapfen  seines  Vaters 
SU  folgen  und  mit  aller  Kraft  für  das  Ende  des  Schismas  wirken  wolle,  und 
dazu  vor  allem  seines  Rates  bedürfe,  so  befehle  er  ihm  innerhalb  25  Tagen  sn 
kommen;  sonst  würde  er  gegen  ihn  vorgehen.  Super  presentacione  vero  liulus- 
modi  relacione  stabimus  portitoris,  qui  eam  iuravit  veridicam  facere  post  re- 
gressum.  (17.  Mai  1416.  Reg.  2441  f.  82).  Am  selben  Tage  bittet  Alfons  die 
Königin  von  Kastilien,  dem  an  ihrem  Hofe  weilenden  Ersbischof  von  Sara- 
gossa ihr  Mißfallen  über  seine  Reise  nach  Kastilien  zu  zeigen:  .  .  .  Scrivio  al 
archebisbe  de  Caragoca  en  vostra  cort  agora  present,  .  .  .  veniesse  a  nos  .  .  . 
e  scusando  se  con  algunas  fiaquas  scusacionos  ha  lo  dilatado  .  .  .  en  gran 
danyo  de  los  .  .  .  affers  ...  Se  escuse  con  vos,  qui  sabemos,  que  nostra 
honor  e  feytos  vos  son  assin  caros,  como  del  rey  vostro  flllo,  nostro  caro 
cosino.  Vos  rogamos  assin  afettuosaraent.  como  podemos,  le  querades  tirar 
tota  causa  de  scusa  e  encara  dar  le  a  conoxer,  que  su  annada  contra  volun- 
dat  nostra  vos  es  desegradable  .  .  .  XVII  dias  de  Mayo  .  .  .  MCCCCXVl. 
Dirigitur  regine  Castelle.  Reg.  2441  f.  83.  Am  19.  Juni  sind  die  Bischöfe  von 
Valencia,  Tortosa  und  Segorbe  und  ihre  Generalvikare  noch  nicht  der  Auf- 
forderung Ferdinands  vom  16.  Januar  nachgekommen,  genaue  Angaben  über 
die  Einkünfte  der  apostolischen  Kammer  in  ihren  Diözesen  zu  machen;  darum 
befiehlt  Alfons  allen  beauftragten  Beamten,  an  jedem  Orte  genaue  Erkundigungen 
über  die  Einkünfte  einzuzielien.     Reg.  2441  f.  96^. 


E.     Benedikt  XIII.  u.  d.  Konzil  v.  d.  Subtraktion  bis  z.  Wahl  Martins  V.     577 

(246)  Gil  Saticliez  Mmloz,  Kanonikus  in  Valencia^  an  BiscJiof  Hugo 
von  Valencia:  Besuch  hei  den  Prälaien;  Bedauern,  daß  der 
Bischof  nicht  gekommen  sei.  Beginn  des  Kmtzils;  Aufzählung 
der  Anwesenden.  Lber  die  littera  convocatoria  wird  ein 
gemeinsamer  Schritt  beraten.  Doch  glatdjt  er,  daß  niemand 
nach  Kojistanz  gehen  wird.  Bischof  und  Kapitel  von  Barce- 
lona werden  edles  eher  erdulden  tmd  nur  den  Brief  des 
Königs  beantworten.  Der  König  versammelt  heute  die  Ver- 
treter Barcelonas  und  der  anderen  Städte  und  viele  Adlige, 
um  ihnen  die  Gesandten  zu  nennen,  die  er  nach  Konstanz 
schickt.  Barcelona  (1416)  Juni  17. 
Auszug  aus  Puig  S.  577. 

.  .  .  Dissapte  a  XIU  de  Juny  yo  entri  an  Barcelona  ora  de 
prinias  sans  ab  tota  ma  conipanya,  enipero  cansat  e  fatigat  per 
rao  de  las  grans  calors  ...  He  visitat  larquebisbe  de  Tarragona 
e  los  altres  prelats,  que  son  aci,  contant  los  saluts  de  part  vostra 
e  explicant  los  la  causa  de  ma  venguda.  Son  ne  estats  molt 
Contents,  enipero  clarament  man  dit,  que,  si  a  Dens  agues  piagut, 
molt  fora  estat  espedient  hi  profitos,  que  en  propria  persona  vos 
lii  foseu  vengut,  car  foreu  estat  lum  e  directori  de  tots  ells.  Yo 
he  allegat  vostres  impediments  e  han  vos  molt  pera  escusat.  Los 
dits  prelats  se  deven  agustar  hui,  com  abans  no  agen  pogut  per 
la  malaltia  del  arquebisbe  .  .  .  Los  prelats,  que  a  de  present  son 
en  aquesta  ciutat,  son  Tarragona,  Barcelona,  Gerona  e  Tortosa 
e  molts  abats,  los  altres  bisbes  si  esperen  de  tots  dies  ...  He 
rebut  una  lettera  vostra,  en  la  quäl  nie  feu  saber,  com  son 
Stades  presentades  duas  letteras,  una  del  senyor  rey,  altre  de  la 
congregacio  de  Constanpa  a  vos  e  a  vostre  capitol,  en  les  quals 
se  conte,  que  aneu  a  Constanga,  e  axi  que  us  scriga,  que  enten 
afer  larquebisbe  e'')  los  altres  prelats  e  capitols.  Yo,  senyor,  ne 
he  })arlat  estretament  ab  larquebisbe  e  ab  los  altres  prelats, 
demanant  los,  que  entenen  fer.  Han  me  respost,  que  ells  entenen 
adeliberar  sobre  ago  en  tal  manera,  que  tots  facen  una  cosa  e 
que  en  la  deliberacio  yo  matex  nii  sere.  Axi,  senyor,  quant  lii 
agen  deliberat,  yo  scriure  la  deliberacio  a  vostra  senyoria.  Eni- 
pero, senyor,  tant  com  yo  puch  sentir,  negu  noy  hira  ni  y  trame- 
tra.  Mossen  de  Barcelona  me  ha  dit  tot  dar,  que  eil  ni  son 
capitol  noy  entenen  anar  ni  trametre,  abans  ne  entenen  esperar 


a)  Druck  bei  Puig  a. 
Finke,  Acta  concilii  Constanciensis  UI.  '  O* 


578  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

e  sostenir  tot  cas  sinistre,  ni  han  volgiit  pendre  la  lettera  de  la 
congregacio,  la  qiial  los  fo  presentada,  sino  la  del  senyor  rey  tan 
solainent. 

.  .  .  Item,  senyor,  lo  senyor  rey  a  fet  demanar  pera  hui  los 
consilers  de  Barcelona,  missatgers  de  ciutats  e  de  viles  e  molts 
barons  e  cavalers  per  notificar  los,  qiie  eil  tramet  niissatgers  a 
Constan^a  .  .  .  Script,  en  Barchinona  a  dimecres  vespra  de  Cor- 
pore Christi.^) 

(247)  K.  Alfons  an   den   Gouverneur  Franciscus  Besjüugues :  Ge- 
nannte   dürfen    im    Dienste   Benedikts    XIII.    in    Peniscola 
bleiben.     Barcelona  1416  Juli  18.'^) 
.  .  .  Certis  nos  inducentibus  iustis   causis  .  .  .  vobis  .  .  .  man- 
damus,  .  .  .  quatenus  dilectum  nostrum  Petrum  Comuelis  subdia- 
conum  d.  Benedict!  in  loco  Paniscole  in  servicio  dicti  d.  Benedict! 
libere  et  absque  molestia  itlla  morari  et  residere  sinatis  .  .  .  Dat. 
Barchinone  .  .  .  XVIIl.  die  Julii  .  .  .  MCCCCXVI.     Hex  Alfonsus. 
Johannes  de  Salanova  hostiarius  caniere  paramenti. 
Julianus  de  Loba  clericus  camere  apostolice. 
Anthonius  de  Campis  registrator  litterarum  apostolicaruni. 
Guigo  Flandini  protonotarius  d.  Benedict!. 
Karolus  cardinalis  s.  Georgii.^) 
Franciscus  Rovira  secretarius  d.  Benedict!. 
Gerardus  Gard!  magister  capelle  d.  Benedict!. 
Bartholomeus  Baiuli  clericus  apostohcus. 
Raymundus  Vilaguti  clericus  cere. 

Jacobus  Vallaroni  utriusque  iuris  doctor,  advocatus  consistoriahs. 
Guillermus  Petri  scriptor  litterarum  apostolicaruni.*) 

')  Anscheinend  sind  die  Prälaten  noch  länger  in  Barcelona  geblieben, 
denn  am  2.  Oktober  wird  bericlitet,  daß  der  Besitz  des  Pedro  Comnel  sequestriert 
sei,  da  er  einen  Brief  nach  Valencia  rjescliickt  dels  prelats,  qui  a  present 
justats  son  en  la  vostra  ciutat  de  Barchinona.     Pnig  S.  579. 

-)  Aus  Reg.  Alfonsos.     Das  Stück  ist  verlegt. 

^)  Wo  sind  die  anderen  Kardinäle? 

*)  Außerdem  werden  noch  5  niedere  Kleriker  aufgesählt.  Xach  Reg. 
Avenion.  des  Vatik.  Archivs  72  f.  720  waren  im  März  1417  83  homines  armo- 
ruiu  ville  Paniscole,  36  balistarii  in  servicio  d  n.  pape  existentes  sub  nobili 
et  religioso  viro  d.  fratre  Roderico  de  Lima  preceptore  Montissoni ;  außerdem 
werden  im  seihen  Monat  genannt  (f.  720):  6  homines  armorum,  quos  nobilis 
vir  fr.  Alvariis  de  Luna  preceptor  Cantevetule  sustinet.  Leibar  t  Benedikts 
war  Martinus  de  Caboniis  aus  Valencia. 


E.    Benedikt  XIII.  u.  d.  Konzil  v.  d.  Subtraktion  bis  z.  Wahl  Martins  V-     579 

(248)  K.  Alfons  Qn  seine  Konstanzer  Gesandten :  Absicht  Bene- 
dikts XIII.,  Gesandte  nach  Konstanz  zu  schicken.  Noch  keine 
Nachricht  über  Abreise  der  kastiUschen  Gesandten.  Barcelona 
1416  August  25. 

Barcelona.  Kronarchiv.  Reg.  2442  fol.  131^\ 

Lo  rey. 

Ambaxadors.  Certificam  vos,  qiie  lo  bisbe  de  Barchinona  e 
mestre  de  Muntesa,  qiii  de  nostra  licencia  eren  anats  a  Paniscola 
al  papa  de  part  de  los  prelats  de  aquest  principat,^)  son  retornats 
e  en  -sustancia  nos  an  refert,  que  lo  papa  trametra  a  Constanpa 
SOS  missatgers,  e  per  qo  an  damanat  ostensio  de  les  guiatges  e 
seguretats,  las  qiials  los  liabeni  ja  nianades  mostrar.  Axi  matelx 
demanen  certa  seguretat  nostra,  sobre  que  encara  no  an  resposta. 
Con  la  hauran,  ne  serets  avisats.  De  la  partida  de  los  misatgers 
de  Castella  encara  no  sabem  .  .  .  Dada  en  Barchinona  .  .  .  a 
XXV.  dies  de  Agost  .  .  .  niil  CCCCXVI. 

(249)  König  (Johcmn)  von  Kastilien  fordert  durch  seine  Gesandten 
den  Kardincd  s.  Atigeli  auf,  sofort  nach  Ko)istanz  zu  gehen. 
(1416  Dezember  15J.-J 

Rom.  Vat.  Bihl.,  Corl.  Barberini  XVI  78  f.  78. 

III.   requisicio   ex   parte   d.  regis   Castelle   facta   cardinalibus. 

Cum  iam  dudum  ex  parte  Serenissimi  et  potentissimi  prin- 
cipis  et  domini  d.  n.  regis  Castelle  et  Legionis  una  cum  aliis 
regibus  et  principibus  obediencie  sanctissimi  domini  nostri  B.  pape 
XIII.  vicibus  geminatis  fuerunt  omnes  cardinales  eiusdem  domini 
nostri  pape  rogati  et  cum  instancia  requisiti,  de  quorum  numero 
vos,  reverendissime  pater  et  domine  sancti  Angeli  cardinalis  vul- 
gariter  nuncupate,  fuistis,  ut  vos  cum  aliis  prelatis  et  ceteris  per- 
sonis,  qui  pro  tunc  in  villa  Perpiniani  et  in  civitate  Narbone 
super  materia  unionis  in  ecclesia  Dei  redducende  tractabant,  per- 
sonaliter conveniretis,  tractando  eciam  et  consulendo  etc.  vel  saltem 
per  procuratores  vestros  sufficienti  potestate  sufTultos,  quod  facere 
actenus  distulistis,  nunc  denuo  ultimata  et  finali  vice,  cum  extir- 
pacionis  scismatis  liuius  orrendi  et  vere  unionis  assequende  ma- 
teria sit  disposita  et  propinqua  magis  quam  fuerit  hucusque  a  tem- 
pore orti  scismatis,  prefatus  rex  Serenissimus  Castelle  et  Legionis 


')  Wohl  im  Anschluß  cm  <]as  Konzil  im  Jitli  1416. 

^)  Nach  der  folgenden  Kummer  auch  den  anderen  Kardinälen  überreicht. 

37* 


580  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und   das  Konzil. 

dominus  noster  cum  sincere  mentis  affectu  et  caritate  precipua 
Dei  servicium  pacemque  et  tranquilitatem  ecclesie  sue  sancte 
universalis  solum  pre  oculis  gerens,  idemtidem  vestram  reveren- 
dissimam  paternitatem  per  nos  Conchensem  et  Pacensem  episcopos, 
Segobiensem  et  Palentinum  decanos  et  Johannem  Ferdinandi  de 
Rupeflorida,  decretorum  doctores,  ambassiatores  et  procuratores 
eiusdem  d.  n.  regis  ad  dictum  d.  n.  papam  et  ad  congregacionem 
Constancie  super  negociis  unionis  ecclesie  destinatos  rogat,  exhor- 
tatur  et  cum  instancia  debita  requirit,  quatinus  pro  Dei  servicio 
et  bono  unionis  ecclesie  sue  sancte  dignemini  ad  dictam  congre- 
gacionem  Constancie  statim  propter  grave  periculum,  quod  est  in 
mora,  personaliter  accedere  vel  saltem  vestros  sufficientes  pro- 
curatores transmittere,  ad  tractandum  scilicet,  consenciendum  et 
assenciendum  pariter  et  agendum  cum  aliis  ibidem  congregatis  et 
congregandis  omnia  et  singula  necessaria,  expediencfü  et  accomoda 
ad  scismatis  extirpacionem  et  vere  et  indubitate  unionis  ecclesie 
sub  unico  et  indubitato  summo  pontifice  Christi  vicario  redduc- 
tionem;  alias  autem  prefatus  rex  illustrissimus  dominus  noster 
nosque  prefati  sui  ambassiatores  et  procuratores  eins  vice  et  nomine 
meliori  modo,  quo  potest  et  debet,  possmnus  et  debemus,  prote- 
statur  et  protestamur  de  omni  iure  universalis  ecclesie  et  alterius, 
cuius  intersit  et  de  recurrendo  ad  onmia  iuris  remedia  debita  et 
premissa. 

(250)  Anbvorf  der  Kardmäle  auf  die  Beqnisifion  Johanns  von 
Kastilien:  Sie  lehnen  den  Besuch  des  Konstanzer  Konzils  als 
für  sie  unmöglich  ah.     (1416)  nach  Dezember  15. 

Rom,  Vat.  Bibl.  Cod.  Barberini  XYI  7,S'  foL  78 ^\ 

Responsio  ad  eamdem  requisicionem. 

Ad  cedulam  die  XV.  mensis  Decembris  anno  Domini  millesimo 
quadringentesimo  sextodecimo,  indictione  nona,  pontiflcatus  sanc- 
tissimi  in  Christo  patris  et  domini  d.  n.  pape  B.  Xlll.  anno  XXIII. 
Paniscole  Dertusensis  diocesis  presentata  reverendissimis  in  Christo 
patribus  et  dominis,  dominis  Carolo  s.  Georgii  ad  velum  aureum, 
Alfonso  s.  Eustachii  et  Petro  s.  Angeli  sacrosancte  Romane 
ecclesie  diaconis  cardinalibus  per  reverendos  patres  d.  Conchensem 
et  Pacensem  episcopos  et  venerabiles  viros  Segobiensem  et  Palen- 
tinum decanos  et  Johannem  Ferdinandi  de  Rupeflorida  decretorum 
doctores,  ambassiatores  serenissimi  principis  et  excellentissimi 
domini,  domini  Johannis  regis  Castelle  et  Legionis,  predicti  domini 


E.     Benedikt  XIII.  u.  d.  Konzil  v.  d.  Subtraktion  bis  z.  Wahl  Martins  V.     581 

carclinales  respondent,  quod,  inqiiantum  predictus  Serenissimus 
dominus  rex  se  refert  ad  requisiciones  ex  parte  sue  serenitatis 
eisdem  cardinalibus  factas,  idem  cardinales  se  referunt  ad  suas 
responsiones  datas  requisicionibus  supradictis,"  in  quibus  se  cre- 
dunt  iuste  et  racionabiliter  respondisse,  secundum  quod  decebat 
sancte  Romane  ecciesie  cardinales.  In  quantum  vero  de  novo 
additur  in  requisicione  ultimo  presentata,  quod  predicti  domini 
cardinales  dig-nentur  statim  accedere  personaliter  vel  saltem  pro- 
curatores  sufficientes  transmittere  ad  congregacionem  Constancie 
ad  tractandum,  consenciendum  et  assenciendum  pariter  et  ag'endum 
cum  ibidem  congregatis  etc.,  predicti  domini  cardinales  respondent, 
quod  ad  predictam  congregacionem  non  possunt  ire  nee  debent. 
Hoc  enim  esset  eis  stantibus  terminis  impossibile,  indecens  et 
penitus  vilipensum.  Nam  quomodo  ipsi,  qui  sunt  sancte  Romane 
ecciesie  cardinales  sub  obediencia  dicti  d.  n.  pape  permanentes, 
ire  possent  ad  congregacionem  illorum,  qui  sunt  predicti  domini 
nostri  et  sancte  Romane  ecciesie  adversarii  manifesti  et  pro  suis 
notoriis  excessibus  per  dictum  dominum  nostrum  scismatici  et  de 
lieretica  pravitate  suspecti  publice  et  sepius  declarati,  cum  quibus 
in  sua  rebellione  durantibus  communicare  non  posse  viros  catho- 
licos  ignorare,  qui  sanctorum  patrum  decreta  viderit  et  exempla 
didiscerit,  non  potest,  verum  [eciam],  cum  constet  regle  maiestati, 
quod  predicti  congregati  Constancie  non  solum  in  sua  rebellione 
perdurent,  set  eciam  studeant  multiplicatis  excessibus  priores  ini- 
quitates  valde  transcendere,  ut  patet  eciam  ex  eorum  litteris  tam 
predictis  cardinalibus  quam  aliis  prelatis  Ispanie  destinatis,  in 
quibus  se  iactant,  tanquam  apud  eos  sit  potestatis  plenitudo,  refor- 
maturos  ecclesiam  tam  in  capite  quam  in  membris  et  deiecturos 
sanctissimum  d.  n.  papam  et  ad  predicta  et  alia  faciendum  con- 
vocarunt   predictos   d.    cardinales    et   prelatos    alios   sujn'adictos. 

(251)  Die  Gesandten  K.  Johanns  vmi  Kastllien  an  Benedikt  XIII.  : 
Da  er  auf  die  Forderung  des  Königs  nicht  eingehe,  benach- 
richtigen sie  ihn,  daß  sie  in  Konstanz  die  in  Narhonne  fest- 
gesetzte Ohödienzentziehung  verkünden  und  sich  mit  dem 
Konzil  zur  Wahl  eines  neuen  Papstes  verbinden  werden. 
(1417  Jamiar.)^) 
Rom,   Vatik.  Bihl.,  Cod.  Barherini  XYI  78  f.  96. 


^)  Da  die  Gesandtschaft  so  lange  bleibt  und  dies  wohl  der  letzte  AM  ist- 
kann  nur  der  Januar  in  Betracht  kommen. 


582  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

Beatissime  pater.  Quoniani,  iit  apparet,  liquide  per  respoii- 
sionem^)  sanctitatis  vestre  tarn  verbo  quam  scriptis  per  eandeni 
sanctitatem  nobis  exhibitam,  quod  nimium  dolenter  referimus, 
non  dignata  est  vestra  sanctitas  condescendere  cum  effectii  ad 
ea,  que  per  lllustrissimum  d.  n.  regem  Castelle  et  Legionis,  de- 
votissimum  eiusdem  sanctitatis  filium  nosque  ipsius  ambaxiatores 
et  pi'ocuratores  Concliensem  et  Pacensem  episcopos  ac  Sego- 
biensem  et  Palentinimi  decanos  et  Johannem  Ferdinandi  de  Rupe- 
florida,  decretorum  doctores,  eins  ex  parte  et  mandato  supplicata 
sunt  humiliter  et  cum  reverencia  requisita,  nos  ambaxiatores  et 
procuratores  prefati  eandem  sanctitatem  vestram  humilime  et 
cum  decenti  reverencia  certam  reddimus  et  indubiam,  quod  per 
dictum  serenissimum  d.  n.  regem  nobis  et  aliis  ambaxiatoribus 
suis  nostris  collegis  est  iniunctum  in  mandatis  expresse,  quod  in 
hoc  casu  denegacionis  huiusmodi,  postquam  dicto  previo  ad 
congregacionem  Constanciensem  accesserimus,  publicemus  ibidem 
et  approbemus  nomine  regio  subtractionem  obediencie  sanctitati 
vestre  olim  pro  parte  ipsius  regis  in  Perpiniano  factam  et  publi- 
catam  et  eciam,  si  expediens  fuerit,  quod  eam  faciamus  et  publi- 
cemus de  novo  atque  protinus  cum  adunatis  in  dicta  congrega- 
cione  iungamur  et  uniamur  simulque  cum  eis  ad  huius  execra- 
bilis  scismatis  extirpacionem  et  futuri  summi  pontificis  electionem 
iuxta  contenta  in  capitulis  concordatis  et  firmatis  Narbone  una- 
nimiter  procedamus.  Hec  autem,  beatissime  pater,  vestre  sanc- 
titati nomine  supra  notificamus  ad  finem,  quod  inde  sit  avisata 
et  certificata,  quod  nisi  cum  elTectu  duxerit  renunciandum,  ut 
iam  eidem  supplicatum  extitit  et  requisitum,  ea,  que  dicta  sunt, 
modo  predicto  ad  execucionem  trahentur  indubie.  Nam  ipse  rex 
prefatus  dominus  noster  pia  consideracione  ad  Deum  creatorem 
suum  mentis  intuitum  dirigens  iniquum  sensit  et  impium  in 
unione  ecclesie  beatiflca,  sicut  flrmiter  speratur,  Altissimo  dis- 
ponente  propinqua  sanctitati  vestre  obediendo  amplius  impedi- 
mentum  apponere,  quinimo,  ut  pius  et  tidelis  ecclesie  tilius,  cuius 
unioni  verissime  super  cuncta  humana  se  reputat  obligatum,  dic- 
tam  unionem  et  pacem  populi  christiani  totis  viribus  et  conatibus 
decernit  laudabiliter  procurare.     Petrus  archidiaconus  de  Grado.-) 


')  Darüber  ist  nichts  bekannt. 

'-)  Petrus  Ferdinandi  de  la  Guardia  archidiaconus  de  Grado  in  ecclesia 
Ovetensi  secretarius  noster  (der  Königin  von  Kastilien).  Hardt  IV  1830,  Ji'o 
Gnetensi  statt  Ovetensi. 


E.     Benedikt  XIII.  u.  d.  Konzil  v.  d.  Subtraktion  bis  z.  Walil  Martins  V.     583 

(252)  Benedikt  XIII.  gibt  den  Kon.stcmzer  Konzilsgesandtcn  freies 
Geleit.     Peüiscola  1417  Januar  16. 

Barcelona,  Kronarcliiv,  Or.  Percj.  Auf  Unibxg  rechts  F.  Rovira.  Auf 
dem  Rücken  R.     Reg.  Avenion.  72  f.  1. 

Universis  christifidelibus,  ad  quos  presentes  littere  pervene- 
rint,  salutem  etc.  Ad  imiversitatis  vestre  noticiani  deducimus 
per  easdem,  qiiod  hodie  ex  relacione  dilecti  filii  Simonis  Salva- 
torisi^),  decretorum  doctoris,  acoliti  et  fainiliaris  nostri  ad  nostrum 
pervenit  auditum,  qiiod  Lambertiis  de  Stipite  prior  prioratus 
de  Bertrahe.  Bernardus  de  Plancha  sacrista  monasterii  sancte 
Crucis  Burdegalensis,  ordinis  s.  Benedicti,  decretorum  doctores, 
Emericus  de  Arcus  prior  prioratus  sancti  Benigni  Augustensis, 
ordinis  s.  Augustini,  licenciatus  in  decretis,  et  Jacobus  de  Cerre- 
tanis")  iuris  peritus  et  cantor  ecclesie  Taurinensis,  pretensi  asse- 
rentes  se  ambaxiatores  congregacionis  Constanciensis,  Maguntine 
diocesis,  in  civitate  Dertusensi  degentes,  ad  presens  volunt  aliqua 
in  scriptis  dare  seu  proponere  coram  nobis.  nos,  qui  unitatem 
sancte  Romane  ecclesie  summis  desideriis  affectamus,  volentes 
eosdem  pretensos  nuncios  et  ipsorum  $ingulos  coniunctim  et 
separatim,  quantum  ad  nos  spectat,  securitate  gaudere,  ipsis  cum 
triginta  equitibus  ...  ad  nostram  presenciam  et  Romanam  curiam 
veniendi  ibique  morandi.  standi  et  redeundi  .  .  .  salvum  conduc- 
tum  et  securitatem  nee  non  coram  nobis  verbo  vel  scriptis  pro- 
ponendi  licenciam  et  facultatem  concedimus  .  .  .  Dat.  Paniscole 
Dertusensis  diocesis  XVII.  Kalendas  Februarii  anno  vicesimo  tercio. 

(253)  Die  drei  Kardinäle,  die  Erzbisdiöfe  von  Tarragona  und 
Saragossa,  der  Bischof  von  Palencia,  Pedro  Comiiel  lüid 
Francisco  Dar  and  a  an  Benedikt  XIII.:  Sie  haben  ilui  um 
Abdankung  und  Beschickung  von  Konstanz  gebeten;  sie  haben 
ihn  gebeten,  sich  vor  seinein  Konzil  von  dem  Vorwurf  der  Ver- 
zögerung und  der  Infamie  zu  reinigen;  Benedikt  lehnt  es  ab 
und  schiebt  auf;  darum  bekunden  Kardinäle  und  Bischöfe 
ihre  Unschidd,  die  Kardinäle  erklären  sich  zur  Absendung 
vott  Prokurcdoren  für  die  Wahl  bereit  (1417  Februar  8)^). 

Rom.  Vatik.  Bibl.,  Cod.  Barberini  XVI  78  f.  81.  Teilweise  gedrticM 
Forschungen  und  Quellen  S.  333. 


^)  Ein  Italiener  an  der  Kurie  Benedikts,  wie  Lambert  de  Stipite  besonders 
hervorhebt. 

^)  Reg.  Carretanis.    Es  ist  der  Chronist  des  2.  Bandes  der  Acta. 
^)  Vgl.  die  folgende  Nummer. 


584  III.  Abscliiiitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

i^eatissiiiie  pater.  Premissa  vestre  sanctitatis  reverencia 
hijiiiili  et  devota  et  submittentes  sequencia  correctioni  et  deter- 
minacioni  sancte  matris  ecclesie  per  devotos  vestros  Caroluiii 
saiicti  Georgii  ad  vellum  aureuni,  Alfonsiim  sancti  Eiistacii,  Petruni 
sancti  Angeli  sancte  Romane  ecclesie  cardinales,  Petruni  Terra- 
conensem  et  Franciscum  Cesaraugustanum  archiepiscopos,  Alfon- 
sum  Palentiniini  episcopiun,  Petruni  Comollis  subdiaconuni  et 
Franciscum  de  Aranda,  donatum  donms  Porteceli  ordinis  Cartu- 
siensis  eiusdem  sanctitatis  devotos  et  antiquos  familiäres  fuit 
geininatis  vicibus  et  cum  ingenti  ac  continuata  instancia  eciam 
cum  ainaris  fletibus  et  multarum  lacrimarum  effusione  eidem 
sanctitati  supplicatum  atque  consultum,  quod  pro  execucione 
renunciacionis  papatus  per  dictam  sanctitatem  iurate,  oblate  et 
bona  fide  promisse  pro  unione  ecclesie  obtinenda  dignetur  nuncios 
et  procuratores  solempnes  statim  Constanciam  mittere  cum  pote- 
state  sufflcienti  liabilitandi  et  renunciandi  papatui  cum  potestate 
eciam  cardinalium  de  auctoritate  et  licencia  vestre  sanctitatis 
eligendi  suinmum  pontificem,  ut,  si  per  praticas  per  vestram  sancti- 
tatem oblatas  dicti  ppocuratores  et  nuncii  cum  congregacione 
Constancie  concordare  non  possent  et  illi  de  eadeni  congregacione, 
cuiuscunque  fuerint  vel  sint  obediencie,  in  unam  personam  de 
A^estra  aut  alia  obediencia  concordarent  et  eain  in  papam  elige- 
rent,  prefati  nuncii  et  procuratores  vestri  et  dictorum  cardi- 
nalium premissis  habilitacionibus  necessariis  et  sequuta  vestra 
renunciacione  eandem  personam  eligerent,  in  qua  quidem  persona, 
sicut  ab  utraque  parte  electionem  vident  utique  universi  cliristi- 
fideles,  quod  clare,  breviter  et  secure  Dei  ecclesia  uniretur.  Set 
eadein  sanctitas  ad  premissa  et  di versa  alia  ecclesie  unioni  ac- 
comoda  per  predictos  cardinales  et  alios  supplicata  atque  consulta 
mininie  condescendens  ipsa  acceptare  et  in  execucione  debita 
ponere  recusavit.  Unde  cardinales,  prelati  et  alii  supradicti  zelo 
Dei  coinpuncti,  considerantes,  quod  ex  actenus  gestis  per  eandem 
sanctitatem  circa  predictuin  negocium  unionis  ecclesie  apud  bonos 
et  graves  ynio  fere  generaliter  apud  omnes  christifideles  grave 
contra  eandem  sanctitatem  in  Dei  ecclesia  generatur  scandalum 
et  de  fautoria  inveterati  scismatis  et  turbacione  ecclesie  unionis 
contra  personam  vestram  gravis  insurgit  infamia,  vehemens  gene- 
ratur suspicio  et  salus  atque  status  periclitatur  universalis  ecclesie, 
pro  tanto  per  supra  proximos  cardinales,  prelatos  et  alios  fuit 
eidem  sanctitati  eciam  instanter  supplicatum  et  consultum,  ipsam 


E.     Benedikt  XIII.  u.  d.  Konzil  v.  d.  Subtraktion  bis  z.  Wahl  Martins  V.     585 

humillime  reqiiirentes,  quod  saltem  dignaretur  statini  tinam  et 
plures,  si  expedierit,  teuere  sessiones  concilii  generalis,  quod  ad- 
liuc  hie  continuatur,  et  super  premissis  et  aliis,  que  paceni  et 
salutem  ac  statum  tocius  christianitatis  et  universalis  ecclesie 
notorie  concernunt,  cum  dicto  concilio  deliberare  et  in  ipso 
purgare  vestram,  quam  nmlti  allegant,  moram  et  culpam  ac 
infamiam  eciam  de  flde  catholica  dignaretiu",  maxinie  cum  vesti-a 
sanctitas  omnia  per  vos  facta,  dicta  et  dicenda  in  et  super 
premissis  determinacioni  ecclesie  summiserit,  ut  apparet  per  in- 
strumenta diversa.  Quam  quidem  summissionem  dixisse  verbo 
vel  scriptis  non  sufficit,  nisi  effectualiter  opere  compleatur.  Et 
quia,  pater  sanctissime,  omnia  premissa  et  alia,  ut  dictum  est, 
unioni  ecclesie  accomoda,  vestra  sanctitas  verbo  et,  quod  peri- 
culosius  est,  facto  acceptare  et  in  execucione  debita  ponere  preter- 
mittit  et  difert  et  qualitas  tantorum  negociorum  et  temporis  dis- 
posicio,  ut  clare  liquet,  sine  evidentibus  periculis,  dampnis,  scan- 
dalis  et  erroribus  dilacionem  ulteriorem  non  sustineant  nee  amplius 
paciantur,  pro  tanto  prefati  cardinales,  collegium  s.  R.  e.  facien- 
tes  collegialiter,  predicti  archiepiscopi  Terraconensis  et  Cesar- 
augustanus  nominibus  propriis  et  tamquam  procuratores  dicti 
episcopi  Palentini  ad  proxime  dicta  omnes  etc.  vice  ac  nomine 
aliorum,  quorumcunque  eisdem  nunc  vel  in  futurum  adherencium 
zelo  domus  Dei,  eciam  vestre  sanctitatis  salutis  et  fame  accensi 
in  dictis  supplicacionibus,  consiliis  et  requisicionibus  perse- 
verantes  ipsas  ac  ipsa  cum  quanta  possunt  humilitate  ac 
instancia  ante  pedes  eiusdem  sanctitatis  prostrati  reiterant  ac 
in  et  super  premi&sis  eorum  consciencias  cimi  cordis  puritate 
exonerant  et  proprias  animas,  in  quantum  possunt,  liberant,  ut 
ante  tribunal  eterni  iudicis  nulla  ctüpa  ipsis  valeat  imputari, 
protestantes  nicliilominus  expresse  illis  meliori  modo  et  forma, 
quibus  de  iure  et  alias  possunt,  de  omnibus  viis  et  remediis  et 
eis  qualitercunque  et  quomodocunque  pertinentibus ;  predicti 
cardinales  offerunt  se  paratos  potestatem  eligendi  dare  et  com- 
mittere,  ut  premittitur,  procuratoribus  et  nunciis  supradictis ; 
et  quod  per  ipsos  non  stat  neque  stabit  expresse  et  cum  magna 
instancia  protestantur,  requirentes  omnes  predicti  et  quilibet 
ipsorum  de  premissis  omnibus  et  singulis  eis  et  cuilibet  ipsorum 
fieri  publicimi  instrumentimi  et  publica  instrumenta  ad  eternam 
rey  memoriam, 


586  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

(254)  Notar iatslnstrumcnt  über  die  Verlesung  der  Supplik  (cgi. 
vor.  Nr.)  der  Kardinäle  und  Kiirialen  vor  Benedikt  XIII. 
Erklärung  des  Daranda  und  P.  Comuel.  Befragung  des 
Erzhisdiofs  von  Saragossa  durch  Benedikt  und  sein  eigen- 
artiges Verhalten.  Vorläufige  Äußerung  des  Papstes.  Er- 
klärung des  Erzbischofs  von  Saragossa  am  10.  Februar.  Brief 
des  P.  Comuel  am  22.  Februar.  Peniscola  1417  Februar  8 — 22. 
Paris,  Bilil.  Nationale  1479  f.  156. 

In  Dei  nomine  amen.  Per  hoc  presens  publicum  instrumen- 
tum  cunctis  pateat  evidenter,  quod  anno  a  nativitate  eiusdem 
Domini  millesimo  CCCCXVII.  indicione  X.,  die  vero  octava  mensis 
Februarii,  pontificatus  sanctissimi  in  Clnisto  patris  et  d.  n.  d. 
Benedicti  divina  providencia  pape  XIII.  anno  vicesimo  tercio  in 
mei  notarii  publici  et  testiujn  infra  scriptorum  presencia  dicto 
sanctissimo  d.  n.  papa  in  castro  ville  Paniscole,  Dertusensis 
diocesis,  intra  cameram  suam  secretam  in  catliedra  sedente  nee 
non  circumstantibus  ibidem  suam  sanctitatem  reverendlssimis  in 
Clnüsto  patribus  et  dominis  Carolo  sancti  Georgii  ad  velum  aure- 
um,  Alfonso  s.  Eustachi!,  Petro  s.  Angeli,  sacrosancte  Romane 
ecclesie  cardinalibus,  Petro  Terraconensi,  Francisco  Cesaraugustano 
archiepiscopis  et  Guillehno  episcopo  Vasionensi  ac  venerabilibus 
et  circumspectis  viris  d.  Petro  ComoHis  dicti  d.  n.  pape  subdi- 
acono,  Francisco  de  Aranda  donato  domus  Porteceli  ordinis 
Cartusiensis,  Juliano  de  Loba  clerico  camere  apostolice  et  Fran- 
cisco Rovira  secretario  et  familiaribus  ipsius  d.  n.  pape  prefatus 
reverendissimus  pater  d.  cardinalis  s.  Georgii  tenens  in  manu 
quandam  papiream  cedulam  inchnato  capite  direxit  verba  sua 
ad  dictum  d.  n.  papam  dicens : 

Beatissime  pater.  Semper  cum  humili  reverencia  vestre 
sanctitatis  domini  mei  cardinales  et  d.  arcliiepiscopi  hie  presentes 
pro  Dei  servicio,  zelo  unionis  ecclesie  et  salutis  eiusdem  sancti- 
tatis ac  exoneracione  conscienciarum  suarum  deliberaverunt  pre- 
sentare  vestre  sanctitati  istam  cedulam.  Placeat  eidem  sanctitati 
percipere,  quod  legatur. 

Tunc  prelibatus  d.  n.  papa  interrogavit  d.  Terraconensem  et 
Cesaraugustanum  archiepiscopos  predictos,  si  erant  in  huiusmodi 
cedule  presentacione,  qui  responderunt,  quod  sie. 

Consequenter  idem  d.  n.  papa  precepit  d.  Francisco  Rovira 
secretario  suo  predicto,  quod  legeret  dictam  cedulam.  Qiu"  statim 
intelligibili  voce  in  sue  sanctitatis  presencia  legit  dictam  cedulam 


E.     Benedikt  XIII.  u.  d.  Konzil  v.  d.  Subtraktion  bis  z.  Wahl  Martins  V.     587 

continencie  subsequentis :  Beatissime  pater.  etc.^)  Qua  qiiideni 
cediila  prolecta  dictus  d.  reverendissimus  cardinalis  s.  Georgii 
suo  et  requirencium  in  prefata  cedula  contentorum  nomine 
requisivit  nie  infrascriptnm  et  quoscumque  alios  notarios  ibi 
presentes,  ut  de  predictis  unum  et  plin*a  instrumentum  et 
instrumenta  conficerem  et  conficerent  eisque  et  eorum  cuili- 
bet,  cum  requisiti  essent  et  essem,  illud  seu  ilia  traderem  sive 
traderent. 

Timc  d.  Francisciis  de  Aranda  dirigens  verba  sua  dicto 
sanctissimo  d.  n.  pape  dixit,  quod  ipse  fuerat  cum  dictis  d.  car- 
dinalibus  et  aliis  prelatis  in  supplicacione  continencium  *)  in  cedula 
predicta  et  quod  idem  eciam  supplicabat  de  presenti.  Requirere 
autem  nee  })rotestari  non  spectabat  ad  eum,  cum  non  esset  pre- 
latus,  attenta  condicione  persone  sue.  Idem  dixit  effectualiter  d. 
Petrus  Comollis  subdiaconus. 

Tandem  d.  n.  papa  quemlibet  circumstancium  intuens  cepit 
querere  ab  arcliiepiscopo  Cesaraugustano,  an  ipse  requirebat  et 
protestabatur,  ut  in  cedula.  Qui  respondit  summissa  voce  et 
lenta,  quod  sie,  allegans,  quod  ipse  erat  prelatus,  et  ne  sibi 
imposterum  posset  impingi  de  scismatis  fautoria.  Ideo  in  dictis 
requisicione  et  protestacione  cum  aliis  dominis  intervenerat. 
Successive  quesivit  ab  arcliiepiscopo  Terraconensi,  qui  respondit, 
quod  ita.  Iteruni  d.  n.  papa  post  aliqua  verba  directa  in  genere 
quasi  omnibus  dixit  d.  Cesaraugustano :  Caveatis  vobis.  Si  non 
estis  in  oppinione  cum  aliis,  non  dicatis,  set  recipiatis  delibera- 
cionem  per  totam  istani  noctem.  Tandem  post  pausam  quesivit 
ab  eodem,  cuius  intencionis  erat,  qui  respondit:  Pater  sancte, 
ex  quo  habeo  spacium  usque  cras  deliberabo  et  postmodum  re- 
spondebo. 

Postea  sanctissimus  d.  n.  papa  dixit,  quod  intendebat  respon- 
dere  ad  predictam  cedulam  et  quod  per  ea,  que  dicet,  non  inten- 
dit  recedere  ab  hiis,  que  alias  dixit,  statuit  aut  qualitercunque 
alias  constituerit  aut  ordinaverit  requirendo  nie  infrascriptum  et 
quoscumque  notarios  alios  ibi  presentes,  quod  non  clauderetur 
instrumentum  seu  instrumenta  super  huiusmodi  actu,  donec  re- 
sponsum  sit  per  suam  sanctitatem.  Presentibus  d.  episcopo  Vasi- 
onensi  et  Juliano  de  Loba  predictis  testibus  ad  premissa  vocatis 


a)  Hs  contenciuin. 

')  Vgl.  die  vorige  Nr. 


588  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

et  specialiter  rogatis,  presentibus  eciani  d.  Petro  Comollis  sub- 
diacono  et  Francisco  de  Aranda  supradictis. 

Consequenter  decima  die  eiusdem  mensis  Februarii  prelibatus 
d.  ai'chiepiscopus  Cesaraugustanus  declarando  iiienteiii  suani  iiixta 
retentaiii  per  eiiiii,  ut  premittitur,  deliberacionem  ad  respondendum 
contentis  in  supradicta  cedüla  presentavit  sanctissinio  d.  n.  pape 
quandam  cedulani  papiream,  quam  predictus  d.  Franciscus  Rovira 
in  presencia  ipsius  sanctissinii  d.  n.  pape  michi  notario  infrasci'ipto 
tradidit  copiandam,  cuiiis   tenor   de  verbo    ad   verbmn    talis   est: 

Dictus  vero  d.  Franciscus  archiepiscopus  Cesaraugustanus 
post  liabitani  deliberacionem  presentibus  dictis  testibus  et  nobis 
notariis  respondit,  quod  confitetur  et  i-ecognoscit  cum  supradictis 
dominis  et  aliis  se  de  predictis  supplicasse,  persuasisse  et  con- 
suluisse  ipsi  domino  nostro,  in  quantum  pertinent  ad  acceleracionem 
desiderate  ecclesiastice  unionis  et  in  eisdem  persistebat.  In  aliis 
auteni  non  intendebat  protestari  nee  requirere  et  requisivit  instru- 
mentum  etc. 

Demum  XXII.  die  predicti  mensis  Februarii  prelibatus  vene- 
rabilis  vir  Petrus  Comollis  subdiaconus  presentavit  d.  Francisco 
Rovira  secretario  antedicto  et  miclii  notario  infrascripto  quandam 
missivam  litteram  ex  parte  d.  archiepiscopi  Cesaraugustani  ipsi 
d.  Francisco  Rovira  et  michi  directam,  presentibus  dominis 
episcopo  Vasionensi  et  Juliano  de  Loba  testibus  predictis,  cuius 
littere  tenor  sequitur  in  hunc  luoduni :  Venerabiles  etc.^) 

Hec  copia  est  scripta  manu  propria  Johannis  Consol  notarii 
et  secretarii  d.  s.  Eustacliii.  Quam  dedit  d.  n.  pape  dicens,  quod 
de  ibi  insertis  tenebatur  conficere  instrumentum.  F.  Rovira  d.  n. 
pape  secretarius. 

(255)  Beclumngsuofiz  über  eine  Gesandt sühaft  Benedikts  nach  Kon- 
stanz.    1417  März- April. 

Born,  Vatik.  Archiv.  Reg.  Benedikts  XIII.  Nr.  72  f.  Tll»^  f. 

Eadeni  die-)  fuerunt  soluti  d.  Eximino  Dahe  audiloi-i  camere 
apostolice  pro  compiemento  stipendiorum  sibi  debitorum  a  die 
VI.  mensis  Decembris  proxime  preteriti,  qua  recessit  de  Cesar- 
augusta,  qui  fuit  vocatus  per  d.  n.  papam  ad  eundum  ad  congj-e- 
gatos   Constancie   cum   aliis   ambaxiatoribus   suis    super   negociis 


')  Fehlt. 

^)  1417  Februar  28. 


E.     Benedikt  XIII.  u.  d.  Konzil  v.  d.  Snbtraktion  bis  z.  Wahl  Martins  V.     589 

imionis  s.  iiiatris  ecclesie,  cum  sex  equitaturis  et  totidem  personis 
ad  racionem  triiim  florenoriin  Arag-onensiuni  pro  qiialibet  die  iis- 
que  ad  diem  presentem  inclusive,  in  quo  tempore  fuerunt  LXXXV 
dies:  CLV  flor  .  .  .') 

(256)  Den  Notaren  gegebene  Erklärung  Benedikts  XIII.  gegen  die 
Supplik  der  Kardinäle  usw.  vom  8.  Februar :  Ablehnung  der 
ihm  vorgeworfenen  scandala,  der  Möglichkeit  einer  scJmellen 
Union,  der  Möglidikeit  einer  Abhaltung  seines  Konzils.  Scharf 
tadelt  er  den  Vorwurf  der  infamia  und  der  Nachlässigkeit  im 
Glauben.  Hier  handle  es  sich  um  Zession  und  WcOd  im  un- 
freien Konstanz  oder  in  einem  freien  vom  Papst  vorgeschla- 
genen Orte.  Der  Papst  müsse  sich  nur  in  fide  dem  Urteil 
der  Kirche  unterwerfen,  nicht  in  andern  consiliis,  actibus 
usw.  Das  Kardinalskollegium  hänge  vom  Papst,  nicht  er 
von  den  Kardinälen  ab.  Er  tadelt  die  utirichtigen  Angaben 
des  Protestes;  der  Palentinus  habe  nicJit  protestiert.  Er  er- 
mahnt die  Kardinäle,  die  göttlichen  Privilegien  des  Papst- 
tums nicht  anzugreifen,  sonst  n'ürden  sie  Häretiker:  sie  sollten 
sich  hüten,  seine  Anhänger  ihm  abtrünnig  zu  machen.  In 
virtute  s.  obediencie  befiehlt  er  ihnen,  nicht  ohne  sein  Wissen 
in  diesen  Dingen  vorzugehen.  Feierliches  Glaubensbekenntnis. 
1417  März  8. 

Born,  Vat.  Bibl.  Cod.  Barheriui  XVI  78  f.  83 — 86.  Ehiifje  Sätze  yeür. 
Forscliunyen  und  Quellen  S.  334.  ebenfalls  Raynald,  Annnies  eccl.  ad  a.  1418 
(fälschlich)  Nr.  XII. 

Die  lune  VIII.  Marcii  anni  predicti  tradita  fuit  per  sanctissi- 
mum  d.  nostrum  papam  Benedictum  XIII.  nobis  notariis  quedam 
cedula  tenoris  sequentis : 

Papa  ad  premissam  requisicionis  et  protestacionis  cedulam 
responsurus  redducens  ad  memoriam  doctrinam  beati  Gregorii 
pape  et  eam,  quantum  secundum  rectam  conscienciam  poterit, 
desiderans  observare,  nicliil  cum  scandalo  in  tarn  periculosa 
materia  dicere  vel  agere  intendit,  unde  licet  ad  predicta  multa 
posset  cum  veritate  dicere,  que  ad  excusacionem  impositi  sibi 
oneris  et  premisse  cedule  improbacionem  pias   mentes  legencium 


')  Nach  fol.  741  beginnt  die  {Konstanzer)  Reise  am  1.  März  1417  und 
endet  atn  3.  April  1417.  In  den  Akten  findet  sich  nichts  über  diese  Reise; 
doch  läßt  sich  aus  einem  Gesandtschaftsberichte  (Bd.  IV.)  das  Vorhanden  sein 
von  Spionen  Benedikts  erkennen. 


590  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

informai-ent,  ne  tanien  adversariis  gerentibus  dissensionem  occa- 
sioneiii  pretensi  scandali  prebeat  inateriaiu  qualemcunique,  pro 
nunc  soliini  illa  respondendo  apperit,  que  sine  cuiuscumqe  pro- 
vocacione  aiit  scandalo  pro  sua  vera  et  legitima  excusacione 
sufficere  satis  credit. 

Et  quia  statin!  sibi  posset  obici,  cur  doctrinam  beati  Gregorii 
de  vitando  scandalo  in  hoc  sue  responsionis  principio  allegavit, 
qui,  ut  in  ])remissa  cedida  pretenditur,  gravi  scandalo  fere  gene- 
raliter  apud  omnes  christifideles  contra  ipsum  in  Dei  ecclesia  orto 
providere  renuit,  ad  hoc  papa  dicit,  quod,  licet  sibi  non  appareat, 
quibus  iui'ibus  recte  concluditur,  quod  propter  pretensum  scandaluni 
papa  teneatur  cedere  et  cetera  facere,  prout  in  cedula  continetur, 
quia  tanien  presens  ipsius  responsio  non  requirit  altercacionura 
dispendia,  set  vere  et  brevis  responsionis  effectum  ad  predicta 
respondit,  quod  nedum  papa,  set  quicumque  alius  prelatus  non 
obligatur  propter  pretensum  scandaluni  cedere,  quia  notorie  appa- 
ret  hoc  scandaluni  non  fore  pusillorum  set  phariseormn,  scisina- 
ticoruni,  persecutoruni  et  aliorum  infidelium  precissorum.  Constat 
eniin,  quod  multi  pusilli  populäres  et  Deo  devoti,  alii  eciain  pro- 
vidi  et  discreti  ac  literati  viri,  qui  adliuc  in  obediencia  sua  per- 
sistunt  et  plures,  qui  alias  sibi  obediverunt,  licet  nunc  sint  ad 
subtractionein  coacti,  adhuc  hoc  credunt  ac  tenent  et  dicerent, 
si  auderent,  in  his,  que  flunt  contra  papam,  sibi  iniuriam  irrogari 
et  non  per  euin,  set  per  eins  persecutores  in  ecclesia  hoc  repro- 
buin  scandaluni  incitari;  unde  non  obstantibus  sinistris  infor- 
macionibus  et  dominoruin  suoruin  et  aliorum  potentum  commo- 
cionibus  ista  publice  asserunt,  quod  patet  in  Aragonia,  Castella, 
Scocia,  Navarra,  Francia,  Sicilia  et  aliquibus  aliis  partibus  Italie, 
idein  eciain  per  hanc  cedulam  patet  de  iüis,  qui  eam  offerunt,  cum 
possunt  et  consulunt  ipsi  pape,  quod,  si  cum  ilhs  de  Constancia 
posset  concordari,  de  praticis  per  ipsum  oblatis  fiat,  si  autem 
ita  concordari  non  posset,  tunc  concordetur,  ut  petitur,  ubi  appa- 
ret,  sicut  alias  sepius  dictum  est,  per  eos  et  alios,  qui  modo  papam 
persecuntur,  quod  pratlcas  pape  bonas  reputarunt  et  reputant, 
alias  male  et  contra  conscienciam  ipsas  primo  procurandas  et 
concordandas  consulunt  et  affirmant,  set  propter  contradictionem 
scismaticorum,  hereticorum  et  persecutoruni  pape,  si  non  conce- 
dat,  quod  petitur,  gravia  scandala  et  pericula  dubitant,  illa  vitari 
consulunt  et  desiderant,  requirentes  et  protestantes.  ut  in  cedula 
continetur.     Ex  predictis  ergo  apparet  recte   considerare   volenti- 


E.     Benedikt  XIII.  u.  d.  Konzil  v.  d.  Subtraktion  bis  z.  Wahl  Martins  V.     591 

bus,  quod  hoc,  quod  allegatur  sccindalum,  non  est  pusilloriim,  ciii 
per  boniini  prelatiim  est  per  cessionem,  si  expediat,  providenduni, 
set  est  activum  scandalum  phariseorum  precissorum  etc.,  cui 
est  merito  resistendiini,  cui  eciam,  dum  allegatiir,  sufficit,  quod 
respondet  veritas,  et  ut  recitatur  in  canone,  per  beatum  Gregorium 
valde  ad  propositum  declaratur  et  per  hoc  videtur  responsum  ahis, 
que  licet  minus  vere  ad  probacionem  scandali  allegantur,  scilicet 
fautoria  inveterati  scismatis,  turbacio  unionis,  infamie  suspicio, 
Status  universalis  ecclesie  periclitacio,  que  ut  predictum  est  non 
proveniunt  ex  culpa  vel  mahcia  pape,  set  illorum,  qui  ipsius  per- 
secucionem  et  per  consequens  veram  unionem  ecclesie  impedientes 
suis  inordinatis  affectibus  hoc  tam  enorme  scandalum  contra 
ecclesiam  et  ipsum  commovent  seu  procurant. 

Et  cum  sequitur,  quod  universi  fideles  vident,  quod  per  modum, 
qui  petitur,  clare,  breviter  et  secure  Dei  ecclesia  uniretur,  papa 
respondet,  quod  valde  miratur,  quomodo  viri  literati  et  intelligentes 
hoc  asserunt  et  non  attendunt,  non  esse  verum,  quod  omnes 
fideles  ita  vident  vel  credunt.  Nam,  ut  predictum  est,  plures 
cum  papa  tenent  contrarium,  quam  vis  sola  pape  opinio  sufficeret 
et  esset  omnibus  ahis  preferenda.  Preterea  quis  intelligens  dubi- 
tat,  quin  unio  ecclesie  per  modum,  qui  petitur,  esset  non  clara, 
set  obscura,  non  seciu'a,  set  dubia,  non  brevis,  set  nulla,  si  statim 
sine  aha  disposicione  future  unionis  ecclesie  per  obediencie  sub- 
tractionem,  per  reddituum  ecclesiasticorum  et  aliorum  bonorum 
temporahum  spohacionem,  per  corporalem  et  hostilem  persecu- 
cionem  et  reclusionem  et  per  mortis  comminacionem  papa  cogitur 
approbare  et  acceptare,  quod  petitur ;  et  precipue  quia  in  cunctis 
agendis  libertas  subtrahitur,  si  in  loco  non  securo,  scilicet  in 
Constancia,  illa,  que  circa  predictam  unionem  agenda  sunt,  fiant 
ut  petitur.  ßene  tamen  posset  dici,  quod  non  per  modum,  qui  a 
scismaticis  petitur,  set  per  modum  per  papam  oblatum  et  ab  eis 
rei)ulsum  clare,  breviter  et  secure  Dei  ecclesia  cessantibus  frau- 
dibus  uniretur,  set,  prout  in  gestis  apparet,  notorie  predicti  scis- 
matici  ad  illam  veram  et  catholicam  unionem,  quam  papa  com- 
plere  desiderat,  non  intendunt,  sed  solum  ad  eins  fictionem,  ut 
inde  pervenire  valeant  ad  suos  ilhcitos,  carnales  et  dampnatos 
affectus,  quos  non  expedit  pro  nunc  ulterius  declarari. 

Ad  illud  autem,  quod  in  predicta  cedula  requiritur,  quod 
teneat  unam  et  plures,  si  expediat,  sessiones  concilii  generalis,  ubi 
super  premissis  et  ahis,  que  pacem  et  salutem  ac  statum  tocius 


592  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

christianitatis  et  universalis  ecclesie  notorie  concernimt,  deliberet 
cum  diclo  concilio,  papa  respondet,  quod  licet  conciliuiii  generale 
per  ipsum  continuatum  fuerit,  qualiter  tarnen  de  presenti  impe- 
ditur  ipso  recluso  in  hoc  parvo  castro  de  Paniscola,  satis  notorie 
patet  volentibus  attendere,  quia  nee  prelatis  nee  aliis  notabilibus 
personis  est  liber  ingressus  nee  egressus,  nee  mansio  nisi  paucis, 
quibus  aliquoniüdo  conceditur  de  custodum  ne  dicamus  obsiden- 
ciuni  licencia  speciali.  Bene  satis  potest  presunmii  inter  tot  mo- 
lestias  atque  pericula  sua  et  suorum  fideliuni  quam  plura  et  libera 
super  hiis,  que  in  tam  arduis  deliberacione  indigent,  pape  poterunt 
provenire  consilia,  cui  non  prebentur  libera  visitacionis  et  colo- 
cacionis  solacia. 

Cum  autem  requiritur,  quod  se  in  concilio  purgare  debeat  de 
illa,  quam  multi  allegant,  mora,  culpa  et  infamia,  eciam  de  fide, 
dicit  papa,  quod,  utinam  presentantes  hanc  cedulam  honestius  et 
modestius  secum  voluissent  procedere  et  veritatem,  quam  super 
hoc  de  ipso  et  sua  flde  clare  et  indubie  perceperunt  firmiter,  ut 
tenentur,  asserere,  quia  per  Dei  graciam  papa  non  habet  casum, 
de  quo  debeat  se  purgare,  ut  notorie  patet  de  hiis,  super  quibus 
agitur  in  presenti,  cum  non  contendatur  de  fide  nee  eciam  de 
unione  ecclesie,  quia,  ut  notorium  est,  papa  verbo  et  opere  iham 
vult  et  actenus  prosecutus  fuit,  et  si  nunc  permitteretur,  libenter 
et  cum  effectu  vellet  eam  prosequi  eciam  per  viam  cessionis 
illam,  ut  adversarii  volunt,  viis  ceteris  preferendo,  set  solum 
nunc  agitur,  ubi  fiet  habihtacio,  cessio  et  electio  successoris, 
adversariis  petentibus,  quod  fiat  per  procuratores  in  Constancia 
et  papa  volente,  quod  hec  fiant  in  aho  loco  libero  et  securo, 
iuxta  praticas  pro  vera  unione  ecclesie  iam  appertas.  Patet 
igitur,  quod  non  contenditur  de  hiis,  que  ad  fidem  pertinent,  set 
est  contencio  de  loco  Constancie,  quod  non  absque  gravi  periculo 
ecclesie  per  scismaticos  et  hereticos,  ut  est  suspicio,  fraudulenter 
j)etitur,  dum  praticas  respuunt,  per  quas  secui'ius,  brevius  et 
utilius  ecclesia  uniretur,  quam  unionem  papa  requirente  in  Per- 
piniano  potuissent  infra  paucos  dies  consequi,  nisi  ipsis  adver- 
sariis scandalose  recusantibus  et  recedentibus  ac  persecucionem 
contra  papam  moventibus,  eam,  quam  se  fingunt  velle,  unionem 
fere  per  biennium  dilatassent,  quod  non  caret  scrupulo  fraudis 
et  machinacionis  occulte. 

Ad   illud    vero,    quod   in   predicta    cedula    continetur,   papam 
omnia    per    se    facta,    dicta    et    dicenda    in    et    super    premissis 


E.     Benedikt  XIII.  u.  d.  Konzil  v.  d.  Subtraktion  bis  z.  Wahl  Martins  V.     593 

determinacionibus  ecclesie  siibmisisse,  adicientes,  quod  predictam 
submissionem  dixisse  verbo  vel  scripsisse  non  sufficit,  nisi  effectu- 
aliter  opere  compleatur,  et  sie  videntur  velle  concludere,  quöd 
super  requisitis  in  predicta  cedula  ipsorum  et  aliorum  in  prefato 
concilio  existenciuni  iudicio  sit  submissus :  papa  respondit,  quod 
fatetur  oninia  per  se  dicta,  scripta  et  facta  super  hiis,  que  ad 
credulitatem  et  professioneni  vere  fidei  pertinent,  ut  est  iuris, 
correctioni  ecclesie  cathoJice  submisisse,  non  tarnen  propterea 
in  aliis  suis  consiliis,  actibus  et  deliberacionibus  predictorum 
iudicio  se  submisit,  recolens  iura  et  dicta  doctorum,  qui  ponunt 
talem  submissionem,  ad  quam  papa  necessario  artaretur,  fore 
impossibilem,  unde,  sicut  in  eisdeni  protestacionibus  patet,  talem, 
ut  dicunt,  submissionem  non  fecit,  quia,  licet  semper  vellet  bonorum 
consilia  verbo  vel  scripto  publice  aut  secrete,  prout  sibi  expedien- 
cius  videbitur,  audire  seu  videre  ac  in  predictis  et  aliis  ecclesie 
negociis  mature  deliberare  et  deliberate  concludere,  non  tamen 
intendit  nee  voluit  nee  vult  predictam  submissionem  facere,  ad 
quam  faeiendam,  ut  ex  canonibus  suorum  predecessorum  patet, 
minime  obligatur. 

Et  cum  in  eadem  eedula  subiungitur,  quod  omnia  premissa 
et  alia  unioni  ecclesie  accomoda  ipse  verbo  et,  quod  perieulosius 
est,  facto  acceptare  et  in  execueione  debita  pohere  pretermittit 
et  difert  et  qualitas  tantorum  negociorum  et  temporis  disposicio, 
ut  clare  liquet,  sine  evidentibus  periculis,  dampnis,  scandalis  et 
erroribus  dilaeionem  ulteriorem  non  substineant  nee  amplius 
paeienter  etc.,  papa  respondet,  quod  vehementi  admiraeione  com- 
motus  nescit  videre,  unde  vel  quare  sie  subito  eius  ymo  Christi, 
cuius  vices  gerit,  postposita  reverencia  contra  ipsum  ad  tarn 
inhonesta  verba  prorumpant,  quia  loquendo  cum  eorum  paee  pre- 
dicta, licet  non  vera,  si  eis  placeret,  potuissent  exprimere  saltem 
per  verba  magis  curialia  et  modesta.  Niehilominus  papa  cum 
veritate  asserit,  quod  illa,  que  ad  veram  et  comodam  unionem 
et  statum  sancte  matris  ecclesie  pertinent,  quantum  in  eo  fuit, 
se  pretermisisse  vel  distulisse  non  credit,  quamvis  in  illorum 
execuciQne  fuerit,  ut  est  notorium,  multipliciter  impeditus :  ad  illa 
vero,  que  tam  inhoneste  et  perieulose  ab  eo  de  nova  petuntur, 
ne  idem  iteretur,  sufficit,  quod  in  eifectu  superius  est  responsum, 
nam  pro  execueione  eorum,  que  requirentur  ad  veram  et  indubiam 
unionem  ecclesie,  in  Constancia  non  est  securitas  nee  libertas, 
set  tantus  timor   et  violencia,  quod   nedum   inposterum   ea,   que 

F  i  n  k  e  ,  Acta  concilii  Constanciensis.  HL  "ö 


594  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

ibi  fiiint,  fient,  an  sint  vallda,  revocabiintiir  in  dubium,  set  clariini 
reputabitui",  qiiüd  sint  nnlla,  nnde  plures  errores  et  subscismata 
post  renimciacionem  pape,  ut  est  verisimile,  orirentur,  et  hoc  est 
illud  vere  periculosinn,  qnod  ipsi  dictani  cedulam  offerentes  debei'ent 
precavere,  ac,  sicut  est  mortale  flagicium,  evitare,  nee  obstat,  quod 
denominandi  concordi  electioni  dicitur,  quia,  licet  electores  per 
metum  eis  illatum,  ut  creditur,  in  Constancia  nunc  fingant  con- 
cordiani,  non  tanien  obstat,  quin  postea  valeant  pro  iri-itacione 
gestoi'uin  allegare  iustum  nietuni  et  violenciam,  illud  eciam  con- 
finnante  conimuni  opinionie,  ac  inde  recedencium  et  fugenciuni 
violencia,  reducione  vel  capcione  et  residenciuni  notoria  cohorta- 
cione,  ut  de  ceteris  ibi  gestis  et  aliis  fiendis  et  cautellis  de 
})resenti  honestius  sileatur. 

Ad  illud  auteni,  quod  cardinales  facientes  collegium  sancte 
niatris  ecclesie  protestantur  etc.,  respondet  papa,  quod  scire  debent, 
in  quo  est  sancta  Roniana  ecclesia,  de  cuius  collegio  sunt  cardinales, 
sicut  membra  sub  capite.  Attendant  ergo,  quod  per  capud  mein- 
bra  corporis  vegetantur  et  gubernantur,  non  econtra.  Ideni  eciam 
et  prelati  ac  ceteri  recollentes  suj)er  hoc  exempla  beati  Cipriani 
martiris,  que  in  canonibus  recitantur.  Recurrant  eciam  specialiter 
cardinales  ad  doctrinam  beati  Rernardi  et  cognoscant,  quam,  ul)i 
et  quomodo  potestatem  habeant,  eciam  ubi  nullam  et  inde  ab  eo 
poterunt  consilium  summei'e  catholicum  et  securum. 

Cum  autem  sequitur  in  })redicta  cedula,  quod  archiepiscopi 
Terraconensis  et  Cesaraugustanus  nominibus  propriis  et  tamquam 
procuratoi'es  episcoi)i  Palentini  requirunt  et  protestantur  etc.,  papa 
dicit,  quod  attendant  bene,  quod  faciunt,  quia,  ut  ipse  percepit, 
non  constituit  eos  procuratores  ad  predicta  ei)iscopus  Palentinus, 
nam  similiter  fuerunt  nominati  in  cedula  ut  protestantes  archi- 
episcüpus  Cesaraugustanus,  subdiaconus  et  Franciscus  de  Aranda, 
qui  tarnen  nolluerunt  protestari,  prout  in  suis  responsionibus  con- 
tinetur,  ita  et  de  e])iscop()  Palen tino  absente  vel  quibuscumque 
aliis  non  deberent  aliquem  ut  Protestanten!  ponere,  quousque 
constiterit,  utrum  vellit,  sicut  asserunt,  protestari,  quia  non  solum 
inhonestum,  set  eciam  periculosum  est,  absencium  et  deterius  con- 
tradlcencium  vel  resistencium  nomina  inserere  instrumentis  in  hiis, 
que  per  singulos  eciam  collegialiter  sunt  agenda. 

Et  quia,  ut  dicunt,  zello  domus  Dei  et  salutis  ac  fame  pape 
accensi  in  predictis  su|)])licacionibus,  consiliis  et  requisicionibus 
perseverant,  ad  hoc  papa  dicit,  quod  eodem  zello  et  caritate  ipse. 


E.     Benedikt  XIII.  u.  d.  Konzil  v.  d.  Subtraktion  bis  z.  Wahl  Martins  V.     595 

qiii,  licet  indignus,  Christi  vicarius,  successor  Petri,  rector  uni- 
versalis ecclesie  et  greg-is  doiiiinici  est  director,  presencialiter 
obligatur  et  non  tantuin  corporuni  ...  et  animarum  periculis 
obviare  et  super  hiis,  que  ad  illa  pertinent,  exhortaciones,  nioni- 
ciones,  pi'otestaciones,  precepta  et  ordinaciones  facere,  in  quibus 
fatetur  se  debuisse  alios  prevenire,  set  pqstquam  eins  negligencia 
preventa  occasione  presentacionis  premisse  cedule  excitatur,  ipse 
urgente  consciencia,  ut  ecclesie  opprobria  et  animarum  imminencia 
pericula  evitentur,  prefatos  requirentes  et  protestantes  cum  omni 
caritate  hortatur,  quod  in  hac  tarn  periculosa  materia  non  solum 
pape  et  eismet,  set  toto  populo  christiano  et  universali  ecclesie 
pericula  verisimiliter  proventura  caute,  modeste  ac  devote  pre- 
videant  et  patern-is  monitis  ac  exhortacionibus  pape,  ut  tenentur, 
pareant  et  Intendant,  quos  ut  in  processu  agendorum  cauciores 
reddat,  eos  nunc  amonet  et  requirit  expresse  protestans  de  hiis, 
que  in  sequentibus  continentur : 

Et  primo,  quod  omnino  caveant,  ne  divinum  privillegium  terreni 
et  celestis  imperii  sacrosancte  matris  ecclesie  qualitercumque 
impugnent,  specialiter  illud  submitti  inferiori ')  iudicio  asserendo, 
attendentes,  quantum  in  hoc  versetur  periculum,  dum,  sicut  habe- 
tur in  canone,  quisquis  cuilibet  ecclesie  ins  suum  detrahit,  iniusti- 
ciam  facit,  qui  autem  Romane  ecclesie  privillegimn  ab  ipso  summo 
omnium  ecclesiarum  capite  traditum  auferre  conatur,  hie  procul 
dubio  in  heresim  labitur,  et  cum  ille  vere  vocetur  iniustus,  hie 
est  dicendus  hereticus.^) 

Secundo  eos  hortatur,  monet  et  requirit,  quod  omnino  cave- 
ant, ne  per  suas  premissas  requisiciones  aliis  pape  obedientibus 
audaciam  vel  occasionem  se  subtrahendi  ab  eins  obediencia  pre- 
beant  nee  iura  vel  iusticiam  suam  et  Romane  ecclesie  protegendi 
et  consequendi  difficiliora  reddant,  ...  ad  que  pre  cunctis  fidelibus 
se  pape  obligatos  cognoscunt. 

Tercio  ipsos  admonet  et  requiiit,  ne  per  requisiciones  et  pro- 
testaciones  predictas  vel  similes  ad  subtractionem  ab  ipsius  pape 
obediencia  qualemcumque  disposicionem  vel  principium  seu  viam 
apperiant,  protestans  de  periculis,  que  nedum  eis,  set  cunctis 
fidelibus  et  universali  ecclesie  inde  possent  verissimiliter  provenire, 
attentis  constitucionibus  tam  corpore  iuris  clausis  quam  super 
hoc  per  se  aut  suos  predecessores  specialiter  editis. 

a)  Hs  inferior. 

')  Bist.  22  c.  1. 

38* 


596  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil.     . 

Unde  in  virtute  sancte  obediencie  eis  prohibet,  ne  absque 
ipso  vel  eius  scitu  in  predictis  ordinandis  vel  prosequendis  aut 
qiialiterciimque  disponendis  procedere  vel  aliqiiid  attemptare 
presuniant,  set  per  vias  et  praticas  per  ipsum  appertas  et 
üblatas  vel  quascumque  alias,  per  qiias  non  falsa  et  violenta, 
qiie  nunc  ])er  scismaticos  petitiir,  set  catholica  et  vei'a  unio 
habeatiir  in  ecclesia,  quaruni  niillam  vult  excliidere  una  secuni, 
prout  alias  extitit  concordatuni,  absque  more  dispendio  pro- 
sequantur. 

Attentis  ergo  predictis  cunctis  pateat,  quod  papa  per  Dei 
graciani  catliolicani  fidem  flrniiter  tenens  et  sinipliciter  confitens, 
ut  ex  suis  actibus,  dictis,  scriptis  ac  protestacionibus  patet  notorie 
in  niateria,  de  qua  nunc  agitur,  ut  predictum  est,  non  contendit 
de  liiis,  que  ad  fidem  pertinent  nee  contendit,  utruui  unienda  sit 
ecclesia,  pro  cuius  vera  unione  consequenda  in  omni  statu,  speci- 
aliter  in  isto  plus  omnibus  suis  temporibus  laboravit  nee  contendit 
de  renunciacione,  quam  nedum  liberaliter  obtulit,  set  ad  requestam 
adversariorum  omnibus  aliis  viis  pretulit  et  super  ea  praticas 
requisitus  apperuit,  set  solum  contendit  de  securitate  ac  libertate, 
que  pro  vera  ecclesie  unione  consequenda  est  necessaria,  quam 
papa  requirit  et  adversarii  denegant.  Non  ergo  imponatur  pape, 
sicut  per  adversarios  ad  provocandum  i)opulos  contra  eum  sub- 
geritur,  quod  pro  unione  ecclesie  non  vult  renunciare  papatui, 
quod  est  notorie  falsum,  ut  apparet  ex  premissis  et  aliis,  que 
pro  nunc  exprimere  causa  brevitatis  obmittit. 

Et  tandem  papa  considerans,  quod  ipse  inter  innumerabiles 
angustias  et  terrores  mente  anxius  et  distractus  non  valet  singula 
scripta  vel  dicta  sua,  sicut  expedit,  in  tarn  ardua  materia  ponderare, 
ideo  fuit  ultimo  protestatus,  quod,  si  in  predictis  suis  respon- 
sionibus  vel  in  eis  contentis  aliquid  oniiserit  aut  minus  proprio 
vel  imperfecte  posuerit,  vel  non  satis  clare  forte  expressit,  si 
avisetur,  paratus  est  illud  supplere  vel  corrigere,  exponere  seu 
declarare.  Si  vero,  quod  absit,  aliquid  reperiretur,  quod  prima 
facie  non  presumlt,  a  flde  catholica  discrepans,  illud  habere  vult 
pro  non  posito,  scripto  vel  dicto,  cum  nunquam  intencionis  fuit 
aliud  credere  quam  quod  sacrosancta  catholica  mater  ecclesia 
tenet  et  docet  suos  fideles  debere  credere  et  teuere,  et  hanc 
protestacionem  dixit  se  volle  habere  pro  facta  et  repetita 
in  omnibus  tam  suprapositis  quam  ceteris  scriptis  et  singulis 
dictis  suis. 


E.     Benedikt  XIII.  u.  d.  Konzil  v.  d.  Subtraktion  bis  z.  Wahl  Martins  V.     597 

(257)  Antwort  der  Kardinäle:  Notwendigkeit  der  Abdankung  Bene- 
dikts XIII.  Beispiele  aus  Augustiu  und  Gregor  von  Nazi- 
anz.  Kritik  der  Vorschläge  Benedikts.  Der  Mangel  an 
Freiheit  in  Konstanz  sei  unbewiesen  und  unwahrscheinlich; 
die  Wahrheit  könne  er  durch  Absendung  von  Boten  nach 
Konstanz  erfahren,  worum  die  Kardinäle  wiederholt  gebeten 
hätten.  Die  Frage  der  Konzilshoheit  lassen  sie  unentschieden, 
betonen  aber  die  Möglichkeit  seines  Konzils,  das  nicht  auf 
credulitas  und  professio  fidei  zu  beschränken  sei,  sondern 
auch  die  Union  behandeln  müsse.  Darum  bitten  sie  noch- 
mals um  Zusammentritt  seines  Konzils.  Eine  iinio  sei  nötig, 
weil  viele  Benedikt  der  faiitoria  scisiiiatis  besclnüdigen.  Sie 
betonen  die  Berechtigung  der  legitim  vor  sich  gegangenen 
Protestatimi ;  sie  beharren  bei  Supplik,  Protest  und  Requisition 
und  bitten  um  Ausführung.     (1417  nach  März  8.) 

Rom,  Vat.  Bibl.,  Cod.  Barh.  XVI  78  f.  92.  Einige  Teile  bei  Raynald, 
Annales  eccl.  ad  annum  1418  (falschlich)  Nr.  XI T  und  XIII  gedruckt;  ebenso 
Forschungen  und  Quellen  S.  335. 

Beatissime  pater.  Premissa  vestre  sanctitatis  reverencia 
humili  et  devota  et  subicientes  sequencia  determinacioni  sancte 
matris  ecclesie  visa  responsione  per  eandeiii  ,s<inctitateiii  facta 
VIII.  presentis  mensis  Marcii  cuidam  cedule  eidein  sanctitati 
VIII.  Febroarii  proxime  lapsi  presentate  per  devotes  vestros 
Carolum  sancti  Georgii  ad  veliini  aiireum,  Alfonsiim  sancti  Eu- 
stachii  et  Petriim  sancti  Angeli  sancte  Romane  ecclesie  cardinales 
collegium  eiiisdeni  Romane  ecclesie  facientes,  nee  non  d.  Petrum 
Terraconensem  et  d.  Franciscum  Cesaraugustanmn  ai'chiepiscopos 
nominibus  suis  et  ut  procuratores  d.  Alfonsi  episcopi  Palentini, 
dicti  cardinales  collegialiter  absentibns  a  curia  archiepiscopis  et 
episcopo  antedictis  predicta  humili  reverencia  repetita,  long'um 
non  querentes  discursum  eoruni  omnium,  que  dicta  vestra  respon- 
sio  continet,  propter  eiusdem  sanctitatis  reverenciam  ad  predic- 
tam  suam  cedulam  se  reducunt,  volentes  aliqualiter  explicare 
bonum  zelum  et  intencionem  sinceram,  que  liabuerunt  et  habent 
super  hiis,  que  in  eadem  sua  cedula  continentur:  A  cuius  presen- 
tacione  abstinere  non  potuissent  sine  divina  oftensa  propter 
tantam  necessitatem  et  tam  grave  periculum,  in  quibus  est, 
prochdolor,  ecclesia  constituta.  Est  enim  verum,  beatissime 
pater,  quod  dicta  cedula  ad  tria  redducitur  in  effectu:  Primo 
enim  continet  supplicacionem  et  consilium  eidem  sanctitati  oblata 


598  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

de  inittendis  niinciis  et  procuratoribiis  Constanciani  cum  certa 
potestate,  de  qua  ibi  fit  niencio  etc.  Secundo  dicta  cedula,  pre- 
missa  consideracioiie  scaudali,  intamie  et  suspicionis,  que  fere 
apud  oumes  christifideles  sunt  contra  eandem  sanctitatem,  con- 
tinet  supi)licacioneni,  consiliuni  et  requisicioneni  de  tenendo  unam 
et  plures,  si  expediret  tenere,  sessiones  concilii  generalis  ad 
deliberandum  cum  eodem  super  premissis  et  aliis,  que  pacem, 
salutem  ac  statum  totius  christianitatis  et  universalis  ecclesie 
concernunt  notorie  et  ad  purgandum  nos  etc.  Tercio  predicta 
cedula  aliquas  protestaciones  subiungit.  Ad  primam  autem  sup- 
plicacionem  atque  consilium,  beatissime  pater,  sequenti  zelo  et 
racione  moventur.  Attendunt^)  enini,  quod,  cum  scisma,  proch- 
dolor,  antiquatum,  quod  fere  iam  per  quadraginta  annos  duravit, 
verisimiliter  attentis  occurrentibus  tolli  non  possit  nisi  per  vestram 
cessionem,  sanctitas  vestra  ex  debito  pastoralis  officii  ad  ipsam 
cessionem  tenetur,  attestantibus  hoc  sacris  canonibus  et  dictis 
sanctorum  patrum  clarissimis  et  exemplis,  e  quibus  sequencia 
dicta  magni  Augustini,  que  vestre  sanctitati  ignota  non  reputant''), 
brevitatis  intuitu  de  presenti  sufficiat  texuisse.  Ait  enim  doctor 
beatus")  in  libro  1I.°  contra  Cresconium:  Nee  episcopi  propter  nos 
sumus,  set  propter  eos,  quibus  verbum  et  sacramentum  Domini 
administramus  ac  per  hoc,  ut  eorum  sine  scandalo  [gubernandorum] 
sese  necessitas  habet,  ita  [vel  esse]  vel  non  esse  debemus,  quod  non 
propter  nos,  set  propter  alios  sumus.  Denique  nonnulli  sancta  humili- 
tate  prediti  viri  propter  quedam  in  se  offendicula,  quibus  pie  religiose- 
que  movebantur,  episcopatus  officium  non  solum  sine  culpa,  verum 
eciam  cum  laude  deposuerunt.  Idem  eciam  Augustinus  in  libro  gesto- 
rum  cum  Emerito:  Pro  pace  Christi  episcopi  debent  esse  aut  debent 
non  esse,  et  subdit:  Quid  dubitamus  redemptori  nostro  saciificium 
istud  humiliter  offerre?  An  non  ille  de  celis  in  niembra  humana 
descendit,  ut  membra  eins  essemus,  et  nos,  ne  ipsa  membra 
crudeli  divisione  lanientur,  de  cathedris  descendere  formidamus? 
Propter  nos  sufficit,  quod  christiani')  fideles  et  obedientes  sumus, 
hoc    ergo    semper    simus.      Episcopi    autem    propter    christianos 


a)  Raynald  reputamus.    b)  Rayiiald  Christi. 

')   Von  hier  an  gedruckt  Baynald,  Annalea  eccL  ad  a.  1418  Nr.  XII  und  XIII. 

-)  Die  folgenden  drei  Stellen  stehen  Migne,  Patrol.  Lot.  Bd.  43  lih.  2  c. 
11  f..  Bd.  43  c.  6  f.,  Bd.  33  ep.  69.  Sintistörende  Weglassungen  der  Hand- 
schrift sind  eingefügt,  unwesentliche  Abweichungen  sind  nicht  vertnerM.  Bay- 
nald ließ  einige  unverständliche  Stellen  der  Handschrift  weg. 


E.     Benedikt  XIII.  u.  cl.  Konzil  v.  d.  Subtraktion  bis  z.  Wahl  Martins  V.     599 

])Oi)iilos  ordinaimir.  Qiiod  ergo  christianis  populis  ad  christianam 
pacem  prodest,  hoc  de  nostro  episcopatu  facianius.  Et  infra: 
Propter  nos  hoc'*)  debemus  esse,  quod  vos,  quis  debes  esse  tu? 
Ciiicumque  loqiior  vestruni,  christianus,  fidelis,  obediens,  hoc  tu 
propter  te,  hoc  et  ego  propter  nie,  quod  ergo  tu  propter  te  et 
ego  propter  me  semper  esse  debemus.  Quod  autem  sum,  propter 
te  sim''),  si  tibi  prodest,  et  non  sim,  si  tibi  obest.  Et  infra  sub- 
dit:  Si  servi  utiles  sumus,  cur  Domino  contemptis  eternis  lucris 
pro  nostris  temporalibus  subhmitatibus  invidemus?  Episcopahs 
dignitas  fruetuosior  nobis  erit,  si  deposita  gregeni  Christi  magis 
collegerit  quam  retenta  disperserit.  Et^)  infra:  Fratres  mei,  si 
Deum  cogitamus,  locus  iste  alcior  specula  vinitorum  est,  non 
fastigium  superbientis,  si,  cum  volo  retinere  episcopatum  meum, 
dispergo  gregem  Christi,  quomodo  non  est  dampnum  gregis 
honor  pastoris?  Et  infra:  Nam  qua  fronte  in  futuro  seculo  pro- 
niissum  a  Christo  sperabimus  honorem,  si  christianam  in  hoc 
seculo  noster  honor  impedit  unitatem?  Idem  Augustinus  in 
epistola  ad  Castorium :  Longe  est  quippe  gloriosius  episcopatus 
sarcinam  propter  ecclesie  vitanda  ])ericula  deposuisse,  quam 
propter  regenda  gubernacula  suscepisse.  Ille  quippe  se  honorem 
digne  accipere  potuisse  demonstrat,  qui  acceptum  non  deffendit 
indigne.     Hec  ille. 

Ecce,  pater  beatissime,  ex  dictis  mirabilis  Augustini,  que 
cardinales  predicti  reverenter  vestre  offerunt  sanctitati,  que  Ro- 
manus pontifex  tanto  plenius  servare  tenetur,  quanto  in  dignitate 
sublimiore  et  statu  perfectiori  existens  Deo  strictius  aliis  episcopis 
obligatur.  De  exemplis  autem  post  illa,  que  per  Augustinum 
generaliter  dicta  sunt,  sufTiciat  exemplum  beati  Giegorii  Nazian- 
zeni  patriarche  Constantinopolitani,  cuius,  teste  Ruphino,  nee 
vita  aliquid  probabilius  et  sanctius  nee  eloquencia  clarius  est*) 
et  illustrius  nee  fide  purius  et  reetius  nee  sciencia  plenius  et 
perfeetius  inveniri  potest,  qui  solus  fuit,  de  cujus  fide  nee  dissi- 
dentes  quidem  inter  se,  ut  fieri  solet,  partes  et  studia  disputare 
potuerint,  set  id  obtinuerit  apud  Deum  et  ecclesias  meritis,  ut, 
quiciU7ique  ausus  fuerit  doctrine  eins  in  aliciuo  lefragari,  ex 
hoc  ipso,  quod  ipse  sit  uuignus  hereticus,  arguatur.  Manifestmn 
namque   iudicium   est,   non   esse  recte  fidei  hominem,   qui  in  fide 


a)  Fehlt  Ratjnald.    b)  Hs  sum.    Auch  im  Folgenden  Hs  verschieden  vom  Druck. 

*)  Das  Folgende  fehlt  wieder  Baynald. 


600  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

Gregorio  non  concordat.  Iste,  inqiiam,  talis  et  tantus  fuisse 
dicitiir,  nt  de  ipso  iteriim  sciibatur,  quod  brevi  tempore  tantum  ad 
emendandum  popiiliini  vettistis  hereticorum  **)  infectum  venenis 
profecit,  ut  tunc  piimuin  christiani  sibi  fieri  viderentiir  et  novel- 
lain  luceiii  veritatis  aspicere,  cum  religionis  doctor  multa  quidem 
verbis,  plm^a  tamen  doceret  exemplis,  ne  videretm*  ab  eo  disci- 
pulis  aliquid  imperari,  quod  non  priiis  ipse  fecisset.  Set  ubi 
invidia  gloriam  consecuta  est,"")  obniti  quidam  et  prescripcionibus"^) 
minus  sanis  uti  cepere,  ut  ipso  ad  propria  remeante  alius  ordina- 
retur  episcopus,  quod  ille  subsurrari  tantum  et  sub  dente  senciens 
ruminaii,  ipse  profert,  quod  nullus  eidem  audebat  dicere :  Absit, 
inquit,  ut  mei  causa  simultas  in  Dei  sacerdotibus  oriatur.  Si'') 
propter  me  est  ista  tempestas,  tollite  et  inmittite  nie  in  mare 
et  desinet  a  vobis  cassacio.*^)  Hec  dicens  vir  gloriosissimus 
cessit  patriarchatui  et  regressus  est  ad  propria. 

Item,  beatissime  pater.  quod  sanctitas  vestra  ex  debito  pastora- 
lis  officii  renmiciare  teneatur,  determinationibus  potest  probari 
doctorum  solempnium,  qui  super  iure  canonico  scripserimt.  Ad  quam 
quidem  cessionem  eciam  vestram  sanctitatem  astringit,  quia  illam 
iuravit,  obtulit  et  bona  fide  promisit,  ut  in  presentata  cedida 
enarratur.  Que  quidem  adiectio  fidei  pro  iuramento  reputatur  in 
iure.  Attendunt  eciam  cardinales  predicti,  quod,  ex  quo  in  praticis 
super  via  cessionis  actenus  per  eandem  sanctitatem  oblatis  non 
concordat  congregacio  Constanciensis,  tenetur  dicta  sanctitas  ex 
debito  pastoralis  officii  pro  sedando  scismate  et  reducendo  ad 
veram  imionem  sub  uno^)  capite  maiorem  partem  christianitatis, 
que  vos  et  predecessorem  vestrum  non  reputavit  veros  Romanos 
pontifices,  set  intrusos.  condescendere  ad  aliam  praticam,  in  qua 
dicta  congregacio  cum  eadem  sanctitate  concordet,  et  que  sit 
observabilis  sine  offensa  divina,  cuiusmodi  videtur  esse  indubie 
pratica  per  dictos  supplicantes  et  consulentes  apperta  in  sua 
cedula  antedicta  ^).  Set  quia,  beatissime  pater,  responsio  vestra 
praticam  huiusmodi  nititur  impugnare,  dicens,  quod  unio  ecclesie 
per  modum,  qui  petitur,  esset  non  clara,  set  obscura,  non  secura, 
set  dubia,  non  brevis,  set  nulla.  si  statim  sine  alia  disposicione 
future  unionis  ecclesie  per  obediencie  subtractionem,  per  reddi- 
tuum  ecclesiasticorum   et  aliorum   bonorum   temporalium   spolia- 


a)  Fehlt  Raynald.     b)  Raynald  uvigestellt.    c)  Raynald  proposicionibus.     d)  Usque  huc 
am  Rande.    Fehlt  Raynald.     e)  Raynald  quassatio  tind  inittite.     f)  Raynald  bono. 

^)  So  weit  gedruckt. 


E.     Benedikt  XIII.  u.  d.  Konzil  v.  d.  Subtraktion  bis  z.  Wahl  Martins  V.     601 

cionem,  per  temporalem  et  hostilem  persecucionem  et  recliisionem 
et  per  mortis  comminacionem  papa  cogitur  approbare,  qiiod 
petitm*,  respondent  dicti  cardinales  premissa  reverencia  humili 
repetita,  quod  dicta  iinpiignacio,  iibi  valida  esset,  eciam  dampna- 
ret  praticam  per  eandem  sanctitatem  datam  Paniscole,  quam 
tamen  ut  bonam  predicat  et  deffendit  nee  non  ipsam  obtulit  in 
responsione  facta  citacioni  congregacionis  Constanciensis.  Set 
non  volentes  dicti  cardinalis  protrahere  verbum  ultra  quam 
deceat,  dicunt,  quod,  si  vestra  sanctitas  acceptaret  praticam 
contentam  in  cedula  sepedicta,  prout  acceptanda  est,  hoc  fieret 
instantibus,  supplicantibus  et  requirentibus  dictis  cardinalibus.  qui 
sub  potestate  vestra  consistunt  et  personis  aliis  eidem  sanctitati 
obedientibus  et  devotis,  nee  fieret  hoc  ad  instanciam  aliquorum, 
qui  ahquid  de  predictis  commiserint,  cum  nee  illi  pro  dicta  pra- 
tica  ullam  instanciam  faciant,  ut  certum  est  dicte  sanctitati. 
Ymo  eciam,  beatissime  pater,  posito,  quod  dictam  instanciam 
facerent,  hoc  bene  est  attendendum,  quod  subtractio,  spoliacio, 
persecucio,  reclusio  et  mortis  comminacio,  si  que  sint  supra  alle- 
gate,  non  inducerent  nee  compellerent,  prout  nee  inducere  nee 
compellere  debent,  vestram  sanctitatem  acquiescere  pratice  per 
cardinales  et  alios  supranominatos  apperte,  set  ad  hoc  induceret 
eandem  sanctitatem  et  compelleret,  prout  inducere  eL^ompellere 
debet,  debitum  pastoralis  officii,  quod  ipsam  vehementissime 
astringit  et  cogit  scisma  sedare  et  unionem  ecclesie  dare.  Unde 
subtractio,  spoliacio,  persecucio,  reclusio  et  mortis  comminacio 
supradicte,  ut  nullam  causam  prestantes  acceptacioni  et  exe- 
cucioni  dicte  pratice,  ipsam  non  inficerent  nee  sibi  obsistere 
possent.  Set  quia  ulterius  eadem  sanctitas  in  dicta  sua  re- 
sponsione in  pratica  supradicta  insurgit  propter  deffectum  liber- 
tatis,  quem  in  Constancia  esse  pretendit,  respondent  dicti  cardi- 
nales cum  reverencia  humih  antedicta,  quod  de  tali  libertatis 
defectu  nuUa  informacio  habetur,  cui  merito  sit  standum,  nee 
soli  suspicioni  initi  debet  sanctitas  vestra.  Et  pro  certo,  bea- 
tissime pater,  verisimile  non  vldetur,  quod  dicte  congregacioni, 
que  iuxta  dictam  praticam  in  unam  haberet  concordare  personam, 
in  qua  quidem  congregacione  sunt  prelati  in  tanta  multitudine, 
nee  non  procuratores  seu  nuncii  fere  omnium  regum  aut  principum 
totius  christianitatis,  metus  seu  impressio  inferretur.  Preterea, 
beatissime  pater,  quia  super  dicta  libertate  aut  eins  defectu  in 
eadem    civitate    Constanciensi    magis    quam    alibi    inquiri    potest 


602  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

veritas  et  liaberi,  eadeni  sanctitas  nunciis  et  procuratoribus  suis 
aut  aliis  niagis  sibi  fidis  personis  üiius  inqiiirendi  et  seiend!  huius- 
modi  vei'itateni  j)osset  imponere  et  mandatuni  dare,  quod,  si  de 
defectii  libertatis  constaret,  ad  idteriora  procedi  non  posset, 
proiit  per  cardinales  predictos  vestre  sanctitati  pluries  extitit 
hiiiiiiliter  supplicatum. 

Ad  secundam  autem  siipplicacionein,  consilium  et  requisicioneni, 
videlicet  de  tenendo  unam  et  plures,  si  expediret,  teuere  sessiones 
concilii  generalis  etc.,  beatissinie  pater,  dicti  cardinales  seqiienti 
zelo  et  racione  nioventiir.  Attendunt  enini,  quod  signanter  pro 
hac  causa  vestra  sanctitas  generale  concilium  apud  ipsani  con- 
tiniiare  decernit,  prout  continuatur  ad  presens,  videlicet  ut,  si 
circa  negociuni  imionis  aliqua  instaret  necessitas,  ut  de  presenti 
notorie  instat,  remedium  generalis  concilii  ad  subveniendum  esset 
in  proniptu.  Attendunt  eciam,  beatissinie  pater,  quod  magna 
negocia,  in  quibus  universalis  ecclesie  Status  versatur,  de  more 
ecclesie  in  generali  concilio  terminantur,  et  ne  remota  aut  iniper- 
tinencia  querantui-  exenipla,  attendunt  et  vident,  quod  praticas 
statutas  a  iure  super  ellectione  Roniani  pontificis  ipsi  sunnni 
pontifices  in  generalibus  conciliis  ediderunt,  ut  per  multa  constat 
iura,  que  in  canonibus  sacris  habentur.  An  auteni  in  talibus 
negociis,  que  in  generalibus  conciliis  terminantur  de  necessitate 
aut  de  honesto,  oppinio  solius  pape  oppinioni  concilii,  aut  oppinio 
concilii  oppinioni  solius  pape  sit  preferenda,  maiori  discussioni 
relinqimt  dicti  cardinales.  Hoc  tamen  sciunt,  quod  eadem  sanctitas 
in  responsione,  quam  fecit  citacioni  sibi  l'acte  per  congregacioriem 
Constanciensem,  quecumque  dicta  et  dicenda,  facta  et  facienda, 
scripta  et  scribenda,  credita  et  credenda,  docta  et  docenda  sub- 
iecit  subiectaque  esse  voluit  correctioni  et  determinacioni  catholice 
ecclesie  sacrosancte,  que  quidem  submissio  dicta  semper  reverencia 
huniili  precedente  non  restringitur  ad  ea  tantmn,  que  ad  creduli- 
tatem  et  professionem  vere  fidei  pertinent,  ut  vestra,  beatissinie 
pater,  infert  responsio,  set  eciani  ea  complectitur,  que  unionem 
respiciunt  et  elfugiunt  scisma  et  scismatis  fautoriani.  Dicta  enini 
submissio,  beatissinie  pater,  nediim  facta  fuit  ad  defendendum  vos 
ab  lieresi,  set  eciam  a  scismate  et  scismatis  fautoria,  prout  liec 
liquide  constant  in  auctenticis  documentis.  Et  ubi  dicta  submissio 
tantum  ad  ea,  que  ad  fidem  pertinent,  referretur,  oppinantur  multi, 
beatissinie  iiater,  quod  dictum  negociuni  unionis  ad  fideiii  pertinet 
ut  quod  ex  eins  ruptura  sive  ob  loci  discordiam  sive  ob  quamvis 


E.     Benedikt  XIII.  u.  d.  Konzil  v.  d.  Subtral^tion  bis  z.  Walil  Martins  V.     603 

aliam  occasionem  provenienteiii  fides  catholica  leditui-.  Set  iit  pre- 
cidatiir  materia  dispiitandi,  siispensa  ad  presens  altercacione  supei- 
dicta  siibinissione,  hoc  certuni  et  darum  resultat,  beatissime  pater, 
quüd  iusta  est  supplicacio,  boniiiii  est  consiliiim  et  sancta  est 
requisicio  et  exaudiri  meruerunt  et  merentur  omnino,  videlicet 
de  sessione  tenenda  aiit  sessionibus  tenendis  generalis  concilii, 
et  quod  super  supplicatis  et  consultis  et  aliis,  que  pacem,  salutem 
ac  statuiii  totius  christianitatis  et  universalis  ecclesie  notorie 
concernunt,  cum  dicto  concilio  eadeni  sanctitas  deliberare  dignetur. 
Nee  obstat  dicta  reverencia  humili  preeunte,  quod  in  dicta  vestra 
responsione  dicitur,  videlicet  quod  nee  prelatis  nee  aliis  notabilibus 
personis  est  liber  ingressus  etc.  Nam,  beatissime  pater,  vobis 
incertum  est,  quod  prelati  et  alii,  qui  ad  sessionem  dicti  concilii 
fuerint  per  vos  evocati,  recusent  aut  impediantur  venire,  ymo 
esse  potest,  quod  nulluni  eis  imi)edimentum  paretur.  Supplicant 
ergo  dicti  cardinales  et  consulunt  atque  requirimt  humiliter,  ut 
faciat  eadem  sanctitas,  quod  in  se  est,  scilicet  vocacionem  eorum, 
quos  voluerit,  quam  facere  in  vestra  permanet  facultate.  Super 
residuo  vero  provideat  Deus.  Ad  consulendum  autem,  supplican- 
dum  et  requirendum  fieri  in  dlcto  concilio  purgacionem,  de  qua 
fit  mencio  in  sepedicta  cedula,  moventur  dicti  cardinales  ex  causa 
ibidem  expressa,  scilicet  propter  grave  scandal'um,  gravem  infa- 
miam  et  suspicionem  vehementem,  que,  dicta  humili  reverencia 
repetita,  sunt  fere  generaliter  apud  omnes  christifideles  contra 
eandem  sanctitatem  de  fautoria  inveterati  scismatis  et  turbacione 
ecclesie  unionis  et  secundum  multos  eciam  de  catholica  fide:  De 
quibus  quidem  criminibus  contra  vos  proceditur  per  dictam  con- 
gregacionem  Constanciensem,  cui  nulla  cura  est  deliberare  super 
loci  controversia,  set  solum  de  criminibus  preexpressis.  Et  quam- 
quam,  beatissime  pater,  dicta  vestra  responsio  affirmet  dictum 
scandalum  non  fore  pusillorum,  set  phariseorum  etc.,  attamen, 
dicta  reverencia  humili  preeunte,  credunt  dicti  cardinales  dictaui 
sanctitatem  esse  ex  aliquorum  non  veris  relacionibus  informatam, 
cum  rei  veritas  sit  scandalum,  infamiam  et  suspicionem  predictam 
esse  fere  generaliter  apud  omnes  christifideles,  ut  dicta  cedula 
continet,  quod  si  specialius  eadem  sanctitas  audire  desiderat, 
attendat  ^)  et  recolat  illa,  que  per  ambassiatores  serenissimorum 
regum  et  principum  obediencie  sue  ex  eorum  parte  fuerunt  pluries 
eidem  sanctitati  in  scriptis  intimata  et  eciam,  que  per  suos  fldeles 

V  Von  liier  an  wieder  gedr.  Raynald. 


604  in.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

prelatos  et  alios  probos  viros  sepissime  supplicata  fuenint  et 
super  dicto  scandalo  exarata.  Quo,  prout  verum  est,  presuposito, 
ad  consulendum,  supplicandum  et  requirendum  dictam  purgacionem 
faciunt  exempla  preterita.  Nam,  ut  legitur  in  cronicis,  papa 
Daniasus  piimus  accusatus  de  adulterio  se  coraiu  concilio  pur- 
gavit,  papa  Sixtus  tercius  accusatus  de  crimine  se  purgavit  coraui 
concilio,  papa  Pelagius  primus  inculpatus  de  exilio  et  morte  Vigilii 
se  purgavit  coraui  omni  populo  atque  clero,  papa  Leo  tercius,  cui 
crimina  opponebantur,  quia  nuilus  inventus  fuit  probator  legitimus, 
ab  obiectis  criminibus  se  purgavit.  Nee  est  eure  presentis,  an 
dicti  Romani  pontifices  necessario  se  purgaverint,  an  dejionesto, 
quia  utroque  casu  inminentibus  scandalo,  infamia  et  suspicione 
predictis  iuste  supplicacioni  bene  et  utiliter  consulitur  et  sancte 
requiritur  fieri  in  generali  concilio  purgacionem  predictam.  Et 
maxime,  beatissime  pater,"")  quia  fautoria  invetei'ati  scismatis  et 
turbacio  unionis  ecclesie  ad  fidem  pertinere  videntur.^)  Nam  sive 
in  loci  discordia,  sive  in  alia  quavis  occasione  causentur,  ledunt 
secundum  multorum  sentenciam  articulum  fidei  et  statum  univer- 
salis ecclesie  pervertunt  nimium  atque  perturbant. 

Ad  tercium  denuo  venientes,  videlicet  ad  pi'otestaciones,  quas 
sepedicta  cedula  in  sui  fine  subiungit,  credunt  dicti  cardinales  dicte 
sanctitatis  liumili  reverencia  semper  salva,  sibi  et  aliis  licuisse 
ius  universalis  ecclesie  atque  suum  illesum  et  illibatum  servare 
et  per  consequens  uti  protestacionis  remedio,  quod  ad  conserva- 
cionem  iuris  est  adiumentum  tam  per  sacros  canones  quam  per 
leges  civiles.  Et  quamvis,  beatissime  pater,  per  capud  membra 
corporis  gubernentur,  ut  vestra  inquit  responsio,  verum  tamen, 
dicta  humili  reverencia  preeunte,  credunt  dicti  cardinales  nichilo- 
minus  esse  verum,  quod  verisimili  occurente  timore  de  subver- 
sione  Status  universalis  ecclesie  non  denegetur  dictis  membris 
protestacionis  remedium  honestum  utique  atque  iustum,  cum  in 
casu,  qui  satis  ad  propositum  adoptatur.  sacra  scriptura  affirmet, 
quod  Paulus  in  faciem  restitit  Petro,  unde  sicut  in  faciem  resistere 
licuit,  licuisset  utique  protestari,  et  quia  dictos  cardinales  ad 
doctrinam  sancti  Bernardi  sanctitas  vestra  remittit,  cum  quanta 
possunt  humilitate,  regraciantur  vestre  clemencie.  Ibidem  enim 
multa  scripta  sunt,  que  ad  ipsorum  spectant  officium,  et  inter 
cetera,   quod  sint  concordes  ad  pacem  et  ad  unitatem  conformes 


a)  Raynald  vestra  sanctitate. 

^)  So  weit  Druck  bei  Raynald. 


E.     Benedikt  XIII.  u.  d.  Konzil  v.  d.  Subtraktion  bis  z.  Wabl  Martins  V.     605 

et  describens  ibi  sanctus  doctor,  qiiales  cardinales  obtare  debeant 
Roniani  pontifices,  loquens  in  personaiii  beati  pape  Eugenii,  ciii 
librum  dirigebat,  sed  non  ipsum  tantum  illo  divino  opere  instrue- 
bat,  de  officio  cardinalium  multa  ponit,  qiie  satis  ad  proposituni 
adoptantur.  Et  quanivis,  beatissime  pater,  dicti  cardinales  Jonge 
se  sciant  impares  viris  illis,  de  quibus  precesserat  sermo  beati 
Bernardi,  nichiloniinus  tanien  scripta  per  ipsum  extimant  ad  onus 
suum  incunibere  et  non  volentes  tacere,  quod  vestre  sanctitati 
fidelitateni  illibatam  servarunt  et  multis  propter  vos  se  obices 
posuerunt  et  se  obtulerunt,  si  vobis  placeret,  renunciaturos  suis 
statibus  .  .  . 

Visis  igitur,  beatissime  pater,  omnibus  supra  contentis,  et 
equa  racionis  lance  discussis,  dicta  humili  reverencia  salva,  iu- 
sticiam  continet  cedula  sepedicta  presentata  vestre  sanctitati 
octava  Marcii'')  proxime  lapsi.  Set  nee  est  silencio  relinquendum, 
dicta  reverencia  bumifi  preeunte,  quod  in  dicta  cedula  non  nomi- 
nantur  ut  protestantes  aut  ipsam  cedulam  presentantes  d.  sub- 
diaconus  ^)  aut  d.  Franciscus  de  Aranda,  set  solum  dicti  cardi- 
nales ut  facientes  collegium,  nee  non  d.  Petrus  Terraconensis  et 
dominus  Franciscus  Cesaraugustanus  archiepiscopi  nominibus  suis 
et  ut  procuratores  d.  Alfonsi  episcopi  Palentinensis.  De  qua 
quidem  procuracione  ad  dictos  cardinales  fldem  fäcere  non  spectat. 
Credunt  tamen,  quod  dicti  archiepiscopi  bonani  super  hoc  dabunt 
racionem,  de  dicto  autem  archiepiscopo  Cesaraugustano  rei  geste 
veritas  sie  se  habet,  quod  ipse  una  cum  cardinalibus  et  archi- 
episcopo Terraconensi  fuit  conordinans,  reputans  sibi  dictam 
cedulam  necessariam,  ut  alteri  cuicumque  persone,  ac  simul  eciam 
vestre  sanctitati  offerens  cedulam  supradictam,  ut  constat  aucten- 
ticis  documentis,  unde,  si  ipse  ibi  nominatur  inter  alios  suppli- 
cantes,  consulentes,  requirentes  et  protestantes,  ulla  culpa  cardi- 
nalibus et  archiepiscopo  Terraconensi  predictis  est  ullatenus 
imputanda?  Post  presentacionem  autem  dicte  cedule  factam  vestre 
sanctitati  de  variacione,  si  quam  fecit  dictus  Cesaraugustanus,  et 
de  modo  et  causa  dicte  variacionis  non  pertinuit  ad  cardinales 
et  Terraconensem  predictos  aliquid  scribere  aut  in  cedula  ipsa 
mutare,  cum  ista  ad  officium  secretarii  eiusdem  sanctitatis  et 
alterius    tabellionis   publici    in    predictis    adhibiti    spectarent,    qui 


a)  So  irrig  statt  Februar. 

^)  P.  de  Comollis. 


606  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  da.s  Konzil. 

veritateiii  rei  geste  debuerunt  scripti  memorie  commendare.  Hec 
qiiidem,  beatissime  pater,  ideo  expedit  hie  referre,  ut  cardinales 
et  Terraconensis  predicti  immunes  reputentur,  sicut  in  veritate 
existimt,  a  culpa,  de  qua  in  vestra  responsione  notantur,  ubi 
dicitur  inhonestum  et  periculosum  esse  absencium  et  deterius 
contradicencium  vel  resistencium  nomina  inserere  in  instru- 
mentis  etc. 

Finaliter,  beatissime  pater,  monicionibus,  exhortacionibus,  requi- 
sicionibus,  prohibicionibus  et  protestacionibus  per  eandem  sancti- 
tatem  factis  in  prefata  sua  responsione  cardinalibus  antedictis 
respondent  ipsi  sepedicta  reverencia  humili  preeunte,  quod  divina 
gracia  mediante  taliter  erga  Deum,  sacrosanctam  ecclesiam  et 
vestram  beatitudinem  se  habebunt,  quod  culpa  aut  macula  non 
erit  eis  merito  imputanda.  non  credentes  esse  vestre  intencionis, 
beatissime  pater,  quod  ipsi  in  tam  arduo  negocio  et  in  tarn  magna 
necessitate  ecclesie  tacendo,  omittendo  aut  alias  incidant  in  divine 
maiestatis  offensam.  Quapropter,  beatissime  pater,  dicti  cardi- 
nales cum  prefata  reverencia  humili  perseverant  in  omnibus  et 
singulis,  que  in  sua  sepedicta  cedula  continentur,  eandem  sancti- 
tatem  sui)plicantes  ac  requirentes  humilitei",  quatenus  supplicaci- 
ones,  consilia  ei  requisiciones  ibi  contentas  omni  delacione  seposita 
dignetur  execucioni  mandare.  Nam  attentis  periculis,  erroribus 
et  scandalis,  que  ex  tarditate  seu  protractione  temporis  verisimi- 
liter  et  notorie  sperantur,  supplicaciones,  consilia  et  requisiciones 
predictas  diferre  esset  illas  effectualiter  denegare. 

(258)  Benedikt  XIII.  exkommuniziert  die  Teilnehmer  des  Konsfanser 
Konzils,   die   den  Prozeß  gegen    ihn    führen   und   die  Wahl 
eines    Papstes    hei    seinen    Lehzeifen    vorbereiten.     Peuiscota 
1417  April  8. 
Rom,  Vatik.  Archiv,  Reg.  328  f.  4. 

Ad  futuram  rei  memoriam  ^)  .  .  .  Excommunicamus  et  ana- 
thematizamus  onmes  et  singulos,  cuiuscunque  status,  gradus, 
preheminencie  seu  condicionis  existant,  eciamsi  cardinalatus, 
patriarchali  .  .  .  prefulgeant  dignitate,  et  illos  precipue  apud 
Constanciam  congregatos,  quorum  auctoritate,  cooperacione  .  .  . 
contempta   sacrorum   canonum   disciplina   .   .  .   contra   nos,   ymo 


*)  Es   he(jinnt  die  Exkomnmnikation  der  römischen  Papstreilte  und  ihrer 
Anhänger,  dann  aller  von  iJini  Abgefallenen. 


E.     Benedikt  XIII.  u.  d.  Konzil  v.  d.  Sul)traktion  bis  z.  Wahl  Martins  V.     607 

verius  contra  Christum  ...  de  facto  processum  est  actenus,  de 
presenti  proceditiir  seu  imposteriim  procedetur  ac  futiira  electio 
Romani  pontiflcis,  qiip  melius  damnata  intrusio  dici  debet,  sede 
apostolica  non  vacante  disponitui*.  tractatur,  disponetur,  tracta- 
bitur  sive  fiet  .  .  .  Datum  Paniscole  Dertusensis  diocesis  feria 
quinta   in  Cena  Domini   VI.   idus   Aprilis    anno   vicesimo   tercio.^) 

(259)  Die  Kardinäle  BenediMfi  XIII.:  Sie  wissen,  daß  de?'  Papst 
die  zwei  Erzbischöfe,  die  sieben  Bischöfe  und  drei  Äbfe-J  he- 
rufoi  hat  und  sie  ihn  notariell  nm  Folgendes  gebeten  haben  : 
Die  Gerufenen  bitten  und  beschwören  den  Fapst.  daß 
er  abdanlit  und  nach  der  nötigen  Aufhebung  der  Prozesse 
und  Hcdjilitation  seinen  Kardinälen  unverzüglich  gestattet, 
den  in  Konstanz  Gewählten  zum  Papst  zu  wählen.  Anders 
schädige  er  die  Kirche.  Sie  hätten  ihm  das  früher  gesagt, 
wenn  er  eine  Sitzung  seines  Konzils  hätte  abhalten  wollen. 
(Peniscola  1417  Dezember  26.) 

Die  Kardinäle  erklären  sich  bereit,  die  Wahl  vorzu- 
nehmen. Kardinäle,  Bischöfe  n)id  Abte  maJtucn  noch  eiiiinal 
den  Papst  edles  Erbetene  ansznfidiren.  Hat  Benedikt  noch 
irgend  ein  Bedenken,  soll  er  sofort  eine  Sitzung  seines  Kon- 
zds  abhcdten.  Sonst  protestieren  sie  gegen  sein  Verhalten 
und  verlangen  daridjer  Urkunden.  (Pefüscola  1417  De- 
zember 26  oder  nach  26.)  V 
Hont,  Vnt.  Bihl..    Cod.  Barb..    XVI  7H  f.  UO.     Brnchsfüch-   rjedr.   Raynald, 

Annales  eccl.  a<l  a.  1417  Nr   V.    Das  Game  mit  Anslassuiujen  fjeih:  Forschungen 

laid  Quellen  S.  336. 

Pater  sancte,  salvis  in  onmibus  determinacione  ecclesie  et 
iudicio  veritatis  Carolus  sancti  Georgii,  Alfonsus  sancti  Eustachii, 
Petrus  sancti  Angeli  sancte  Romane  ecclesie  cardinales  scientes, 
quod  die  XXVI.  huius  mensis  Decembris  per  Petrum  Terraconensem 
et  Franciscum  Cesaraugustanum  archiepiscopos,  Johannem  Tira- 
sonensem,  Avinionem  Oscensem.  Alfonsum  Vicensem,  Jeronimum 
EInensem,    Andream    Barchinonensem,    Dalmacium    Gerundensem, 


*)  Beg.  329  f.  3 — 6  steht  die  Exliotumnnikation  von  1418  Mars  24.  Die 
große  Exkonimuniliatinnsbiüle  von  1422  steht  Heg.  329  f.  168. 

^)  Alle  aus  Aragon  und  Katalonien. 

^)  Vnwöglich  ist  nicht,  daß  beide  Aktionen  am  selben  Tage  stattgefunden 
haben,  jedenfalls  hat  die  leiste  noch  im  Desember  (huius  m.  Decembris)  und 
n-ahr scheinlich  am  29.  sich  ereignet. 


608  III.  Abschnitt.     Benedikt  XIII.  und  das  Konzil. 

Otlionein  Dertiisensem  episcopos  et  Petrum  sanctarum  Crucum, 
Marcliiini  beate  Marie  Montisserrati  et  Johannem  Populeti  inonasteri- 
oruni  abbates  vocatos  per  vestram  sanctitatein  pro  habende  con- 
siliiim  super  infrascriptis  fiiit  sanctitati  vestre  supplicatum  et 
consiiltuiii  verbo  et  demuni  in  scriptis  datnm  certis  notariis  de 
hiis    conficientibus    publica   instrumenta   in   forma,   que   sequitur: 

Pater  sancte,  salvis  in  omnibus  determinacione  ecclesie  et 
iudicio  veritatis  ^)  .  .  .  pro  se  et  onmibus  sibi  nunc  vel  in  futurum 
adlierentibus  et  alias  illis  nominibus,  titulis,  modo  et  forma,  qui- 
bus  melius  et  utilius  possunt,  sequencia  adaptari  pro  Dei  et 
ecclesie  servicio  ac  eiusdem  ecclesie  effectu  unionis  et  pacis  sup- 
plicant  et  consulunt  vestre  sanctitati  ac  eandem  per  viscera 
misericordie  Jhesu  Christi  ortantur  flnaliter  et  expresse,  quatinus 
omni  excusacione  et  dilacione  postpositis,  revocatis  processibus 
et  sentenciis  et  factis  habilitacionibus,  ut  alias  fuit  per  vos  con- 
cordatum  atque  oblatum,  in  quantum  tamen  hec  necessaria  fuerint 
ad  ecclesie  unionem,  renunciare  dig-nemini  iuri  papatus  et  dare 
modum  et  oi'dinem,  in  quantum  in  vobis  erit,  quod  d.  cardinales 
eligant  illum  dominum  noviter  in  Constancia  electum  in  papam, 
quod  eosdem  cardinales  liberaliter  credunt  facturos.  Alias  eadem 
sanctitas,  que  hie  adesse  fatetur  ecclesiam  catholicam  et  con- 
cilium  generale,  si  premissa  facere  denegaret,  sive  differret  ver- 
bo, aut  quod  esset  periculosius,  facto,  consideret  bene,  quantum 
preiudicium  catholice  fidei  quantumque  scandalum  atque  dampnum 
universali  ecclesie,  eins  unitati  ac  toti  christianitati  fierent  et  seque- 
rentur.  De  quibus  omnibus  supplicantes  predicti  nominibus,  modo 
et  forma  preexpressis  se  exonerant.  Et  hoc  idem  alias  dixissent, 
si  eadem  sanctitas  voluisset   teuere   sessionem   concilii  generalis. 

ünde  prefati  cardinales  prospicientes,  quia  dicta  supplicacio 
et  consilium  effectualiter  concordant  cum  consiliis  vestre  sancti- 
tati datis  per  ipsos,  ideo  idem  cardinales  simul  collegialiter  et 
unusquisque  ipsorum  particulariter  supphcant  et  consulunt  vestre 
sanctitati  eandemque  ortantur  per  omnia,  prout  supra,  offerentes 
se  paratüs  post  vestram  renunciacionem,  ut  predicitur,  electionem 
facere  memoratam. 

Et  nichilominus,  pater  sancte,  omnes  cardinales,  archiepis- 
copi,  episcopi  et  abbates  superius  nominati  non  valentes  nee 
volentes  deficere  fidelitati,  qua  Deo  et  ecclesie  tenentur  astricti. 


V  Folge)!-  obige  Namen  mit  Ausnahme  der  drei  Kardinäle. 


E.     Benodikt  XIII.  u.  d.  Konzil  v.  d.  Subtraktion  his  z.  Wahl  Martins  V.     C09 

nec  non  pro  saliite  anime  vestre  dictis  supplicacioni,  consilio  et 
oj'tacioni  noiiiinibus,  forma  et  titiilis  supradictis  addentes  vestram 
sanctitatem  monent  et  requirunt  finaliter  et  expresse,  qiiatinus 
postposita  dilacione  dignetur  premissa  exequi  «um  effectu.  Et 
si  in  aliquo  dubitatis,  qiiod  non  crediint,  nec  vident  modo  aliquo 
verisimiliter  dubitandum,  quod  tarn  pro  habendo  super  hiis  con- 
sib'um  quam  pro  j)urg'ando  personam  vestram  a  maculis  beresis 
et  scismatis  etaliorum  criminum  eidem  persone  impositis  sessionem 
concilii  sine  more  dispendio  teneatis,  prout  fuit  eidem  sanctitati 
per  prefatos  cardinales  et  aliquos  ex  dictis  prelatis  alias  requisi- 
tum,  prout  constat  per  publicum  instrumentum,  ad  quod  se  re- 
ferunt,  licet  ad  illa  condescendere  noluerit  sanctitas  vestra.  Alias, 
pater  sancte,  si  eadem  sanctitas  premissa  de  facto  recusaverit, 
vel  sul)  quovis  colore  distulerit,  omnes  predicti  nominibus,  foi'ma 
et  titulis,  quibus  supra,  cum  omnibus  eisdem  adberentibus  nunc 
et  in  futurum  et  illis  melioribus  modo  et  foi'ma,  quibus  possunt, 
Protestantin*  de  omnibus  viis,  remediis  et  iuribus  ecclesie  et  i])sis 
et  cuivis  ipsorum  pertinentibus  quovis  modo  et  de  omni  eo,  quod 
ecclesie  aut  ij^sis  sit  licitum  aut  utile  protestari,  requirentes  de 
predictis  fleri  unum  et  plura  publicum  instrumentum  et  instru- 
menta publica  ad  futuram  rei  memoriam. 

(260)  BencdtM  XIII.  crMärf,  daß  die  drei  Kardinäle,  die  ihn  heute 
verlassen  haben,  in  die  Strafe  der  Infamie  usw.  verfallen 
seien.     Peftiscola  1418  Januar  5. 

Born,   \atik.  Archiv,  Reg.  329  f.  1.     Clanze  Stücke  sind  ahfiefavlt. 

Benedict-US  episcopus  servus  servorum  Dei.  Ad  futuram  rei 
memoriam.  Quanta  sit  in  conspectu  divine  iusticie  inobediencie 
culpa  süperbe  quantumque  delictum  primorum  j)arentum  nostrorum 
mandati  Domini  transgressio  manifestat  .  .  .  Nos  duduni  impaccati 
temporis  liuius  orrendi  scismatis  seviente  procella  inbecillitatem, 
animarum  maliciam  et  inconstanciain  quam  plurimam  diffidentes 
.  .  .  quasdam  constituciones  edidimus  publicas,  quarum  tenore  uni- 
versos  et  singulos  cuiuscumque  dignitatis  .  .  .  existerent,  .  .  . 
contra  nos  et  Romanam  ecclesiam  macliinantes  et  machinacionis 
exordio  deviantes  excommunicacionum,  pi'ivacionum  et  inhabili- 
tacionum  sentencias  atque  penas  decrevimus  incurrisse.  Verum- 
tamen  pridem  accersitis  a  nobis  quibusdam  Aragonie  regni  pre- 
latis pro  cum  illis  communicando  consilio  super  ipsius  ecclesie 
negociis   et    occurentibus    rebus    adversis    adsistentibusque    nobis 

F  i  n  k  e  ,  Acta  concilii  Constanciensis.     HI.  "«^ 


610  III.  Abschnitt.     KfMHMlikt  Xlll.  imd  das  Konzil. 

tiinc  dilectis  filiis  Carolo  sancti  Georgü  ad  veluin  aiireuiii,  Alfonso 
sancti  Eiistacii  et  Petro  sancti  Angeli  diaconis  cardinalibus,  a 
quibus  indiibie  sperabaimis ")  patrocinia  et  favores  passiu'osque 
pro  nobis  eosdein  .  .  .  incoiiiiiiüda  et  labores,  ipsi  nichilominus 
Carolus,  Alfonsiis  et  Petrus  .  ,  .  preterqiie  oiiinem  nostrani  oppi- 
nionem  et  cogitatiini,  quod  aniare  deproiiiimus,  .  .  .  qiiadaiii  teiiipta- 
cione  diaboli  .  .  .  persiiaslone  novi  consilii,  secularis  eciam  potestatis 
ad  ces|sioneiii  .  .  .  pajpatiis  preter  et  contra  iuiüs  disi)osicioneni 
palam  et  publice  invitare,  ,  .  ,  instanter  requirere,  inipiidenter 
i'edai'g-iiei'e  temereque  nionere  .  .  .  demiimqiie  siiperbe  renitentes 
veliit  fdii  degeneres  et  ingrati  protei'  .  .  .  consensunique  nostros 
presencia  nosti'a  et  Roniana  curia  projiter  lioc  tanien  se  ab  obe- 
diencia  .  .  .  hodie  discedere,  prout  constat  i)ublicis  insti'iinientis 
ac  nonnullis  aliis  .  .  . 

Que  quideni  oninia  tarn  teniere  ausa,  fide  violata,  amissa 
caritate,  iuramentis  confractis  et  tani  intenso  filiab's  diücoris  amore 
deperdito,  consideratis  non  tantum  g-i'avibus  et  severis  orrendis(?), 
set  vulg-i  eciani  clanioribiis  et  derisionibus  detestatis  plurinunn 
menteni  nostrani  exasperant  et  acerbant.  Nos  itaque  preniissis 
attentis,  qne  convenientibus  oculis  dissinmlare  non  possumus,  ex 
j)i'einissis  et  aliis  iustis  et  racionabilibus  causis  aninium  nostrum 
nioventibus,  onineni  in  hiis  et  circa  e;i  solennitateni  siipplendo, 
ex  certa  sciencia  tenore  presenciuni  auctoritate  apostolica  pro- 
niinciamus,  decerninuis  ac  eciani  declaramus  prefatos  Caroluin, 
Alfonsuni  et  Petruin  olim  cardinales  ac  onines  et  sing-ulos  ad- 
herentes  eisdeni  ipsisque  in  predictis  directe  vel  indirecte,  pub- 
lice vel  occulte  prebentes  auxiliuni,  consiliuin  vel  favorem  perias, 
sentencias,  privaciones,  deposiciones,  inhabilitates  et  infaniias 
contra  tales  tani  per  nostros  quam  predecessorum  nostrorum 
Romanoruin  pontificum  processus  et  constituciones  sacrosque 
canones  inflictas  in-oiiiulg-atasque  immediate  post  processuni  huius- 
modi  damnabiliter  incurrisse.  Nulli  ergo  etc.  nostre  pronunciaci- 
onis  et  declaracionis  infring-ere  etc.  Dat.  Paniscole,  Dertusensis 
diocesis  non.  Januarii  anno  vicesimo  quarto. 

De  curia.  A.  Creten. 

Am  3.  Mars  (?  wahrsclieiidich,  (his  Ddtnni  ist  alxjef.Adt)  erklärt  er  die 
drei  und  den  in  Barcelona  weilenden  Kardinal  Johannes  Martini  de  Murillo 
fcard.  Montisaragonuni)  aller  Würden  für  verlustig  und  seist  sie  in  den  Laien- 
stand: 


a)  Reg.  superabaniut:. 


E.     Benedikt  XTII.  u.  d.  Konzil  v.  d.  Subtraktion  bis  z.  Wabl  Martins  V.     Gll 

Ad  perpetiiam  rei  memoi'iam.  Cum  ...  ad  aiidienciaiu  nostram 
fama  publica  deferente  pervenerit,  quod  iideni  Carolus,  Alfonsus  et 
Petrus  post  ipsorum  discessuni  luiiusuiodi  lualignitatis  filiuni  Jo- 
hannen! olini  tituli  sancti  Laui-encii  in  Damaso  presbyterum  cardi- 
nalem,  qui  i)er  pi'ius  a  curia  se  absentavei'at  antedicta,  eorundeni 
sceleruni  et  facinoruni  api)r()batoreni  accire  tuncque  simul  quatuor 
nonnullis  aliis  nobis  rebellibus  se  unire  pleraque  in  villa  Castelli- 
onis,  Dertusensis  diocesis,  et  alibi  machinaciones,  conspiraciones, 
monopolia  et  tractatus  contra  nos  et  Ronianani  ecclesiam  .  .  . 
continuare  reprobabiliusque  instare  nee  non  actus  illicitos  et 
temerarios  attemptare  non  verentur  in  nostri  ac  sedis  apostolice 
vilipendiuni  et  contemptum,  in  exenipluni  pessimum  et  scandaluni 
pluriniornin,  .  .  .  per  lianc  diffinitivani  sentenciani  pronunciamus, 
decerninius  et  eciain  declaranius  prenoniinatos  Johannem,  Caro- 
hnn,  Alfonsum  et  Fetrum  et  eorum  quemlibet  dicta  crimina 
et  excessus  commisisse  et  temere  perpetrasse  ipsaque  fore 
Vera,  publica,  notoi'ia  et  manifesta  notorietate  facti  diutissime 
permanentis  prefatosque  Johannem,  Carolum,  Alfonsum  et  Petrum 
propter  premissa  et  alia  per  eos  contra  nos  nequissime  perpe- 
trata  ac  omnes  et  singulos  in  premissis  eis  adherentes,  se- 
quaces,  complices  .  .  .  nobisque  inobedientes,  adversarios  et  re- 
belles  periui'os,  excommunicatos  et  anathematizatos  ac  contra 
nos  et  ecclesiam  Romanani  conspiratores  .  .  .  reosque  criminis 
lese  maiestatis  et  parricidii,  proditores  ac  scismaticos  ...  et 
demum  ipsos  olim  cardinales  et  alios  superius  generallter  com- 
prehensos,  eciam  si  impei-iali,  regali,  patriarchali  .  .  .  prefulgeant 
dignitate,  cardinalatu  et  eins  commodo  et  honore  ac  omnibus  et 
singulis  prelaturis,  commendis,  dignitatibus  .  .  .  deponimus,  pri- 
vamus  et  verbauter  degradamus,  reducimus  ac  reponinuis  in 
statum  simpliciter  laicalem  .  .  . 

^4»?  27.  November  1422  ernennt  Benedikt  neue  Kardinäle  (v<jL  fJagegen 
Eitbel.  Hierarrhia  S.  30  Anmerkung).     So  Reg.  65  f.  492: 

Ad  futuram  rei  memoriam.  Sacerdos  in  eternum  secundum  ordi- 
nem  Melchisedecli . . .  lulianum  de  Loba  cjipellanuni  nostrum  commen- 
salem,  camere  apostolice  clericum  regentemque  officium  camerarii 
I  apostolici  ac  Eximinum  Dahe  eciam  capellanum  commensalem 
et  referendai'ium  nostrum,  auditorem  camere  supradicte  ac  peniten- 
ciariam  nostram  regentem,  et  Dominicum  de  Bonafide  priorem 
domus  Carthusiensis  ordinis  de  Montalegre,  Barchinonensis  diocesis, 
nee  non  Johannem  Carrerii  archidiaconum  s.  Antonii  in  ecclesia 

39* 


612  III.  Abschnitt.     Benedikt  XlII.  und   das  Konzil. 

Ruthenensi,  quos  onines  presertiin  hoc  procelloso  tempore  pro 
ecclesie  tuenda  iusticia  et  veritate  sectanda  coiiiperiimis  pervigiles 
defensores,  motu  proprio,  non  ad  ipsorum  vel  aliorum  pro  eis 
nobis  super  hoc  oblate  peticionis  instanciam  in  eiusdem  sancte 
Romane  ecclesie  .  .  .  cardinales  .  ,  .  assumimus  ,  ,  .  Dat.  Paniscole 
Dertusensis  diocesis  V.  Kalendas  Decembris  anno  vicesimo  nono. 

Am  29.  November  erhält  Jnliavns  den  Titel  hasilice  XII  ap.  de  Urbe, 
Exhuinus  erhält  s.  Laurencii  in  Lucina,  Do)iiiiiiciis  heJi-otinut  s.  Petri  ad  vinoula 
1111(1  Johannes  den   Titel  s.  Stephani  in  Celiomonte  (fol.  492«). 

(2Q\)  BfurdiJif    XIII.    ermächfigf   Jolfcnnic^    de   Prafii^,    Prior   des 
Ainiallosfers  in  Barcelona,    den  Bidaciis   de  Moxena  wegen 
dessen  Rückkehr  zur  Ohödienz  vom  Banne  zu  befreien.    Penis- 
cola  1418  Mai  19. 
Rom.   Vatik.  Archiv,  Ref/.  Avenion.  05  f.  4SS. 

Dilecto  fiHo  Johanni  de  Pratis  pi'iori  domus  s.  Anne  ßarchi- 
nonensis  salutem  etc.  Sedes  apostohca,  ])ia  mater  ,  .  .  Cum  itaque 
Didacus  de  Moxena  ^)  ordinis  fratrum  Minorum  et  in  sacra  pagina 
Professor,  pi'out  litteratorie  accepimus  ab  eodem  ac  ex  parte 
sua  fuit  exposituni  coram  nobis,  scismaticus  notorius  extiterit  et 
in  congregacione  Constanciensi  permanens,  congregatis  ibidem 
contra  personani  nostram  et  universalem  ecclesiam  tam  allegando 
quam  alias  dedei'it  auxilium,  consilium  et  favoiem,  .  .  .  tandem 
sue  mentis  oculis  erectis  ad  Dominum,  eins  placitis  se  coaptans 
et,  ut  verbis  ipsius  Didaci  utamur:  sensata  et  dih'genti  studio 
considerata  illa  nejihandissima  barataria  nuper  a})ud  Constanciam 
per  notorios  periuros  tam  nequiter  et  fraudulenter  .  .  .  facta, 
abinde  recesserit  et  ad  partes  istas  se  transtulerit  ac  errorem 
suum  in  humilitatis  spiritu  recognoscens  ad  nostram  et  Romane 
ecclesie  devocionem  et  obedienciam  .  .  .  iam  reductus  existat,  .  .  . 
nos  prefatum  Didacum  ab  excommunicacione  et  aliis  sentenciis 
liberandum  .  .  .  concedimus  facultatem.  Datum  Paniscole  Dertu- 
sensis diocesis  XIIII.  Kai.  Junii  anno  vicesimo  quarto. 


V(jl.  de})  Ahsrliuitt  über  die  Reise  Sigismiinds. 


IV.  Abschnitt. 

Der  Schriftencyclus  zur  Papstwahl 

im  Anschluß  an  die  Cedula:   Ad  laudem 

(1417  Mai  29). 

Zu  Anfang  1417  war  durch  die  Rückkehr  des  Römischen  Königs, 
durch  den  Anschluß  der  Aragonier  und  Navarresen,  sowie  durch  das 
Erscheinen  der  Kastilier  in  Konstanz  (29.  März)  die  Frage  der 
Papsdcahl  lebendiger  geworden.^)  Akut  wurde  sie  aber,  als  am 
5.  April  die  kastilischen  Gesandten  in  auffälliger  Weise  nach  dem 
Vorgehen  bei  der  kommenden  Wahl  an  den  leitenden  Stellen, 
darunter  auch  beim  König  sich  erkundigten.  Die  Freiheit  des  Wahl- 
modus wurde  plötzlich  von  den  Kardinälen  bestritten.')  Sie  wiesen 
darauf  hin,  nach  der  Abdankung  Gregors  XII.  sei  beschlossen,  daß 
die  nächste  Wahl  nur  in  einer  vom  Konzil  zu  bestimmenden  Form 
stattfinden  dürfe,  und  die  Zustimmung  zu  diesem  Beschluß  sei  dem 
Kollegium  durch  Drohungen  des  gregorianischen  Gesandten  Karl 
Malatesta  und  des  Patriarchen  von  Antiochien  abgerungen 
worden.^) 

Dem  Könige  und  weiten  Kreisen  des  Konzils  war  die  Auf- 
rollung des  Wahlirroblems  höchst  unerwünscht;  sie  wollten  erst  die 


')  Ego  laborabo.  schrieb  der  Kardinal  rou  Ostia  am  13.  Februar  an 
K.  Alfons  von  Aragon .  quocl  cito  finis  oblatus  breviter  habeatur.  Vestra 
enini  et  statui  vestro  multum  intercst,  quod  cito  papam  uiiicum  ha))eamus. 
(Or.  im  Archiv  der  Krone  sii  B  irceloua).  Am  12.  Dezember  141H  bitten  die 
französischen  Gesandten  Herzog  Ludwiy  von  Bayern  um  haldige  Rückkehr 
nach  Konstanz:  Avec  ce  vous  pourrez  moult  profitter  en  fait  principal  du 
concil  general,  qui  touche  la  future  elecciou  du  pajje.  (München,  Geh.  Staats- 
archiv.) 

2)  Bd  II  Od— 98. 

•'')  Nach  Absetzung  Johanns  XXIII.  beschloß  das  Konzil  keine  Wahl  vor- 
zunehmen sine  deliberatione  et  coiisensu  coiicilii.  Nach  der  Abdankung  Gre- 
gors XII.  wurde  dasselbe  beschlossen,  außerdem  aber  in  einem  neuen  Votum, 
daß  die  nächste  Wahl  fiat  modo,  forma,  loco,  tempore  et  materia  per  s.  con- 
ciiium  ordinaiidis.  Das  war  der  für  die  Kardinäle  gefährliche  Beschluß. 
Hardt  IV  282  und  .375.  Vgl.  zum  Ganzen  Fromme.  Die  Sjmn.  Nation  und  das 
Konstanzer  Konzil  S.  46 — 79;  Fromme.  Der  erste  Prioritätsstreit  auf  dem 
Konstanzer  Konzil,  Rom.  Quartalschrift  IV  509  ff.     Dort  ältere  Literatur, 


614  IV.  Abschnitt.     Der  Schiiiteiicyclus  zur  Papstwahl. 

Reform,  dann  die  Wahl,  dagegen  verlangten  die  Kardinäle  und  ihre 
Anhänger  zuerst  Beseitigung  der  Anomalien  einer  hauptlosen 
Kirche.  All  die  Aufregungen  der  nächsten  Monate,  die  uns  Kar- 
dinal Fillastre  mit  höchster  Anschaulichkeit  schildert,  hängen  mit 
diesem  Prioritätsstreit  zusammen.  Erst  als  der  zähe  Wille  des 
Königs  infolge  des  Abschwenkens  seiner  Getreuen  schwankend 
umrde,  kehrte  größere  Ruhe  seit  der  zweiten  Hälfte  September 
zurück. 

Im  April  und  Mai  lehnten  die  Kastilier  die  Beteiligung  an  den 
Konzilsverhandlungen,  besonders  auch  an  den  Vorarbeiten  für  die 
Absetzung  Benedikts  XIII.  mit  der  Ei^klärung  ab,  daß  ihre  In- 
struktion- erst  eine  Klarlegung  des  Wahlgeschäftes  verlange.  Sie 
drängten  durch  förmliche,  vielleicht  veranlaßte  Proteste  die  Kardi- 
näle zu  weiteren  Äußerungen.  Versuche  des  Kollegiums,  durch 
Verhandlungen  die  Wahlfrage  in  Fluß  zu  bringen,  fanden  wenig 
Gegenliebe.  Sigismund  erklärte,  er  wolle  lieber  in  den  See  ge- 
worfen werden,  ehe  er  zugäbe,  daß  die  Wahlfrage  vor  Absetzung 
Benedikts  verhandelt  werde.  So  griffen  die  Kardinäle  durch,  nach- 
dem Wahlvor schlage  von  Seiten  der  Anhänger  Sigismunds  und  der 
Kastilier  vorausgegangen  waren.^) 

Am  Pfingstsamstag  überreichte  Kar^dinal  Fillastre  dem  König 
das  von  Kardinal  Ailli  verfaßte  und  in  der  Pfingstpredigt  verteidigte 
berühmte  Wahlprogramm:  Ad  laudem,  (Hardt  H  586u.ö.)  Der  Kern 
ist:  Wahl  durch  Kardinäle  und  Konzil,  d.  h.  durch  die  'Nationen;  die 
Zahl  der  Nichtkardinäle  darf  die  Zahl  der  Kardinäle  nicht  über- 
steigen; gewählt  ist  nur  der,  welcher  zwei  Drittel  der  Kardinals- 
und sonstigen  Wählerstimmen  „principaliter"  oder  „per  acces- 
sionem"  auf  sich  vereinigt. 

Eine  Reihe  von  Schriften  für  und  wider  den  Vorschlag  er- 
scheinen in  den  nächsten  Monaten;  oft  in  Form  von  Konklusionen, 
oft  als  Anschläge  an  den  Kirchtüren,  zuweilen  als  ausführlicher 
Traktat!  Fast  alles  ist  ungedruckt.  Die  meisten  stammen  wohl  von 
deutscher  Seite;  die  siebzehnköpfige  Kommission,  welche  die 
Nation  zur  Prüfung  anfangs  Juni  eingesetzt  hatte,  fand  eben  motiva 
efficacissima  ad  ipsam  cedulam  repellendam').  Schon  im  April 
nach  der  Erklärung  des  Kardinals  von  Venedig  über  die  Furcht 
des  Kollegiums  hatte  ein  Anonymus  diese  Empfindung  in  einem 


>)  Vfjl.  Bd  II  98— los. 

-)  So  iincli  dem  Bericht  des  Peter  von  Pulka  im  Archiv  für  Kunde  österr. 
Geschichtsquellen  XV  52. 


Einleitung.  615 

Schreiben  an  Sigismund  durch  den  Hinweis  auf  die  Empfindung 
eines  siebenjährigen  Jungen  scharf  verhöhnt  und  dringend 
strengstes  Geheimnis  gegenüber  den  damaligen  Anfragen  der 
Kastilier  in  der  Wahlsache  verlangt  (262).  In  einer  Stuttgarter 
Handschrift  erscheint  die  Cedula  selbst  begleitet  von  sehr  un- 
freundlichen Glossen,  die  merkwürdiger  Weise  auch  die  Reichs- 
reform damit  in  Verbindung  bringen  (263).  Denn  ohne  Reichs- 
reform keine  Kirchenreform.  Und  dann  wird  auf  die  kraftvolle 
Stellung  Ottos  d.  Gr.  in  der  Kirche  hingewiesen.  Es  klingt  ivie 
Lektüre  der  Schriften  Dietrichs  von  Nieheim,  der  so  oft  Otto  d.  Gr. 
zitierte  und  der  gerade  kurz  vor  seinem  Tode  in  Konstanz  zu  Ehren 
kommt.  Denn  in  dem  ausführlichsten  Wahltraktat  zählt  der 
deutsche  Verfasser  neben  den  Reformschriften  des  hl.  Bernhard, 
des  Augustinus  von  Ancona,  des  Heinrich  von  Langenstein,  des 
Kardinals  Ailli  auch  die  größtenteils  verlorene  Chronik  Die- 
trichs auf  (264).  Ein  merkwürdiges  Sammelsurium  von  Reform- 
schriften setzt  dieser  Autor  als  in  Konstanz  bekannt,  oder  doch 
ans chaffensnotw endig  voraus.  Neben  den  genannten  figurieren 
auch  das  Speculiim  aureum  und  De  squaloribus  Romane  curie! 
Daraus  soll  Reformstimmung  gewonnen  werden,  in  erster  Linie 
zur  Ablehnung  der  Kardinalscedula,  die  ja  doch  die  Vorherrschaft 
der  beiden  Nationen,  Italiens  und  Frankreichs,  verewige,  von  denen 
die  andern  christlichen  Völker  als  „Barbaren"  bezeichnet  würden. 
In  elf  Punkten  werden  die  Gründe,  stichhaltige  und  rabulistische, 
gegen  die  Annahme  aufgeführt.  Kardinalat  und  Papsttum  dürfe 
nicht  eine  Nation  allein  besitzen;  auch  Deutschland  müsse  trotz 
des  Kaisertums  Kardinäle  haben. 

Charakteristisch  ist  der  Pessimismus,  mit  dem  der  Autor  das 
ganze  Weltgeschehen  des  Abendlandes  betrachtet.  Er  hat  viel 
gesehen  und  nachgedacht.  Christliche  Politik  gibt  es  kaum.  Keiner 
kümmert  sich  um  die  Chiisten  des  Orients.  Selbst  die  Bekehrung 
nichtchristlicher  Untertanen  christlicher  Fürsten  unterläßt  man. 
Rom  ist  in  spiritualibus  zu  Grunde  gerichtet,  in  temporalibus  gehts 
ihm  schlimmer  wie  einer  heidnischen  Stadt.  Mißtrauen  beherrscht 
die  Politik;  alle  Herrscher  fürchten  die  Vergiftung  und  haben 
darum  die  credencia.  Auch  die  Päpste  sind  in  Gefahr,  von  ehr- 
geizigen Kardinälen  vergiftet  zu  werden.  Gibts  in  Deutschland 
noch  nichtsimonistische  Geistliche?  Alles  ist  voller  vicia;  abge- 
sehen-vom  Glauben,  und  den  trifft  man  meist  nur  bei  dem  Volke, 
nicht  bei  den  literatis,  ist  es  selbst  bei  den  Heiden  nicht  so  schlimm. 


(Jl6  IV.  Abschnitt.     Der  SohriftPiicyflu.s  zur  Papstwahl. 

Jetzt  muß  die  Reform  kommen,  oder  es  ist  vorbei  mit  Kirche  und 
Reich. 

Auffällig  sind  eine  Anzahl  Irrtümer.  So  die  Unklarheit  über 
den  Charakter  der  Cedula:  Ad  laudem.  Der  Verfasser  hält  sie 
für  ein  Produkt  der  Nationen  und  behauptet  die  Cedula  der  Kar- 
dinäle nicht  gesehen  zu  haben,  obwohl  er  sie  anführt.^)  Auch  die 
Bemerkung  über  die  sieben  auswärtigen  Kardinäle  ist  Phantasie. 

Ein  kleiner  Abschnitt,  der  der  Reichsreform  gewidmet  ist, 
wurde  bereits  früher  von  Höfler  gedruckt  und  ist  dann  als  ältester 
Eeichsreformplan  von  staatsrechtlicher  Seite  öfter  besprochen 
worden.  Ähnlich  der  kirchlichen  Zentralverwaltung  sollte  es  auch 
eine  zentrale  Reichsverwaltung  geben;  wie  die  Kardinäle  dem 
Papst,  so  sollten  aus  allen  Landesteilen  bestimmte  Räte  dem  Kaiser 
als  Reichsregiment  zur  Seite  stehen.") 

Matter  wirkt  ein  anderer  Traktat  (265).  Er  geht  von  der 
absoluten  Oberhoheit  des  Konzils  über  die  Kirche,  besonders  über 
die  Kardinäle  aus;  in  immer  wiederholten  Wendungen  erklärt  er: 
auctoritas  concilii  est  suprema  in  terris,  illimitabilis  usw.  Das 
Konzil  wählt;  kein  anderer,  denn  das  Konzil  ist  von  Gott,  die  Auto- 
rität der  Kardinäle  von  Menschen.  Die  Kardinäle  wollen  mit  ihrer 
Cedula  ein  Schisma;  more  inepti  libelli  esset  dentibus  laceranda.'') 

Proteste  wechselten  im  Juni  und  Juli  bis  zum  Tage  der 
Absetzung  Benedikts  (26.  Juli)  ab  mit  Konklusionen  zu  Gunsten 
der  Cedula  (266—269).  Sie  zeugen  jedenfalls  von  der  starken 
Erregung  der  Gemüter.  Denn  es  war  ja  nicht  bloß  die  Form  der 
Wahl,  sonderen  mehr  noch  der  Gedanke  der  Priorität  der  Reform, 
der  die  maßgebenden  Kreise  erfaßt  hatte.  Die  Erhitzung  zeigte 
sich  in  der  öfter  beiderseits  wiederholten  Beschuldigung,  daß  die 
Gegner  Schismatiker  oder  AnJiänger  der  husilisclien  Irrlehre  von 
der  kopflosen  Kirche  seien. 

Ruhig  und  rein  juristisch  faßt  Kardinal  Cramaud  die  Sache 
auf.  Er  geht  von  der  nach  ihm  auch  für  die  Konzilszeit  sicheren 
Grundlage  aus,  daß  die  Kardinäle  die  kanonischen  Papstwähler 
seien,  daß  sie  aber  andere  zur  Wahl  hinzuziehen  dürften.     Stehe 


1)  Vgl.  unten  S.  631. 

-')  Vijl.  über  das  Weitere  und  den  Wert  des  Planes  E.  MoUtor,  Die  lieidis- 
reforinhestrdmiiifen  des  15.  Jahrhunderts  (in  Gierkes  Unfersticltungen  132) 
S.  46 — 60.  Dort  auch  weitere  Literatur.  Das  Stück  gedr.  im  Archiv  f.  Kunde 
österr.  Geschi cht sqn eilen  XTI  363  f. 

*)  Ctiaralcter istisch  sind  die  vielen  [jliilosopliiscJten  Einstreuungen. 


Einleitung.  617 

dieses  fest,  so  sei  die  Heranziehung  von  Wählern  gerade  für  die 
im  Kollegium  nicht  vertretenen  Nationen  bedeutungsvoll.  Sie  be- 
kommen ja  Einfluß!  Stärker  überzeugt  die  Beweisführung,  welches 
Unheil  der  Ausschluß  der  Kardinäle  nach  sich  ziehe.  Es  würde 
dann  niemals  eine  allerseits  gebilligte  Wahl  erfolgen.  Auch  der 
Gedanke  war  berechtigt,  daß  eine  Konzilswahl  nur  mit  Mühe  und 
langsam  zustande  komme,  eine  beschleunigte  Wahl  aber  notwendig 
sei.  Historisch  interessant  ist  Cramauds  Urteil  über  die  Wahl 
Johanns  XXIII.,  über  seine  Wähler,  zu  denen  der  Kardinal  von 
Rheims  nicht  gehörte,  und  seine  Persönlichkeit.^) 

Den  ganzen  Komplex  der  Streitfragen  umfaßt  ein  schon  längst 
gedrucktes,  aber  kaum  herangezogenes  Gutachten:  „Ad  obviandum 
multis  erroribus."-)  Es  wendet  sich  vor  allem  gegen  die  Priorität 
der  Reform  und  den  Gedanken,  daß  die  Kirche  durch  Akephalie 
keinen  Schaden  leide.  Das  sei  die  maxima  deformacio  ecclesie. 
Und  ebenso  scharf  wird  die  Anrufung  des  brachium  seculare  abge- 
lehnt. Man  stehe  vor  der  großen  Gefahr  des  Auseinander gehens 
der  Konzilsväter  ohne  Papstwahl,  vor  allem  auch  weil  nicht  bloß 
die  Konzilsväter,  sondern  auch  die  Stadt  Konstanz  und  Umgebung 
die  Auflösung  wünschten  und  weil  nach  astronomischer  Anschauung 
eine  Seuche  nahe."^) 

Im  August  sucht  dann  noch  ein  Anhänger  Sigismunds,  der 
berühmte  Humariist  Petrus  Paulus  Vergerius,  die  Priorität  der 
Reform  zu  retten.  Schon  anfangs  Juni  hatte  er  vorgeschlagen,  am, 
11.  Juni  wolle  er  die  Cedula  in  dem  Sitzungsraume  der  deutschen 
Nation  angreifen.  Die  Kardinalsanhänger  setzten  eine  Verteidi- 
gungskommission fest.  Doch  kam  es  nicht  zur  Disputation,  weil 
die  deutsche  Nation  trotz  Wunsch  des  Königs  dagegen  war.  Ver- 
gerio  wurde  von  vielen  verlacht.^)  Am  Laurentiustage  ließ  er  neue 


')  Cramauds  Tütifjkeü  sii  Guusteu  der  Cedula  erwähnt  auch  Fillastre: 
Bd  II  112. 

■^)  Hardt  I  922 — 927.  Dieses  aus  einer  LeiirAger  Handschrift  gedruckte 
Stück  ist  mir  öfter  handschriftlich  heneifiiet :  Stuttgart,  Rom  usw. 

•*)  Ex  qua  lono:a  mora  iion  solum  attediata  sunt  nolabilia  supposita  huius 
concilii,  Imo  hec  civitas  Coiisiaiicia  cum  Iota  provincia  circumviciua.  Propter 
periculum  pestilentis  aeris,  ad  quem  secuudiim  iudicium  astronomorum  et 
medicine  peritorum  tempus  valde  disponitur.  —  Nach  dem  ganzen  Tenor  ist 
das  Slück  im  Juli,  vielleicht  erst  nach  der  Absetzung  Benedikts  entstanden. 
Andeutungen  su  dem  2.  Punkt  sehe  ich  in  der  Eingabe  Ende  Juni  Bd  II 
124  oben. 

*)  Bd  II  112, 


618  IV.  Abscluiitt.     Der  Scliriftenryclus  zur  Papstwahl. 

Angriffe  gegen  die  Cedula  anschlagen  (270)  und  ebenso  am 
22.  August.  Die  letzteren,  die  wir  leider  nur  aus  der  Erwähnung 
der  Gegner  (271)  kennen,  müssen  besonders  scharf  geivesen 
sein.  Denn  darin  wird  von  Simonie,  Benefizienv erkauf  und  selbst 
Kauf  des  Papsttums  gesprochen. 

Inzwischen  war  am  11.  Juli  der  bekannte  Sekuritätsvertrag 
zwischen  Sigismund  und  den  Kardinälen  geschlossen,  die  Stimmung 
in  den  gegnerischen  Kreisen  gemildert.  Damals  ist  wohl  der  Ge- 
danke eines  Vermittlungsvorschlags  entstanden,  den  ein  Kardinals- 
anhänger einem  Gegner  mitteilt  (272).  Die  Vorschläge  sind  zwar 
nicht  zu  Anträgen  gediehen;  aber  im  wesentlichen  ist  man  darnach 
verfahren,  indem  Benedikt  XIII.  abgesetzt  und  dann  sofort  eine 
auf  Papst,  Kardinäle  und  Kurie  beschränkte  Reform  in  Angriff 
genommen  wurde.  Freilich  mit  Stockungen;  die  Kardinäle  und  die 
mit  ihnen  im  Laufe  des  Juni  und  luli  immer  enger  verbündeten 
Italiener,  Franzosen  und  Spanier  forderten  Erneuerung  der  Re- 
formkommission, die  beiden  anderen  Nationen  zögerten,  und  der 
König  erklärte,  es  gäbe  keine  Wahl  vor  der  Reform;  und  er  hielt 
so  das  Eine  und  das  Andere  hin. 


Anonymus  an  Sigismund.  619 

(262)  Anonymus  an  Slgismund :  Gründe,  warmn  im  gegenwärtigen 
AugcuJdick  ührr  die  WaJd  nicht  gesprochen  werden  darf. 
(1417  nach  AprU  20.) 

Wien,  Hof-  und  Staatsbibliothek  5100  f.  49.  Eingelegtes  püchtiy  ge- 
schriebenes Blatt. 

Pi'inceps  cleinentissinie. 

(1)  Qiiod  in  tei-iiiinis,  in  quibus  siiiiius,  noii  licet,  decet  aut 
expedit  in  nacionibus  aut  eariini  deputatis  vel  depiitandis  seu 
alias  nisi  ex  studio  canierali ")  vel  cum  paucis  tractare  et  minus 
deliberare  de  materia,  modo  et  forma  eligendi  in  Dei  ecclesia 
futui'i  pontificis  et  multo  minus  istani  apperiie  dominis  Castellanis 
licet  requirentibus  ^)  et  permaxime  de  statu,  condicione  et  persona 
eligencium  et  presertim  ante  eiectionem,  quantum  ea  opus  est, 
Petri  de  Luna  et  ipsorum  unionem  ad  nos,  nisi  per  hoc  concilium 
debite  congregatum,  quod  hanc  materiam  sibi  cum  soIe[m]pni 
decreto  reservavit,  fuerit  sole[m|pniter  data  facultas. 

(2)  Quod,  si  et  quando  oportebit  de  hoc  agi,  quod  collegium 
d.  cardinalium  nunquam  habuit  aliquo  vacacionis  casu  a  iure 
saltim  dispositive  (?)  eiectionem  summi  pontificis  solum  et  per  se 
remotis  aliis  quibuscunque. 

(3)  Quod  in  terminis,  in  quibus  sumus  de  presenti,  nunquam 
a  iure  habuit  neque  usu,  consuetudine  aut  prescripcione  neque 
aiio  titulo  electionis  huius  potestatem. 

(4)  Quod  generale  ecclesie  concilium  semper  habuit,  habet  et 
habebit,  nisi  Christus  legisfer  noster  aliam  per  se  daret  legem  et 
formam,  .  .  .  potestatem  ...  in  perpetuum  per  modum  legis  ordi- 
nandi,  statuendi  circa  modum,  formam  et  materiam  huius  electionis 
et  personas  eligencium  et  iam  perantea  facta  et  statuta  quecun- 
que  hominis  vel  concilii  precedentis  auctoritate  mutare  et  revocare 
in  totum  vel  in  partem  pro  sui  arbitrii  disposicione,  et  in  con- 
trarium  dicere  et  sentire  est  error  in  iure  divino  et  humano. 

(5)  Quod  hoc  sacrum  concilium  generale  reservahdo  sibi  hac 
vice  materiam,  formam,  modum  ac  eligencium  personas  iuri  com- 
muni  innixum  fuit  et  iure  sibi  competenti  usum  est  et  per  hoc  nenn'ni 
fecit  iniuriam  et  presertim,  quia  cause  nedum  una  set  plurime, 
que  notorie  sunt  mundo,  concurrunt  in  termim's,  in  quibus  sumus, 
circa  noviter  statuendum,  si  eidem  concilio  hoc  videatur,  que,  cum 


a)  So  Hs. 

')   Vgl.  deren  Forderung  vom  10.  April.     Bd  II  09. 


620  IV.  Al).sfliiiitl.     Der  Schrilteiicyclus  zur  t^apstwalil. 

()])(>rtiiit,  expiinientiir  et  illa  veritas,  plus  quam  expediret,  iniiotes- 
cit  et  per  hoc  de  consensu  aut  dissensu  quorunicunique,  qui  preten- 
dereiit  se  in  hoc  habere  aliquid  ius,  uou  curanduin. 

(6)  Ex  isto  sequitui',  quod  perversus  uietus  \)  adhibiti  ad  haue 
reservacioneiii  consensus  doininoruiii  caidinaliuin,  eciani  si  verus 
erat  et  cadeiis  in  constantissiniuni,  nil  in  hoc  innmtat,  quin  ynimo 
confusionem  et  ignonn'niani  i)ietendentibus  infert,  quoniani,  et  si 
eoruni  consensus  vel  dissensus  requireretur,  prout  non,  ut  patet 
per  precedenteni  conchisioneni,  constat,  quod  non  cadebat  in 
pueruui  septenneni.  Et  si  esset  atrox  et  cadens  in  constan- 
tissiuiuui,  purgatus  fuisset  per  actus  subsequentes  et  diuturnilatem 
(hirantis  ex  post  concihi,  in  quo  post  .  .  .  ipsi  in  ])lena  fuisse 
libertate  confisi  sunt. 

(7)  Quod,  si  electio  fieret  per  collegiuiu  et  presertini  soknn 
sine  approbacione  huius  concihi,  in  terminis,  in  quibus  sunius, 
electio  talis  non  esset  canonica  nee  que  sequerentur  ex  ea,  et 
ista  dependent  corollarie  ex  preniissis. 

(8)  Quod  contra  decretuin  predictuni  aliquid  nunc  statuere 
vel  ordinäre  vel  illud  in  dubium  revocare  est  auctoritatem  huius 
sacri  concihi  infringere  et  enervare  eciani  in  quibuscunque  aliis 
ibi  actis. 

(9)  Quod,  cum  contraria  conclusio  quarte  superius  ^)  posite 
Sit  in  hoc  concilio  a  pluribus  publica  voce  asserta  et  per  varias 
cedulas  a])ud  niultos  i)ublicata.  attendentes,  quod  erronea  et  firnii- 
tatis  huiusuiodi  concihi  desli'uctiva  et  quod  concilia  generalia 
nedum  presentibus,  set  et  iuturis  casibus  et  teniporibus  con- 
sueverunt  et  debent  ac  tenentur.  (piantuin  i)ossibile  est,  providere, 
et  presertim  ista  niateria,  quod  illa  opinio  et  assercio  condenip- 
netur  et  asserentes  verbo  vel  scripto  illani  revocent  et  si  illani 
sustinere  voluerint,  publice  hat  de  illa  discusio  veritatis,  ne  in 
tanto  et  tani  notabili  ac  autentico  concilio  eri'or  perniciosus  re- 
nianeat  non  confusus. 

(263)  Die  Crrhila :  Ad  laudem  näf  cuizelnc  Ausclhh'Ar  bekämpfen- 
den Bemerkungen.     (1417  Mal  29  und  später.) 
Stuttgart,   Stnatshihliothek  Lcit.   137  f.  212  f.     Die   Cechda  findet  nicli   oft 
handschriftlich  mit  Jdciiicn.  nnbedeutendeu  Abiveiclniiifjoi.    BeacMcn^ivert  wohl 


')   Y(jl.  h'ede  de^  Kardinals  von    Venedig,  Bd  II  98. 

■^)  Darnach   muß  schon   öfter  gegen   die   absolute  Oberhoheit   des   Konzils 
geschrieben  sein.     Vgl.  auch  Bd  II  705  ff. 


Die  C.'dula:  Ad  laiulfm.  621 

iiur  das  hier  anf(jGnnmniene  noliierunt  stntt  noluerant,  statt  consenserint  haben 
einige  Hss.  consenserunt,  retractatio  statt  retractio ;  beide  Formen  sind  be- 
rechtigt. —  Schlußsatz  war  uiigedruckt.  Die  kritischen  Bemerkungen  finden 
sich  niir  hier.  Aus  der  Bemerkung  zu  uniant  darf  man  auf  eine  recht  frühe 
Abfassung  schließen,  jedenfalls  vor  dem  18.  Juni. 

Ad  laudeni,  gloriam  et  honorem  oiiinipotentis  Dei,  ad  pacem 
et  imitatem    universalis    ecclesie    ac    totius    ])0|)iili    cln-istiani,    ad 
deferendum  aiictoritati  et   honori  luiius    sacri   generalis    Constan- 
tiensis  concilii,  ut  electio  fiituri  Romani  et  suninii  ])ontilicis  proxinie 
fienda  firniiori  aiictoritate  et  pluriuni  roboretur  assensu  satisfiat- 
que    votis    multoruni    et   ne,    attento  statu    ecclesie,    super   dicta 
electione  in  posteruni  ulla  retractio  ullusque  scrupulus  in   nienti- 
bus  hominum  resideat,  sed  ex  illa  sequatur  unio')  plenissinia  et 
perfecta  fidelium  ac    exinde    Serenissimus    Romanorum,  Hungarie 
etc.  rex  Sigismundus  suorum  ad  unionem  li  ab  e  n  d  am -)  laborum 
f  r  u  c  t  u  m  ^)    et    g  1  o  r  i  a  ni    c  o  n  s  e  q  u  a  t  u  r/)    et    ut    reverendi 
patres  episcopi  et  nobiles  et  spectabiles  viri  et  doctores  insignes 
ceterique  legati  Serenissimi  regis  Castelle  nomine  dicti  regis  pre- 
fato  concilio  se  uniant,"^)  qui  noluerunt  se  unire,  nisi   prius*') 
certificati  de  modo  electionis  predicte  et  maxime,  qui  erunt  elec- 
tores^):  collegium  sancte  ecclesie  Romane  caidinalium,  ad  quos 
de  iure   pertinet    ins    eligendi  Romanum    et  summum    pontificem, 
dictos  legatos,  quantum  in   se  est,  certificans  offert   eidem    sacro 
concilio  atque  legatis  predictis,  quod   hac    vice   dumtaxat    ad   eli- 
gendum  Romanum  pontificem  unacum  ipsis  cardinalibus  de  qualibet 
natione  in  eodem  sacro  concilio  pro  nunc  existente  et   nominata 
assumantur  aliqui  prelati    vel  alie   insignes    persone   ecclesiastice, 
quorum  et  quarum  onmium  numerus  ipsorum  cardinalium  numerum 
non  excedat,*^)  quos  seu  quas  quelibet  ipsarum  nationum  ])er  se 
ad  hoc  decrevit  eligendos  cum  ipso  cai'dinalium  collegio;  hoc  tamoii 
in  ipsa  electione  obsei'vando,  quod  non  valeat  electio  nee  electus 
pro  summo  pontifice  habeatur,  nisi  due  partes  cardinalium  in  con- 
clavi  existentium  et  due  partes'')  ceterorum  cum    cardinalibus 
ad  eligendum  admittendorum  et  tunc   admissorum  consentient  et 
consenserint ;    hoc    etiam    observando    atque    ex    nunc    volunt   et 
intendunt  vota   quorumcunque   in   ipsa  electione   emittenda^") 
nulla  esse  nee  aliter  intendunt  in  aliquem  consentire,  nisi,  ut  pre- 
mittitur,  due  partes  cardinalium  et  due  partes    aliorum    ])rincipa- 
liter  aut  per  a  c  c  e  s  s  i  o  n  em  ^^)  in  unum  concuri'ant ;   hoc  etiam 
adiecto,  quod  i)relati  et  alii  cum  ipsis  cardinalibus  ad  electionem 
huiusmodi    admitlendi    omnes    etiam     et   singnias    constitutiones 


622  IV.  Absclinitt.     Der  ScliriftPiicyclus  zur  Papstnalil. 

apostolicas,  etiam  penales,  circa  electioneiii  Hoiiiani  ])()ntificis 
editas  atqiie  consiietudines  observare  consuetas,  quemadiiiodimi 
i[)vSi  cai'dinales,  observare  teneantur  et  ad  illaruiii  observantiani 
astringantur. 

Teneantur  insiiper  inrare  et  inrent  dicti  electores  cardinales 
et  ab'i  qnicunque.  antequani  ad  electionem  procedant,  qnod  in 
huinsniodi  electionis  negotio  attendentes,  qnid  eis  ininiinebit,  cnm 
de  creatione  agatnr  vicarii  Jhesn  C'hi-isti,  successoris  beati  Petri, 
universalis  ecclesie  rectoris,  gregis  doniinici  directoiis,  i)uris  et 
sinceris  nientibus,  quantnni  credent  publice  utilitati  universalis 
ecclesie  proficere,  omni  cuiusque  nationis,  persone  aut  alio  inordi- 
nato  affectu,  odio,  gratia  vel  labore  abiectis  procedent,  ut  eoruni 
niinisterio  de  utili  et  idoneo  universali  ecclesie  provideatiu'  pastore. 
Et  bec  oninia  fiant  sacro  priniitus,  si  sibi  placet,  approbante  con- 
cilio  et  super  bis  interponente  decretuni  et  defectus  onines,  si 
qui  insint,  supplente. 

Et  nos  onines  et  singuli  cardinales,  qui  preinissis  consentimus, 
Omnibus  evocatis  etiam  die,  qua  ordinai'ie  consuevimus  collegialiter 
convenire,  nos  huic  scripture  propriis  manibus  subscripsimus  in 
testinionium  premissorum. 


1.  u  n  i  o.  Et  qualiter  ista  fieret,  ut  liic  ponitui'.  cum  adbuc 
non  sint  bic  cardinales,  ut  sie  dicam,  et  curiales  Petri  de  Luna 
nee  ipse  cesserit  nee  adbuc  privatus  existat  nisi  per  concilium 
Pisanum,  quod  utique  deberet  sufficere  maxime  iuxta  obedienciam 
Balthassaris  olim  Jobannis,  ne  alias  insurgeret  niaxima  con- 
tradietio. 

2.  babendam.  Expedit  omnino,  quod  eciam  in  hoc  concilio 
fiat  reformacio  Romani  impei'ii.  sine  cuius  salvacione  et  reinte- 
gracione  non  bene  et  salubriter  poterit  christianitas  deffendi  contra 
infideles.  Qiie  quidem  reformacio  nunc  imminet  facienda,  piout 
facta  fuit  in  basilica  sancti  Salvatoris  Lateranensis  per  concilium 
generale  in  personam  Ottonis  primi  magni  augusti,  tunc  Leone  VIII. 
eidem  concilio  presidente  anno  pontificatus  sui  primo.^) 

3.  fructum.  Licet  illud  in  se  sit  iustum,  equum  et  raciona- 
bile,  non  tamen  de  hoc  in  hac  cedula  debeiet  fieri  mencio  specialis, 
quia,  que  nimis  apparent  retia,  vitat  avis.  Et  non  respectu  ali- 
cuius   particularis    domini   vel    persone    dehet    unio    in    universali 


')  Vgl.  Jaffe  3704  f. 


Die  Codula:  Ad  laiidom.  623 

ecclesia  fieri,  set  propter  bonuiii  piiblicuin  tocius  christianitalis 
quia  regis  interest  multitudinis  [bonuiu]  querere.  Actus  quideiii 
incompetens  est  regis  officio  humane  gloiie  preiiiiuni,  Siiniliter 
est  niultitudini  noxiuin,  si  tale  premiuin  statuatur  ])i"incii)ium. 

4.  gloriaiii  consequatur.  0  si  melius  hunc  passum 
perpendisses  vel  saltein  in  libro  beati  Thome  de  Aquino  ^)  de  regis 
officio  et  reg-ni  origine  in  ti'actatu  sub  rubrica,  que  incipit:  Quia 
regis  interest  bonum  multitudinis  querere  etc.  studuisses,  ita  nude 
talia  non  scripsisses,  quia  humane  glorie  cupido  animi  magnitudinem 
auffert.  Qui  enim  favorem  hominum  querit,  necesse  est,  ut  in 
onmi,  quod  dicit  et  facit,  eorum  voluntati  deserviat  et  sie.  dum 
placere  omnibus  studet,  sit  servus  singulorum,  unde  Tullius  in 
libro  I  de  officiis:'^)  cavendam,  dicit,  esse  glorie  cupidinem.  Eripit 
enim  animi  libertatem  et  vii'tuosi  ac  fortis  animi  est  pro  iusticia 
contenmere  gloriam.     Tanto  magis  assequebatur  illam. 

5.  uniant,  Quod  debebant  prius  fecisse  seu  adhuc  facere, 
antequam  eis  misteria  et  secreta  nostra  panderentur.  Quis  enim 
divinare  aut  vere  dicere  potest,  si  et  quando  se  velint  nobis 
unire.  Et  quid  de  iilis  paucis  ?  Esto,  quod  se  nobis  unirent,  nee 
eciam  omnes  obediencie  Petri  de  Luna  pariter  nobis  ante  omnia 
essent  uniti.  Et  illud  esse  vestrum  quoddam  ludibrium  et  in  re 
tanta  dubium  insertum,  salvis  semper  revereneia  et  honoie  tan- 
torum  reverendorum  patrum,  qui  hanc  cedulam  tradiderunt  in 
medium  vel  dietarunt  ... 

6.  prius.  Includit  metum  seu  quandam  impressionem,  si 
bene  videatui'. 

7.  electores.  Et  quid  ad  ipsos  ambassiatores  hec,  que  ipsi 
pecierunt,  cum  nullus  eorum  sit  cardinalis  nee  aliquis  cardinalis 
ipsius  P.  de  Luna  se  nobis  adiunxerit  et  velit  esse  in  electione, 
de  qua  hie  cavetur.  Et  nedum  alia  quandoque,  set  pluia  in  hoc 
passu  altissime  preparanda  et  peragenda  caritative  et  pruden- 
tissime  requirantur,  antequam  electio  fiat  et  facta  feliciter  diu 
perseveret. 

8.  excedat.  Habent  eigo  domini  cardinales  eligentes  iam 
medietatem  pro  se  et  inter  se  liuius  totius  numeri,  nee  est  veri- 
simile,  quod  aliquis  eorum  flecteietur  a  sua  oppinione,  ita  quod 
dimitteret  suas  collegas  cardinales  in  electione  fienda  et  aliis  eon- 


')  Scmst:  De  reg'imine  principiim.     Dort  steht  Stelle  in  lih.   I  c.  7. 
-)  De  officiis  lib.  I  c.  8.     Ltigefahrer  Wortlaut. 


624  IV.  Abschnitt.     Der  Schriftencyclus  zur  Papstwalil. 

sentiret,    set   de    opposito    est    presumpcio    veliemens    multiplici 
racione. 

9.  diie  partes.  Ex  istis  ambiguitatibiis  et  per])lexitatibiis 
multe  conclusiones  et  raciones  efficaces  forsan  possent  ostendi, 
qiiod  iste  effrenis  numerus  elig-enciuni  numquam  in  electione  con- 
cordaret,  quia  ubi  niultitudo,  ibi  confusio  et  niaxime  in  hoc  passu, 
in  quo  tot  diversaruni  obedienciaruni  et  nacionuni  aut  inequalium 
statuuni  in  eodeni  conclavi  ad  eb'genduni  insimul  convenirent, 
set  ad  aliuni  niodum  eligendi  niagis  suniniaiiuni  apcioremque 
et  convenienciorem,  salva  tanien  tanta  auctoritate,  ne  scandala 
fiant,  est  ante  onmia  deveniendum.  Eciani  de  facili  poterit  inveniri, 
si  sint  ad  i'acionein  et  iusticiam  bene  dispositi  omnes  illi,  per 
quos  in  presenti  conoilio,  quod  ipsa  unio  cito  Hat,  ])i"estolatur. 

10.  emittenda.     Subaudi  in  electuni. 

11.  ac  c  e  SS  i  o  nem.  Nota  verbuni,  obsta  .  .  .'')  aliis  quam 
d.  cardinalibus. 

(264)  Trakfaf  eines  DeufscJieir,  worhr  er  rni.s  xalüreichon  Grimden 
die  Cechüa :  Ad  laudem  ablehnt  und  zugleich  ein.  Reichs-  niid 
Kirchenreformxwojekt   entwich' elf.     (1417   hcdd  nach  Mai  29.) 

Wien.  Hof-  und  Staats!) ihlioth eh-  Cod.  Lat.  5097  f.  21S—22S  (W);  Brüssel. 
Bihl.  Nationale  Cod.  Lat.f.  256—263  {Er.). 

Advisamentum  sacrorum  canonum  et  doctoi'um  eccJesie 
catholice  de  electione  pape  et  cardinalium  secundum  exigenciam 
Status  ecclesie  moderne,  et  quomodo  huius  sacri  Constanciensis 
concilii  habeatur  in  brevi  finis  salutaris.  Scriptum  sub  correccione 
et  melioracione  cuiuscunque  Dei  fldelis. 

Ad  perpetuum  lionorem  omnipotentis  Dei  et  beatissime  Dei 
genitricis,  virginis  Marie  toeiusque  triumpbantis  ecclesie.  ad 
pacem  et  unitatem  perpetuam  militantis  ecclesie,  ut  eleccio  futui'i 
Romani  et  summi  pontificis  secundum  sacros  canones  et  secundum 
fideles  doctrinas  doctorum  ecclesie  catholice  suo  debito  tempore 
devocius,  sincerius,  perfeccius  et  cicius,  quo  fieri  possit,  celebretur, 
advisatur  humillime  et  devotissime  sacrosanctum  generale  Con- 
stanciense  concilium  per  modum  sollicitacionis,  non  per  modum'') 
informacionis,  hoc  modo,  cum  predicti  sacri  concilii  prelati  et 
doctores,  ut  pie  speratur,  cojinnuniter  sciant  infrascriptinn  ad- 
visamentum sacre  eleccionis  pape  futuri  et  successorum   suoriun 


a)  Wort  abgeschirilte)!.     h)  Folgt  durchstrichen  requisieionis   W. 


Traktat  eines  Deutschen.  625 

ex  eo,  qiiod  infra  scriptos  canones,  libros  et  tractatus  et  ultra 
hec  miiltos  alios  libros  et  tractatus  *")  et  fei'e  oiiminui  sancte 
ecclesie  Dei  doctoruni,  qiii  de  hac  salutari  materia  scripserunt, 
salutifere  concordantes,  ante  iiuilta  tempora  liabuerunt  et  liodie 
habent  in  scriptis  et  diligenter,  prout  summe  necessarium  est, 
memorie  commendatos  nee  illis  meliora,  ut  creditui-,  umquam 
videi'unt  vel  ])erce))erunt.  Dignentur  ergo  iidem  prelati  et  doctoi-es 
eundem  sacrum  niodum  eleccionis  seu  modus  ex  istis  canonibus, 
libris  seu  tractatibus  in  aliqua  bona  forma  sacro  concilio  pro- 
ponere'')  causa  generalis  salutis  ad  avisandum  et  presens  scriptum 
abbreviare  et  meliorare. 

Liber  primus  est  liber  sancti  Bernhardi  ,De  consideratione' 
ad  Eug'enium  j)apam,^)  in  quo  beatus  Bernardus  asserit  tres  raciones, 
quod  non  de  i)aiicis  patriis  set  de  toto  orbe  teri'arum  cardinales 
eligendi  sunt.  Qui  sie  electi  possint  feliciter  eligere  paj)am  :  Prima') 
racio  eius  est  propter  iusticiam  servandam.  Quilibet  enim  melius 
cognoscit  condiciones  sue  pati'ie.  Ideo  dicit :  An  non  eligendi 
sunt  de  toto  orbe  orbem  iudicaturi  ?  Secundo  proptei'  cai'ualem 
affectionem  removendam.  Si  enim  de  paucis  patriis  eligantur, 
non  opinatur,  quod  aliter  fiat  nisi  vel  precum  intervencione  vel 
carnis  et  sanguinis  affectione.  Ex  quo,  ut  dicit,  sequitur  scan- 
dalum  non  solum  pusillorum  ymo  maiorum  de  ecclesia.  Tercio 
propter  unitatem  in  populo  cbristiano  nutriendam.  Contemptus 
enim  est  causa  divisionis  et  scismatis  in  ecclesia.  Principale  enim 
motivum  scismatis  Grecoruni  fuit  eorum  contemptus,  quod  ad  ec- 
clesiasticos  honores  non  assumebantur.  Si  ergo  de  qualibet  patria 
cardinales  non  assumuntur,  divisiones  et  scismata  in  ecclesia  generan- 
tur.  Hec  sentencialiter  scribit  beatus  Bernardus  in  libro  preallegato. 

Item  alius  solemjmis  liber  habetur  in  presenti  sacro  concilio, 
continens  latissime  pro  et  contra  hanc  sacram  eleccionis  materiam 
et  plura  alia  salutaria  de  reformacione  ecclesie  per  modum  questi- 
onum  iuxta  form  am  et  magnitudinem  voluminis  secunde  secunde 
sancti  Thome,  scriptus  ante  multos  annos  ad  Johannem  papam 
XXII.  intitulatus  de  ecclesiastica  potestate  fratris  Augustini  de 
Ancona,    ordinis    Heremitarum    sancti    Augustini.-)     In    quo    inter 


a)   Von    et   ultra   bis    htPrher   fehlt    Br.      b)  Fehlt   Ur.      c)  Br    eins   racio.     Bei  W.  am 
Rande:    nota  hie  cautissime   de  eleccione  pape. 

')  Goldast,  Monarchia  II 85. 

^)  Questio  23.3;  ütrum  deroiS^et  statui  perfectionis  cardinaliuni,    ut  omnes 
de  una  patria  sint  electi. 

Finke,  Acta  concilii  Constanciensis  HI.  4U 


626  IV.  Ab.sciiiiitt.     l)pr  Sclirirtf^iicyclus  zur  l'ap.shvaiil. 

cetera  eadem  scripta  pünuntiii-,  qiie  dicta'')  sunt  de  libro  beati 
Bernardi,  cum  solucionibus  arguuientonini  in  contrarium  dictis 
beati  Hernai'di  et  specialiter  solucio  istius  arg'unienti.  De  Judea 
Sülum  apostoli  fuerunt  vocati.  Ei*go  cardinales  eligi  possunt  de 
una  lingua  vel  patria.  Respondit  in  eodeui  libio,  quod  illa  eleccio 
tunc  temporis  facta  fuit  propter  duo :  Pi'inio  quia  de  alia  patria 
assunii  non  poterant,  nonduni  fide  Tbristi  alibi  predicata.  Secundo 
quia  Cbristus  secundum  carneni  soluni  ex  Judeis  natus  est.  Ideo 
apostoli,  per  quos  Christus  cunctis  gentibus  erat  nunciandus,  solum 
ex  Judeis  vocandi  erant.  Set  nunc  temporis  de  onmi  provincia 
cardinales  sunt  eiig-endi,  prout  ibidem  solempniter  concluditur 
propter  rationes  ibidem  positas.  Tertium  librum  seu  tractatum 
scripsit  ante  XX  quidam  famosus  sacre  theologie  doctor,  maxister 
Henrlcus  de  Hassia*")  in  j^enerab*  studio  VVienensi  in  paitibus  Ger- 
manie et  eundein  pro  tunc  diligenter  in  ecclesia  Dei  divulgavit^)  et 
epistolam  pacis  *")  intitulavit,  tractantem '')  eleganter  modos  refor- 
mationis  ecclesie  cum  pi'edicto  modo  eligendi  cardinales,  qui  sie 
electi  elig-ant  ulterius*)  pa])am. 

Quartum  et  quintiim  libros  seu  tractatus  promulgavit  in  hoc 
sacro  concilio  ante  plures  menses  quidam  magnus  prelatus  -)  et 
doctor.  ünum  ex  biis  intitulavit  de  potestate  ecclesiastica^),  iilium 
de  reformacione  ecclesie.^)  Et  in  tractatu  de  ecclesiastica  potestate 
hec  vei'ba  posuit  in  forma  manifeste:  Videtur,  quod  esset  optimum 
regimen,  si  sub  uno  papa  eligerentur  plures  de  omni  et  ab  omni 
provincia;  et  tales  deberent  esse  cardinales,  qui  cum  papa  et 
sub  eo  ecclesiam  regerent  et  usum  plenitudinis  potestatis  tempe- 
rarent.  Et  hoc  notari  videtur  per  capitulum  Venerabilem,  Extra. 
Qui  filii  sint  legitinu'  in  verbo,  sunt  autem  sacerdotes  levitici  generis. 
Ad  idem  facit,  quod  cardinales  sunt  pars  corporis  pape  et  eius 
coadiutores,  ut  de  iure  iui'ando:  Ego  n.  et  De  electione  capitulo 
Fundamenta  liliro  VP".  In  tractatu  autem  de  i'eformacione  ecclesie 
hec  verba  in  forma  posuit.')  Secunda  consideratio  est  de  liiis, 
que  reform  anda  videntur  circa  caput  corporis  ecclesie,  id  est  circa 
statum  pape  et  eius  curie  Romane.     Et  primo  tollendus  esset  ille 


a)  Er  predicta.     b)    W  Hassya.     c)  Br  i)aucis.     d)  Br  tractatuiii.     e)  Fehlt   W. 

')   Vgl.  A.  Kneer,  Rom.  Onartalschrift.  Supplement  I  04  ff'. 
^)  Peter  von  Ailli. 
V  Hardt  VI  15. 
*)  Hardt  I  409. 
s)  Harilt  I  414. 


Traktat  oines  Dputsolion.  627 

(letestabilis  abusiis,  a  quo  prosens  scisnia  ()rio:ineni  traxit,  scilicet, 
qiiod  una  nacio  sive  regnuni  aliquando  ultra,  aliquaiido  citra 
luontes  in  scandaluni  residue  chiistianitatis  ita  diu  ])apatuni  tenuit, 
quod  posset  dicere :  liereditate  possideaiuus  sanctuai'ium  ^)  Dei. 
Quod  quam  detestabile  sit,  precipue  in  papatu,  ostendit  ille,  qui  ayt : 
In  veritate-  coniperi,  quod  non  sit  personai'uni  acceptoi*  Dens.-)  Item 
pro  dicta  provisione  esset  statuenduni,  quod  de  cetero  maior  pars 
cardinalium  non  posset  assumi  de  uno  reg-no  sive  de  una  narione, 
sicut  quandoque  hactenus  factum  est  in  magnum  scandaluni  plurimo- 
rum ;  set  de  diversis  regnis  et  provinciis  indistincte  iuxta  personaiiiin 
mei'ita  assumantui',  quia  sicut  apud  Deum  ita  apud  Dei  ministi'os  non 
debet  esse  accepcio  personarum.  Et  videtur  sufticere,  quod  de  una 
provincia  solum  esset  unus  cardinalis,  ut  sie  in  eorinn  promocione  et 
multipiicacione  tolleretur  vel  saltem  restringeretur  et  artaretur  car- 
nalis  atfectio  promoventis  et  ut  per  assumptos  de  diversis  provinciis 
diversitas  moium  et  statuum  eorundem  Romane  ecclesie  innotes- 
ceret  ad  utilitatem  et  salutarem  provisionem  incolarum.  Hec  ibi : 
Isti  quinque  libri  seu  tiactatus  et  sacri  canones  pervenerunt 
ad  manus  fere  omnium  in  hoc  sacro  concilio  fidelite:'  laboran- 
cium  et  divulgati  sunt  aut  divulgabuntur  per  totam  christianitatem 
ad  omnes  doctores  et  fldeliores  et  multo  plures  doctores  ecclesie 
concordarunt  istis,  ut  vere  creditur.  Scripsei'unt,  et  nullus  con- 
trarium,  nisi  quidam,  qui  Ignorant,  qui  tante  auctoritati  et  bonitati 
scripserunt  in  contrarium  quandam  cedulam  que  incipit:  Adlaudem, 
que  inferius  racionabiliter  reprobatur.  Idcirco,  o  sacrosancta 
Constanciensis  generalis  synode,  in  spiritu  sancto  legitime  con- 
gregata,  sponsa  omnipotentis  Dei,  specie  tua  et  pulchritudine 
tua  intende,  prospere  procede,  et  regna.  ^)  Intende,  quod  non  solum 
tuo  sanctissimo  corpori,  cuius  Christus  caput  est,^)  et  corpus 
tuum  corpus  Christi  est,  set  cuilibet  tuo  membro  a  Christo 
Jhesu  capite  tuo  dictum  est:  Si  credideritis  omnia,  que  ego  facio, 
et  vos  facietis  et  inaiora  horum.'')  Intende,  quod,  qui  manet  in 
caritate,  in  Deo  manet  et  Dens  in  eo.*^)  Intende,  quoniodo  omnia 
vestra,  vos  autem  Christi/)    Et  oninia  donavit  nobis  Dominus  cum 

•)  Ps.  82,  13. 

-)  Act.  10,  34. 

')  Ps.  44,  5. 

*)  Col.  1,  18. 

•■)  Joh.  14.  12. 

«)  1  Joh.  4,  16. 

')  1  Cor.  3.  22—23. 

40* 


628  IV.  Abschnitt.     Der  Scliriftencychis  zur  Papst  wähl. 

Christo.^)  Esto  ergo  perfecta,  siciit  pater  tuiis  celestis  perfectus 
est.-)  Statuas  ergo,  doclara  et  decerne  super  tarn  salutari  advi- 
samento  tantoruin  doctoriini  et  sacroriim  canonum  ex  super- 
habundanti  cautela  et  ])ro  declaraclone  et  divulgacione  eorimdeni 
doctoruni  et  canonum  solempnia  decreta  et  propria  tua  diligen- 
tissinia  execucione  et  practica  confirma,  habendo  Deum  et  salutem 
onmium  et  XI  motiva  inferius  descripta  pre  oculis  tuis.  Si  feceris  hoc, 
sencies  te  ab  oninipotenti  Deo  plus  quam  umquam  prius  esse  ex- 
auditam  in  dominica  oracione,  qua  petis  :  Adveniat  regnum  tuum, 
fiat  voluntas  tua,  sicut  in  celo  et  in  terra.  Quod  secundum 
apostolum  est  iusticia,  pax  et  gaudium  in  spiritu  sancto.  Quod 
sacro  conciiio  et  toti  militanti  ecclesie  prestare  dignetur  ille, 
cuius  causa  agitur,  videlicet  pater  et  filius  et  Spiritus  sanctus  amen. 

Si  predictorum  doctorum  ecclesie  avisamentum  diligenter  con- 
sideratur,  tunc  presens  periculosa  discordia  de  electione  ])ape  ideo 
durare  videtur,  quod  avisamentum  tani  racionabile  et  tante  auc- 
toritatis  in  hoc  sacro  conciiio  propositum  non  est,  et  si  propo- 
situm,  tunc  levipensum  est. 

Ista  enini  cedula,  que  sie  incipit:  ,Ad  laudem,  gloriam  et 
honorem'  implicite  videtur  continere,  quod  nacio  Ytalica  et  Gallica 
cardinalatmn  et  consecutive  papatum  soli  obtineant,  sicut  hac- 
tenus  ducentis  annis  vel  quasi  obtinuerunt,  quibus  sanctissima 
Christianitas  in  onmem  terram  dilatata  per  predicaciones  aposto- 
lorum  Christi  sub  ipsorum  regimine  in  parvum  spacium  mundi  est 
redacta,  licet  hoc  non  tantum  culpe  ipsorum  set  omniuni  christiano- 
runi,  qui  sciverunt  et  potuerunt  iliiul  aliquo  modo  impedivisse,  im- 
putandum  est.^)  Asscribendum  est  tamen  rectoribus  christianitatis. 


')  Rom.  8,  32.       -)  Math.  5,  4H. 

^)  Am  Rande:  Nota  XII  sunt  partes  mundi,  quihus  XII  apostoli  Christi 
predicabant.  Ex  hiis  tantum  una  pars  videtur  obedire  summo  ponti- 
fici,  videlicet  predicacioni  sancti  Petri.  Itom  LXXII  sunt  lingue  seu  ydeomata 
tocius  orbis,  ex  quibus  tantum  sex  vel  quasi  videntur  obedire  ecclesie  catholice, 
quod  ex  neoli<>;encia  boni  reg-iminis  christianitatis  factum  esse  videtur.  Predicte 
XI  partes  orbis,  quas  ceteri  undecim  apo.stoli  Christi  convertebant,  adhuc 
hodie  se  bonos  christianos  esse  credunt,  licet  scismatici  et  heretici  creduntur, 
videlicet  Grecia,  Armenia,  India,  Ethiopia,  Syria,  Achaia,  Azia  etc.,  de  quibus 
legitur  in  XXXII  libris  speculi  hystoriarum  et  in  XX  librorum  voluminibus 
cosmographie.  Que  cosmographia  iam  communiter  ignoratur,  que  tamen  omni- 
bus  aliis  scienciis  preponitur  in  libro  sapiencie  c.  VII  propter  conversionem 
infidelium  et  reductionem  scismaticorum  et  ideo,  si  diligencia  fuisset  facta  et 
adhuc  fieret,  bona  spes  esset,  quod  illi,  qui  se  christianos  esse  credunt,  faci- 
llter  unirentur  sancte  catholice  ecclesie.     Bei  Br.  fast  gaiis  abgeschnitten. 


Traktat  eines  Deutschen.  629 

videlicet  predictis  duabiis  nacionibus  Ytalice  et  Gallicane,  isto 
respectu,  qiiod  soluni  regimen  illaruiu  duariiin  nacioniini  vel 
aliorum  de  paiicis  pati'iis  nun  soliiiii  suffecit  regiiiien  ecclesie,  ideo 
in  hoc  saci'o  concilio  üptinii  viri  de  omni  nacione  et  omni  pro- 
vincia  cliristianitatis,  in  quantiim  liiinianitas  per  Dei  graciam 
possibile  est,  ipsis  duabus  nacionibus,  que  nunc  cardinalatum 
possident,  adiinii^endi  sunt  secundum  doctorum  ecclesie  avisa- 
mentum  predictum  in  exoneracionem  ipsorum,  et  non  soluin  toti 
christianitati,  set  toti  generi  liumano  in  salutem.  Idem  enim 
spacium  orbis,  quod  summo  pontifici  et  predictis  cardinalibus 
obedire  consuevit,  heresibus,  scismatibus,  guerris,  raptoribus  cor- 
ruptum  est  et  cum  symonia  in  beneficiis  et  ordinibus  ita  rei)letuni, 
([uod  vix  scitur,  quis  sacerdos  secundum  ius  commune  execuci- 
oneni  liabeat  sui  officii,  precipue  in  partibus  Germanie,  et  ceteris 
viciis  singulis  tam  miserabiliter  destructum  est,  quod  excepta 
sola  sanctissima  fide,  que  magis  in  simplicibus  hominibus  repe- 
ritur,  quam  in'')  littei'atis,  quod  vix  est  in  paganismo  locus  tam 
magnus  ita  miserabiliter  in  naturalibus  bonis  moribus  destructus. 
Jherusalem  et  tota  terra  sancta  sub versa  est*"),  regna  et'')  pro- 
vincie  mundi  ^)  videlicet  Grecia,  Armenia,  Asia,  India,  Ethiopia, 
Achaia  et  alia  regna  in  multitudine  vix  credibili,  de  quibus  in 
libris  diversis  cosmographie  scribitur,  scismatica  et  lieretica  facta 
sunt.  Et  licet  omnia  predicta  regna  vel  quasi  hodierna  die  in 
christiano  nomine  glorientur,  non  tarnen  pro  eorimi  reductione 
ad  unitatem  fidei  Christiane  umquam  attemptata  videtur  aliqua 
diligencia  notabilis,  possibilis  et  facilis  ecclesie  Romane  et  catho- 
lice.  Et  cum  non  in  tantum  differant  a  fide  vera  Christi,  quin 
Sit  probabilis  spes,  quod  possint  de  facili  in  catholica  fide  nobis- 
cum  uniri.  Et  multo  minor  diligencia  facta  videtur  pro  Judeis, 
Sarracenis  et  aliis  paganis,  eciam  illorum  paganorum  et  Jude- 
orum,  qui  sub  ])otestate  et  iurisdictione  principum  christianorum 
habitant.  Komana  civitas,  capitanea  christianitatis  et  olim  tocius 
orbis,  ubi  frequencius  habitant')  iste  due  naciones,  in  spiritualibus 
satis  destructa'')  est  et  in  temporalibus  plus  desolata  quam  aliqua 
civitas  paganorum.  Sacrinn  imperium,  quod  dotavit,  exaltavit  et 
defendebat  ecclesiam  Dei,  quasi  in  nichilum  redactum  est.    Omnes 


a)  Fehlt   W.    b)  Fehlt  Br.     c)   W  habitabant.    fl)   W  distincta. 

')  Am  Rande:  Cosmographia  iam  conununiter  in  christianitate  ignoratur, 
que  in  libro  sapiencie  Vl[.  c.  omnibus  scienciis  antefertur  propter  unitatem 
predicacionuni  apostoloruni  et  tocius  generis  huniani  convcrsionem.    Vgl.  ubetu 


630  IV.  Abschnitt.     Der  Sehriftencyclus  zur  Papstwahl. 

virtutes  quasi  videiitur  in  exiliiini  relegate  et  iindique  vicia  doiuinan- 
tur.  Nee  tot  virtutes  in  ducentis  annis  videntur  per  ouines  regentes 
ecclesiani  lacte  fuisse,  sicut  aliquando  de  unico  saiicto'')  leg-untur. 
Patet  liec  uialicia  in  pluribus  cronicis,  specialiter  venerabilis 
magistri  Theoderici  de  Nyem/)  et  in  libris  et  tractatibus  scrip- 
tis  pro  reniediis  et  reforniacione  tantorum  nialorum,  videlicet  in 
tractatu,  qui  ,Speculum  aureuni  synionie'-)  appellatiu-,  et  in  illo, 
qui  incipit:  Moyset-').  Item  in  apostolis  refutatoriis,  quas  alma 
naciü  («allicana  dedit,  ut  dicitur,  procinatori  fiscaii  caniere  ^P^~ 
stolice^)  et  in  tractatibus  prescriptoruni  doctorum  ecclesie  de 
potestate  et  reforniacione  ecclesie  tractanciuni  necnon  in  ser- 
nionibus  in  hoc  sacro  concilio  factis.  Iteni  in  libro  generaliuni 
conciiioruni,  liabitoruni  in  teniporibus  nos  precedentibus.^)  Item 
in  libris  *")  egregii  doctoris  Johannis  de  Deo,  Hyspani,  de  penitencia 
et  confessionibus '')  et  in  summa  Ostiensis  de  penitencia")  et  in 
aureo  repertorio^)  s])eculatoris/)  ubi  in  i)articulari  videntur  om- 
nium  statuum  mundi  defectus  et  peccata,  que  fidei  et  rei  publice 
per  mala  exempla  summe  sunt  nociva,  quibus  communiter  maior 
pars  christianorum  publice  peccare  solent  ad  libitum,  eciam  quod 
peius  est,  absque  omni  impulsu*^)  nature  aut  aliquo  lucro  vel 
delectacione,  set  ex  sola  mala  consuetudine,  quam  eciam  ijagani 
non  habent,  contra  que  nulla  remedia  vel  cautele  efficaces  iuris 
vel  Statut or um  exercentur  seu  exequimtur.  Et  ex  istis  scriptis 
et*)  similibus  aptissime  fieret  christianitatis  reformacio  et  in  plu- 
ribus  aliis  scri])tis.  Quos  libros,  tractatus,  cronicas,  sermones 
cum  libris  provincialium  conciliorum,  tam  religiosorum  quam  se- 
culaiium,  quilibet  iuratus  huic  sacro  concilio  sub  statuta  pena  in 
scriptis  habere  deberet  aut  solus  vel  cum  deceni  aliis  aut  salteni 
iurati    de    qualibet    provincia    predictas    scripturas    aut    aliquas 


a)   W  uno  facta,    b)  Rr.  libro.    c)   W  reportatoi-ia.    d)  Br  rcpulsii.     e)  Br  vel. 

*)  Vgl.  W.  Mulder.  Dietrich  von  Nielieim  S.  89  ff.  über  die  Bruchstücke 
der  Chronik. 

^)  Brown,  Appendix,  ad  fascicukim  rerum  expeteiidaruin  et  fugiendaruni 
S.  63  ff. 

■')  Walch,  Moniinenta  niedii  aeoi  I  3  ff. 

*)  Hardt  I  761  ff.  und  öfter. 

■'')  Welches  Werk  ineint  er? 

**)  F.  V.  Schulte.  Die  Geschichte  der  Quellen  und  Literatur  des  can.  Bechls  II 
102  nennt  das  Buch  über  poenitentiaiius. 

')  F.  c.  Hvhnlte.  l.  c.  S.  128. 

*•)   Guilielnms  Durantis.     Vgl.  F.  c.  Schulte  l.  c.  S.  144  und  152  f. 


Traktat  eines  Deutschen.  631 

ipsarum")  pro  oiniiibus  iuratis  teuere  debeient,  ita  quod  quilibet 
iuratus  sciret  aut  aliquis  ipsoruni, ')  in  quibus  refornianda  esset 
Dei  ecclesia  et  qualiter  quondaiii  sepiiis  fuit  refoniiata.  Nunc 
aiitem  quasi  in  ultimo  periculo  subvei'sionis  riavicule  sancti  Petri 
nieiito  trepidantes  per  scisnia  horrenduni  XL  annoruni,  quod  eedeni 
due  naciones  sub  reginiine  suo  fovebant,  et  reforniacioneni  |)er 
sacrosanctani  Constanciensem  synoduin  Iota  christianitate  desi- 
deratissinie  tantis  long-is  teniporibus  expectante  et  sperante  avisa- 
nientuni  predictuui  oiiinium  doctoruni  ecclesie,  qui  de  refornia- 
cione  ecclesie'')  videntur  scripsisse,  a  magna  parte  prelatoruni 
eorundem  duaruni  nacionuni  et  a  quibusdam  cardinalibus,  ut 
dicitur,  contenipnitur  et  aliud  avisamentuni,  cum  quo  ipsi  soli 
papatum  et  cardinalatum  usur])are  possint,  divulgatur,  et  ut  cetere 
naciones,  maioreni  partem  cluistianitatis  facientes,  tamquam 
spiritualiter  leprose  excludantur  a  regimine  sui  jjroprii  mistici 
corporis  videlicet  ecclesie,  per  istos  laboratur,  cum  tamen  experi- 
encia  docente  iste  due  naciones  sole  christianitatem  regere  non 
potuerunt. 

Sequitur  ])redictum  avisamentuni  quorundam  personarum 
predictarum  duarum  nacionuni  et  quorundam  de  nacione  Hispa- 
nica  et  est  tale: ') 

Ad  laudeni,  gloriam  et  honorem  omnipotentis  Dei,  ad  pacem 
et  imitatem  univ^ersalis  ecclesie  .  .  .  su})plente.-) 

Et  iste  est  tenor  avisamenti  supradicti.  Et  dicitur,  quod  loco 
presentis  avisamenti  datum  sit  aliud,  quasi  idem  in  effectu,  cui 
multi  prelati  huius  sacri  concilii  consenserunt,  et  in  testimonium 
sui    consensus    nomina    sua    cum    propria    manu    subscripserunt. 


a)  Fehlt  W  aut  aliqtias  ipsaruin.  b)  Fehlt  Br.  aut  aliquis  ipsoruin.  Ob  in  W  ver- 
sehentlich statt  unter  a  eingesetzt':'    c)   Von  qui  —  eeclesie  fehlt   W. 

')  Verfasser  erklärt,  daß  er  avisainentum  der  beiden  Nationen  und  einiger 
Spanier  fohjen  lasse.  Was  er  aber  gibt,  ist  in  beiden  Handschriften,  die  Cedula: 
Ad  landein  der  Kardinäle.  Er  gibt  dann  aber  gleich  darauf  aus  dem  Inhalt 
eine  Ziffer  der  einzelnen  Nationsdeputierten  an,  die  in  der  Kardinalscednla 
nicht  steht.  Das  berechtigt  zu  der  Annahnie,  daß  seine  Behauptung,  es  existiere 
eine  zweite,  gleichgerichtete  Cedula,  die  er  nicht  kenne,  richtig  ist,  zumal  er 
auch  von  einer  Besiegelung  spricht,  die  tatsächlich  die  Kardincdscedula  erfuhr. 
—  Unmöglich  wäre  allerdings  nicht,  daß  der  Verfasser  mit  dem  zweiten  An- 
trag den  Vorschlag  der  Käst  Hier  (vgl.  Bd  II  107)  gemeint  hat. 

'^)  Am  Rande  neben  der  Stelle:  Et  maxime,  qui  erunt  electores  stellt:  Isla 
clausula  leprobatur  inferius  per  XI  inotiva,  videlicet  quod  ad  cardinales  in 
presenti  statu  non  pertinoat  ius  eligendi  summuni  pontiflcem. 


632  IV.  Abschnitt.     Der  Schriftencyokis  zur  Papstvvahl. 

quod,    (juia  habere  non   potui,    ideo    ipsuin'')  presenti   scripto  non 
imposui. 

Quod  ^)  autein  ad  imniediate  presciiptam  cediilaiii  sequatur, 
quod  sola  nacio  Ytalica  et  Gallica  papatuui  et  cardinalatuni 
possideant,  cum  quo  causa  presentis  scisiuatis  continuatur,  sie 
potest  probari:  quia  iam  sunt  in  concilio  generali  XXII ^)  vel  XXIII 
cardinales  Ytalici  et  Gallici,  inter  quos  nullus  est  de  aliis  naci- 
onibus,  ut  dicitur,  nisi  duo  Hispani. ")  Öi  ergo,  ut  predicta  cedula 
vel  predictum  avisanientum  postulat,  de  qualibet  nacione  adiun- 
gantur  ipsis  caidinalibus  ad  niaximuni  quinque^)  notabiles  persona, 
que  cum  cardinalibus  eligant  futurum  i)apam,  erunt  isto  modo 
persone  eiigentes  j)apam  XLVIII  vel  quasi  et  ex  liiis  electoribus 
erunt  solummodo  quindecim  de  tribus  nacionibus,  que  maiorem 
partem  in  duplo  christianitatis  constitiumt  et  duo  Hispani  car- 
dinales et  residui  omnes  erunt  de  duabus  nacionibus  videlicet 
XXXIII  vel  quasi,  et  sie  minor  pars  christianitatis  excedit  in 
duplo  maiorem  ])artem  christianitatis.  Eeee  ergo  qualem  equi- 
tatem  desiderant  illi,  qui  subseripserunt  se  predicte  eedule  vel 
ipsius  simili  in  el^ectu  vel  quasi.  Et  ergo,  cui  est  dubium,  quin 
tales,  qui  pro  nichilo  reputare  volunt  avisanientum  omnium  doe- 
torum  ecelesie  scribencium  de  reformacione,  quod  eeiam'')  erro- 
rem  errori  eummulando  eligant  secundum  affeccionem  suarum'^) 
nationum,  siciit  ab  antiquo  eonsueti  sunt,  et  non  secundum  veri- 
tatem  ipsum  papam  et  pai)as  futurum  et  futiu'os  et  regimt 
ecclesiam  Dei  secundum  scandala,  erimina  et  perieula  eonsueta, 
donee  non  maneat  fides  super  terram  et  omnis  homo  semper 
timere  habeat  a  quolibet  homine  sibi  eciam  propinquiori  et  dilec- 
tiori  intoxicari,  sieut  fere  iam  omnes  })rineipes  ehristiani  timent, 
ut  patet  per  eorum  eredencias.^)  Nee  quidem  papa  sit  seeurus 
pre  cardinalibus,  qui  eins  papatum  habere  desiderant  et  ambiunt. 
Et  quod  ulterius  est  timendum,  ultra  Constanciensem  civil atem 
dicuntur   esse   Septem   cardinales,   qui   eciam   oinnes   sunt  Ytalici 


a)  Statt  ideo  ipsum:  ipsos  W.  b)  XXUI  W.  c)  Fehlt  W  eciam.  d)  W  hat  suoruni 
cardinalium.    Letzteres  durchstrichen. 

*)  Am  Bande:  reprobacio  illius  eedule,  que  incipit:  Ad  laudem  etc. 

-)  Petrus  Fernandi  de  Frias  (Vrias)  ep.  Sabiuensis  und  Petrus  de  Fuxo, 
tit.  s.  Stephan!  in  Celio  inonte. 

^)  Diese  Angabe  findet  sich  nicht  in  der  Cedula:  Ad  laudem,  also  muß 
eine  andere  ähnliche  der  oben  (jencinnteu  Parteien  existiert  haben. 

*)  Vgl.  Artikel  von  Pogatscher  in  Rom.  Quartalschrift  XII.  besonders 
S-  193  ff.  und  211  ff.  über  die  probae  (credenciaej, 


Traktat  eiiu's  Deutschen.  633 

et  Gallici.^)  Si  ergo  eciaiii  papa  erit  Ytalicus  vel  (lallicus,  iit 
verisiiiiiliter  probalimi  est,  et  triginta  cardinales  oiiines  Gallici 
et  Ytalici  preter  cliios  Hispanos,  quid  ergo  erit,  iiisi  qiiod  iste  diie 
naciones  i)lus  eligeiit  secundmii  carnaiitateni  oinues  fiituros  car- 
dinales et  papas  quam  secuiiduni  iusticiaiii  et  equi tatein,  ut  liere- 
ditate  possideant  sanctuariuni  Doniini.  Et  qualit(!r  tunc  erit  vel 
stabit  ecclesie  reformacio,  reforniacionis  execucio,  ii)sius  continua 
melioracio,  sicnt  continue  necessariuni  est  fieri  V  F^ciani  ex  pre- 
dicta  cedula  sequitiii',  cpiod  in  casu,  qui  faciliter  contingere  potest, 
nullus  eligetur  in  i)ai)ani  nuiltis  temporibus,  quia,  si  cardinales 
concordant  in  aliqueni  de  suis  duabns  nacionibus  et  XV  de  tribus 
eis  adiuncti  eligent  aliqueni  in  alia  nacione,  sie  diu  potest  hoc  con- 
tinuari,  vel  iteruni  isto  modo  faciliter  unus  de  predictis  duabns  naci- 
onibus eligetur  per  hoc,  quod  tantum  qnatuor  de  predictis  ([uindecim 
minis,  donis,  promissionibus  corrumpi  possimt,  el  sie  habent  maiorem 
partein,  et  maxime,  quia  forsitan  domini  Hysj)ani  phires  consencient 
Ulis  duabus  nacionibus.  Sperant  enim  vel  sciunt  suos  cardinales  Hispa- 
nos  decem^)  vel  plures  aut  i)auciores,  qui  iam  sunt  circa  Petrum  de 
Luna,  se  velle  unire  cum  ecclesia  catholica,  et  sie  ipsi  Hyspani 
proniores'')  erunt,  ut  presumitur,  ad  excludendum  Gernianorum 
et  Anglicorum  naciones,  que  tanien  niedietatein  totius  christiani- 
tatis  continent  vel  quasi.  F^t  si  hoc  contingit,  quod  inisericordia 
Dei  avertat,  tunc  populus  unius  lingue  christianitatis  turpiter 
excludit'')  contra  doctrinas  doctoruni  ecclesie  i)opulos  christianos 
quinque  linguarum  vel  phirium  a  regimine  sui  i)roprii  mistici 
corporis,  videlicet  a  corpore  sacri  collegii  pape  et  cardinaliuin ; 
et  aliqui  in  populo  unius  lingue  predicte  reputabunt,  sicut  sepe 
reputare  et  dicere  solent,  ah'orum  christianorum  populos  barbaros 
in  contumeliam  et  blasphemiam  non  modicam  tidei  Christiane. 
Et  qui  hoc  verbis  non  faciunt,  operibus  ipsos  exciudendo  per- 
ficiunt.  0,  si  idem  populus  unius  lingue  bene  saltein  et  non 
pessime  multis  histris  annorum  rexisset  ecclesiam,  adhuc  iniseri- 
cordia Dei  ipsos  solos  in  regimine  ecclesie  Dei  pei'inisisset.  Sed 
nunc  misericordissimus  Dens  omnipotens  iiicipit  agere  cum  eodem 
populo  unius  lingue  proptei*  sanctos  parentes  ipsorum  et  continua- 
bit  cum  eis  misericordiam  suani,  si  intelligere  hoc  vult  idem 
unius    lingue    populus,    quod    ipsorum    regimen    ecclesie    propter 


a)  Bf  promotores.     b)  Br  excluditur. 

^)  Gans  unniöylich.     Wir  kennen  alle  Kardinäle. 
'^)  Übertrieben. 


634  IV.  AbscliTiitt.     Der  Schrifteiicyclus  zur  Paiistwahl. 

innumei'as  ipsoruni")  iniustitias  non  iimtatiir,  siciit  regna  gentium 
cünsuevenint  ex  divino  iudicio,  sed  in  sanctissinio  reginiine  et 
regno  adiutorio  optiniüiinn  de  tuta  christianitate  electoruni  salii- 
berriine  confortatur,  ad  quod  oninis  boniis  honio  dicat  :  Hat,  fiat. 
Et  non  valet,  si  qiiis  dicei'et:  Geiniani  habent  inipeiiiini,  per 
(|iiod  Dens  oninipotens  dotavit  et  exaltavit  ecclesiani,  et  hodie 
ecclesiani  Dei  imit  et  defendit  in  teini)orab'biis,  ergo  debent  carere 
assistentia  sui  spiritualis  patris,  pape,  et  niistici  corporis  siii 
pro|)rii,  videlicet  sacri  coUegii  cardinaliuni,  contra  avisanientuni 
doctoruni  ecclesie,  ynio  veritate  debita  inspecta.  Ex  eadem  causa 
niagis  deberent  assistere  pape,  de  quanto  niagis  dominus  impe- 
rator.  Et  ipsi  serviunt  ecclesie  secunduni  evangeliuni  ^):  Qui  maior 
sit  inter  eos,  sit  aliorum  minister  et  a  contrario  sensu,  qui  magis 
Omnibus  serviunt  sicut  maiores  inter  vos  et  secundo,  ut  maior 
unio  et  Caritas  sit  inter  sanctum  papatum  et  sacrum  imperium. 
Et  tercio  maxime  propter  reformacionem  sacri  imi)erii,  cui  per 
Dei  graciam  optimi  viri  de  omni  provincia  mundi  i)ro  consili- 
ariis  assistent  sicut  cardinales  pape.  De  qua  materia  inferius 
lacius  dicetur.  Nee  valet,  si  quis  diceret:  Germani  nolunt  esse 
cardinales,  quia  archiepiscopis  Moguntinensi,  Coloniensi  et  Treve- 
rensi  et  similibus  cardinalatus  fuit  sepe  exhibitus  et  recusaverunt.-) 
Respondeo,  quod,  si  cardinalatus  exhibitus  fuisset  magnis  doc- 
toribus  sacre  theologie,  provincialibus,  prioribus,  magistris  vel 
ministris  ordinum  vel  similibus  eiusdem  nacionis  Germanice,  for- 
sitan  aliqui  acceptassent.  Sed  archiepiscopi  predicti  iam  satis 
sunt  onerati  et  lionorati.  0  sacrosancta  synode,  sponsa  Christi 
in  terra  post  Deum  onmipotentem  potentissima,  iustissima  et 
sanctissima,  aj)pone  cum'')  impioracione  auxilii  tui  dilectissimi 
sponsi  tui  lemedium  contra  predicta  mala  salutare,  quia  nunc 
pervenisti  directe  ad  tempus  et  locum  tue  salvacionis  vel  per- 
dicionis.  Nunc  si  spocie  tua  et  pulchritudine  tua  intendis,  pros- 
perabis  et  regnabis  cum  sponso  tuo  in  terra  et  })ostea  in  celo. 
Si  non  intendis  modo,  tanta  mala,  quibus  simiiia  prius  non  erant 
nee  postea  futura  sunt,  super  filios  tuos  venient  iusto  Dei  iudicio. 
Sequere  ergo  fldeles  doctores  tuos  predictos  et  salvaberis;  non 
donnnentur  tui  servitores  servi  tui,  videlicet  aliqui  cardinales, 
servi  pape,   qui  est  servus  servorum  Dei.     Qui   cardinales  boni  a 


a)  Br  eoruin.     b)  Er  tarnen. 
•j  Math.  20.  26. 
-)  Oft  sicher  nicht. 


Traktat  eines  Deutschen.  635 

te  siisceperiiiit  a  i>i'inci])io  siiam  auctoritatem,  siiscipiant  iam  a  te, 
siciit  sepe  boni  cardinales  postulabant  publice  in  hoc  concilio, 
a  te  siiani  felicem  leforniacioneni.  Fiat  ergo  hec  reforiiuicio 
ordine  debito  post  leforinacionem  pai)atiis  cum  oiiiniiiioda  niiseri- 
cordia  et  pietate,  quia  omnes  suiiius  peccatores,  ne  aliquis  eciani 
uiiniiiius  in  sua  persona,  honore  vel  rebus  suis  ledatur,  qui 
vult  refonnari. 

Sequuntur  niotive,  quare  doniini  cardinales  duarum  nacionuni 
videntur  perdidisse  multipliciter  eleccioneni  pape  divina  preor- 
dinacione,  ut  Dens  oninipotons  suani  aptius  reforniaret  ecclesiani, 
que  motiva  considerentur  diligenter  cum  motivis  precedentibus  et 
ex  misericoi'dia  Dei  subsequente  ipsis  per  ecclesiam  cardinalatus 
restituetur  reformatus,  si  piis  votis  precedentibus  vel  melioribus 
volunt  consentire,  sicut  in  subse([uentibus  rationabiliter  persuadetur. 
Quod  ad  dominos  cardinales  hac  vice  non  pertineat  electio  summi 
pontificis,  etiam  si  cardinalatus  prius  necessario  reparandus  vel 
prius  a  concilio  sacro  presenti  confirmandus  non  esset,  sequuntur 
motiva."*) 

Primum  motivum,  quia  presens  est  ecclesia,  que  est  domina, 
qua  presente  officium  procuratoris  cessat,  ymo  i])so  facto  est 
revocatum  et  cessat  representans  presente  representato  ut  figure 
accedente  veritate  et  tenebre  veniente  luce.  Secundum  quia  sive 
per  eiectionem  sive  per  renunciacionem  dominorum  de  paj)atu 
contendentium  ipse  papatus  vacat  in  maniis  concilii.  Evgo  ab 
eins  manu  necessarium  est,  quod  procedat  institucio  vel  a  maiore 
illo,  quod  non  est  dare.  Dominus  enim  Angel iis  de  Corrario')  non 
resignavit  ins  suum,  quod  se  credidit  habere  in  i>apatu,  in  manus 
cardinalium  set  in  manus  concihi.  Tertium  quia  illi,  qui  scienter 
indignuin  elegerunt,  notorie  sunt  privati  ipso  iure  salteni  hac  vice. 
Quai'tum  quia,  ut  dicitur,  consenserunt  saltem  ipsoriim  maior  pars 
pape  pro  tunc  Johanni,  Henedicto  et  Gregorio  in  suis  obedienciis 
sie  nominatis  in  alienacione  patrimonii  ecclesie.  Ex  quo  eo  ipso 
priv^ati  sunt  suo  statu.  C.  non  licet  XII  q.  2.  Quintum  quia 
Status  ipsorum  et  singulorum  est  dubius  ex  predictis  causis  et 
maxime  in  hac  maxima  et  evidenti  tocius  orbis  contrarietate,  ex 
quo  sequitur,  quod  certum  effectum  jiroducere  non  possunt,  nee 
obstat,  quod  nominantur  cardinales  a  personis  concilii,  eciam  ab  ipso 
conciho,  quia  denominacio  secundum  iura  nulli  confert  aliquod  ius. 


a)  Br  feli!t  sequuntur  motiva.       b)    \V  Coriaro. 


636  IV.  Al)sclinitt.     Der  Schi-iftencycliis  zur  Papstwahl. 

Sextiiin  qiiia  iiunquani  habueruiit  püssessioneni,  usuni,  con- 
suetudineni  aut  prescripcioneiii  nee  aliiim  titulum  in  terniinis,  in 
quibus  suiniis,  id  est  in  generali  concilio. 

Septinium  qiiia  in  eleccione  d.  Alexandri  elegerunt  auctoritate 
concilii  et  iste  facit,  cuius  auctoritate  fit.  Et  tanien  ibi  non  con- 
currebant  tot  raciones,  quod  eis  non'')  competeret  eleccio,  sicut 
hie  coneurrunt,  seilicet  eondenipnaeio,  eleceio  indigni  et  notorii 
atque  renunciacio. 

Octavum  est  deeretnni  coneilii,  in  cuius  eonstitucione  ipsi 
consenserunt,  videlicet  quod  tota  forma  eleccionis,  hoc  est  elec- 
cionis')  modus  et  persone,  essent  in  manu  concilii. 

Nonum  quia,  ut  dicitur,  abusi'^)  sunt  eleccione'')  infringendo 
scienter  et  a  proposito  libertatem  eligendi  passivam  coniurando, 
quod  non  eligant  nisi  de  coUegio,  forte  innitentes  velud  baculo 
arundineo  c.  non  oportebat  LXXIX  di. 

Decimum  quamquam  ad  quodlibet  collegium  pertineat  de  iure 
communi  sibi  eligere  caput  et  pastorem  sede  vacante,  hoc  tamen 
facere  non  potest  collegium  dubium  et  non  acceptuni,  sed  ita  est, 
quod  cardinales  non  faciunt  collegium  indubitatum  apud  omnes 
christianos,  ergo  et  cetera. 

Undecimum  (piia  nullo  iure  cautum  reperitur,  quod  collegium 
d.  cardinalium  eciam  indubitatum  possit  papani  in  quocumque  casu 
a  papatu  deponere,  sed  hoc  solum  potest  ecclesia  universalis  con- 
gregata.  Igitur  nee  i)ost  talem  depositionem  potest  dictum  colle- 
gium sine  tota  ecclesia  alium**)  papam  creare. 

Non^)  videntur  obstare  iura  in  favorem  d.  cardinalium  con- 
scripta,  quia  loquuntur,  ubi  sedes  vaeat  per  mortem  pape  et  ubi 
collegium  est  indubitatum  et  ubi  ecclesia  non  est  presens  per 
modum  generalis  concilii,  sed  in  casu  presenti  contraria  est  veritas. 
Equitas  tamen  et  misericordia  Dei  et  ecclesie  super  omnia  opera 
eins.  Ergo  illis  non  obstantibus  onnies  cardinales,  qui  reformari 
volunt,  admittantur  cum  equali  nuniero  de  qualibet  provineia  eligen- 
dorum  ad  cardinalatus  statuni  et  ad  eleecionem  pape,  secundum 
quod  inferius  lacius  declaratur. 

Circa  prescriptum^')  avisamentum  beati  Bernardi  et  alioi'um 
ecclesie  doctorum  quedam  utiles  questiones  diligenter  sunt  con- 
siderande,  quarum  prima  est:  Cum  provineie  christianitatis,  que 
summo  pontifiei  obedire  eonsueverunt,  sint  in  numero  octuaginta 


a)  Fehlt  Br.     b)  i?c  electorum.     c)  ßr  adversi.     d)  eleccionen.     e)  Fehlt  Br.     f)  /Jr  iiota, 
}r)  Br  predietum, 


Traktat  eines  Deutschen.  ().^/ 

vel  quasi,  sicul  j)jitet  in  pi-ovinciali  iibro,  quem  communiter  haboiit 
(loinini  prothonotarii  et  auditores  curia  Romane.  Et  iste  provincie 
sunf")  ita  inequalitei'  divise,  quod  sola  Italla  cum  regnis  et  patriis 
sibi  vicinis,  que  sue  nacioni  attribuuntur,  que  siniul  vix  sunt  quarta 
pars  christianitatis  eiusdem,  plures  in  numero  tenent  provincias 
et  dioceses  quam  lesidua  pars  totius  christianitatis.  Quid  fiet,  ne 
intencio  beati  Hei-nardi  et  aliorum  ecclesie  doctorum  per^')  pre- 
dictam  inequalem  divisionem  frustretur,  ita  quod  ex  multitudine 
quasi  fraudulenta  una  nacio  papatum  et  cardinalatum  hereditario 
possideat?  Responsio,  quod  sicut  omnes  relig'iones  equaliter  vel 
quasi  diviserunt  totam  christianitatem  in  pi'ovincias  pro  suis  pro- 
vincialibus  conciliis  et  generalibus  celebrandis  et  suis  prelatis 
eligendis  prout  ordo  Predicatorum  totam  christianitatem  divisit 
in  XX  provincias  et  ahqui  ahi  ordines  in  phn^es  et  ahqui  in  pau- 
ciores  diviserunt  provincias,  ita  sacrum  generale  concilium  eligat 
ahquem  numerum  sacratum,  secundum  quem  plures  vel  pauciores 
velit  habere  cardinales,  et  secundum  istum  numei'um  dividat  totam 
christianitatem  in  provincias,  in  quantum  possibile  fuerit  equales 
coniungendo  in  quodam  registro  et  hoc')  laciendo  tot  dioceses 
vicinas  in  unam  provinciam.  Itaque  quelibet  provincia  contineat 
duas  dietas  vel  quasi  in  longum  et  in  latum  aut  contineat  plui'es 
vel  ])auciores  dietas,  nominando  dietam  tantum  s|)acium,  quantum 
unus  homo  ut  comnim.iter  ambulare  possit  infra  Xll  hoi'as  vel 
infra  XI,  X,  IX,  Vlll  vel  aliter,  sicut  placet.  Ita  tamen,  quod  magna 
notabilia  loca  deserta  non  computentur  ad  provinciam,  licet  sint 
in  provincia.  Aut  suscipiantur  divisiones  provinciarum  iam  jjer 
aliquem  ordinem  alicuius  religionis  divise.  Et  hec  dlvisio  pro- 
vinciarum facta  censeatur  seu  habeatur  tantum  in  effectum  istum 
et  non  in  alium,  ut  de  illis  pi'ovinciis  et  per  illas  provincias  eli- 
gantur  cardinales,  qui  ulteiius  eligant  i)apam.  Numeros  sacratos 
voco,  quibus  sacra  sci'iptui'a  et  naturalis  sope  utuntur  ])i"o  sacris 
misteriis  vel  naturalibus  rebus  magnis  explicandis,  sicut  est  XII 
iuxta*^)  numerum  XII  apostolorum  et  XII  prophetarum  et  Xll  pa- 
triai'charum,  XII  signorum  celi  et  XII  mensium  anni.  Et  iste 
numerus  multum  bene  competeret  patriai'chis  seu  ])iimatibus  in 
ierarchia  ecclesie  Dei.  Item  XXIllI  iuxta'')  numerum  XXIIII  seniorum, 
de  quibus  scribitur  in  apocalypsi,  et  XXIIII  horarum  diei.  Item 
XXXVI  secundum  numerum  XII  apostolorum  et  XXIIII  seniorum 
simul  sumptorum.    Item  XL  iuxta  numerum  dierum,  quas  Christus 


a)   W  sint.     b)  Br  propter.     c)  Fehlt  Br  et  hoc.     d)  Br  scciiii<lum. 


o38  l\'.  Abschnitt.     Der  Schrirteiicyclus  zur  l'apstwalil. 

suü  sacfo  ieiunio  conseciavit.  Item  L  seciinduin  nunieiimi  anni 
iubilei.  Item  IjXXII  secundiim  LXXII  Christi  discipulos,  qiios  biliös 
et  biliös  misit  ante  faciem  siiaiii,  et  seciiiKhim  LXXfl  lingiias  genei'is 
hiimaiii,  de  (iiiibiis  unguis  ad  minus  unus  deberet  esse  cardinaJis, 
si  totum  genus  humanuni  esset  ad  sanctissimain  Christi  fidem 
conversum  aut  alii  apciores  sacrati  numeri  ad  istain  optiniam 
militantis  ecclesie  ierarchiam  eh'gantur.  Videtur  tamen,  quod 
LXXII  provincie  apciores  sint  moderne  ecclesie  hac  vice,  quia  nunc, 
temporis  sunt  XXX  cardinales  vel  quasi  de  duabus  nacionibus, 
videjicet  Ytalica  et  Gallica.  Expedit  ergo  secunduin  avisamentum 
doclorum  ecclesie  predictum,  quod  ad  minus  XLII  cardinales  sint 
de  aiiis  tri!)us  nacionibus.  Et  ergo  de  plenitudine  siie  potestatis 
sacriim  concilium  hac  vice  pro  bono  pacis  et  caritatis")  ordinet, 
quod  queciinH|iie  provincia  equaliter,  ut  jiremittitur,  divisa  habet 
in  sacro  concilio  Constanciensi  vel  extra  aiiquem  cardinalem,  quod 
ille  cardinalis  maneat  per  totam  vitam  suam  pro  illa  provincia 
et  pro  tocius  generis  humani  salute  deputatus,  nee  alius  cardinalis 
interim  a  tali  provincia  ehgatur.  Et  si  quecumque  provincia  ha- 
buerit  iam  de  facto  plures  predicto  modo  cardinales,  isti  cardinales 
preficiantur  pro  aliis  provinciis  eiusdem  nacionis,  de  qua  nacione 
I'uerint  isti  cardinales  nati  vel  beneficiati  aiit  iiiagis  noti  vel  di- 
lecti.  Et  ])reter  hec  omnia  preficiantur  provinciis  sue  nacionis 
secundum  purain')  liuius  sacri  concilii  benejilacitum  et  voluntatem. 
Nee  iste  provincie,  quibus  per  sacrum  concilium  taliter  attributi 
sunt  cardinales,  alium  vel  alios  eligant,  interim,  quod  aliquis  car- 
dinalis illiiis  provincie  fuerit  jn  vita  presenti.  Fredicti  cardinales, 
sicut  premittitur,  de  omnibus  et  pro  omnibus  provinciis  christi- 
anitatis  assumpti  et  electi  per  sacrosanctum  Constanciense  uni- 
versale concilium  secundum  documenta  sacrorum  canonum  et 
omniuiii  doctoriim  ecclesie,  qui  pro  reformacione  el  eleccione  pape 
et  cardinalium  libros  et  tractatus  scripserunt,  instituantur  per 
presens  sacrum  universale  concilium,  ut  ipsi  perpetuum  tocius 
ecclesie  concilium  representent  non  tantum^)  pro  tota  christianitate 
sed  pro  pacifico  et  salutifero  statu  tocius  generis  humani.  Et 
isti  per  Dei  gratiam  papain  futurum  sancte  eligent  et  oiiinia  refor- 
manda  reformabunt  iuxta  decreta  huius  sacri  concilii  et  omniuni 
universalium  conciliorum  per  quinque  vel  decem  annos  aut  alias 
quandocunque  futurorum,  quia  sicut  mater  sanctissima  et  doniina 
beatissima  est  super  omnia  opera  fldelis  filie  et  ancille,  ita  concilium 


a)   Von  hac  —  caritatis  f'flilt  W.     h)  Fehlt  Br.    c)  Br  tarnen. 


Traktat  eines  Deutschen.  639 

generale  erit  super  omniii  opera  i)ape  et  sacri  i|)siiis  cüllegii 
cardinaliuiii.  siciit  in  sacio  ConstancienvSi  confilio  declaratuni  est 
et  iuxta  iiiramenta  per  ipsos  cardinales  liuic  sacro  concilio  facta 
et  cuilibet  provincie  in  publicis  instiumentis  desuper  confectis 
conimissa  oninia  fiant.  Et  sie  potest  fieri  omnipotente  Deo  pro- 
picio  in  brevi  salutaris  finis  liuius  sacratissimi  concilii,  de  quo 
tarnen  fine  inferius  lacius  dicetur.  Set  adhuc  circa  electioneni  de 
singulis  provinciis  devotissinie  attendatur.  quod  piovincia  Koniana, 
que  propter  antiquam  ipsius  dignitateni,  ex  eo  quod  pro  fide 
catholica  et  pro  re  publica  niag"is  ab  antiquo  i)assa  est,  et  quia 
ibidem  apcius  et  solempnius  videtur  locaii  apostolica  sedes,  liabeat 
ad  -perpetuum  honorem  et  gratitudinem  plures  in  cardinales  de 
provincia  Romana,  quam  sint  ex  aliis  provinciis  christianitatis, 
non  tamen  de  una  coj2:natione  vel  de  una  diocesi  habeant  sue 
nativitatis  ortum. 

Per  presens  sacratissimum  generale  concilium  fiat  misericordia 
et  equitas  onmibus  bominibus  boni  propositi  reformai'i  volentium, 
et  precipue  consideretur  condigna  compensacio  equitatis  cum 
reverendissimis  in  Christo  patribus  doininis  cardinalibus,  quia 
ipsi  sunt,  qui  se  ipsos  et  omnia  sua  exposuerunt  maximis  periculis 
pro  sancta  unione  ecclesie,  quam  quondam  ipsorum  ])redecessores 
et  nuUus  ipsorum  per  scisma  miserabiliter  diviserunt,  resistendo 
usque  ad  mortem  tribus  potentissimis  dominis  obstinatis  pro 
papatu  contendentibus.  Ipsi  sunt,  per  quos  spiritus  sanctus 
Pysanum  concilium  congregavit,  ex  quo  sacrum  concilium  Con- 
stanciense  fundamentum  et  robur  suscepit,  ipsi  sunt  causa  post 
Deum  et  gloriosissimuui ')  Pvomanorum  et  Ungarie  etc.')  regem 
Sigismundum  onmium  bonorum,  que  ex  presenti  sacro  concilio  se- 
quuntur,  ipsi  sunt,  qui  sacro  concilio  astiterunt,  quod  alma  christi- 
anitas  a  viris  dolosis  et  iniquis  ^)  Baltazar  de  Coxa  et  Petro  de 
Luna  extitit  divino  auxilio  liberata.  Ipsi  sunt,  qui  se  ad  summam 
virtutem,  quod  perpetua  memoria  dignum  est,  sacrosancto  generali 
concilio  sepius  publice  exhibuerunt,  secunduin  excellenciam  sui 
Status  se  excellentissime  humiliando,  petentes  sepius  a  sacrosancto 
concilio  sui  status  et  suarum  personarum  reiormacionem.  Ipsi 
sunt,  qui  tractatus  reformacionis  ecclesie  et  precipue  curie  Ro- 
mane fidelissimos  ante  plures  annos  et  eciam  in  presenti  concilio 
divulgaverunt.  Ipsi  sunt,  qui  propter  banc  sacrosanctam  synodum 


a)  Br  gloriosuni.     b)  Fehlt  Br. 

1)  Ps.  42,  1. 


()4()  IV.  Abschnitt.     Der  Schriftencyclus  zur  Papst^A'alll. 

de  natiii-ali  ipsoruiii  patria  exiverimt  et  in  aei-e  ipsis  inconsueto 
usqiie  ad  tertiiini  anniiin  pacienter  et  constanter  in  Constanciensi 
civitate  perseveravei'unt  a  diversis  nialignis  nmltas  iniquas  deti'ac- 
tiones  sustinendo.  Et  ergo  itei'uin  sollicitatur  sacrosanctiini  con- 
ciliuni,  cum  ipsuni  sit  super  omnia  iura  positiva,  considerando 
predictas  causas  equitatis,  dignetur  causa  pacis  et  dilectionis  de 
pleniludine  sue  potestatis  omnes  cardinales  in"*)  cardinalatu  con- 
firniare  et  ad  electioneni  pape  adniittere ')  quoscunique  volentes 
per  sacrum  conciliuin  reforinari. 

Secundo  queritur  de  modo  electionis  eorundem  cardinalium 
per')  dictas  provincias.  Responsio :  Persone  iurate  presentes  in 
hoc  sacro  concilio  ex  omni  statu  ierarcliico  convocate,  que  sunt  ex 
illis  predictis  dyocesibus  pro  qualicet  provincia,  iit  premittitur, 
simul  registratis  eligant  secundum  formam  iuris  connnunis  et 
secunduni  statuta  per  sacrum  concilium  ordinanda,  si  opus  fuerit 
ad  statuta  laudabilia  curie  Romane  consueta  fieri  circa  electiones 
cardinalium.  Post  finem  autem  liuius  ])resentis  sacri  concilii, 
quandocunque  tunc  aliquis  predictorum  cardinalium  ex  pi'ovinciis 
electoruin  in  cardinalatu  non  permanserit.  convocentur  onmes 
prelati  illius  provincie  per  duos  ad  minus  aut  per  plures  arclii- 
episcopos  v^el  episcopos  eiusdem  provincie,  quandocunque  ipsis 
constiterit  de  vacatura  illius  caidinalatus  ad  aliquem  locum  aptum 
et  securum  prope  medium  eiusdem  i)i"<)vincie  ad  hanc  electionem 
prius  per  provinciales  concorditer  deputatum  et  eligant  duos  dig- 
nissimos  viros  religiosos  vel  seculares  de  ista  eadem  provincia, 
vel  si  sciunt  meliores,  qui  sint  de  eiusdem  provincie  lingua  vel 
nacione,  secundum  quod  naciones  divise  sunt  in  sacro  Con- 
stanciensi  concilio  aut  quondam  dividentur  in  conciliis  generalibus 
futuris.  Eligant  autem  secundum  iuramenta  et  statuta  ad  hoc 
per  presens  saci'um  concilium  preordinata.  Ex  hiis  autem  duobus 
electis  pro  tunc  papa  existens  cum  maiori  parte  sui  sacri  coUegii 
eligat  unum  in  locum  cardinalatus  vacantis,  et  fiet  ista  eleccio  in- 
fra  tempus  ad  hoc  statutum.  Alias  papa  cum  maiori  parte  sacri 
collegii  providebit,  si  indigni  fuei'int  electi,  iuxta  statuta  predicta. 
Et  iste  modus  eligendi  continetur  lacius  loco.'')  Et  sie  per  Dei 
graciam,  quando  mundus  totus  ab  optimis  regit  ur,  melius  regi 
non  indiget.  Et  sie  vere  regnum  Dei  venit  in  mundum  et  erit 
voluntas  Dei  sicut  in  celo  et  in  terra. 


a)  FeJilf  W.      h)  lir    cardinalatu  et    ad    electionem    pape    reionfirniare    et    adniitlci.'. 
c)    W  iiropter.     d)  .So  bfiile  Hss. 


Traktat  oiiios  Deutschen.  641 

Sequitiir  avisamentum  pro  reformacione  sacri  imperii. 

Qiiia  pro  reformacione  sacri  imperii  est  in  multis  parracio'*) 
cum  reformacione  papatus  et  ergo,  si  placet  sacratissimo  gene- 
rali "^)  concilio,  pro  reformacione  sacri  imperii  de  eisdem  provinciis, 
de  qiiibus  eligendi  simt  cardinales,  eligantur  eciam  conciiiarii 
imperatoris  per  principes  et  nobiles  seciilares,  habentes  posses- 
siones  notabiles  in  istis  provinciis.  Et  melius  videtur,  quod  cardi- 
nales pape  et  conciiiarii  imperatoris  eligantur  per  tres  status 
cuiuslibet  provincie,  videlicet  per  principes  et  prelatos  spirituales 
et  per  principes  et  nobiles  seculares  et  per  consules  civitatum 
et  solempnium  oj)pidorum,  quia  sie  videtur  coli  et  doceri  sanctis- 
siiiia  unitas  corporis  ecclesie  Dei,  cuius  Christus  est  capiit  et 
clerici  et  laici  membra.  Pi'edicti  conciiiarii  imperatoris  solummodo 
habeant  potestatem  dandi"^)  liberrime  concilia  salutis  tocius  rei 
publice  et  generalis  salutis  generis  liumani  ex  eorum  communi 
conclusione  seu  maioris  partis  ipsorum  ipsi  sacratissimo  imperatori 
et  exequendi  offlcia  et  iudicia  sibi  ex  parte  sacri  imperii  imposita 
et  disponendi,  quod  sacre  leges  enucleate  liabeantur'')  in  vulgari 
lingua  in  qualibet  civitate  et  in  quolibet  solempni  oppido.")  Leges 
imperatoris  debent  esse  Scripte  secundum  ydioma  parcium,  quibus 
transmittuntur,  principum  collatione  tertia,  ut  sie  leges  a  quolibet 
sciantur  in  auctentica  de  mandatis  opido/)  Et  ex  mandato  im- 
peratoris faciant  leges,  quod  quelibet  civitas  et  quodlibet  solempne 
oppidum  cum  suis  et  oppidorum  vicinorum  expensis  habeant")  unum 
vel  plures  in  legibus  sacris  peritum  vel  peritos,  qui  possint  esse 
assessores  et  advocati  principum  et  nobilium,  quibus  cause  se- 
culares per  imperatorem  delegentur  vel  comittantur.'')  Et  isti 
conciiiarii  brevissimos  ordines  iudiciarios  pro  diversis  qualitatibus 
negociorum  et  causarum  pauperum  faciant,  quibus  cause  seculares 
per  delegatos  et')  commissarios  imperatoris  cito  feliciter  possint*") 
tiniri.  Item  predicti  conciiiarii  solummodo  habeant  i)otestatem 
in  quibusdam  paucis  articulis,  per  quos  aliquis  futurus  imperator 
posset  principes  aut  communitates  privare  sua  libertate,  ita  quod 
contra  maiorem  partem  conciliariorum  dictorum  in  istis  paucis 
articulis  nichil  agere  possit  imperator.  Et  nisi  hoc  modo  aut') 
meliori  reformetur '")  Imperium  ipsum,  ut  timendum  est,   in  brevi 


a)  In  W  folgt  cum  pro  ref.,  im  Druck:  per  raciocinium  i>ro  rot',  b)  F<?liU  W  j^enerali. 
(•)  W  und  Br  (laiulo.  d)  W  habeiitur.  e)  Fehlt  W  oppido.  f)  So  W;  auch  Br  hat  hintpr 
traiisinittuntur:  ut  sie  lef^es  sciantur  in  autentica  de  mandatis  principum  collatione  tertia 
oppido.  g)  W  habent.  li)  So  W  und  Br.  i)  Br  vel.  k)  W  possunt.  1)  Br  vel.  m)  W 
reformatur. 

F  i  n  k  e     Acta  concilii  Constanciensis  HI.  41 


642  IV.  Absclinitt.     Der  Sclirifteiicychis   zur  Papstwahl. 

peribit.  Quia  raro'')  aliqiii  principes  spiritiuiles  vel  seculares  favent 
imperio,  semper  enim  timuerunt  et  timent,  quod  si  potens  esset 
inipei'iuiii,  quod  ipsi  vel  successores  ipsonim  tyrannice  redigerentur 
in  servituteni  et  ad  iniportabile  cogerentur  ti'ibutuni,  et  quia 
iste  timor  semper  in  mundo  erat  inferiorum  contra  suos  **) 
superiores  sine  presenti  vel  meliori  remedio,  ideo  mundus  nunquam 
habuit  diu  pacem  et  modicam  iusticiam  per  Imperium  consecutus 
est  et  vicia  semper  super  virtutes  dominabantur,  sicut  et  hodie 
dominantur.  Cum  enim  principes  et  communitates  se  sciunt 
securos,  quod  libei'tatem  suam  retinere  possunt  et  per  iniqua 
iudicia  et  longa  iudicia  ac  per  violentias  non  supprimi,  sed  magis') 
a  sancto  ])apatu  et  a  sacro  imperio  defendi,  ipsum  et  totum 
genus  humanuni  gaudet  et  libenter  servit  et  contribuet  ad  sancti 
pai)atus  et  sacri  impei'ii  reform acionem  et  salutem.  Et  de  quanto 
illis  sie  electis  cardinalibus  pape  et  conciliariis  imperatoris  ordi- 
nabitur  maior  securitas  et  libertas,  de  tanto  magis  sanctificatur 
papatus  in'^)  oames  mundi  naciones  et  augetur  sacrum  imperium 
et  sanctissimus  papa  et  sacratissimus  imperator  vivere  possunt 
absque  magnis  curis  et  paucis  laboribus  et  feliciter  totius  christi- 
anitatis  et  etiam  tocius  genei'is  humani  singula  bona  i-egenf)  et 
defendent.  Videtur  ergo,  quod  eisdem  conciliariis  assignanda  sit 
quedam  fortissima  et  apertissima  civitas  imperialis  aut  alia  in 
medio  impeiii  vel  pro])inqua  apud  communiorem  liabitacionem  im- 
peratoris, per  quam  civitatem  predicti  conciliarii  securissimam 
possunt  habere  defensionem,  liberrime  dando  imperatori  concilia 
salutis.  Et  quod  ista  civitas  possit  mutari  secundum  exigenciam 
racionis  iuxta  voluntatem  imperatoris  et  maioris  ])artis  eorundem 
conciliai'iorum,  sicut  mutari  consuevit  curia  Romana.') 

De  brevi  felici  fine  presentis  sacri  concihi. 

Electis  itaque  viris  optimis  tocius  christianitatis  iuxta  doc- 
toi'um  ecclesie  et  sacroium  canonum  avisamentum  predicti 
cardinales  et  consiliarii  sie  electi  possunt  Christo  duce  totum 
mundum  feliciter  in  onmibus  regere  simul  in  una  civitate  et  pre- 
cipue  in  hac  Constanciensi  ad  tempus  aliquod  simul  habitare,  donec 
de  mixtura  iui'isdictionis  spiritualium  et  temporalium  bene  concoi'da- 
verint,  et  quid  ad  Deum  et  quid  ad  papatum,    quid  ad  imperium. 


a)   W  vero.      b)    W  inferiores    contra    superiores.      c)  Fehlt  Br    sed    magis.      d)  Br  et. 
e)    W  regunt. 

')  Von  Setjuitur  bis  hier  (jed nicht  im  Archiv  für  Kunde  österr.  Geschichts- 
qneJleti  XU  363. 


Traktat  eines  Deutsclien.  043 

quid  ad  omnia  et  ad  aliqua  siiiiul  portineant*)  deterininantes 
sub  correctione  sacroriim  ^eneraliuiii  futuroruni  conciliorum^), 
et  tunc  non  erit  ultra  magna  necessitas  prolixi  laboris  singula 
reforniandi  per  nniltitndineiii  presentis  sacii  generalis  Con- 
stanciensis  concilii,  qiiia  ipsi  sie  electi  generale  conciliuni  per- 
petuuni  representabiint  et  singiila  feliciter  reformabunt,  super  quo 
perpetuo  concilio  et  super  ouinia  reforniata,  facta  et  facienda  pei' 
ipsuni  tauiquam  sanctissinia  inater  et  douiina  erit  generale  con- 
ciliuni per  onines  quinque  annos  a  fine  liuius  sacri  concilii  infra 
proxinios  XX  annos  et  post  bos  omnibus  X  annis  futuris  perpetue 
celebranduni  secunduni  decreta  salubei'rinie  in  presenti  concilio 
solunmiodo')  dunitaxat  constituenda  cum  ordine,  modo')  et  prac- 
ticis,  quibus  papa  et  cardinales  astricti  sint  per  iuramenta  sua  se 
ipsos  et  deinde  sanctam  ecciesiam  reformare  et  cum  ordine,  modo'') 
et  practicis,  quibus  universale  concilium,  quandoque')  erit,  feliciter 
et  cito  omnia  non  solum  reformabit,  set  laudabilissime  eciam  omnia 
meliorabit,  non  stando  in  virtutibus  tantum  antiquis,  set  eundo 
de  virtute  in  virtutem,  donec  videatur  Dens  deorum  in  Syon.^) 
Hie  sequuntur  plures  magne  utilitates  predicti  avisamenti  beati 
Bernardi  et  aliorum  doctorum  ecclesie.  Prima,  si  aliqua  patria 
hucusque  adhesisset  Petro  de  Luna,  percipientes  prelati,  principes 
et  alii  potentes  eiusdem  patrie,  quod  oj)timus  liomo  pro  regimine 
ecclesie,  qui  esset  in  sua  patria  aut  in  sua  lingua,  deberet  eligi 
iuxta  doctrinas  antiquas  doctorum  ecclesie  in  cardinalem,  de  quo 
ipsi  eciam  spem  haberent,  quod  solus  ipsum  ]mpatum  feliciter 
regere  posset,  et  precipue,  cum  optimi  totius  mundi  sibi  adiun- 
gerentur,  ipsi  potentes  predicti  Petrum  de  Luna  tamquam  indi- 
gnum  vel  minus  dignum  refutarent  et  imitati  ecclesie  adhererent, 
et  non  solum  ipsi,  sed  et  Greci  et  alii  scismatici  christiani  veri- 
similiter  piissimis  desidei'iis  unitati  ecclesie  uniri  diligenter  stu- 
derent.  Et  si,  quod  Dens  avertat  propter  misericordiam  suam, 
predictum  avisamentum  sancte  ecclesie  doctorum  fiieiit  forsitan 
spretum,  levipensum  vel  postpositum,  Petrus  de  Luna  cum  pro- 
missionibus  sui  cardinalatus  et  cum  i'eali  creatione  multorum  anti- 
cardinalium  plures  verisimiliter  principes  et  provincias  decipiet, 
qui  credent,^  quod  per  suos  anticardinales  sie  creatos  possint 
obtinere  in  sua  patria  papatum   et   cardinalatum   et   episcopatus, 


a)  Br   pertinent.      b)  Br   «let.    sub    sacr.    p:en.    l'ut.    conc.    correctiune.      c)  Folgt  et  Br. 
d)  Br  modis.     e)   W  quantuinque.     i)  Br  credant. 

')  Ps.  83,  8. 

41* 


644  IV.  Abschnitt.     Der  8ohrilt('!icyclii.s  zur  Papstwalil. 

abbacias,  et  quod  iiiiseiriimim  est  et  inestimabilis  malicie,  eciam 
hospitalia  miserabiliuni  ijersonaiiini  in  commendas'')  liabere  et  sie 
totiiis  christianitatis  honores  et  divicias  deglutire  et'')  vendere 
infra  omnes  qiünqiiaginta  aniios  futiiros  omnibus  christianis  pro- 
prios  siios  principatus  et  beneflcia  et  terras  suas  proprias,  in 
quibns  nati  sunt,  ])i'o  duplici  precio  et  tarnen  vendidisse*')  ipsas 
terras  et  beneficia  ceteris  nacionibns  sicut  suis  mendicis  in  ele- 
mosinas  prü])ter  Deuni  dedisse,  sicut  patet  de  vendicionibus  epis- 
copatuum  et  aliorum  beneficiorum,  pro  quibus  infra  proxinios  pre- 
teritos  XL  annos  i)lus  est  consuniptum  in  rebus  et  personis  et 
datuni  curie  Romane,  a  quo  ulterius  forsitan  furtive  subtractuni 
est,  quam  ])redicti  episcopatus  in  duplo  aliquando  possent  solvere, 
si  deberent  vendi,  vel  beneficia  ista  constarent  in  precio,  si  deberent 
de  novo  fundai'i,  quod  potest  proljari  per  unam  dyocesim  quam- 
cumque  faciii  modo,  si  numerentur  ipsius  sumptus  ])redicti  infra 
quinquaginta  annos  facti  cum  precio  et  expensis  et  oneribus  bene- 
ficiorum et  empcionis  iusticiarum  et  penitenciarum,  dispensacionum, 
indulgenciarum  et  annoi'um  iul)iieorum  et  consimifium''),  cum  quibus 
mafis  eciain  innumerabiles  anime,  quod  su])er  omnia  iioiTibifissimum 
est,  ad  perpetuam  dampnacionem  mittuntur  et  infinita  mala  exempla 
fiunt  principibus  et  aliis  simpficibus  incessanter,  quasi  non  sit  vita 
post  hanc  vitam  et  dicant  insipientes  in  corde  suo :  Non  est  Dens. 
Aurum  et  argentum  modicum  est  in  Germania,  ita  quod  nee  impe- 
rator  orbis  in  Germania  babitans  nimium  superbabundat,  montes 
in  tU)bemia,  Ungaria  et  circa  Goshiriam  et  afibi  in  Germania  exbausti 
sunt,  in  Itafia  invenitur  aurum  et  argentum.  Et  ultra  liec  a  quibus- 
dam  perversis  licet  paucis  Italicis  Germani  odiuntur  et  deridentur, 
qui  dicunt,  quod  Italici  cum  duobus  oculis  vident,  Gallici  cum  uno, 
Germani  cum  nullo.  Immo  dicunt,  quod  mulus  alicuius  Italici  sit 
sapiencior  quam  unus  Germanus.  Et  si  ista  dicta  nullomodo  bonis 
Italicis  imputari  debent,  quia  ex  eis  natus  fuit  beatus  Gregorius  et 
innumerabiles  alii  sancti  et  bodie  vivuntinter  eos  multi  optimi  et 
sancti  viri,  quare  merito  semper  summe  sunt  diligendi  et  nullus 
bomo  mimdi  odiendus.  Alle  notabiles  utilitates,  que  proveniunt,  si 
admittitur  avisamentum  doctorum  ecclesie,  infra  paucos  dies  per 
Del  graciam  ad  presencia  apponentur.  Presentibus  tamen  fideliter 
et  bumiliter  intellectis  et  practicatis  per  sponsam  omni])ontentis 
Dei  sacrosanctam  universalem  synodum,  erit  in  brevi  per  totum 
mundum    perpetua  et   optima    pax,    iusticia  et  gaudium  in  spiritu 


a)  Br  commemlis.      b)  Fehlt   \V  et.      c)   \V  vidisse.      fl)  iir  et   coiisiliuni. 


Gutachten  oiiies  Anonymus.  645 

sancto,  quod  secundiim  apostolum  ad  Romanos  c.  XII  est  legnum 
eelünun  advenisse  in  terrani,  quod  nobis  oninibus  et  toti  generi 
liumano  cito  prestare  dignetur  pater  et  filius  et  Spiritus  sanctus 
amen. 

(265)  Gidachtoi  eines  A}W)iijmus :  Der   Walilmodus  der  Kardinäle 
ividersprlcht  der  Oberhoheit  des  Konzils  und  darf  nieht  ein- 
gehalten werden.     (1417  zwischen  Mai  29  und  Juni  18.) 
Wien,   Hof-  und  Staatsbibliothek  5097  f.  231 — 23i.     Die  Foliieruutj  ist  in 

Unordnung. 

Quedam  cedula  oblacionis  cardinalium  in  conciiio  Constan- 
ciensi  et  eius  impugnacio. 

In  nomine  Domini  nostri  Jesu  Christi,  cuius  res  agitiir,  ad 
sTiccurrendum  oportime  universali  matri  nostre  ecclesie  militanti, 
que  importune  videtur  tralii  ad  devia  et  aliqualiter  impungnari, 
dicentur  inferius  aliqua  collative,  pro  quorum  evidencia  clariori 
veritatem  facti  notoriam  in  principio  hie  suppono.  Quod  cum 
nuper  anno  Domini  MCCCCXVII.  die  mensis  Maii  XIX.  hora 
vesperorum  in  palacio  episcopali  Constanciensis  episcopi  reverendis- 
shni  in  Clu'isto  ])atres  domini  s.  Romane  ecclesie  cardinales  luissent 
rogati  exhortatique  liumiliter  et  instanter  ac  eciam  requisiti  de 
hiis  tribus,  videlicet/)  primo,  quatenus  dignarentur  decreta  sacri 
conciHi  Constanciensis  firmiter  observare,  secundo,  quatenus  de 
electione  futuri  summi  pontificis  tractare  protunc  non  deberent,'') 
antequam  Castellani  sacro  conciiio  se  unirent,  tercio,  quod  eosdem 
Castellanos  requirerent  una  cum  conciiio.  ut  secundum  capitula 
in  Narbona  concordata  et  iurata  conciiio  se  unirent.  Que  quideni 
requisicio  facta  erat  per  serenissimum  Romanorum  etc.  regem 
ac  eciam  per  ambassiatores  sollempnes  aliorum  regum  multorum, 
per  nonnullos  electores  imperii  personaliter  tunc  presentes"^)  ac 
eciam  absentes  per  ipsoruni  procuratores  et  nunccios  necnon  per 
ambassiatores  principum  aliorum  et  eciam  dominorum  aliorum 
diversorum  necnon  universitatum  studioi'um  diversorum,  videlicet 
'Parisiensis,  Oxoniensis  ac  multai'um  aliarum,  qui  omnes  supradicti 
in  dicta  requisicione  presentes  erant,  necnon  per  naciones  sacrum 
concilium  facientes.  Qui  quidem  domini  cardinales  post  delibera- 
cionem,  quam  super  hoc  habuerunt,  revoluto  X  dierum  spacio  vel 


a)  Hs  folgt  et. 

')  Bd  II  106. 

-)  DeutscJie  Ueichstaysaktcn   VII  287  ff. 


64G  IV.  Abschnitt.     Der  Sclirifteiicyclus  zur  Papstwahl. 

quasi,  videlicet  XXIX.  dicti  mensis  Mali,  que  fuit  in  vigilia  penthe- 
costes,  pi'emissis  aliqiiibiis  verbis,  quoiiiodo  scilicet  predicta  de- 
creta  observai'e  vellent,  prefatis  dominis,  imiversitatibus  et  naci- 
oiiibiis  in  eodeni  loco  lianc  cedulani,  que  sequitur,  obtuleiunt 
pro  response: 

Sequitur  copia  cedule  dominoruni  cardinalium.  Ad  laudem 
etc.  ad  pacem  .  .  .  supplente.  Et  nos  omnes  et  singuli  cardi- 
nales,  qui  preniissis  consentinius,  oninibus  evocatis  eciam  die, 
qua  ordinarie  consuevimus  collegialiter  convenire,  nos  huic  scrip- 
ture  propriis  manibus  subscripsimus  in  testimonium  premissorum. 

Sequitur  responsio  ad  predictani  cedulani,  quam  sacro  concilio 
subicio  corrigendani. 

Cedula  per  d.  cardinales  oblata  de  modo  eligendi  futurum 
summum  pontificem  est  impeditiva  unionis,  reformacionis  et  here.- 
sum  extiri)acionis.  Et  ideo  tamquam  favens  antiquato  scismati, 
fovens  liereses  et  errores,  est  erronea,  iniusta  et  eciam  inhonesta, 
est  et  impossibilis  ad  finem,  ad  quem  per  sacrum  conciiium  ten- 
ditur,  et  ideo  nullo  modo  adinittenda. 

Pro  clarificacione  mateiie  [est]  advertendum.  Cum  enim 
collegimn  dominoruni  cardinalium  vult  distingui  a  sacro  concilio 
et  in  suis  iuribus  specialiter  contra  sacrum  conciiium  conservari, 
cum  sie  videantur  extra  conciiium  et  non  intra,  non  deberent 
adniitti  ad  aliquos  actus  concilii,  quia  secundum  apostolum  nicliil 
ad  nos  de  hiis,  que  foris  sunt.  Cum  igitur  ad  universalem  eccle- 
siaiii  spectat,  providere  sibi  de  unico  et  bono  pastore  et  con- 
ciiium imuiediale  re])resentat  universalem  ecclesiam,  cardinales 
vero  nee  mediate  nee  immediate,  sed  tantuni  cleruin  particularem 
Romane  ecclesie,  sequitur  necessario,  quod  talis  electio  est^) 
actus  sacri  huius  concilii  generalis.  Et  quia  doinini  cardinales 
eideni  concilio  adversantur,  partim  se  ponentes  contra  ipsum, 
iuste  ad  eiectionein  huiusmodi  tamquam  suspecti  Dei  ecclesie  non 
essent  admittendi,  quia,  licet  ecclesia  propter  difflcultatem  con- 
veniendi  omni  casu  vacacionis  videatur  tale  ins  eligendi  cardina- 
libus  concessisse,  tamen,  ubi  cessaret  talis  difficultas,  sicut  est 
in  concilio  generali,  a  se  non  intelligitur  abdicasse  nee  iura  com- 
inunia  positiva  et  canonica,  qiiibus  innituntur  adversus  hoc  con- 
ciiium dicti  cardinales,  intelligitur'')  contra  se  statuisse,  et  quia 
sacrum  conciiium  personam  representat  tocius  ecclesie  militantis, 
ideo  non  tenetur  eis  servare  dicta  iura  communia,  que  artare  non 


a)  Doppelt,     b)  80  Hs. 


Gutachten  eines  Anonymus.  047 

possimt  nisi  subditos  statuentes  ...  et  ideo  tui'bantes  sie  con- 
cilium  turbant  Dei  ecclesiaiii.     Igitur  etc. 

Preterea  sicut  collegiiim  cardinalium  non  representat  niedie- 
tateni  militantis  ecclesie  nee  faeit  medietateiii  coneilii  generalis, 
non  possinit  domini  eardinales  de  pari  eontendere  cum  sacro  eon- 
cilio  de  eleetione  summi  pontificis,  quasi  equaliter  ad  eos  pertineat 
et  ad  concilium  ins  eligendi,  nee  eodem  iure  eis  competit,  quo 
competit  sacro  concilio.  Et  ideo  non  possunt  paritateni  istam 
pretendere  racione  sui  iuris,  quod,  cum  sit  humanuni  et  privatum 
racione  ipsorum  et  eciam  quoad  multos  dubitatum,  non  potest 
iuri  divino,  publice  ac  certissimo,  quo  concilium  formatur  vel 
eciam  regulatur,  in  aliquo  derogare  nee  sibi  adequare.  Verum 
quia  ista  cedula  non  solum  preferre  nititur  iuri  predicto  divino, 
publice  et  certissimo  prefatum  ius  humanuni  in  eo,  quod  dicit, 
quod  ad  eos,  scilicet  ad  eardinales,  de  iure  pertinet  ius  eligendi 
Romanum  pontificem,  set  eciam  taeite  videtur  excludere  a  tali 
eleetione  totum  concilium,  quasi  ad  ipsum  non  pertineat,  quod 
enim  de  uno  eonceditur,  eonsequens  intelleetus  patet,  quod  de 
alio  negatur  secundum  Gregorium  et  in  canone :  Qualis  XXV  di. 
cum  multis  Concor.^)  Patet  evidenter,  quod  est  iuri  divino  huius- 
modi  derogativa,  cum  tale  ius  himianum  non  preferri  nee  equari, 
sed  tamquam  inferius,  debijius  et  ignobilius  r^equi  debet  ius  divi- 
num. Igitur  est  rei  publice  detractiva  et  tocius  ecclesie  militan- 
tis offensiva. 

Preterea  quod  preponit  auctoritatem  humanam  videlieet  ip- 
sorum cardinalium  auctoritati  divine  et  saeri  coneilii,  videtur 
iniuriosa  Deo  omnipotenti,  cum  ipsum  concilium  sit  in  spiritu 
saneto  congregatum  et  formatinn  divinaque  lege  approbatum. 
Cardinalium  vero  auetoritas  est  ab  homine,  videlieet  a  papa,  qui 
eos  creavit  tales,  licet  eciam  sie  dieantur  ab  ecelesia  per  appro- 
bacionem.  Tamen  eos  ecelesia  non  intelligitur  approbasse  in  sui 
ipsius  destructionem  et  rebellionem  set  ad  edificaeionem,  quia 
turpis  est  pars,  que  non  congruit  suo  universo.  Preterea  negando 
sie,  ut  premittitur,  sacro  concilio  potestatem  ehgendi,  negatur 
sibi  perfecta  unio,  cum  enim,  depositis  pluribus  capitibus  ab  ecelesia 
Dei  tamquam  monstris,  electio  unius  capitis  est  medium  perlecte 
unionis,  quia,  sicut  corpus  non  est  naturale  nee  perfeetum  sine 
capite,  sie  non  est  perfecta  unio,  nisi  post(|uam  liabemus  umnn 
Caput.     Et   quod    ad    saerum    concilium    pertinet    faeere    unionem 

')  Dist.  25  c.  4: 


648  IV.  Absclinitt.     Der  Schriftencycliis  zur  Papstwahl. 

haue  perfectaiii,  nullus  dubitat,  quia  ad  hoc  est  specialiter  coii- 
gregatuiu.  Et  ideo  de  iure  debent  pertinere  et  oninia  media  et 
per  conseqiiens  dicta  electio,  quod  probant  iura  satis  vulgaria. 
Cum  igitur  ista  cedula  tacite  negare  videtur  electioiiem  totalem 
et  totaliter  sacro  concilio,  negat  et  illud,  quod  ex  ea  sequitur,  et 
per  consequens  est  perfecte  unionis  iiegatiwi. 

Preterea  quod,  cuui  sacrum  concilium  est  medium  ad  hoc,  ut 
sequatur  uiiio,  reformacio  et  heresum  extirpacio,  quia  propter  illa 
tria  est  principaliter  convocatum ;  quidquid  igitur  resistit  alicui 
medio,  sine  dubio  resistit  et  fiiii,  ad  quem  tenditur,  quia  media 
sunt  propter  finem.  Set  dubium  non  est,  quod  ista  cedula  con- 
cludens  modum  eligendi  Romani  pontificis  contra  requisicionem 
concilii  vel  saltem  maioris  partis  ipsius  lactam  de  contrario  resistit 
concilio  et  ideo  sacri  concilii  turbativa,  que  turbacio  satis  apparuit 
in  pluribus  effectibus  et  nacionibus  in  concilio  liuius  cedule  occasione, 
ex  quo  sequitur  necessario,  quod  est  impeditiva  unionis  et  anti- 
quati  scismatis  mitritiva  etc. 

Preterea  resistit  eciam  sacro  concilio,  suo  decreto  repugnando 
in  eo.  quod  destruit  et  evacuat  aut  saltem  evacuare  nititur  reser- 
vacionem  decreti  huiusmodi,  cum  dictum  decretum  reservat  mo- 
dum, formam  et  materiam  predicte  electionis  sacro  concilio.  Et 
sie  enervat  potestatem  huius  concilii,  quasi  presens  sacrum  con- 
cilium non  potuisset  taleni  reservacionem  electionis  facere,  aut 
iura  positiva  et  humana  de  electione  pape  quoad  effectum  suspen- 
dere  tacite  vel  ex  presse.  Et  ideo  de  quanto  iure  humano  conatur 
vincere  ins  divinum  et  sacrum  concilium  ad  suum  placitum  limi- 
tare,  videtur  niniis  temeraria.  cum  tarnen  ins  divinum,  cui  sacrum 
concilium  innititur,  non  potest  neque  debet  humanis  regulis  vel 
iuribus  limitari,  quoniam  et  scripturam  sacrani  regulis  donatis  non 
vult  eciam  subiacere. 

Veniendo  ad  singulas  particulas  huius  cedule,  que  in  sui 
prihcipio  et  prohemio  multa  videtur  promittere  et  sub  pulchro 
verborum  colore  exhibere,  dibendo,  quod  talis  electio  futuri  ponti- 
ficis firmioi'i  auctoritate  et  i)lurium  roborabitur  assensu ;  item 
nullus  scrupulus  residebit  in  mentibus  hominum,  nulla  fiet  in 
dubium  i'etractacio.  ])lenissima  unio  fidelium  sequetur  et  perfecta, 
Serenissimus  Komanorum  rex  suorum  laborum  fructum  et  gloriam 
consequetur  etc.  Que  omnia  revera  haben!  repugnantem  in  con- 
trarium  veritatem.  Nam  licet  ad  pacem  et  concordiam  videatur 
sonare   ceilula    in    princi])io,    non    tamen  per   talem    resistenciam, 


Gutachten  eines  Anonymus.  649 

contradictionein  et  discordiam  ad  pacem  et  concordiani  devenitiir. 
Nee  unitas  per  talem  divisioneui  procuratur,  quia  contraria  non 
curantur  iiisi  suis  contrariis.  Et  cum  subiungitur,  quod  ad  de- 
ferenduii)  auctoritati,  subintcllif^e,  que  tanw3n  sit,  inij)iignat 
lionori  liuius  sacri  concilii,  subiiitellige,  quem  tamen  vilipendit  et 
contempnit,  sibi  legem  taliter  imponendo  et  dicendo,  quod  admittan- 
tur  alii  de  nacionibus,  qui  numerum  cardinalium  non  excedant  et 
aliter  facta  electio  non  valeat  neque  electus  pro  summo  pontifice 
habeatnr,  nisi  due  partes  cardinalium  etc.,  dicta  cedula  videtur 
contraria  sine  dubio  sibi  ipsi  et  ideo  tamquam  impossibilis  et 
repugnans  sacro  concilio  et  fini,  ad  quem  tenditur,  contempnenda. 
Et  quatenus  privatam  utilitatcim  et  proprium  Interesse  dominoium 
cardinalium  videtm*  preponere  utilitati  publice  et  tocius  ecclesie 
militantis,  tam<iuam  inhonesta  et  iniusta  et  iniqua  more  inepti 
libelli  esset  dentibus  laceranda. 

Preterea  est  alias  erronea  in  eo,  quod  dicit  in  clausula  sub- 
sequenti,  quod  talis  electio  summi  pontificis  ex  hoc  firmiori  auctori- 
tate  ac  plurium  roborabitur  assensu  etc.  et  sie  distinguendo  inter 
eardinales  et  concilium  ex  adverso,  quasi  ipsi  caidinales  contra 
concilium  ponant  in  numerujn,  exeludit  eos  tamquam  ^*)  adversarios 
ab  ecelesia  militante  in  eo,  quod  eos  separrat  et  distinguit  a  cor- 
pore concilii  generalis,  cum  diverso  iure  censori  non  debeat  idem 
corpus.  Et  ideo  dicta  cedula  dominis  cardinalibus,  si  bene  intelli- 
gunt,  est  inimica.  Est  insuper  inimica  tamquam  concludeus  in 
eis  pertinaciam  voluntatis,  in  eo,  quod  sie  dicit,  videlieet  quod  ex 
nunc  volunt  et  intendunt,  subaudi:  dicti  eardinales,  vota  quoi'um- 
eunque  in  ipsa  electione  emittenda  nulla  esse  nee  aliter  intendunt 
in  aliquem  consentire  etc.,  ut  in  cedula  eontinetur.  Et  cum  dicit, 
quod  firmior  auctoritate  roborabitur,  scilicet  talis  electio  per  eon- 
cursum  cardinalium,  per  hoc  negat  tacite  in  concilio  generali  esse 
auctoritatem  firnn'sshnam  et  supremam,  quod  sonare  videtui- 
blaspheniiam  et  bei-esym,  quia,  si  firmior  erit  per  auctoritatem 
cardinalium,  eonsequens  est,  quod  prius  non  erat  firmissima  vel 
suprema.  (^Hianti  autem  eri'oris  hoc  existat,  attente  videatur, 
quia  ipsorum  auctoritas  non  addit  aliquid  maioris  firmitatis  ad 
auctoritatem  concilii,  que  est  suprema  in  terris,  includens  omnes 
alias,  ac  certissima  et  divina,  qua  firmior  et  cercior  nequit  esse, 
et  eui  cedere  habet,  necesse '')  quelibet  auctoritas  inferioi-, 
sicut  dieitur,  quod  in  subalternatis  iudieibus  niaiore  presente  minor 


a)  }Is  t:iiii<iua.     I))  IIa  habet  iicccsse  liabct. 


650  IV.  Abschiiit.     Der  Schrifteiicyclus  zur  Papstwahl. 

siKuii  iurisdictioiiein  non  exercet,  siciit  nee  maiore  presente  minor 
benedicat.  DictM'e  ergo,  quod,  quia  ad  cardinales  iure  huniano 
pertinet  electio,  quod  sacrum  conciliuni,  cujus  auctoritas  est  illi- 
mitabilis,  luunano  iure  non  possit  papani  eligere  nisi  simul  cum 
ipsis,  vel  quod  electio  talis  non  valeat  nisi  cardinalium  ad  hoc 
concurrant  due  partes,  non  est  parvus  error  nee  est  sapientuni  de 
lioc  dubitare. 

Preterea  dicta  cedula,  que  offertur  sacro  concilio,  et  eciam 
Castellanis,  prout  patet  ex  tenore,  unum  in  re  continet,  aliud  in 
colore:  in  colore  pretenditur,  quod,  quia  Castellani  se  concilio  unire 
noluei"unt,  nisi  de  modo  electionis  prius  certificati  essent  a  con- 
cilio, qui  scilicet  erunt  electores,  ut  patet  in  cedula,  et  ideo  dicti 
cardinales  hac  occasione  et  colore  se  caput  concilii  pretendentes, 
ut  videtur,  obtulerunt  eis  istum  moduni  electionis  et  eciam  con- 
cilio certificantes  eos  de  eodem,  quantum  in  eis  est.  Et  quia  talis 
certitudo  non  ab  ipsis,  sed  dependet  aliunde,  videlicet  a  concilio: 
igitur  necese  est  concedei'e,  quod  eos  realiter  certificant  de  suo 
scismate,  quod  in  eis  est  et  quo  se  scinderunf")  et  diviserunt  sie  a 
concilio;  non  enini  eos  de  alieno  facto  certificare  poterant,  quod 
est  in  potestate  alioruin,  ergo  certificare  eos  de  iure  intelliguntui* 
de  suo  et  quod  suum  est,  videlicet  quod  volunt  istum  modum  pro- 
sequi  iuxta  posse,  et  per  consequens  volunt  scisma,  quod  satis 
videntur  confirmare  per  sequentem  clausulam,  ubi  dicitur,  quod 
exnunc  volunt  et  intendunt  vota  quorumcunque  in  electione  emit- 
tenda  nuJla  esse  nee  aliter  Intendant  in  aliquem  consentire  etc. 
Quod  quidem  scisma  sufficienter  in  effectibus  ai)i)arebat.  At  sie 
per  istius  novi  scismatis  induccionem  retrahunt  et  repellunt  Ca- 
stellanos  a  concilio  et  ab  unione  ecelesie.  Et  per  consequens  de 
iure  intelligendi  sunt  favere  antiquato  scismati  et  Petrum  de  Luna 
in  suo  malo  proposito  confirmare.  Ex  quo  sequitur  evidenter  et 
eciam  consequenter,  quod  pacta  et  capitula  in  Narbona  concor- 
data  et  iurata  violantur,  Serenissimus  Romanorum  rex  in  fructu 
suoi'um  laborum  defi'audatur,  sacrum  eoncilium  spe  perfeetissime 
unionis  vacuatur  et  Castellani  a  prestito  iuramento  tacite  absol- 
vuntur,  quia  staute  tali  scismate  et  discordia  concilii  suo  iura- 
mento non  tenentur  nobiseum  se  unii'e.  Insunt  enim  iuramentis 
de  iure  condiciones  possibiles  et  honeste,  ut  scilicet,  si  res  in 
eodem  statu  permanserit,  et  quia  sacrum  eoncilium  non  permansit 
in  eodem  statu  eoncordie,  sieut  erat  tempore  iuramenti  ipsorum. 


a)  Hs  sciderunt. 


Ciutacliten  eines  Anonymus. 


651 


non  tenentiir  dicti  Castellani  de  uno  scisniate  poneie  se  ad  aliud, 
ut  videtur.  Nicliiluiuinus  non  videntur  excusabiles,  quia  huic 
cedule  et  scisniati  occasionem  proximam  prestiterimt,  qui,  cum 
statini  venientes  ad  conciliuni  ante  omnia  unire  se  concilio  debue- 
lunt,  non  fecerunt,  set  agentes  ordine  prepostero  electionis  ma- 
teriani  intraverunt.^) 

Nunc  venienduni  est  quantum  ad  nioduni  eleccionis  in  se  hie 
posituni.  Et  dico,  quod  est  impossibilis  ad  perfectani  unioneni 
consequendani.  Patet,  quia,  cum  nullo  iure  tradatur,  sed  per  soIos 
cardinales  est  inventus,  qui  non  habent  potestatem  faciendi  talem 
legem  eligendi,  de  iure  non  subsistit  per  regulam.  Ea  que  fiunt 
cum  suis  Concor.  De  re.  iu.  li.  VI.-)  Esset  enim  hoc  casu  neces- 
sarium  ante  omnia,  ut  sacrum  conciliuni  approbaret  istam  Ordina- 
tionen! et  suppleret  defectum  talis  iuris.  Ex  quo  sequitur  evidenter, 
quod  illa  clausula  prope  finem  posita  videlicet:  Et  liec  onmia 
fiant  sacro  primitus  .  .  .  supplente  etc.  est  in  fraudem  apposita, 
ut  videtur  ad  decipiendum  conciliuni,  ut  sibi  sub  hoc  colore  pote- 
statem tribuat  eligendi,  quam  actu  non  habent,  reservacione  sacri 
concilii  obsistente,  quod  sibi  modum  et  formam  eligendi  reservavit 
et  sie  videtur  capciosus.  Insuper  quoad  numerum  personarum 
modus  est  suspectus  in  eo,  quod  dicitur,  quod  numerus  persona- 
rum de  concilio  numerum  cardinalium  non  ex^^edat.  Nain  domini 
cardinales,  cum  sint  unuiii  collegium,  unum  corpus,  unius  volun- 
tatis  et  consensus,  de  iure  presumuntur  quantum  ad  ea,  que  con- 
cernunt  utihtatem  ipsorum  collegii  vel  honorem  et  quia  iura  eis 
in  hoc  favere  videntur,  que  loquuiitur,  quod  tantuni  de  eadem 
ecclesia  vel  collegio  facienda  sit  eleccio,  nisi  ibi  nullus  dignus 
forsitan  posset  reperiri,  quod  probatur  LXI  di.  Nullus  invitis.'^) 
Et  ideo  presumuntur  non  velle  aliquem  extra  suum  collegium 
ehgere.  Alii  vero  non  faciunt  unum  collegium,  sed  cum  sint  diver- 
sorum  corporum  et  nacionuni,  sequitur  in  ipsis  diversitas  animorum 
et  ideo  faciliter  sunt  vincendi  per  aliam  partem  alii  timore,  alii 
favore  etc.  et  quia  virtus  unita  in  una  parte  forcior  est  se  ipsa 
dispersa  in  aha  parte.  Et  sie  necessario  manebit  in  cardinalibus 
tota  potestas  eligendi,  quemcunque  volunt,  et  non  in  concilio.  Et 
quia  iste  modus  presumitur  non  habere  sinceritatem  et  puritatem 


')  Erinnerung   au    den  Vorschlaff    der   Kastilier   von    Ende   April.     Vgl. 
Bd  II  100. 

^)  Vgl.  Regula  2i. 
3)  Bist.  61  c   13. 


6o2  IV.   Abschnitt.     Der  Sclirifteiicyclus  zur  Papstwahl. 

elig-enciimi,  qiie  maxinie  requiritur  in  hoc  negocio  .  .  .  ideo  modus  in 
se  est  suspectus  vehementer  et  per  consequens  de  iure  non  i)otest 
esse  legitimus  vel  canunicus.  Est  eciam  suspectus  ex  alio,  quia 
artat  comunia  et  modum  providendi  ecciesie  Dei  utiliter  de  pastore, 
cum  pocius  ampliari  debeat  et  includi  omnis  via  possibilis,  per 
quamcunque  posset  ecciesie  Dei  melius  provideri. 

Preterea  suspectus  videtur  racione  dominorum  cardinalium, 
tum  quia  importune  se  ad  hoc  ingerunt  et  concludunt  sine  deli- 
beracione  concilii,  tum  quia  medietatem  vocuni  in  eleccione  contra 
totum  concilium  sibi  usurpare  contendunt.  In  quo  facto  non  potest 
presumi  aliqua  sinceritas  vel  puritas,  cum  de  •  iure  eis  hoc  non 
competat  et  ideo  presumitur  fraus  et  dolus.  Et  de  quanto  veniunt 
notorie  contra  decreta  concilii  et  contra  capitula  iurata  in  Nar- 
bona,  contra  requisicionem  concilii,  et  sie  evidens  est  iniquitas. 
Et  suspectus  est  i'acione  Castellanorum,  qui,  cum  statim  venientes 
ad  concilium  ante  omnia  unire  se  concilio  debuerunt,  ordine  agentes 
prepostero  intraverunt  cum  dictis  cardinalibus  practicam  elec- 
cionis/)  que  res  eciam  circumscriptis  aliis  huius  negocii  circum- 
stanciis,  cum  in  se  sit  prepostera,  indirecta  et  obliqua,  non  potest 
esse  nisi  de  iniquitate  et  collusione  vehementer  suspecta  ex  utra- 
que  parte. 

Ex  quibus  sequitur  evidenter,  quod  stantibus  tot  et  tantis 
suspicionibus  vehementibus  et  notoriis  huius  negocii  et  materiam 
dicte  eleccionis  trahentibus  per  tot  obliquitates  et  iniquitates  no- 
torias  non  potest  sacrum  concilium  de  iure  neque  debet  vel  pre- 
lati  et  alii  domini  in  eodeni  existentes  salva  consciencia  bona 
suum  ad  hoc  aliqualiter  prestare  assensum  vel  consensmn  linaliter 
vel  finalem,  ut  videtur,  ne  videatur  vel  videantur  tante  iniquitati 
in  preiudicium  universalis  ecciesie  consentire,  quia  non  est  pu- 
tandus,  dicit  canon,  honor  ille  legitimus,  qui  fuerit  contra  divine 
legis  precepta  collatus.  Non  enim  esset  hoc  consulere  populo,  sed 
nocere,  nee  prestare  regimen,  sed  augere  discrimen  .  .  . 

Nee  obstat,  quod  dicitur:  Inter  duo  mala  minus  est  eligendum, 
ad  quam  perplexitatem  nititur  ista  cedula  sacrum  concilium  de- 
ducere,  ut  ad  evitandum  scisma  Castellanorum  deveniatur  ad 
scisma  malus  plurium  aliorum.  Et  dico,  quod  non  est  minus 
malum  isto  casu  per  tales  modos  perniciosos,  sinistros  et  perversos 
Dei  ecclesiam  exponere  periculo  et  fortune  totque  regna  tali  nubilo 


1)    Vul   oben  S.  651. 


Gutachtoii  dos  Kardiiuils  von   Rliciins.  65.^ 

invülvere  et  ei  rore,  quam  carere  Castellanis,  qui  sunt  ununi  regnuni 
in  casu,  quo  aliter  nollent  se  unire.  Nee  debemus  nos  minus 
malum  committere,  ut  alius  vitet  maius  malum  .  .  .  Licet  enim 
quandoque  minus  malum  sit  tollerandum  passive,  ut  vitetur  maius 
malum,  non  tamen  minus  malum  est  positive  aliquo  casu  facien- 
dum,  (luemadmodum  contingeret  in  proposito,  si  sacrum  concilium 
hac  inicpiitate  notoria  victum  et  convictum  consentiret  tanto  malo 
eiToresque  dicte  cedule  approbaret. 

Preterea  dato  enim,  quod  sacrum  concilium  consentiret  huic 
modo  vel  cuicumque  alteri  simili  in  effectu  sie  extorto  ad  liuius- 
modi  instanciam  cardinalium  importunam,  revera  talis  non  posset 
dici  electio  canonica,  id  est  deißca,  cum  Spiritus  sanctus,  qui 
eifugit  fictum,  esset  ibi  primus  motor,  ut  videtur;  sed  talis  car- 
dinalium instancia  vel  ])ocius  protervia  impoi'tuna  et  notoria  tra- 
liens  secum  multas  suspiciones  vehementes  et  sie  eonsequenter 
omnia  alia  media  necesse  est  esse  isto  casu  viciosa.  Nam  non 
potest  ibi  esse  puritas  et  sinceritas,  ubi  trahit  ad  consenciendum 
taliter  ipsorum  movencium  iniquitas.  Unde  si  sacrum  concilium 
metu  maioris  mali  evitandi  ad  consenciendum  cardinalium  huius- 
modi  intencioni  moveretur,  talis  motus,  ut  videtur,  non  esset 
Spiritus  saneti  principaliter,  sed  illorum,  quoruin  sequei-etur  vohin- 
tatem  in  hac  parte,  nee  esset  ibi  Caritas,  qur  foris  mittit  talem 
timorem,  sed  esset  patens  iniquitas.  Ad  quam  iniquitatem  conatur 
ista  practica  sacrum  concilium  pertrahere  et  per  consequens  gra- 
viter  infamare,  cui  suecurendum  esset  pocius  oraeionibus  devotis 
piarum  meneium  quam  aeutis  argumentis. 

(266)  Gnfachfen  des  Kardinals   von  Rheims  (Simon  Vramaud)   zu 

Gunsten   der    Cedula  :   Ad    laudem.     (Zwischen  Juni  18  und 

Jidi  20.) 

Paris,  Bihl.  Nntionale  Co*^?.  JS37H  f.  öfj2  ff.    Neuere  Ahschrift.  sehr  feliler- 

liaft.      Vnshinkje   Stelleii    imd    irrifje    Zitate   sind   fjleich   korrigiert.     Einselne 

Lücken  zeigen,   daß   der  Abschreiber   die  Vorlage  nicht    lesen  konnte. 

Quoniam,  sicut  scribitur  in  canone,  Deus  gaudet  de  fraternali 
concordia  et  gloriatur  in  membris  suis  in  c.  Ai'chiepisco])us  IX. 
et  IUI  ^)  et  pro  habendo  unionom  perfeetam  in  eeclesia  Dei,  unus 
modus  est  apertus  et  per  collegium  dominorum  cardinalium  huic 
sacro  concilio  oblatus,  ut   apparet  per  cedulam  per  ipsos  dominos 

')  a  9  q.  3  c.  5. 


654  IV.  Abschnitt.     Der  Schriftencyclus  zur  Pap.st\vahl. 

cardinales  mature  digestam  et  deliberatam,  cuiiis  tenor  infrascri- 
bitur.  Ego  Synion  cardinalis  Remensis'*)  videns,  qiiod  inaioi-  pars 
huius  sacri  concilii  iiiodum  predictum  amplectitur  tamquani  iustum 
et  sanctiiin  et  ad  imioneiii  universalis  ecclesie  omnino  dispositum, 
illis,  qui  liunc  moduiii  predictum  nonduni  approbaverunt,  sequen- 
tia  scribere  disposui,  obsecrans  eos  cum  Paulo/)  ut  adunenius 
omnes  et  non  sint  in  vobis  scismata,  ad  Corinthios  I.  c. :  Nam 
qui  sibimet  dissenciunt,  non  faciunt^')  concilium,  quod  non  senti- 
unt  in  unum,  III.  c.  canone  XV.  di.  -)  Et  scribitur  in  psalmo :  ^) 
Ecce  et  quam  bonum  et  quam  iucundum  habitare  fratres  in  unum, 
et  in  Actibus  apostolorum  etiam  scribitur:  Multitudinis  credentium 
erat  cor  unum  et  anima  una.  Actuum  IV.  c.^)  et  c.  Dilectissimis 
XII.  q.  I.  Et  turpis  est  pars,  que  suo  non  congruit  universo,  II- 
c.  que  contra  VIII.  di. 

Predicte  vero  cedule  sequitur  tenor:  Ad  laudem  .  .  .  supplente. 
Et  primo  probo,  quod  cedula  ista  pro  bono  pacis  et  universalis 
ecclesie  est  ab  omnibus  cbristifidelibus  amplectenda  et  quod  ita 
fieri  licet  secundum  eqiiitatem.  decet  secundum  honestatem,  ex- 
pedit  propter  totius  ecclesie  utilitatem;  Magne  devotionis.'*)  Et 
quod  contenta  in  cedula  predicta  fieri  liceat  precipue  dominis 
cardinalibus,  de  quibus  erat  maius  dubium.  ut  videtur,  quod 
propter  bonum  ecclesie  universalis  et  non  piopter  favorem 
dominorum  cardinalium  ecclesia  ordinavit,  quod  ad  ipsos  per- 
tineat  electio  pape  et  per  consequens  videbatur,  quod  non  possent 
renunciare  iuribus  dicentibus,  quod  ad  eos  spectat  eligere  papam 
per  c.  Si  diligenti  de  foro  competenti.")  Sed  ad  hoc  clarissime 
respondetur. 

Et  primo  per  tenorem  cedule  ipsi  non  renunciant  predictis 
iuribus,  sed  consentiunt,  quantum  in  ipsis  est,  quod  sacrum  con- 
cilium adiungat  cum  ipsis  certos  valentes  viros  in  bono  numero 
ad  eligendum  papam,  et  ad  hoc  ipsi  possunt.  ut  debent,  consen- 
tire,  per  c.  Ubi  periculum  maius  in  sexto,  Nulli  de  elect  in  VI..') 


a)  Hs  Reinenensis.     b)  Hs  t'aciliuin,   Text  agrunt. 

*)  1  Cor.  1.  in. 

■-)  Bist.  15,  c.  2. 

^)  Ps.  132,  1. 

*)  4.  32. 

")  Beer.  1.  III  t.  34  c.  7. 

«)  Beer.  l.  II  t.  2  c.  12. 

')  l.  I  t.  6  c.  3  und  c.  8. 


(iiitaclitcn  flos  Kardinals  von  lilicinis.  655 

ubi  Guillernius  de  Montelaiidunü  ^)  dlcit,  quod  iurisporitos  et  viros 
religiosos  pro  facto  electionis  de  facto  possunt  secuni  vocare,  et 
multo  magis  additos  per  sacrum  conciliiiin  admittere,  ut  per 
seqiientia  apparebit. 

Item  in  electione  Roinanoniiii  pontificum  sunt  iura  conimu- 
nia  sicnt  in  aliis  electionibus  observanda,  nisi  in  quantum  alia 
spiritualia  sunt  pei  iura  statuta,  quia  .  .  .  modo  in  electionibus 
de  iure  communi  illi,  qui  habent  potestateni  eligendi,  possunt 
potestatem  suani  transferre  in  alios,  etiani  de  extra  collegium, 
ut  est  textus  in  c.  Quia  propter  de  elect."-)  .  .  .  vel  saltem  eligendi 
potestas  aliquibus  viris  ydoneis  comniittatur  etc.,  ubi  g-lossa  dicit, 
quod  talis  potestas  potest  dari  aliquibus  de  exti'a  collegium  per 
c.  Causam,  que  de  elect. ^)  Et  hoc  videtur  teuere  in  electione 
Romani  [pontificis]  de  elect.,  ubi  dicit,  fjuod,  si  omnes  cardinales 
essent  mortui,  nisi  unus  solus,  quia  ille  solus  sustinet  vicein 
totius  collegii,  ipse  posset  dare  potestatem  eligendi  alteri  de  extra 
collegium,  et  per  consequens  collegium  potest  ad  eligendum  bene 
vocare  aliquos  de  extra  collegium.  Et  dicit,  quod  tunc  electus 
per  illos,  qui  vocantur  per  cardinales,  ymo  per  omnes,  postquam 
consenserunt,  ut  videtur  casus  c.  Licet  de  vitanda^),  ibi:  statuimus 
ergo  de  electione,  si  forte  inimico  homine  superseminante  zizaniain  ^) 
de  eligendo  summo  pontifice  non  potuerit  ess'j  plena  concordia 
etc.  ...  Ex  quo  evidenter  apparet,  quod,  ubi  collegium  concordat 
in  modum  eligendi  papam,  sicut  modo,  cessat  c.  Licet  de  vitanda, 
et  hoc  expresse  ponit  archidiaconus  in  i'osario'')  c.  Si  transitus 
LXXIX.  di.  post  Hosti.  et  Conpost.')  ubi  dicit,  quod  cardinales 
possunt  renunciare  c.  Licet  de  vitanda,  tacite  conpromittendo  vel 
aliam  viam  eligendo,  et  electus  per  modum  contentum  in  cedula 
censetur  electus,  nedum  a  duabus  parti])us  cardinalium,  sed  ab 
Omnibus.  Contenta  igitur  in  cedula  domiuorum  cardinalium,  quan- 
tum ipsos  tangit,  sunt  bene  et  mature  et  canonice  deliberata. 

Item  illa  possunt  etiam  facere  de  iure  ex  alio  capite,  quia 
sede  vacante,   si   aliquod   tam   grande  et   tam   evidens  periculum 


>)  V(jl  F.  V.  Schnlte.  a.  a.  0.  IT  197. 

-)  Decr.  l.  I  t.  ß  c.  42. 

=»)  a.  n.  0.  c.  H. 

*)  a.  a.  0.  c.  6. 

»)  Nach  Math.  13.  28. 

«)  F.  V.  Schulte  II  187. 

•}  F.  V.  Schnlte  11  123,  118. 


606  IV.  Abschnitt.     Der  Schriftencyclus  zur  Papstwalil. 

inuiiineiit,  quod  ab  omnibiis  et  singulis  cai'dinalibiis  concorditer 
videatur  illis  celeriter  occiiiTenduni,  tunc  habent  potestateiii  etiaiii 
supra  ius,  sicut  per  c.  Ubi  periculum  niaiiis,  ibi :  iidem  qiioque 
cardinales  de  elect.  in  VI.  Et  facit,  qiiia  regiile  sanctorimi  patiuni 
pro  tempore  et  pro  negocio  instante  necessitate  tradite  simt,  ut 
dicit  Augustinus  ^)  in  c.  Regule  Dist.  XXIX.  necessitas  non  habet 
legem  in  c.  Remissionen!  I  q.  1.-) 

Et  nnilto  plus,  quando  auctoritas  sacri  concilii  intervenit  vel 
maioris  partis,  quia,  quod  facit  maior  pars  capituli,  videtiu'  capi- 
ttdum  fecisse  ...  et  illud  dicitur  iudicium  integrum,  quod  plu- 
rium  opinionibus  comprobatur,  in  c.  Ex  frequentibus  de  sen. 
exe.  in  Clem.  ^) 

Item  non  valet  illud,  quod  aliqui  nituntur  Seminare,  quod 
donn'ni  cardinales  sunt  privati  liac  vice  potestate  eligendi,  quia 
elegerunt  indignum,")  quia,  supposito,  quod  esset  verum,  intelli- 
getur  de  illis,  qui  euni  elegerunt  et  non  de  aliis.  Modo  in 
sacro  collegio  sunt  plures,  qui  interfuerunt  electioni  sue,  qui 
non  elegerunt  eum,^)  et  plui'es  non  interfuerunt  electioni,  quia 
tunc  non  erant  cardinales,  et  istis  nicliil  potest  imputari.  Ymo 
nee  illis,  qui  eum  realiter  elegerunt,  quia  scienter  non  elegerunt 
indignum,  quod,"")  antequani  eligeretur,  .  .  .  ipse  eripuerat  de 
manu  domini  ducis  Mediolanensis  civitatem  et  comitatum  Bononie 
et  acquisierat  ecclesie.  Et  illi,  qui  noverunt  eum,  bene  sciunt, 
quod  ipse  erat  homo  valde  boni  et  clari  intellectus.  Et  si  post- 
modum  fecerit  aliqua,  propter  que  meruerit  deponi.  in  hoc  non 
peccaverunt  eligentes  nee  sunt  tales  exceptiones  in  electione 
pape  admittende,  sed  potius  repellende,  per  e.  Licet  de  vitanda, 
de  elect. 

Item  non  valet,  quod  dicunt  aliqui,  quod  papa  superstite  nee 
post  mortem  nisi  post  tres  dies  nee  potest  nee  debet  tractaii 
de  electione  suecessoris,  per  c.  Nullus  LXXIX.,")  quia  in  casu 
nostro  necessario  opportet  tractare  de  modo  eligendi,  quia  per 
decreta  videretur,  quod  concilium  hoc  sibi  reservaverit;  et  docte 
ponunt,  quod  simplieiter  in  iuribus  super  creatione  Romani  pon- 


a)  Folgt  uiiterpitiikticrt  Hs  quod  autciiiiam.     h)  So  Hs. 

')  Dist.  29  c.  2.     Nicht  von  Angnstinns,  sondern  von  Gregorins. 

■-)  C.  1  q.  1  c.  39. 

^)  l.   V  t.  10  c.  1. 

*)   Unbekannt. 

^)  Dist.  79  c.  7. 


Gutachten  des  Kardinals  von  Rlieims.  657 

tificis  factis  conciliuni  nicliil  potest  immutaie,  ut  infra  dicetur. 
Opportet  ergo  super  hoc  pro  bono  pacis  tractare  et  deliberare 
et  archidiacomis  in  dicto  c.  Nullus^)  expresse  ponit,  quod  trac- 
tatus  deliberatorius  bene  potest  fieri. 

Item  decet  secunduiii  honestatem.  Nam  electio  Romani  ponti- 
ficis  debet  esse  pura,  sincera  et  gratuita,  oiiinfuni  private  affecti- 
onis  inordinacione  deposita,  in  c.  In  nomine  Domini  XXIII.  di,  et 
in  c.  Ubi  periculum  de  electione  in  VI,  Modo  in  collegio  domi- 
norum  cardinalium  non  sunt  nisi  de  duabus  nacionibus  Gallie  et 
Italie.  Et  verisimiliter  dubitatur,  quod  de  una  nacionum  predic- 
tarum  per  inordinatam  affectionem  plus  quam  propter  commune 
bonum  domini  cardinales  eligant  papam  et  maxime  de  nacione, 
in  qua  est  maior  pars  dominorum  cardinalium,  quod  ita  sepe 
hactenus  visum  esl  racio  (?)  preteriti  scire  futura  facit,  timor*) 
de  veteri  facit  futura  caveri,  cras  poterunt  fleri  turpia  sicut  heri, 
ut  notat  Je.  Mo.")  in  c.  Ubi  malus  est  et  in  c.  Fideli  in  VI.^)  Sed 
per  contenta  in  cedula  clare  servatur  honestas  dominorum  car- 
dinalium et  tocius  sacri  concilii,  quia  quibuscumque  affectionibus 
inordinatis  precluduntur  vie  per  adiunctiones  tot  valencium  viro- 
rum,  sicut  clare  potest  bene  considerantibus  apparere  eciam  per 
iuramentum  per  dominos  cardinales  et  alios  sibi  adiunctos  iuxta 
tenorem  cedule  predicte  prestari. 

Sed  dicebam  tercio,  quod  expedit  cedulam  predictam  sancte 
et  iuste  deliberatam  amplecti  ])ropter  bone  imionis  utilitatem. 
0  Dens  omnipotens,  si  procederetur  ad  electionem  Romani  ponti- 
ficis  excluso  collegio  dominorum  cardinalium.  Vere  non  esset 
sedatio  scismatis,  ymo  introductio  scismatis  perpetui.  Nam  doc- 
tores  dicunt,  quod,  si  cardinales  eligerent  unum,  et  totum  resi- 
duum  ecclesie  unum  alium,  electus  a  cardinalibus  esset  verus 
papa.  Hoc  ponit  expresse  Petrus  Bertrandi^)  in  c.  Ubi  periculum 
malus,  Petrus  de  Palude'^)  in  libello  suo  de  potestate  ecclesie 
confecto,  Augustinus')  eciam  de  Ancona  in  libello  suo  multum 
notabiliter  et  scientifice  confecto,  Jo.  An.  in  Cle.  Ne  Romani  de 
el.   in  Cle.,**)   ubi   dixit,   quod   in  iuribus   super   electione   Romani 

a)  Hs  riiiior.    So  auch  spätrr.     h)  Hs  Augriistuss. 

1)  A.  a.  0. 

^)  Kardinal  Johannes  Monachus.  Vyl.  Aus  den  Tagen  Bonifas  VIII.  S.  126  ff. 

^)  l.  I  c.  1. 

*)  Schulte  II  335. 

^)  Hnrter,  Nomeiidator  II  537. 

«)  l.  I  t.  3  c.  2. 

Finke,  Acta  concilii  Constanciensis  HI.  4.^ 


058  IV.  Abscliiiitt.     Der  Schriftpiieyclus  zur  Papstwalil. 

pontificis  factis  non  potest  concilium  aliqiiid  iiiinnitare  et  idem 
Paulus  de  Lazarus  ^)  ibidem  et  Hugu.  in  c.  Cuncta  per  unindinu 
IX.  q.  -)  in  niaxinie,  quia  semper  a  trecentis  annis  citra  est  con- 
suetuni,  quod  cardinales  eligant  Romanos  pontifices  et  consuetudo 
est  optima  legiim  interpres  in  c.  Cum  dilec.  de  consue.^j  .  .  .  sed 
per  dictam  ceduhim  onmes  tales  difficultates  penitus  tolluntur, 
quia  cedula  i)redicta  pi'opter  causas  in  eadein  contentas  non  dis- 
putando  de  potestate  sacri  concilii  requirit,  quod  onmia  per  con- 
cilium approbantur,  ut  per  eins  tenorem  clarissime  apparet,  et  sie 
luce  clarius  apparet,  quod  ille,  qui  per  modum  in  cedula  conten- 
tum  eligetur  in  papam,  erit  electus  concorditer  per  sacrum  con- 
cilium et  collegium  dominorum  caidinaiium.  Vero  electio  sua 
erit  sine  quacumque  macula  et  ruga  in  c.  Quamvis  XXI.  di.  Et 
postquam  fuei'it  universali  consensu  electus,  se  non  i])snm  destru- 
erent,  qui  sibi  unanimiter  non  obedirent;  verba  sunt  Greg,  in  c. 
Sicut  XV.  di.^) 

Attendant  ergo  domini  nacionum  Germanice  et  Anglicane, 
quod  cogunt  nos  unanimiter  diversas  invenire  medicinas  diver- 
sorum  experimenta  morboi'um,  precipue  nunc,  quando  per  graves 
dissencionum  scissuras  non  unius  aut  duorum  periculum,  sed  po- 
pidorum  strages  iacent  detrabendum  iuris  rigori,  ut  maioi'ibus 
nuilis  sanandis  cai'itate  sincera  subveniat.  Verba  sunt  Augustini 
ad  Bonifaciiiin  in  c.  Ut  constitueretur  ('.  di.'')  Et  quia  de  salute 
animarum  et  bona  Iide  agitur,  non  est  multum  de  iuris  apicibus 
nunc  disputandum,  .  .  .  ymo  melius  est  ista  taliter  expedii'i,  quam 
mauere  totaliter  impediti  ...  et  in  canone  scribitur,  quod  canones 
sacri  iuxta  diversitates  temporum  considerandi  sunt,  et  qui  .  .  .") 
hoc  non  faciunt,  in  erroris  labyi'inthum  se  intricando  impinguntur, 
et  inde  apostolus  Paulus  singularum  ecclesiarum  vulneribus  mede- 
batur  illatis  nee  ad  instar  imperiti  medici  uno  colirio  omnium 
oculos  curai'e  volebat  in  c.  Seiendum  et  c.  Necesse  XXIX.  di. 
Et  est  bene  notandum  illud,  quod  in  cedula  scribitur  de  paritate 
numeri  donn'norum  cardinalium  cum  illis,  qui  per  sacrum  con- 
cilium pro  electione  futuri  Romani  pontificis   cum  ipsis  addentur. 


a)  .SV)  Hs. 

')  Schulte  11  24(i. 
4  C.  9  q.  3.  c.  17. 
3)  Decr.  l.  I  t.  4  c.  8. 

*)  Tfdsächlich  laufen  sie:   Se    et  non  illa  destniet,    quisquis  presumit  aut 
solvere,  quos  relig'ant,  aut  ligare,  quos  solvunt.     Bist.  15  c.  2. 
^)  Bist.  50  c.  25.     Das  Zitat  ist  auch  hier  nngeiiau. 


Gutachten  des  Kardinals  von  Rheims.  059 

Qiiod  si  maior  niinieriis  adderetur,  plane  posset  dici,  qiiod  potestas 
elig'pndi  ab  ipsis  amoveretiir,  ex  quo  contingerent  inconveniencia, 
de  quibiis  supi'a  tactiim  est.  Et  siipposito,  qiiod  indubitanter 
electio  spectaret  ad  sacnini  conciliiim,  tarnen  pro  bono  unionis 
breviiis  babende  esset  necessariuni,  qnod  coneibuni  connnitteret 
aliquibus  in  niodico  numero  potestateiii  ebgendi  papam,  quia  ubi 
multitudo  ibi  sepe  confiisio,  et  inde  dicit  Aug'iistmiis,  quod,  si  posset 
fieri,  quod  singuli  dib'gentei-  interrogarentur,  tot  diversitates 
opinionuni  forsitan,  quot  honiines  invenirentur  in  c.  Sicut  in  sacra- 
mentis  di.  III.  ^)  et  inde,  licet  sacri  canones  electionem  ipsoran 
fieri  debere  per  clerum  et  populuni  decrevissent,  in  c.  Sacroriini 
LXIII.  di.,")  postmoduni  ordinavit,  quod  ad  capitidum  sohini  per- 
tineat  electio  in  iui'ibus  coinniunibus,  et  puto  quod  segnius  expe- 
diunt  coniniissa  negocia  pliu'es.  Et  advertatur,  ^)  quod  boc 
concilium  est  liic  pi'incipaliter  congregatum  pi-opter  duo,  ])ropter 
deiectionem  Petri  de  Luna  efficaciter  faciendani  et  propter  uni- 
onem  Hispanoruni,  et  quod  ista  duo  efficaciter  consequinuir 
aniplectendo  cedulani  predictani.  Hispani  enim  clare  dixerunt  et 
dicunt,  quod,  dunimodo  cedula  predicta  per  boc  sacrum  [concilium] 
acceptetur,  parati  sunt  ad  eiectioneni  Petri  de  Luna  providere 
nobiscum,  que  eiectio  modicam  potest  babere  efficaciam  sine 
ipsis,  quia  nos  de  eiectione  ipsius,  nisi  propter  reductioneni  eoruiu, 
non  curamus.  Et  ipsi  post  unionem  in  oninibus  per  hoc  sacrum 
concilium  expediendis  nobiscum  unanimiter  concm^rent,  et  tunc 
erit  unum  ovile  et  unus  pastor,  iuxta  verbum  salvatoris, 
Johannis  X.  ^)  Ymo  postquam  acceptaverunt  cedulam  predictam 
et  viderunt  eam  acceptatam  per  collegium  dominorum  cardi- 
nalium  et  duas  naciones  Francie  et  Italie,  que  simul  faciunt 
maiorum  partem  concilii,  se  univerunt.  Advertatur  eciam,  quod 
maior  pars  et  notabilior  buius  concilii  in  predicta  cedula  con- 
sentit.  Et  turpis  est  pars,  que  suo  non  congruit  universo  in  c. 
Que  contra  mores  Vlll.  di.,^)  ymo  qui  societatem  fraternitatis 
aliqua  discordie  peste  commaculant,  Deum,  qui  Caritas  est,  sicut 
Judas,  produnt.  Attendant  eciam  dominaciones  ad  tenorem  decre- 
torum  huius  sacri  concilii,  qui  buic  inseritur: 


a)  Hs  advertatuin. 

')  Bist.  4.  c.  151. 

■-)  Bist.  63  c.  34. 

3)  Joh.  10,  16. 

*)  Bist.  8  c.  2. 

42* 


GCÜ  IV.  Abschnitt.     Der  Schrlftencyclus  zur  Papstwahl. 

Data^)  die  XXVIII.  Mail  anni  MCCCCXV.:  Sacrosancta  synodus 
generalis  Constanciensis  congi'egata  ad  faciliiis,  libei'iiis  .  .  .  quoquo 
modo.  Data  quarto  die  Julii  eiusdeni  anni :  Sacrosancta  .  .  . 
Ut  ecclesie  Dei  eo  melius,  sincerius,  securius  provideatur  ...  et 
verbo  regio  velle  facere  hoc  promittat. 

Ex  tenore  vero  dlctonnn  decretorum  luce  clarius  apparet, 
qiiod  cedula  d.  cardinalium  in  nullo  predictis  contradicit,  i)rimo 
quia  primiim  decrelum  continet,  quod  non  procedatui*  ad  electi- 
onem  Homani  pontificis  sine  deliberacione  et  consensu  hiiiiis  sacri 
concilii,  quam  deliberacionem  et  consensum  expresse  requirunt 
d.  cardinales  in  cedula  sua,  sicut  per  tenorem  dicte  cedule  luce 
clarius  apparere  i)otest,  et  iam  dicta  cedula  per  maiorem  pai-tem 
sacri  concilii  est  laudata  et  approbata,  quia  primo  per  collegium 
predictorum  d.  cardinalium,  qui  sunt  pars  notabilis  huius  sacri 
concilii,  et  per  naciones  Francie,  Italie  et  Hispanie  est  concorditer 
approbata.     Et  petitur  per  reslduum   concilii   canonice  approbari. 

Item  in  secundo  decreto  sunt  verba,  que  sequuntur:  Sacro- 
sancta .  .  .  ordinandis  etc. 

Item  domini  cardinales  predicti  in  sua  cedula  predicta  hoc 
expresse  requirunt  et  exprimunt  uiodum  et  form  am  procedendi  ad 
electionem  futui'i  Romani  pontificis  iustam,  sanctam  et  canoni- 
cam  et  ])er  maiorem  partem  concilii  unanimiter  approbatam  .  .  . 
In  nullo  ergo  discre])ant  predicta  decreta  a  cedula  d.  cardinalium 
predictorum  et  per  consequens,  si  credatur  dictum ")  regem  predicta 
decreta  iurasse,  in  nullo  errat  ai^i^robando  cedulam  d.  cardinalium 
predictoruui.  Et  est  bene  advertendum  ad  verba  predicti  secundi 
decreti,  cum  dicitur:-')  quodque  sacrum  concihum  non  dissolvatur 
etc.,  donec  huiusmodi  electio  fuerit  celebrata,  et  ad  hoc  hortatur 
sacrum  concilium  vestram  maiestatem,  quod  ad  hoc  omnem 
operam  efficaciter  imi)endat,  et  in  verbo  regio  velle  facere  hoc  pro- 
mittat, videlicet  quod  concilium  non  dissolvatur,  quia  de  ceteris 
contentis  in  decreto  non  potest  nee  debet  dictus  d.  Romanorum 
rex  se  introuiittere  quoquo  modo,  quia  sacri  canones  hoc  sibi  pro- 
hibent,  in  c.  Nos  ad  fidem  et  sequenti  XCVl.  di.,^)  ymo  quando  tracta- 
tur  de  electione  Romani  pontificis,  non  debet  predictus  sei'enissimus 
Romanorum   rex   quoquomodo   Interesse,   ut   in   iuribus   predictis. 


a)  König  mir  in  ilon  Dckrefeii  genannt.     Oh  (lomiiiiiin  statt  dictuiii? 

»)  Vgl.  HnrfU  IV  282  f.  mul  375  f.    Die  Datum f eitler  habe  ich  korriyierf. 

-)  Das  Folgende  nicht  wörtlich. 

^)  Dist.  96  c.  2  und  3. 


Drei  Conclusioiieä  zu  Guuüten  der  Cedula.  661 

Item  articiili  in  Narbona  tractati  et  concordati  in  nullo  con- 
tradicunt  cediile  d.  cardinaliiiin  nee  loquiintur  de  electione  futuri 
Romani  pontificis,  sed  bene  dicimt,  quod  primo  flat  eiectio  Petri 
de  Luna  et  post  procodatur  ad  electioneni  futuri  Romani  ponti- 
ficis et  ita  intendunt  d.  cardinales  cedulam  suam  et  per  conse- 
quens  male  faciunt  illi,  qui  sinistre  Informant  d.  regem  Romano- 
rum super  istis,  quia,  si  non  fieret  eiectio  pape  pure,  sincere  et 
gratuite,  sed  per  sedicionem,  presumpcionem  vel  quodiibet  Ingenium^ 
sie  electus  non  esset  electus,  sed  apostaticus,  antichristus  et  In- 
vasor sancte  Romane  ecciesie  et  cum  auctoribiis  sequacibus  in- 
currerent  maledictiones  in  sacro  concilio  alias  divinitus  promulgatas; 
querentur  in  c.  In  nomine  Domini,  quod  est  decretmn  sacri  concilii 
generalis  XXlll.  di.^)  Et  utinam,  quod  omnes  bene  advertant,  illi 
precipue,  qui  non  verentur  dicere,  quod  eiectio  futuri  Romani  pon- 
tificis facta  per  metum  est  valida  de  iure,  quia  hoc  est  oppositum 
in  obiecto,  quod  eiectio  facta  per  metum  non  potest  dici  eiectio ; 
nam  tunc  cessat  eiectio,  quando  libertas  eligendi,  in  c.  Ubi  peri- 
culum,  in  sexto  de  electione.  Et  hoc  clare  dictat  racio  naturalis; 
laudabilis  enini  est  cautela  deliberacionis,  cum  qua  totum  agit 
timor  et  furor,  ius  nil  sibi  vendicat  ...  Et  necesse  est  queque 
negocia  ecclesiastica  post  multarum  experimenta  caiisarum  solli- 
cicius  prospici  et  diligencius  precaveri,  qiiatenus  per  spiritum 
caritatis  et  pacis  omnis  materia  scandalorum  et  presumpcio 
simplicimii  de  ecclesia  Domini  aufferantur  XLV.  di.  Licet.-)  Et  ista 
pro  nunc  dicta  secundum  modicam  intelligenciam  meam  sufficiant. 

(267)  Drei  Conclusiones  zu  Gunsten  der  Cedula  und  Gegenbe- 
merkungen.    (1417  Juni  '?) 

Stuttgart,  Landesbibliothek,  Lat.  137  f.  213. 

Ad  honorem  sancte  trinitatis  ponuntur  tres  conclusiones  ad 
finem  ecclesiastice  unionis  consequende. 

Prima. 

Cedula  sacri  collegii  dominoium  cardinalium  ad  finem  dicte 
unionis  oblata  videtur  iusta,  sancta  et  canonica  ac  pestiferi  scis- 
matis  terniinativa.  Pro  qua  conclusione  facit,  (luod  dicta  cedula 
tamquam,  ut  premittitui-,  a  multis  notabilibus  prelatis  et  doctori- 
bus  tam  divini  quam  huiuani  iuris  aiiisque  viris  peritis  et  pluribus 


1)  Bist.  23  c.  1. 
-)  Bist.  45  c.  6. 


662  IV.  Abschnitt.     Der  SchrifttMicyclus  zur  Papstwalil. 

ambassiatoribiis  regum  et  principuiii  ac  universitatimi  ^)  ac  studi- 
oriiiii  solempnium  laudata  est,  acceptata  et  approbata. 

Secuiida. 

Dicere,  qiiod  dicta  cediila  est  erronea  aut  heretica,  est  errone- 
uni.  iniuriosuin  ac  scandalüsiun  et  sapiens  heresim  et  fautorium 
scisiiiatice  et  heretice  pravitatis. 

Tercia  fonclusio. 

Qiii  pertinaciter  siistiiient  oppositum  premissoriiin  et  iiiducunt 
potenciam  seciilareni  ad  iinpediendum  effectiini  eoiundem,  censendi 
sunt  tiirbatores  hnius  sacri  concilii,  inipeditores  ecclesiastice  imionis 
et  fautores  presentis  scisniatis  et  futuii  introductores. 

Ad  predictas  conclusiones  defendendas,  si  qiii  prelati  aut 
doctores  velint  contradicere,  offerunt  aiiqui  consiniilis  status  se 
subscribere  ad  penam  talionis.-) 

Daran,  schließt  sicli  die  Einleitung  zu  apostille,  von  denen  die  erste  nur 
erhalten  ist  und  auf  Gegnerschaft  zur  Cedula  deutet: 

Subsciiptas  vero  apostillas  ego  rudis  et  simplex  matheseos 
non  feci  aninio  alicui  detrahendi  aut  impugnandi  eandem  cedulam 
aut  perturbandi  in  aliquo  istud  sacruni  generale  conciliuni,  ymnio 
verius  omni  favore  et  studio,  quibus  potui  et  possum,  prefatum 
conciliuni  dii'igendi,  sicut  quilibet  christianus  iuxta  posse  et  nosse 
et  ad  id,  ut,  si  voluntas  Dei  fuerit,  bene  et  subito  unio  subsequatur 
subsecutaque  diu  integra  permaneat  ac  felicia  et  prospera  semper 
suscipiat  increnienta.  Et  si  aliquid  ineptum  aut  minus  caute 
dictum  leperiatur  in  eisdem  apostillis.  illud  ex  nunc  habeo  pro 
non  dicto  et  non  malicie,  set  mee  ignorancie  imputetur  nee  volo 
jiropteiea  cum  aliquo  nie  inscribere,  eciam  si  de  victoria  per  me 
conse(|uenda  certus  essem,  quia  rex  paciticus  pia  miseracione 
disposuit  sibi  subditos  fore  pudicos,  paciticos  et  modestos.  Sic 
incipiunt  decretales. 


')  Bd.  II  110  gleicit   nach  dein  2V.  Mai. 

')  Zu  conclusiones  steld  die  bissige  Bemerkung :  Vide.  ne  sint  confusiones. 
Zur  ersten  tvird  betont:  Tarnen  de  illa  non  fuit  sompni[ata]  nee  visa  nee  exa- 
minata  in  aliis  nacionibus  .  .  .  Zur  zweiten:  Nee  i^er  conciliuni  approbata  et 
recepta  sit  ista,  .  .  .  quam  taliter  canonizas.  Zur  dritten:  Iste  conclusiones 
sunt  terribiles  et  ad  dissenciendum  atque  bellandum  .  .  .  Osteudatur  forma- 
liter et  scolastic(?,  quod  dicte  cedule  sit  ab  omnibus  .  .  christianis  ut  sacro 
evangelio  Christi  .  .  ,  standum  et  tunc  poterit  illud  .  .  .  aliquo  colore  deffendi. 
Dem  Schlußsatz  tvird  entgegengehalten :  Illud  sapit  protractionem  unionis  et 
parit  scaiulaluni  et  niaiorem  divisionem.  si  perducatur  in  actum,  nee  fallit 
eciam  hie  dictum  .Sallustii,  scilieet  secunde  res  eeiam  sapicntum  animos  fatigant 


Protest  der  arayoiiischeii   Ge.saiultei].  66H 

PriiiK»  iioM  apparel  [in]  cedula  suprascripta  tradita  i)ro  |)arte 
ipsoi'uni  cardinaliiiiii  super  electione  simiini  pontilicis  in  proxinio, 
si  Deitas  aiiniiat  facienda  alicpiod  tactuin  vel  soniniatuni  de  certis 
capitulis  datis  Narbone  per  and>assiatüi"es  concilii  et  iuratis  in 
favorem  unionis  et  ut  ad  eandeiii  ilii  de  obediencia  P.  de  I^una 
acrius  alliciantur  et  nobis  uniantur. 

(268)  Proted  der  aragouiscJtcH  Gesauclfcu  (fcfjf'K  die  Vornahme  der 
Paptitwuhl  durch  die  Kardinäle  Joliaiui.s  tmd  Greijors  ohne 
Zuziehung  der  Kardinäle  Benedikts.     (1417  Juni?) 

Paris,  Bibl.  Nationale  Lat.  14ö(}  f.  446 " . 

Protcstaciones  facte  per  anibaxiatores  regis  Aiagonuni  con- 
tra cardinales. 

Cum  ad  auditum  oratoruni  Serenissimi  et  illustrissimi  domini 
regis  Ari'agonum  et  Siciiie  etc.  hie  presenciuni  noviter  sit  deduc- 
tum,  quüd  vos  rev^erendissinii  patres  domini  cardinales  olini  Giegorii 
et  olim  Johannis,  qui  estis  presentes  in  civitate  Constancie,  inten- 
ditis  et  vos  preparatis  ad  electionem  futuri  Romani  pontificis 
faciendam  per  vos  sine  auctoritate  et  consensu  sacri  uniV'ei'salis 
concilii  ex  onniibus  tribus  obedienciis  ollui  compositi  et  integrati, 
quod  si  fieret  modo  previso,  quod  absit,  cederet  in  magnum  scan- 
dalum  et  periculum  novi  scismatis  ac  recidive  scissure  ecclesie 
Dei,  nam  cum  hie  non  sint  cardinales  nee  collegium  cardinalium 
ohm  Benedicti  obedienciaque  dicti  oliin  P)enedieti  non  aeeeptaret 
neque  posset  acceptare  talem  electionem,  nisi  saltem  prius  ordina- 
tum  fuerit  per  dictum  saci'um  eoncilium  et  decretnm  voces  et 
auctoritatem  dictorum  cardinalium  dieti  olim  Benedicti  ad  dictum 
sacrum  eoncilium  vel  ad  alium  esse  devolutas  vel  debere  devolvi 
vel  alias  ordinaret  super  isto  taliter,  quod  auetoritas  cardinalium 
proxime  diete  obedieneie  esset  suppleta  vel  repleta  aut  alias  de 
ea  habita  racio  iuxta  eapitula  Narbonneneia  et  mentem  eorum, 
et  licet  non  sit  verisinn'litei-  credendum,  quod  vos  tam  gi-aves 
tamque  reverendissimi  et  pi'udentissimi  patres  talia  ita  peri- 
culosa  temptaretis,  tamen  prefati  oratores,  habentes  si)ecialem 
instructionem  et  mandatum  prefati  Serenissimi  ac  illustrissimi 
regis  sui  prenotati,  supplieant  p.  v.  eoniunetim  et  divisim  et  eas 
reverenter  requii'unt,  quatenus  ad  talem  electionem  et  modum 
electionis  nullatenus  proeedatis  vel  atteniptetis  procedere.  Alioquin, 
si  conti-arium  fieret,  quod  non  credunt,  protestantur  revereneia 
repetita,  quod  non  consenciunt,    ynimo   dissenciimt,    totis    viribus 


Üü4  IV.  Abschnilt.     Der  Schriftencyclus  zur  Papstwalil. 

contradicimt,  quod  talem  vocataiii  electioneni  non  acceptarent 
neque  acceptabimt  nee  taliter  electo  obedirent  vel  obedient  et 
alias  de  nullitate  et  irritacione  talis  vocate  electionis  fiiture 
et  de  oiiinimii  iure  prefati  regis  pro  se  et  regnis  et  aliis  terris 
et  dicionibus  suis  et  ecclesie  ac  prelatoruin  dictoruui  regnoi'uni  et 
dicionuiii  suarum  et  de  habendo  recursum  ad  oinnia  reiuedia  facti 
et  iuris  debita  conipetencia  et  oportuna.  Et  predicta  dicunt  pro 
se  et  noiiiine  iaiii  dicto  et  pro  oiimibus  et  singulis  sibi  adhereii- 
tibus  et  adherere  volentibus  in  hac  parte  et  de  hiis  petunt  fieri 
publicum  instrumentuni  et  instrumenta  per  vos  notarium  ad  ha- 
benduni  memoriam  in  futurum. 


(269)  Profesf  der  deutschen  und  englischen  Nation  in  Verbindung 
mit  (gregorianischen)  Kardinälen  usw.  unter  Erwäliniuig  des 
aragonischen  Protestes  gegen  den  Papstwahlplan  der  Kardi- 
)iäle,  der  gegen  die  Konzilsdekrete  und  gegen  die  Narhonner 
Artikel  sei.     (1417  Juni?) 

Paris  Bihl.  Nationale  Lat.  1450  f.  446. 

Ad  laudem  omnipotentis  Dei,  pacem  et  unionem  sancte  raatris 
ecclesie  et  tocius  populi  christiani.     Amen. 

Cum  vos,  d.  cardinales,  in  facie  huius  sacri  concilii  et  sine 
deliberacione  et  consensu  illius  ad  tractandum  de  modo  et  forma 
eligendi  i)apam,  priusquam  reformacio  ecclesie  salteni  in  capite 
et  curia  ad  modum  et  formam  eligendum  necessaria  facta  fuerit, 
manus  vestras,  sicut  fama  laborat,  apponere  presumatis,  non 
considerantes,  quod,  si  ante  reformacionem  huiusmodi  ad  tractatum 
de  modo  et  forma  eligendi  et  deinde  ad  electioneni  procederetis, 
contra  decreta  huius  sacri  concilii  et  contra  ordinem  in  capitulis 
Narbonnensibus  decretum  faceretis  et  ille,  quem  eligeretis,  verisi- 
militer  ab  onmibus  obedienciis  nunc  per  graciam  Dei  unitis  non 
reciperetur  in  papam,  sicut  ex  protestacione  alias  coram  vobis 
per  ambassiatores  Serenissimi  regis  Arragonum  facta  et  ex  de- 
cretis  in  hoc  sacro  concilio  super  hiis  editis  satis  potest  intueri, 
et  sie  scisma  novum,  priore  forsan  deterius,  quod  Deus  avertat*'') 
in  scandalum  et  turbacionem  tocius  christianitatis  faceretis.  Qua- 
propter  nos  inclite  naciones  Germanica  et  Anglicana  unacum 
assistencia  nonnullorum  d.  cardinalium,  patriarcharum,  primatum, 

<i)  Hs  advertat. 


Geplante  Vermittlungsvorschläge.  665 

ai'chiepiscoporum,  episcoporuni,  abbatiiiii,  doctorinii  et  magistiorum 
iitriusqiie  iuris,  divini  et  liumani  aliaruiu  nacioiium  inclitarum, 
videlicet  Italice,  Gallicane  et  Ispanice  in  iiiiiltitudine  copiosa  necnon 
Serenissimi  et  invictissinii  principis  doniini  Sigisinundi,  Ronianorum, 
Himgarie  etc.  regis  nee  non  ambassiatoruni  alioruni  düniinoruni, 
reguni,  ducuni  etc.  premissa  considerantes  preniissisque  scandalis, 
quantuni  cum  Deo  possumus,  obviari  cupientes,  vos,  prefatos  d. 
cardinales  et  aiios  quoscunque  vobis  in  premissis  adherentes  per 
viscera  misericordie  Dei  nostri  exliortamur  et  pro  bono  unionis 
ecclesie  sacrosancte  cum  quanta  possumus  instancia  nominibus 
nostris  et  alioruni  Christi  fidelium  nobis  in  hac  parte  adheren- 
cium  et  adlierere  volencium  requirimus,  quatenus  ab  omni  tractatu 
de  modo  et  forma  faciendi  electionem  pape  futuri  inchoato  vel 
inchoando  et  ab  ipsa  electione  facienda  cessetis  et  desistatis, 
quousque  dicta  reformacio  ecclesie  saltem  in  capite  et  curia 
realiter  et  cum  effectu  facta  fuerit  et  inde  aliud  per  hoc  sacrum 
concilium  super  hoc  fuerit  ordinatum.  Quodsi  premissis  non 
annueritis  cum  effectu,  quod  absit,  protestanmr  nos  prefate  naciones 
unacum  aliis  dominis  prefatis  contra  vos  et  vobis  in  hac  parte 
adherentes  de  nullitate  dicte  electionis  et  tractatus  eiusdem  nee 
non  de  turbacione  unionis  et  huius  sacri  concilii  et  de  inductione 
nove  scismatis  ipsiusque  et  antiqui  fautoria  et  de  procedendo 
contra  vos  et  vobis  in  hac  parte  adherentes  viis  et  remediis 
oportunis,  sicut  nobis  et  aliis  predictis  pro  bono  universalis  ecclesie 
videbitur  ex])edire.  De  quibus  nominibus,  quibus  supra,  petimus 
instrumentum  et  instrumenta  tot,  quot  nobis  necessaria  fuerint 
seu  eciam  oportuna. 

(270)  Geplante    Vermiffhmgsvorschläge,    die    ein   hoher  Kardiuals- 
anhänger  einem  Gegner  mitteilt.    (1417  nach  Juli  11  Ijis  22). 
Paris,  Bibl.  Nationale,  Lat.  1450  f.  415. 

Dictum  est  hoc  sero  per  quendam  magni  status,  auctoritatis 
et  seiende  de  parte  illorum,  qui  sunt  pro  cedula  dominorum  car- 
dinalium,  cuidam  alterius  partis,  quod  ipse  erat  et  est  opinionis 
pro  cedacione  omnium  contrarietatum  et  discordiarum,  que  sunt 
in  hoc  concilio  super  hoc'')  et  inconveniencium  et  scandalorum,  que 
exinde  sequi  possent,  quod  infra  scripta  servarentur  et  i)er  ordinem 
infra   scriptum,  et   existimat,    quod  pars  illa   consentiret  ad  hec. 

a)  H$  hec, 


6i)6  IV.  A))schiiitt.     Der  Schiiftenc.yclus  zur  Papstvvahl. 

Prinu),  quod  ante  oninia  et  oninibus  postpositis  fiat  eiectio 
Petri  de  Lima  et  citacio  fiat  in  proxinia  sessione  ')  et  cicius,  quo 
fieri  [potest],  ad  dieni  conipetenteni  et  brevem,  in  qua  proferatur 
sentencia  super  eiectione  iuxta  deliberacionem  deputatorum  in 
forma  iuris. 

Item  illo  eodem  die,  quo  ferretur  sentencia  eiectionls,  publi- 
centur  in  eadeni  sessione  tria  decreta  de  communi  consensu 
oninium  nacionum  et  eciani  dominorum  de  collegio : 

Primum,  per  quod  decernatur  electionem  futuri  summi  ponti- 
ticis,  si  per  metum  cadentem  in  constantem  fieri  contingeret,  esse 
nullam  ipso  iure  nee  tali  sie  electo  deberi  obediri  et  obedientes, 
saitem,  ex  quo  erunt  in  plena  libertate,  reputarentur  scismatiei 
et  ut  tales  puniendi.  Et  fiat  in  forma,  in  qua  posset  melius  et 
securius  ordinari. 

Secundum  vero  esset  cum  oblacione  actuali  domini  regis 
Romanorum  et  ad  ordinacionem  concilii,  sicut  ii)se  obtulit  super 
securitate  libertatis,-)  que  in  eiectione  futuri  summi  pontiticis 
erit  pro  ista  vice,  et  pertinentibus  ad  eandem.  Tercium,  quod 
in  continenti  facta  dicta  eiectione  seu  sentencia  prolata  super  ea 
intendetur  ad  reformacionem  in  capite,  videlicet  papa,  dominis 
cardinalibus  et  tota  Romana  curia  et  ad  eorinu,'*)  que  ad  illam 
pertinent.  Sed  in  eodem  decreto  prefigetur  tempus  competens, 
infra  quod  iilud  debeat  consummari. 

Item  quod  liiis  factis  reformatores  ad  hec  deputali  vel  depu- 
tandi  vacabunt  diligentissime  circa  illud  nee  in  aliis  occupabuntur 
et  pendente  tempoi'e  prefixo  nunquam  de  eiectione,  modo  electionis 
aut  personis  eligencium  tractabitur  quoquomodo. 

Item  quod  lapso  tempoi'e  ad  reformacionem  prefixo  seu  pre- 
figendo  concifium  unanimiter  vel  a  maiori  et  saniori  parte  deli- 
beret,  concludat  et  decernat  super  dicta  eiectione,  eins  modo, 
forma,  materia,  i)ersonis  electis,  loco  et  temi)ore,  hoc  tamen 
servato,  quod  eiectio  fiat  infra  conclave  secundum  formam  iuris 
scripti  et  ut  alias  est  fieri  in  aliis  electionibus  consuetum.  Et  ab 
electoribus  ultra  ea,  que  in  iuribus  scriptis  continentur,  exigantur 
iuramenta  et  quecunque  alia,  que  decenter  et  lioneste  prefari 
poterunt  super  sinceritate,  zelo  et  i)uritate  ipsiiis  electionis. 


a)  Hier  fehlt  ein   Wort. 

')  Also  vor  22.  Juli. 
*)  A'ac/i  11.  Juli. 


Anschlaii'  in   Foiin   von   Frauen   iiiul  Aiituoitni.  667 

(271)  Anschlag     (ß(jfn    die     Vcrsdäebuiuj    dar    i'üpsinahl    (1417) 
Jidi  26. 

Stuttgart.    Landesbibl.   f.  ITC";   Paris.    Bihl.  Nationale  hat.  1480  /'.  4f)0'' . 

Sequens  conclusio  cum  suis  connexis  luit  aftixa  valvis  eccle- 
siaruni  fo  die,  quo  iuit  depositus  Benedictus  a  sibi  obedlentibus 
quondani  nuncupatus.^) 

Proponitur  sequens  conclusio  contra  turbatores  sacri  concilii. 
Quicunque  procurant  qualicunque  pretenso  vel  licto  titulo  seu 
colore,  quod  cedentibus  vel  eiectis  contendentibus  de  papatu  et 
per  consequens  apostolica  sede  aput  onines  notorie  vacante  non 
fiat  electio  fiituri  suninii  pontificis  secunduni  canonicas  sanctlones, 
set  quod  ecclesia  sine  apostolico  pastore  diu  uianeat  acephala 
post  dictam  vacacioneni  absque  canonico  decreto  super  forma, 
modo  et  tempore  future  electionis:  tales,  si  persistant,  diel  possunt 
turbatores  non  solum  presentis  concilii,  set  tocius  ecclesie  et  fau- 
tores  scismatis.  Et  specialiter  hoc  videtur  sapere  fautoriam  cuius- 
dam  heresis  contra  lohannem  Huss  per  hoc  concilium  condemi)nate. 

Fundabitur  hec  conclusio  in  iuie  divino  et  humano,  cui  non 
obstant  quecunque  liuius  concilii  decreta,  capitula  vel  iuramenta 
sane  intellecta,  ut  evidenter  probabitur.  Ex  qua  conclusione  se- 
quitur,  quod  post  eiectionem  Petri  de  Luna,  nisi  super  modo  et 
forma  et  tempore  electionis  provisum  fuerit  canonice,  sacrum 
collegium  dominorum  cardinalium,  ne  videatur  predictam  fautoriam 
scismatis  incurrere,  protestari  tenebitur,  quod  per  i])sum  non  stat, 
quominus"")  ad  dictam  eiectionem  procedatm*,  ne  contra  ins  ecclesia 
diucius  acephala  remaneat. 

Non  recedendo'')  tamen  ab  oblacione  per  dictum  collegium 
facta  et  a  tribus  nacionibus  acceptata,  set  protestando  contra  illos, 
qui  inpedimentum  darent  in  premissis.  Si  qui  prelati  vel  doctores 
prenn'ssis  contradicere  i)resumunt,  offerunt  aliqui  consimilis  Status 
contia  eos  coram  iudicibus  hdei  se  subscribere  ad  penam  talionis. 

(272)  Anschlag   in  Form   von   Fragen   und  Antworten   des  Petrus 
Paulus  gegen  die  Voritahme  der  PapsfwaJd.  (1417)  August  10. 

Sttitf(jarf,  J.audeabibl.,   IaU.  f.  I7li  (St.),  München,  Staatabibl.  5596  f.  95  (M.) 


a)  Hss  quomodo   inintts.    b)  So  Hss. 

')  P:  Affixa  in  valvis  lune  XXVI.  Julii  am  Rande.  Infolge  eines  Miß- 
verstänüHisses  von  K.  Bischoff,  Studien  S.  75  zum  3.  Sept.  gesetzt,  weil  an  diesem 
Tage  das  Abset  nngsdekret  verlesen  wurde. 


66h  IV.  Al).s('li!iitt      DiT  Sflii-iftciicycliis  zur  Pa])st\vahl. 

SpciiiiUir  aliiiiiod  questiones  cum  ipsarimi  responsionibiis  et 
correlai'iis  facte  por  doiiiiiiuiii  Petruin  Pauliini  iitriiisque  iuris  ac 
iiiedlcine  doctoreni  necnon  laureatuiii  poetani,  affixe  valvis  eccle- 
siaruni  in  die  sancti  Laurencii  anno  etc.  XVII. 

Utrum'')  procurantes,  quod  absque  expresso  consensu  sacri  con- 
cilii  procedat ur  ad  electioueiu  futuri  suuuni  poutilicis,  ex  quo  cer- 
tum  est  ex  protestacionibus  iani  factis  et  ex  multis  aliis  verisi- 
niilibus  causis,  quod,  si  hoc  liat,  novuni  scisuia  exoriretur  in  ecclesia 
Dei,  tales  sint  censendi  turbatores  conciiii,  autores  et  fautores 
scismatuni  et  vehementer  de  lieresi  suspecti. 

Pars  affirmativa')  questionis  est  vera,  presertim  cum  sacrum 
concilium  specialiter  sibi  reservaverit  ordinacionem  modi,  forme 
et  temporis  pro  electione  futura. 

Uli,'')  qui  putant  ad  d.  cardinales  tamquam  ad  certum  colle- 
g'ium  pertinere  de  presenti  ius  elig-endi  summum  pontilicem,  er- 
rant,  nisi  forte  sacrum  concilium  istam  electionem  eis  iani  coni- 
miserit,  si  vero  scientes  reservacionem'')  adhuc  durare  id  tenent 
et  asserunt,  scismatici  sunt  censendi. 

Utruni'')  reformacio  ecclesie  in  capite  sit  sufficiens  et  efficax 
causa,  quare  debeat  differri  electio  summi  pontificis  usque  quo 
ilhi  fuerit  debite  consummata.  Pai's')  affirmativa  questionis  est 
vera,  quia  reformacio  capitis  concernit  tam  electum  quam  eligen- 
dum  et  eciam  electores.  Ideoque  premittenda  est,  presertim  cum 
non  debeat  verisimililer  dubitari,  sicut  experiencia  docuit,  quod, 
si  precedet  electio,  reformacio  capitis  aut  nulla  aut  insufficens 
sequeretur.  Et  eciam  hec  reformacio  cito  poterit  expediri,  si 
reformatores  volent")  mentem  dirigere  in  Deum  et  ad  commune 
bonum.  Alioquin  removendi  erunt  celeriter  a  reformatorio,  qui- 
cunque  sub  pretextu  privati  commodi  publicam  utilitatem  impedire 
nitentur. 

Utrum '')  eadem  causa  sit  suffiens,  quare  debeat  differri  eciam 
tractatus  super  modo  et  forma  futui'e  electionis. 

Pars*)  affirmativa  questionis  est  vera,  quoniam  modus  et 
forma  electionis  sunt  pars  huius  reformacionis,  que  quidem  pars 
(lebet  ultimo  loco  expediri,  quoniam,  si  i)rius  concordatum  esset 
super  ea,  quam  esset  reliqua  pars  reformacionis  sufficienter  ex- 
pedita,  timendum  utique  videretur,  ne,  sicut  alias  fuit,  desiderio 
electionis  precipitaretur  forsitan  refoj'inacio  vel  certe  dimitteretur 


a)  iV/ Prima  qucstio.    b~)  Responsio.    e)  Correlariuin.    d)  St.  rffiiriiiacioiieiii.    e)  Secunda 
questio.      f)  Rcspoiisio.    ii:)   M  veliiit.    li)  Tcrcia  (itii'slio.    i)  Respoii^iii). 


Antwort   auf  die  Aiiuiiffc  des  Petrus  Paulus.  GC9 

impei-fecta.  FA  eciam,  si  ullo  modo  prius  constare  possit,  qiii 
essent  futiiri  electores,  reformacio  circa  eos  et  statiim  eoiuni 
redderetur  minus  libera. 

Quicunque  proi)ter  ambicionem  papatiis  aut  s])em  alteriue 
propi'ii  commodi  aut  propter  desiderium,  ut  succuratur  alicui 
provincie  vel  regno  graviter  oppresso,  procurat,  ut  pre  omnibus 
acceleretur  electio  summi  pontiflcis,  ut  talem  ad  tantam  communem 
utilitatem,  que  ex  bac  reformacione  futura  spei'atur,  preelegit 
iHis  pi'ivatis  commodis,  que  tamen  eciam  in  eum  casum,  quo 
papa  celeriter  eligeretur,  incerta  sunt,  an  evenirent,  graviter 
peccant,  cum  necessitas  quedam  babende  reform acionis,  ut  con- 
stat,  Sit  permaxime  necessaria,  facultas  vero  eins  perficiende  vix 
unquam  erit  tanta,  quanta  nunc  est,  quoniam  raro  vel  nunquam 
solet  existente  generali  concilio  congregato  vacai-e  papatus. 

Et  boc  cum  protestacione  debita.     Petrus  Paulus.") 

(273)  Aiifworf  auf  die  am  22.  Angusl  veröffrvflichfpn  Angriffe  des 
Petrus  Paulus  gegen  die  sofortige  Papstwahl .  (1417  nach 
August  22.) 

Stuttgart,  LamJesbibl,  Lot.  f.  177. 

Ad  iniuriosam  cedulam  magistri  P.  Pauli  dominica  XXII. 
mensis  Augusti  in  valvis  ecclesie  affixam  patebit  responsio  per 
tres  conclusiones  subscriptas  responsales  ad  tres  questiones  tunc 
ibi  propositas. 

Nee*")  divino  nee  bumano  iure  presumendum  est,  ymmo  con- 
trarium  fideliter  ci'edendum,  quod  ecclesia  melius  reformari  possit 
sine  auctoritate  quam  cum  auctoritate  veri  summi  pontificis,  cum 
non  Sit  aliquis  principalis,  unus  et  supremus  presertim  secularis 
rector  et  director  ecclesie  papa  non  existente. 

Cui  conclusioni  additur,  quod  oppositum  dogmatizare  sapit 
fautoriam  beretice  docti'ine  loliannis  Huss  per  boc  sacrum  con- 
cilium  dampnate. 

Quod')  propter  talem  reform acionem,  auctoritate  pape  seclusa, 
impedire  futuram  ipsius  electionem  et  debitam  circa  eam  provisi- 
onem,  id  est  canonicam  et  concordem  disposicionem  super  modo, 
forma  et  tempore  dicte  electionis,  est  impedire  ecclesie  unionem. 


a)  M:  Expliciunt  questiones,  responsiones  et  correlaria  aiinexa  in  concilio  generali  in 
die  s.  Laurencii  anno  D.  MCCCCXVI  per  reverendissimuni  et  exiniiuni  doctorem  Fetrujn 
Pauluin  (M:  I'etri  Pauli)  utriusque  iui'is  in;i  eist  rinn,  b)  7/s  Prima  rnnclusio.  c)  Hs  secunda 
conclusio. 


670  IV.  Abschnitt.     Der  Schiiftencyclus  zur  Papstwalil. 

C'ui  conclusioni  additur,  quod  ecclesie  unio,  de  qua  loquitnr, 
non  est  sine  iinico  ecclesie  pastore,  vicario  Jliesii  Christi. 

Quod'*),  sicut  premittitur,  impedire  unionein  ecclesie  vel  post 
longani  vacacioneni  sedis  apostolice  cum  periculo  differre,  sapit 
fautüi'iani  pravitatis  scisniatice. 

Cui  conclusioni  additur,  quod  pape  electioneni  aut  ecclesie 
unioneni  secus  vero,  si  hoc  fiat  contra  vel  preter  ins  et  ex  propria 
aliquorum  vohmtate  tenierariaque  presumcione  et  abutere"')  de 
decretis  cbncilii  ad  fineni  perversum,  attento  ])ericuloso  statu 
ecclesie  nunc  acephale  et  sub  pedibus  adversarioruni  sibi  niem- 
broruni  depresse. 

Ad  hanc  mateiiam  plenius  declarandani  coram  iudicibus  fidei 
evocatis  theologis,  prout  inceptum  fuerat,  olTerunt,  se  plures 
veritatis  celatores  non  ad  calunipnosam  quorumcunque  infama- 
cioneni,  set  ad  caritativani  informacioneni  nee  ad  fidei  dedecus, 
set  honorem  nee  ad  inordinatum  favorem  cuiuscumque  set  ad 
edificacionem  ecclesie. 

Quantum  vero  ad  ea,  que  idem  Petrus  Paulus  inpertinenter 
et  pi'oterve  in  dicta  cedula  scribit  de  symonia  et  de  beneficiorum 
vendicione,  eciani  de  empcione  papatus  et  multis  huiusmodi  contra 
honorem  et  statum  cardinalium,  resj)ondetur  sibi  et  suis  complici- 
bus,  quod.  quantum  ad  ista  dicta  sua  cedula  est  libellus  famosus, 
mendosus  et  iniuriosus,  set  hanc  iniuriain  illi,  quoruni  interest, 
si  velint,  loco  et  tempore  oportunis  coram  competenti  iudice 
prosequantur. 

(274)  Straßhurger  Gesandt schaftsherichfe  zu  dem  Prioritätsstreit 
1417 :  1.  Utrich  (MeigerJ  über  Aussölmwiuj  Sigismunds  und 
der  Kardinäte  (1417  Jrdi  13).  2.  Büchlchr  des  Königs  von 
Meersburg  (1417)  Juti  26.  3.  Kardinalsbricfe  nach  Burgund 
(1417)  August  24.  4.  Aufregung  am  9.  September.  (1417) 
Seijt.  10. 
Straßhurg,   Stadtarchiv,  AA    109   Nr.  40.  —   AA    168   Nr.  48.  —  AA  169 

Nr.  45.  —  AA  168  Nr.  50. 

1.  Ouch  ^)  wissend,  .  .  .  dasz  uf  disen  zinstag-  zu  aubend  alle 
nacziones  sint  in  der  tuschen  naczion  gewesen  und  unser  her  der 
kung.    Und  sint  die  cardinal  in  gegangen  und  hound  sich  versigen 


a)  Tercia  conclusio.    b)  So  Hs. 

*)  Die  über (jeschri ebenen  Buchstaben  sind  eingefügt. 


Ötraßburf>er  Gpsamllscliaftslx  riclili'.  071 

uf  daz,  daz  si  bisz  her  gesprocluiii  liound,  si  sigen  nit  sicher  und 
hoiind  sicli  willechchen  dar  in  gegeben,  dasz  si  sicher  sigen.  Tnd 
hüund  dai"  in  gehollen,  daz  man  Petrinn  de  Lima  iiszwerfen  so), 
die  heiligen  kirchen  reformieren  an  dem  houpt  und  den  gelideren 
und  soll  einen  einmuotigen  künftigen  baui)st  welen,  und  wider- 
ruoft,  wasz  si  vor  dawider  liound  gesprochen.  So  hound  die 
Yspanier,  Casteller  und  }\)rtugalier  bezugt,  daz  einikeit  an  in  nie 
gebresten  sige.  Und  meinet  man,  dasz  nu  in  VI  woclien  einikeit 
der  cristenheit  werden  soulle.    Und  ist  gi-osz  fioud  in  der  stat  .  .  . 

2.  Der  Kuning  .  .  .  ist  alz  ahtage  zuo  Mersburg  gelegen. 
Unde  ist  daz  groest  farn  uf  dem  sewe  gewesen  zuo  üme  zu 
farren  unde  fon  üme  von  den  kardenollen  unde  den  biellatten, 
in  zuo  bitten,  daz  er  alz  nüt  duon  wolte  unz  uf  sant  Jackobbez 
dag.  vSo  sint  kardenol  unde  buschoffe  unde  fil  lierren  zuo  üme 
gefarn  unde  liand  in  wider  gen  Kostentz  brolit  unde  üme  fer- 
sprochen  uf  hut  mendag  den  hobest  abe  zuo  setzen.  Unde  wer 
der  sige,  der  nüt  darin  helle,  sol  lib  unde  guot  dem  kung  gefjillen 
sin.  Unde  zuo  stunt,  so  der  hobest  abe  gesät  wurt,  daz  su  denne 
zuo    stunt   die   kiesen    sullent,    die   einen   hobest   kiessen    sullent. 

3.  Ulrich  Meigcr  und  Jacob  Mmifiz  an  Straßhur g:  Ber  König 
ließ  sie  heimlich  kommen  und  sagte  ganz  geheim:  Zwen  der 
cardinaul  diener  von  XIII  cardinauln  XIII  brief  gen  Huigundi 
füren  soulten.  Und  betten  die  sich  glich  gen  Strauszburg  zu 
gerichtet.  Waere  nu,  dass  die  brief  hin  wege  keinen,  so  waere 
es  wider  in  und  die  gantzen  cristenheit  und  wurde  ein  nuwes 
zisma.  Und  heisz  uns  uch  ernstlichen  verschriben,  dasz  .  .  .  die 
brief  bliben  und  im  geantwurten  wilden  .  .  .  Iiaten,  dem  König 
zu  helfen.     Costentz  an  sant  ßartholomeus  tag  anno  XVII. 

4.  Am  Donnerstag  (9.  Sept.)  waren  große  Läufe  in  Konstanz. 
Alle  Nationen  sind  mit  den  Kardinälen  einig,  nur  die  Deutschen 
halten  zum  König.  Die  Hyspanier  (Kastilier)  hatjen  Afjschied 
vom  König  genommen  und  ein  Teil  von  iJuien  ist  heute  früh  weg- 
geritten. Und  also  haut  man  allü  tor  zu  Costentz  beschloszen 
und  etteliche  huser  vol  gewauppentter  lut  geleit.  Und  werdent 
fremde  zedeln  an  kirchen  geschlagen  ...  Uf  fritag  nach  unser 
frauen  tag  nativ  .  .  .  MCCCCXVII. 


üniversity  of  Toronto 
Library 


DO  NOT 

REMOVE 

THE 

CARD 

FROM 

THIS 

POCKET 


Acme  Library  Card  Pocket 

Under  Pat.  "Ref.  Index  File" 

Made  by  LIBRARY  BUREAU 


s.-^ 


^*«^! 


•***Ä»v*- 


'^^■^ 


iMl*^'t  .-- 


flMw 


^n 


.>^.m